Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 1.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Геология

Продавец

Bohodir Jalolov

Tasviriy san'at darslarida manzara ishlash orqali faoliyatini rivojlantirish usullari (Tog‘ manzarasi misolida)

Купить
Tasviriy san'at dars larida manzara ishlash o rqali faoliyatini rivojlantirish usullari (Tog’ manzarasi misolida) MUNDARIJA: KIRISH …………………………………………………………………………... I. Bob. Tasviriy san'at dars larida manzara ishlash o rqali faoliyatini rivojlantirish usullari . I.1. Adabiyotlar tahlili………………………………………………………... I.2. O’quvchilarning na z a r iy b ilim va a m ali k o’ n i k m al a r i n i sh a k i l lan t i r ish d a m an z a r a i sh l ash m as h g’ u l o tl ari n i n g o ’ rni va a h a m i y a t i. I.3. T as v iriy sa n ’ a t d a r s l a r i d a o’quvchilarni m anz a r a k o m poz i t s iy a s i n i i s hl a s h g a o ’ r ga ti sh h a m da o’quvchi r i jo diy q obil iy a t o a r i n i sha k l l an t irish ped a go g ik m u a m m o sifatida. II. Bob. Tasviriy san'at dars larida manzara ishlash o rqali faoliyatini rivojlantirish metodikasi . II.1. Manzara ishlash bo‘yicha tasviriy san’at mashg’ulotlarini tashkil qilish prinsiplari ……………………………………………………..…………… II.2. Manzara ishlash mashg’ulotlarini mavzusi bo‘yicha dars ni ma’lum texnologiya asosida tashkil etish va uning samaradorligi………………… II.3. “Tog’ manzarasi” kompozitsiyasi bo‘yicha naturadan rangtasvir jarayoni... U m u m iy x ulosa ………………………………………………………………… F o y d a l a n i lg an a d a bi yo tl ar r o’yha t i… ……………………………………..…. Il o valar ………………………………………………………………………….. 1 KIRISH O‘ zbekiston xalqlarining tarixi, qadriyatlari, ilm-fan, madaniyat durdonalarini, har tomonlama ilmiy o‘rganish va tahlil etish g‘oyat muhimdir. ”Bugun bizning oldimizga shunday tarixiy imkoniyat paydo bo‘ldiki, - degan edi prezidentimiz SH.M.Mirziyoev - biz bosib o‘tgan yo‘limizni tanqidiy baholab, ilmiy davlatchiligimiz negizlarini aniqlab, buyuk madaniyatimiz tomirlariga, qadimiy merosimiz tomirlariga qaytib, o‘tmishdagi boy an’analarni yangi jamiyat qurilishiga tatbiq etmog‘imiz kerak.” Shu maqsadda respublikamiz hukumatining qator hujjatlari Vatanimizning har tomonlama jahon andozalari asosida rivojlantirishga qaratilmoqda. Jumladan, yoshlarga ta’lim-tarbiya berishda madaniyatimiz, qadriyatlarimiz, milliy san’atimiz namunalaridan, ota-bobolarimiz tomonidan yaratilgan va butun jahonga mashhur bo‘lgan ajoyib san’at namunalaridan keng foydalanishga katta ahamiyat berilmoqda. San’at, xususan rassomlik, istiqlol davrida mafkuraviy - g‘oyaviy, ma’naviy olamning tarkibiy qismi sifatida u millat hayotidagi siyosiy va ijtimoiy – iqtisodiy o‘zgarishlarga plakat kabi tashviqot - targ‘ibot vositalarga o‘xshab tezkorlik bilan javob bera olmasa-da, 1990 yillarning ijodiy targ‘ibotlaridan kelib chiqqan holda davom etmoqda. Ko‘p asrlik tarixga ega O‘zbekiston rassomlik san’ati murakkab va serqirra badiiy obrazli tizimdir. Boshqa san’at turlari kabi, rassomlik ham doimiy rivojlanishda. Rassomlik haqida ilmiy tadqiqotlar olib borilib, arxeologik topilmalar san’at tarixini kundan- kunga yangi ma’lumotlar bilan boyitmoqda. Rassomlik kishilik jamiyati taraqiyotining barcha davrlarida unga hamroh bo‘lgan. Xalqlar kelishgan-ketishgan, davlatlar taraqqiy etgan va vayron bo‘lgan, lekin san’at qolgan. Tarix, turmush, o‘tgan odamlarning qiyofasi haqida ko‘pgina ma’lumotlar san’at tufayli orttirilgan. Bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi: 2 Mamlakatimiz o’z mustaqilligiga erishgan dastlabki yillardan boshlab hukumatimiz tomonidan yosh avlod tarbiyasiga e’tibor berishni eng muhim vazifa deb qaraldi. Chuki, har bir davlat o’z kelajagini soglom, ma’naviy barkamol bolgan, ilmli yoshlar misolida ko’radi. Ana shunday milliy uyg‘onish davrida О ‘zbekiston Prezidenti SH.M.Mirziyoev Mustaqillik bilan bog‘lik barcha ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy masalalar qatorida inson, ayniqsa yosh avlod ma’naviyati, erkin, ozod shaxs ma’rifatiga, madaniyat va san’atning rivojiga alohida e’tibor berdi. «Hozirgi murakkab sharoitda xalqimiz, awalo, o'sib-unib kelayotgan yosh avlodimiz ongi va qalbida mafkuraviy immunitet hosil qilish muhim ahamiyatga ega. Bu ishni bamisoli yosh niholga mevali daraxt kurtagini payvand qiladigan usta bog'bondek noziklik va mehr bilan oqilona amalga oshirish lozim», deb ta’kidlanadi sobiq Prezidentimiz Islom Abdug’aniyevich Karimovning “Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” asarida. Shuningdek, yurtboshimiz 1989 yilning 25 oktyabrida O’zbekiston SSR Oliy Sovetining XI sesiyasida so’zlagan nutqida kadrlar tayyorlash ishiga muhim e’tibor qaratib, quyidagi fikrlarni bildirgan edilar: “Agar ertangi kunimizni o’ylab ish qilmoqchi bo’lsak, kelajakda ishimizni davom ettiradigan bugungi yoshlarimizga sharoit yaratib,ularning hayoti haqida qayg’uradigan bo’lsak, avvalo, mahalliy yoshlarni tarbiyalash ishiga munosabatimizni mutlaqo o’zgartirishimiz kerak”. 1 Zotan, takomil ma’na vii madaniyat va san’atsiz, milliy qadriyat-larni yanada yukori boskichga k о ‘tarmasdan tu-rib, yangi jamiyatni, yangi ijtimoiy-manzara munosabatlarni va yangi dunyokarashni barpo etish mumkin emasligi ayon b о ‘ldi. Shu munosabat bilan, 1997-yili O'zbekiston Respublikasida ta'lim tizimini rivojlantirish bo'yicha «Ta'lim to'g'risida»gi qonun va «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi qabul qilindi. «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi»da estetik turkumdagi fanlarni o'qitilishiga alohida e'tibor berilgan bo'lib, xususan, uning «Uzluksiz ta'limni tashkil etish va rivoj-lantirish tamoyillari» qismida uzluksiz ta'limning faoliyat ko'rsatish tamoyillaridan biri ta'limning ijtimoiylashuvi deb qaraldi. U 1 Islom Karimov. O’zbekiston Mustaqillikka erishish ostonasida. –T, “O’zbekiston” NMIU, 2011 yil, 70-bet. 3 ta'lim oluvchilarda estetik boy dunyoqarashni hosil qilish, yuksak ma'naviyat, madaniyat va ijodiy fikrlashni shakllantirish lozimligini qayd etadi. «Hozirgi vaqtda eng muhim, eng dolzarb vazifamiz — jamiyatimiz a'zolarini, avvalambor, voyaga yetib kelayotgan yosh avlodni kamol toptirish, ularning qalbida milliy g'oya, milliy mafkura, o'z Vataniga mehr-sadoqat tuyg'usini uyg'otish, o'zligini anglash, mil liy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalashdan iboratdir», deyiladi sobiq Prezidentimiz I.A. Karimovning “Xushyorlikka da’vat” risolasida. Yoshlarga tasviriy san’at darslarini o’qitishda yangicha metod va usullarni izlab topish, zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish masalalari ayniqsa dolza r b mavzulardan hisoblanadi. Ushbu bitiruv malakaviy ishida , ham tasviriy san’at darslarining muhim bo’g’ini bo’lgan manzara janrda rasm ishlash mashg’ulotlarini olib borish, uning o’ziga hos jihatlari aniq bir mashg’ulot misolida yoritilib berishga harakat qilindi. Umumta’lim maktablari tasviriy san’at darslarida manzara janrda rasm ishlash mashg’ulotlari o’z mazmuniga ko’ra bir necha turga bo’linadi va bu darslarni o’qitish ma’lum murakkabliklarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun mahg’ulotlarni metodik jihatdan to’g’ri tashkil etish muhim ahamiyatga ega. Umumta’lim maktablarida tasviriy san’at fani mazmunini aniqlash, o’qitishda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanish va o’quv jarayoniga tadbiq etish, o’quv materialining mazmuni va tuzilishining mukammaligi o’quvchilar saviyasiga mosligi ilmiy bilish jarayonida faolikni kuchaytiradi va pedagogik samaradorlikni oshiradi. “ Tasviriy san'at mashg'ulotlarida o'quvchilarni manzara chizishga o'rgatish metodikasi (Tog’ manzarasi misolida)” mavzusi ham dolzarb muammolardan bo’lib, u ta’limda yangicha usullarni ishlab chiqish va samarali foydalanishni taqoza qiladi. Mazkur malakaviy ish ana shu dolzarb muammoni hal qilishga qaratilgan. Muammoni o’rganilganlik darajasi : O'zbekistonning milliy tasviriy san'ati ayniqsa rangtasvir san'atining shakllanishi XX asrning boshiga to'g'ri keladi. Turkistonda-Toshkentda va Samarqandda qisqa vaqt ichida (1918-1919 yillarda) ikki badiiy bilim yurtlari tashkil etildi Nikolay Rozanov, Povel Benkov, Ogenes 4 Tatevosyan, F.Urimstev, Leonid Bure va boshqa rus rassomlari o'zbek yoshlarining baddiy Kasb-hunar kolleji va studiyadagi dastlabki ustozlari bo'lgan edilar. Ular o'z shogirdlariga o'zbek badiiy madaniyatining eng yaxshi an'analarini singdirib bordilar. Turkistonda birinchi badiiy maktablarning ochilishi o'zbek xalq san'atining rivojlanishida yangi bir sahifa bo'ldi. 1916 yilda Toshkentda rassom A.Volkov umumiy o’rta ta’lim maktablarida, Toshkent o'qituvchilar instituti, Oliy pedagogika kursi, temir yo'l bilim yurtida rasmdan das berdi. XIX asr oxirida Toshkentdagi Evropacha ta'lim maktablarida rasm va chizmachilik darslari o'tilgan. Bu ushbu hudud va badiiy ta'limi uchun o'ziga xos yangilik edi. Masalan I.Kazakov real bilim yurtida S.Yudin kadet kursida dars bergan. Mohir akvorelchi-manzarachi P.Nikiforov esa 1912 yilda Farg'ona Kasb- hunar kollejilarida rasm va chizmachilikdan saboq bergan. O'zbekistonda XX asr boshlarida rassomchilik maktablari, studiyalar, texnikumlar ochildi. 1918 yilda Samarqand rassomchiliik Kasb-hunar kollejii tashkil etildi. 1919 yilda esa S.Yudin, I.Kazakov, Z.Chernavskaya tashabbusi bilan Toshkentda Turkiston Xalq rassomchilik Kasb-hunar kollejii ochildi. Unda S.Yudin, I.Kazakov, A,Volkov, A. Isupov kabi taniqli rassomlar dars berdi. Bu Kasb-hunar kollejining . o'quvchilari orasida A.sidiqiy, Ruziev va boshqalar bor edi. 1949 yilda Turkiston xalq rassomchilik maktablari, rassomlik bilim yurtiga aylantirilib, unga P.Benkov nomi berildi (hozirgi rassomlik kolleji). Ushbu bilim yurti Respublikada badiiy ta'limni ravnaq topishiga samarali ta'sir ko'rsatdi. Ikkinchi jahon urushi yillarida Rossiyadan O'zbekistonga minglab kishilar, jumladan ko'plab rassomlar ham ko'chib keldi. Bu paytda Toshkentda yuqori malakali pedagoglar jamoasi mavjud edi. Ushbu fakultetda O'rta Osiyoning qo'shni respublikalaridan va kavkaz o'lkalaridan yoshlar kelib o'qirdi. TTRI, rassomlik fakultetining yuksak malakali professor o'qituvchilari bo'lg'usi rassomlarni mustaqil ijodiy ishlashga o'rgatadigan salohiyatga ega edilar. 5 Bu erda taxsil olganlar ichida dunyoda taniqli rassomlar etishib chiqdi. O.Tatevasyan, V.Urmanchi, A,Goldrey, M.Saidov, I.Limakov, S,Abdullaev, G.Brim, V.Ritim, T.Retnikova, E.Kallatorov, I.Rubin, V,Kovinin, V.Nechaev, Ch.Axmarov, N.Shin, I.Enin, V.Jmakin, V.Sosedov, I.Yurovskiy, V.Parshin, K.Basharov, I.Chirichshenka, Yu.Kiselyov, N.Quzibaev, R.Axmedov, A.Yarova, N.Auchieva, M.Raxmov, L.Rempel, L.Shostko, R,Toqtosh, V.Lakovskaya, R.Tachirova, I.Bulkina kabi taniqli rassom-san'atshunoslar O'zbekiston rassomlarining bir necha avlodini tarbiyalashga munosib hissa qo'shib keldilar. 1997 yil O'zbekiston Respublikasi Prezidenti I.Karimovning farmoni bilan Toshkent san'at instituti (avvalgi TTRI) rassomlik fakulteti bazasida Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti (MRDI) tashkil etildi. Ushbu institut O'zbekiston Badiiy akademiyasi tizimiga kirdi. Bitiruv-malakaviy ishda ko’rilayotgan muammo ilgari ham har tomonlama o’rganilib chiqilgan va amaliyotga joriy qilingan. Masalan, bu muammolar yechimi S.Abdirasilov, B.Boymetov, N.Tolipov tomonidan 2006 yilda chop etilgan “Tasviriy san’at”o’quv qo’llanmasida, Rahim Hasanovning Tasviriy san’at o’qitish metodikasidan amaliy mashg’ulotlar” kabi qo’llanmalarida atroflicha ishlab chiqilgan. Ammo bu mavzu doirasida, xususan, umumiy o’rta ta’lim maktablari tasviriy san’at darslarida o’qitishning zamonaviy texnologiyalarini qo’llash hali to’liq ishlab chiqilmagan. Malakaviy ishda ana shu kamchiliklarni bartaraf qilish yo’llari taklif qilingan. Bular, tasviriy san’atdan manzara janrda rasm ishlash mashg’ulotlari mavzusini zamonaviy pedagogik texnologiyalar asosida o’qitish uslubiyotining o’ziga xos tomonlari tadbiq qilinganligidir. Mavzuning maqsadi . Mеn o`z malakaviy bitiruv ishimda “Tasviriy san’at darslarida manzara ishlash orqali faoliyatini rivojlantirish ” nomli kartina ishlash haqida umumiy tushuncha bеrishni, manzara ishlashning usullarini bayon etishni va manzara chizishning o`ziga xos texnika va vositalariga doir bir nеchta misollar kеltirishni o`z oldimga maqsad qilib qo`yaman. Mavzuning vazifalari. Mavzuni bajarishda quyidagilarni amalga oshirish vazifasi qo’yildi: 6 - tasviriy sanatning yosh avlodni tarbiyalashdagi ahamiyatini ochib berish; - manzara kompozitsiya bo’yicha ma’lumotlarni to’plash va o’rganish; - umumta’lim maktablari tasviriy san’at Davlat Ta ’ lim Standartlarining mazmun va mohiyatini o’rganish; - umumta’lim maktablari tasviriy san’at o’qitishning zamonaviy metodlarini o’rganish va tadqiq qilish; - m ashur rassomlarnin ing mavzu yuzasidan tajribalarini o’rganish; Bitiruv malakaviy ishning obе'kti. Umumta’lim maktablari tasviriy san’at ta'limiga innovatsion pеdagogik tеxnologiyalarni tadbig’iga asoslangan va o’qitish usullari va mеtodlarini ishlab chiqishga qaratilgan o’quv jarayoni. Bitiruv malakaviy ishning prеdmеti. Tasviriy san’atda manzara jnarida rasm ishlash mashg’ulotlarini o’qitishda innovatsion pеdagogik tеxnologiyalarni tadbiq qilish yo’llariga bag’ishlangan o’quv matеriallari mazmuni, shakli va tanlash tamoyillari. Bitiruv malakaviy ishning qo’llanilgan mеtodlar va uning mеtodologik asosi: O’zbеkiston Rеspublikasi “Ta'lim to’g’risida”gi qonuni, “Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”, umumiy O’rta ta’limning Davlat ta’lim standarti va o’quv dasturilari, Prеzidеnt SH.M.Mirziyoev ta'lim tizimini takomillashtirishga yo’naltirilgan nutqlari, unda bayon etilgan yondashuvlari, tadqiqot muammosiga oid ilmiy-mеtodik pеdagogik adabiyotlarga tayanilgan. Bitiruv malakaviy ishining amaliy ahamiyati. Bitiruv-malakaviy ishini bajarishda olib boriladigan tadqiqotimizning imiy yangiligi shundaki, unda umumta’lim maktablarida o’tiladigan tasviriy san’at darslari, xususan “ Tasviriy san'at mashg'ulotlarida o'quvchilarni manzara chizishga o'rgatish metodikasi (Tog’ manzarasi misolida)” mashg’ulotlarini an’anaviy va noananaviy usullardan foydalangan holda olib borishning samarali yo’llari ishlab chiqilmoqda va tavsiya qilinmoqda. Bundan tashqari manzara janridagi “Tog’ manzarasi” mavzusida rasm ishlash mashg’uloti butunlay yangi bo’lgan eskizlar asosida ijodiy ishlab chiqilmoqda. Ishlab chiqilgan metodlar amliyotda sinab ko’rilgan va undan 7 Umumta’lim maktablaritasviriy san’at fani o’qituvchilari, shu sohada ta’lim olayotgan o’quvchilar foydalanishlari mumkin. Bitiruv malakaviy ishining il m iy ya n gil ig i : - Umumta’lim maktablari o ’ quvchilariga ta’lim berishda manzara janrda rasm ishlash mash’gulotiga qo ’ y i l adig a n tal a b l a r n i a sos l a s h ; - Umumta’lim maktablari tasviriy san’at darslarida manzara janrda rasm ishlash mash’gulotlarini olib borish m et o dik asosla r i n ining il m i y -amaliy i shlab c h iq ilis h i; - Umumta’lim maktablarida o ’ quvchilarini t a y y orlas h da manzara janrda rasm ishlash mashg’ulotlarini olib borishning sa m arali s h a kl va vo s it a la r i ni i sh l ab ch iqi li shi; - Umumta’lim maktablarida manzara janrda rasm ishlash mash’gulotlarini olib borishni jara y oni d a o’quvchilar l a r n ing e g al l a shla r i lo z im b o ’l g a n bili m , ko ’ ni k m a v a m ala k a l a r i ni b aho l a sh ni n g ko ’ rs a tki c h v a m ezonla r i ishlab ch iqi li shi bi lan be lg i l a n a d i . Bitiruv malakaviy ishi bo’yicha tajriba-sinov ishlari ( 20 20 -2 0 y i l l a r): p e d a g o gik t ad qiq otl ar n i y anada faoll as hti r is h , m uh i m x u lo s a la c hi qa r ishtaj riba- sinov m aydonlarid a sh a kll a nti r uv c h i ta j r ib a - sin ov i shl ari n i ol i b b o ri s h v a o ’ t k a z is h , bitiruv malakaviy ishi m azm uniga aniqliklar va qo’shim cha m ateriallar kiritish, tajriba-sinov ishlari natijalarini uslu biy tavsiyano m alar, ishlanm alar va ilm iy m aqolala rd a yor itish, taj riba-sinov ishlari natijalari m atem atik-statistik m et odi orq ali qayta ishla b chiqish, ishlab chiqi lgan m etodika bo’yicha olingan n a t ija l a r ni u m u m la s hti ri s h , bitiruv malakaviy ishi ho l i g a k elti r i s h va h i m o y aga o lib c h iq i sh b e lgila n g a n . Bitiruv-malakaviy ishning qo’llanilish sohasi; Umumta’lim maktablari tasviriy san’at darslarida manzara janrda rasm ishlash mashg’ulotlari jarayoni. Bitiruv-malakaviy ishning hajmi. Ish kirish, ikkita bob, olti bo’lim, umumiy xulosalar, foydalanilgan adabiyotlar ruyxatidan va ilovalarda iborat. 8 I. Bob. Tasviriy san'at darslarida manzara ishlash orqali faoliyatini rivojlantirish usullari . I.1. Mavzu yuzasidan adabiyotlar tahlili 1. O'zbekiston Respublikasining «Ta'lim to'g'risida» gi Qonuni //Barkamol avlod - O'zbekiston taraqqiyotining poydevori. -Т.: Sharq, 1997. 19 b. 2. O'zbekiston Respublikasining "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi". // Barkamol avlod - O'zbekiston taraqqiyotining poydevori. - Т .:Sharq, 1997.32-63 b. O'zbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan tub islohotlar jamiyatda o'ziga xos ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy rivojlanish yo'lining tanlab olinishi, shuningdek, «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» g'oyasi va talablari asosida jahon ta'limi standartlariga muvofiq keluvchi uzluksiz ta'lim tizimini shakllantirish uchun qulay shart-sharoitni yaratdi. Ta'lim sohasida olib borilayotgan hamda aniq maqsadga yo'naltirilgan davlat siyosati ijtimoiy jamiyat taraqqiyotini ta'minlovchi ustuvor yo'nalishlardan bin sifatida e'tirof etilgan. 4. Karimov I.A. Yuksak ma'naviyat - yengilmas kuch. Т .: Ma'naviyat, 2008. Ushbu adabiyotda ma'naviyat tushunchasi, insonning ichki dunyosi, bugungi kunda insonlarda ma'naviy mafkurani shakllantirish, Sharq mutafakirlarining ma'naviyatni shakllantirish borasidagi fikrlari, mustaqillik davrida amalga oshirilgan ishlar, oilaning jamiyatning asosiy bo'g'ini ekanligi hamda oila, mahalla va maktabning ma'naviyatni shakllantirishdagi o'rni kabi masalalarga e'tibor qaratilgan. Ushbu adabiyotdan o’quvchilarning manaviy dunyoqarashlarini rivojlantirish borasidagi fikr va mulohazalarimizda foydalanishga harakat qildik. 4. Tasviriy san’at darslarida manzara ishlash mashg’ulotlari ilmiy va ijodiy yo’nalishda olib borilishi lozim. O’quvchirga ilmiy yo’nalishda ta’lim berish uchun sana’t tarixiga oid bilimlarga o’qituvchi ega bo’lishi lozim. Shuningdek bitiruv malakaviy ishining birinchi bobini yoritishda, tasviriy san’atda manzara 9 janri tarixi va rivojlanish bosqichlarini ochib berishda ushbu adabiyotlardan unumli foydalandik N. Abdullayev. N. Abdullayev San'at tarixi. T-1987 y. San'at tarixi. T-2001 y. N. 5. Hasanov R.H. Tasviriy san’at asoslari. Toshkent. Gofir G’ulom nomidagi nashiryot matbaa – ijodiiy uyi 2009 -y. R.Hasanovning tasviriy san’at asoslari deb nomlangan asari 1966 yilda chop etilgan O.K. Apuxtinning “Tasviriy san’at asoslari” nomli kitobidan tubdan farq qiladi. Bu asarda tasviriy san’atning tarixiy rivojlanishi qisqacha aytib o’tilgan. Tasviriy san’atning tur va janrlari batafsil yoritilgan va yangi janrlar ham qo’shib aytiladi.Turli asarlar tahlili va rassomlarning ijodi qisqacha aytib o’tiladi. Yaxshi reproduksiyalar bilan bezatilgan va izohli lug’atga ham e’tiborini qaratgan. Adabiyotdan biz bitiruv malakaviy ishini bajarish jarayonida manzara janr, va unda ijod qilgan turli rassomlar ijodiy faoliyatlarini yoritishda foydalandik. 5. Raxmetov S. Dastgohli rahgtasvirda kompozisiya asoslari.T., 2007 y. Ushbu adabiyot rangtasvir to’garaklari mashg’ulotlarini olib borishda kompozitsion yechim topishda keng foydalaniladi. Shuning uchun biz bu adabiyotni yetarlicha tahlil qildi, o’rgandik. Raxmetovning “Dostgohli rangtasvirda kompozisiya asoslari” asarida alohida bizning mavzumizga doir joylar bor. Chunki manzara ishlash san’atining o’zi kompozisiya bilan bog’lanib boradi. Shuning uchun ham manzarachi rassomlarning ijodiga to’xtalib o’tilgan. Manzara janrining mohiyati ochib berilgan ma’lumotlarni olish mumkin. 6. Mustaqillik davri manzara janrda ijod qilayotgan rassomlar haqida qisman malumotlarni birinchi bobda yoritish uchun quyidagi adabiyotdan foydalandik. O’zbekiston san’ati. Avtorlar jamoasi. T.: Uzbekiston. 2001. O’zbekiston tasviriy va amaliy san’ati haqida keyingi o’n yilliklarni o’zida mujassam etuvchi kitob hisoblanadi. Tasviriy san’atning mustaqillikdan keyingi rivojlanishidan ajoyib satrlar keltirib o’tadi. Juda ko’plab manzarachi rassomlar va ularning asarlari haqida ma’lumotlar beriladi. 7. Taniqli san’atshunos Abduvali Egamberdiyevning rus tilida nashr etilgan “Janrovaya jivopis O’zbekistana” nomli kitobida Yu. Taldikinning “Bog’larda 10 bahor” (1993) manzara kartinasining mukammal kompozitsion echimi va oldingi plandagi qiyg’os gullagan daraxtlar va go’zal rang koloritini e’tirof etgan. 8. Manzara janrda rasm ishlashda bevosita manzara janriga ham murojat qilinadi. Yurtimizda manzarachi rassomlar yetakchisi O’ Tansiqboyev va uning hayoti haqida o’quvchirga ma’lumot bermasdan bo’lmaydi. Shu maqsadda biz quyidagi adabiyotni lozim topdik va tahlil qildik. Taniqli san’atshunos olimlar N. Ahmedova va R.Toqtoshlarning, manzarachi akademik rassom O’. Tansiqboyevga bag’ishlab chiqarilgan monografiyalarida musavvirning ilk ijodidan boshlab taniqli asarlar yaratgungacha bo’lgan hayoti va ijodiy izlanishlari yorqin ta’riflanadi. Yuqorida qayd etilgan industrial manzara misolida “Qayroqqum GESi tongi” asari tugal kompozitsiyasi bilan diqqatga sazovordir. 10. R. Hasanov. “Maktabda tasviriy san’atni o’qitish metodikasi” T-“Fan” 2004 yil. Ushbu adabiyotdan biz asosan maktabda tasviriy san’at darslarini tashkil etish va ularning faoliyatini olib borish borasidagi fikirlarni tahlil qildik, va manzara janrda rasm ishlash mashg’ulotlarini tashkil etishda keng foydalandik. Shuningdek biz bitiruv malakaviy ishini yoritishda quyidagi adabiyotlarni ham yetarlicha tahlil qildik, o’rgandik. . B. Jabbarov. Rangshunoslikka oid ayrim atama va iboralarning izohli lug'ati. N-2001 y, N.Normatova Tasviriy san'at atamalari lug'ati. O'zbekiston Badiiy Akademiyasi. T-1998 y, B. Tojiboyev. Rangtasvir fanidan ma'ruzalar matni. T-2000 y. Tasviriy san’atda manzara janr jozibali va qiziqarliligi bilan ajralib turadi. Uni o’zlashtirish, hatto uni idrok qila bilish ham muayan tayyorgarlikni talab qiladi. M. Nabiyevning “Rangshunoslik”, B. Boymetovning “Qalam tasvir”, B. Boymetov va N. Tolipovning Maktabda tasviriy san’at to’garagi, S. Uralovning “Mo’jiza yaratish san’ati”, N. Oydinovning “Rassom-oqituvchilarni tayyorlash muammolari”, D. A. Nazilovning Kompozisiya asoslari kabi adabiyotlarini o’rganish ushbu muammolarning yechimiga sabab bo’ladi. 11 I.2. O’quvchilarning na z a r iy b ilim va a m ali k o’ n i k m al a r i n i sh a k i l lan t i r ish d a m an z a r a i sh l ash m as h g’ u l o tl ari n i n g o ’ rni va a h a m i y a t i. H oz i rg i k u n da a m al g a oshi r i l a y o t g a n t a ’ l i m soh a s i d a gi i slo h atlar j a m i y atni y an gi la s hda a so s iy m asa l a hiso b l a n a di. J a m i y at n i n g i jt i m o i y -i q ti s odi y , m a ’ na vi y- m arif i y t ar a q q i y oti talim m ua s s a salar id a t ah sil ol a y otg a n y o sh l a r n ing bilim daraj a siga bog ’ l i q. Y osh a v lo dni h ar t o m o n la m a et uk , b a r k a m ol i nson s ifa t i da t a r b i y al a sh u c hu n i m kon b e r u vchi, m u k a mm al ta ’ l i m ti z i m ini y arati s h, u ni ng s a m ara d orl i gi n i os h irish b ug u ngi kun ni n g m u hi m m a s alalasi hi s obl a n a d i . T a ’ l i m n in g sa m aradorlik m ezoni u ning x a lqo r o t a l a b l a rga j a v o b b e r i shi bi l a n bel g ilan ad i. Shu m u n os a b a t b i lan O ’ zb e kis to n R es publ i k a si » D av l at standa r t i» , O l i y v a o ’ rta m axsus t a ’ l im v a z i r li g i bu y ru g ’ i b il a n t as d iq l anib h a y otga jo r iy qilin m o q da. Ha m m a fanlar q at ori ta s viriy s a n ’ at bo ’ y ic h a Da v lat st a ndar t i , q o ’ y i lg a n t a l a b lar, m aqsad va va z if a lar ish lab c h iq i l g a n. B u gungi k u n da umumta’lim maktablarida tasviriy san’at f an lari t a ’ l i m jar a y o n iga qo ’ y i lg a n t a la b lar a so s ida o ’ qitil i b k e l i n m o q da. Manzara ishl a sh m ashg ’ u lotlari tasviriy san’at mashg’ulotlari m avz u l a r i qato ri dan joy o lg a n . O’quvchila r ni ng n a z ariy b ilim v a a m aliy ko ’ n i k m alar i ni s h ak ill a nti r is h da us h b u m anzara is h lash m as hg ’ ul o t l a r i ni n g o ’ r n i aha m i y atli d ir. D a s t av val m anzara j a nr i ga m ur o jat q i lad ig an bo ’ l s a k, t as v i r iy s a n ’ at j a n r la r i ich i da bu janr o ’ z i ga x os ligi v a t a ’ s ir c han l i gi b i l a n ajralib tur a d i . Ma n zara t as v ir i y sa n ’ a tn ing qa d i m i y v a m u hi m janr l arid a n bi r i bo ’ lib, u b o shqa janr l a rda i s h la n g a n a s a r la r da h am y orda m chi y a ’ ni fon sif at ida m uh i m o ’ rin t u t a d i. T a s v i r iy s a ’ nat ta r ix i d a n bizga m a ’ l u m ki Qad i m iy Xi t oy t asv i riy sa n ’ atida m anzara jan r i ni n g a y r i m xu s u si y at l ar i ni i fod a l o v c hi a s a r lar y ara t i l ga n . X it oy ra s s o m lari t a b i a tni n g t urli ko ’ r i n i shla ri ni t as v ir l a s hga h a r a kat q i l i sh ga n . B u m anzara jan ri n i ng il i k pa y do b o ’ l i sh da v ri hiso b la n a d i. 12 Ma n z ara jan r i E vro p ada X V I -X V II a s r l a r da rivoj topa bosh l a d i. Bu bor a da G olland r a sso m lari yet a k c hili k ni o ’ z qo ’ l lar i ga oli s h d i. Ular t o m o nid a n diqq a tg a 13 sa z ovor a sa r lar y aratila b o shl a d i . G oll a nd t a sv ir i y sa n ’ at u st a la r i Yev r opada b i ri n c hila r d a n bo ’ lib, s ar o y k i b or l a r i n in g i nj i q tal ab la r i g a q a rshi c h iq dilar, ular erkin i jo d qi li sh m i m k in ligi n i bos h l a b b e r d ilar. S a n ’ a t ga b un day y an g ic h a y o n das h is h lar u n ing rivoj i ga, u n d a gi tu r va jan r la r ni n g ke n g a y i sh iga ta ’ sir q ildi. T a b i a t k o ’ r in ishi, u nda g i b u y u m lar, h a y vo nl a r ha y oti u lar i jo dini n g a s os iy m a z m u ni ga a y land i . Bu bor a da m anzara jan r in i ng r ivoj i ga o ’ z i ni n g ul k an h issa s i n i q o ’s hgan r a s s o m lar qato ri ga Yan v a n Go y en, Yakob v an Re y sda l , Me y nde r t X obbe m a va bo s h q a l arni q o ’ s h is h i m iz m u m ki n . Y an v a n G o y en (159 5 - 16 5 6) g o lla n d m anzara s a n ’ a ti n i ng etuk v a ki l i hi s obl a nib, u r e a l bo r l i qni o ’ rg a nish asos id a a s a r lar y ara t g a n. Birinc h i bo ’ l i b t o n a l rangt as v i r da a sa r lar i shl a g a n, t a b i a t ni n g n a m ha v os in i us t a l ik bi l an i fo d a lg a n. Y a k o b v a n Re y s d a l ( 16 2 6 -1 6 92) m anzar al ari o ’ z i ni n g hi s - t u y g’ u g a v a tu r li ka y fi y at l arga bo y ligi b il a n b o s hqa m anzarachi r a sso m lar asar l a ri d an ajra li b tur a d i. U y ara tg a n a sa r la r i m avz u si ju da k en g. Q i sh l oq ko ’ r i ni s hl a ri, t e ki s lik l ar v a q u m te p a li k lar, o ’ r m o n , bo tq oq l i k lar v a d en g i z lar tu r li h olat va ko ’ ri n is h la r d a tas v irla n g a n. Ij od kor o ’ z f a oli y atini n g en g g ul l a g an d a v ri da dra m at i k m anzaralar se r i y alarini h am y ar at d i . Bu d a vrda Re y sdal ko ’ pin c ha ta b i a t ni ng a v z o y i bu zi lg a n hol a tlar i ni y u ks a k m ah o r a t b il a n t as vi r ladi. Os m o n ni qora b u l utlar e g al la g a n , bu l utlar o r a sid a n tusha y o t gan qu y osh y or ug ’ l igi u y e r - bu y erni y or i ta d i. Ist e do dl i ra s s o m ta b i at ni har d oim hara k a t da k o ’ r s at i shga i n tilgan. Uning asar l ar id a dar a xtlar s ha m o ld a n s ilkina y otg a n d a y , d ar y o va d e ngiz to ’ l qi n l a ri m avj ura y otga n day t u y i l a d i. Bu x ususi y at un in g asar l ar i ga d ra m atik ruh h a d y a etadi. Ra s s o m i jo d i g a xos b u xu s usi y at Q i sh , Y ah udi y lar q a bri s ton i , J o ’ s h q i n dar y o asarl a r i da y aq q ol k o ’ zga t a shl a n a d i . Me y n d ert X o b b e m a (163 8 - 17 0 9) i jod i da o ’ r m on ko ’ r i nishla r i, s u v tegir m o n lari m anzara s i a lo hida o ’ r i n t ut ad i . U n i n g m anzar a la r i d a o s o y i s h tal i k hukm s ur a d i . Me n d delxa rn is y o ’ li a sa r i da p e rs pek t iva q o nu n i y a t l a r i d a n, f a z oviy k e nglik va c h e k s i z lik ni is h o n a r l i t a rz d a a s ks e ttir a d i. XV II a s r goll a n d san ’ at i da d e ngiz m anzar a la r i ni t a svi r lash ( m arena jan r i) alo h ida o ’ r i n tut ad i. V. d e V el d e, X. Se g e r s, Ya. P o rse l ls v a b o shqa g oll a n d 14 ra s s o m lari shu bor a da s a m arali i j o d q i lib m anzara j a nri n i bo y itdilar. XV II as r ikkin c h i y a r m i d a bo shqa y ur t lar, e ng avvalo I t a l i y a m anzar a la r ini a ks et ti ru vchi golla n d ras s o m lar gu ruhi s h a killa n a bo s hlad i . Le ki n I t a li y a m an zar a la r i ni i s h l a g a n bu r a s s o m lar ijod i da c h u q ur h i s -tu y g ’ u l ar, h a y o ti y lik y etish m as edilar. Ros s i y ada m anzara janri n i n g r ivojl a n is h i X V II a s r ga t o ’ g ’ ri k e ldi. Bu d a v rg a kel i b, m anzara j a n r i m us t aq i l j a nrl a rd a n biriga a y land i . B a diiy Aka d e m i y a d a m anzara jan r i bo ’ y ic h a r a s s o m lar t ay y orla y di g a n sinf n ing t a s hkil etil i s h i e s a bu j a n r rivoji u c h u n m uh i m r o ’ l o ’ y na di . R a sso m lar sh a har m e ’ m orl i k m aj m ua l ar i , s h a ha r d a n t a s hqar i d a gi b o g’ v a p a r k l a r m anzaralar in i i s h l a dilar. Bu ta s v i rla rd a ra s s o m larning ona vata n ga bo ’ l g an s a m i m i y m uha bb a ti o ’ z i fod a sini t o pd i . A y niqsa, Peti r b u rg va u n ing at r of ko ’ r i nis h i ko ’ pgina rass o m lar t o m o n id a n s e v i b ishla nd i. B u ja n r d a s al m o q li i j od q i l g a n S e m en F e dr ov i c h S h c h e dr i n (1 74 5 - 1 804), Pa v lovsk, Ga t c h ina P i te rg of ko ’ r i n i sh l ar i n i , p a r k m e ’ m or li gin i ng o ’ ziga xos j i h a t l a r i ni z o ’ r q iz iq ish b il a n t a svi r la g an bo ’ l s a, F e d or Y a k ovl e v i ch Al e kse e v ( 1 75 3 - 18 2 4) M o skv a , Var o nej, Xer so n s haha r la r i g a a t a b k o ’pg ina a sa r lar y ara t di. U ning P e t i r b u r g s a r o y lar i , m a y d o n v a ko ’ chalari t as v ir l a n g a n sur a tla r i o ’ z inin g ha y o ti y ligi va c h uqur li r ika s i b ilan a j r a lib t ur a d i . T a s v i r iy s a n ’ a t da m anza r a t a sh qi olam go ’ za ll i gi ni bo ’ y o q l a rda i f odal a s h orqa l i i ns o n k o ’ n gl iga ij o biy tas ’ s i r e t uvc h i k u c hga e ga j a nrdir. U o d a m da e n g ko ’ p hissi y ot u y g ’ otuvc h i janr l a rd a n bi ri dir. Y a xs h i m anzara a s a r la r i o ’ zi n ing n a f os at i, ta ’ s i r c h a n ligi b il a n ins o n ruh i y , m a ’ na v iy ol a m i n i bo y i t i s hga xi z m at q il a di. Sh u bo i s m anzara j a n r i pa y do b o ’ l g a n d a n b u y on r an g t a s vir ustal a ri ta b i a t k o ’ r i ni s h l a r i n in g e ng n oz i k, t a sirc h an, i n s o n q a l biga t e z da ki r ib bo r a ol a dig a n t i pik xol a tlar i ni c hu q ur o ’ rga n ib, o ’ z m o’ y q a l a m i y or d a m i d a aks ett i r i shga h a r a k at qili s h a d i . A sar y ak u ni e s a r a sso m n i ng t a bia t ga bo ’ lgan m u nos a ba ti ni o ’ z i da m u jas s am et di . Ma n z ara a sa r la r i d a rass o m o ’ z ich k i ola m i, a q l z a ko va t i, t a ’ s u r o t v a ke c hin m alarini tu rl i tasvi r l a sh v os i t a la r i orq a li ku y la y d i . Ta m o sh a b in ko ’ z o ld id a tabi a t ob r i z lari n ing j o n li t a lq i n i ni g av dalantir a d i. I. Levit a n ni ng “ O l t i n kuz”, I. Shi s hk i n n ing “ O ’ r m on y ir o qli k la r i” k a bi a s a r la r i s h u n d ay a s ar l ar 15 j u m la s i dan d ir. T a s v i r iy s a n ’ atda m anza r a a sa r lari i j o dk orda, to m os h a bi n da at r o f - m u hitga, ona y urt t a b i a t i g a m eh r - m u h a bb a t tu y g ’ u l a r in i t a r b i y al o vchi vo s i t a ham b o ’ l i b xiz m at qil a d i . Ma n z ara j a nri m u h im e k a n li g i y u q orida t a ’k idl a g a ni m iz d e k h ar q a n day m avzu v a m a z m un d a gi asar l ar ni ng uz v iy bo ’ l ag i s i f at ida f o y da l an i l i shi bi l an h am izo h l a nadi. I j od k or tar i x i y v a manara m av z uda g i a sa r la r da h a m m a n zara jan r ig a b e vosita m ur o jat q ilad i . B u n day ho lla r d a m anzara k a r tin a da qo ’ shi m cha f o n va z if a s i ni o ’ ta y d i . V . V as n e s ov n ing “ A l y o n i s hk a” as a ri b un ga m is o l bo ’ la ol a d i . N . Ki r m o n , I. Lev i tan, I. S h i s h k in, O ’ . Tan s i q bo y ev, N. Karax a n, G ’ . A bdur a h m onov, A. M o m i n ov, I. Ha y darov va b o shqa r a n g t a svi r u s t a la r i m anzarani m us t aqil bad i iy m ukam m al asar s i f a t ida y a ratganlar. Re s pu b lika m iz d a u ru s h d a n k e y i n gi y illa r da m u n tazam t arzda u y i s h t iri l gan x o r ijiy d a vla t l a r n in g b a diiy ko ’ rg a z m alar i , O ’ zbek i ston ta s vi r iy s a n ’ a t i g a i j obiy ta ’ s i r ko ’ rs a t d i. Y u rti m iz ra s so m lari i jod ida a t r of ola m ni y an g i c ha h is q i l i s h, t al q in qili s h h is s i y o t i pa y do bo ’ la bo s h l a d i. X X a s r n i n g 50 - y i ll a rida o ’ z b e k ra s s o m lari o r a s ida m anzara jan r ida O ’ rol T a n s iq b o y ev y eta k c h ili k ni o ’ z qo ’ l i ga old i . U ni ng k o ’p gi n a a s a r la r i q i s hl o q x o ’j ali g i m avzusiga b ag ’ ish l a nd i. » O ’ zbe k ist o nda m art» , » Pax t a ni s u g ’ o r i s h » ,» O na o ’ l k a » , » T ax i a to s h » , » Is s iq k o ’ l » a s a r la r i shular ju m la s id a ndir. O ’ t g an as ir ni ng 5 0 - 70 y il a r i da M. No vi k o v , V olk o v, O ’ . T a n si qbo y ev k a b i k e k s a ras s o m lar O ’ zbe k ist o n t a b i a t i va i jt i m o i y h a y o t i d a sodir b o ’ la y o t gan voqeli k la r ni ku y lad i lar. Z . I n og ’ o m o v , G. Ul k o , N. Q o ’ zibo y ev, K . Ba g a du x ov. M. Y esin k a bi r a sso m lar O ’ zbe k ist o n t ab iat i ni a k s e t t i ru v c hi l i ri k m anza r a a s ar l a r i ni y ar a tdi l ar. 19 7 0 - 8 0 y illa r da G ’ . A bdur a h m onov, F. Tohi r o v , R. C h o r i y ev, Mud ov kin k abi ra s s o m lar m anzara jan r ida s a m arali i j od q ildi l ar. Hozir g i k u nga k e l i b ko ’ p l a b izla nu vchan iq ti d orli ra ss o m lar A. Nu r idd in o v , A. J a l ol o v, A. M i r za a h m ed ov , O. Q ozo q o v , Z . I s lo m shi y k ov , A . M o ’ m i n ov, A . M i rsoat o v k abil a r m u st a q il O ’ zbe k ist o nn i ng go ’ zal t a bia t i n i m adh e tuv c hi m aft u n kor m anza r al a r n i y ara ti b ke l m oqdalar. 16 Ma ’ l u m ki m anzara a sa r lari n i n g o ’ zi m az m u n i v a m avzu ji h a t i d a n bir n e c ha t u r ga bo ’ lin a d i . U lar sh a har ko ’ rinis h la r i ni i fo dal o v c h i , s a n o a t, t ar ix i y , r o m an ti k, l i r o - e p i k , inti m , de ngi zn i aks ett i ru v c hi v a p an ora m ali m an z aral a r d ir. Manzara a s a r la r i m avzu v a m a z m un j i h a tdan ra n g - ba r a n g bo ’l sa d a, ul a r ni ng bar c h a si g a ta ’ luqli u m u m i y q onun i y at l a r i h am m av ju d k i, b u nday xusu si y atlar ko m paz i t s i y a, q u ri lish asosla r i, m u t anosi bl i k , fa z o v a ch izi q li p e r s p e k tiva q o i da l ar i , r a n g va tus b o r a si da o l i b b oril a d i ga jara y onlar v a b o s h q a la r da na m o y on bo ’ l ad i. C hu n ki m anzara a sa r i b o s hq a b ir m anzara a s a r i d a n m a v zu v a m az m u n , vo qea b a n d lik y uza s idan t u b d an fa r q q ilsa d a, m ah o rat d a ra j as i , t a s v i r iy v osit a l arni n g qo ’ l l a ni l ishi b o ’ y ic h a m u sh tar a k li k ka s b eta d i. Ma ’ l u m ki t as vi r l as h bi l a n shug ’ ill a na y otg a ngan ki shi hoh u o’quvchi, y oki q i zi quv c hi o ’q u v c h i bo ’l s i n a l batta t a svir i y s a n ’ at n ing m a n zara ja n r i ga b ef a r q e m as. Turli jo y la r da o ’ tk a z i lgan so ’ rovlar m u t a x a ssi s la r ni n g o l ib b ro g a n tad q iq o tl a ri sh u ni k o ’ rsa t a d i k a i a k s a ri y at s o ’ ra l g a n l ar o ’ zla r in i ng s ev i m li janrlari s i f a t ida m anzara janri n i t an l a b ko ’ rs a t g a nla r . S h un i ng u c h u n b u g un g i k u nda tas v ir i y sa n a t d arsla r i d a m anzara i shla s h m as hg ’u l ot la r i n ing o ’ rni a h a m i y at l i deb hi s oblay m i z . Tas v ir i y s a n ’ at d a r s la r i d a m a n zara i s h la s h m as hg ’ u lo t lari n i ta sh k i l eti s h o r q a l i umumta’lim maktabalari o’quvchi ri n in g naza r iy bil i m la r i ni m us t ahka m la s h v a bu bili m lar n i a m al i y ot bilan bog ’ l a s h , i jo diy jar a y o ng a t a db i q eti s hn i ng s a m ara d or v a z a m o n a v iy m et o dla r i n i , t a vsi y alarni i s h lab c hiqi s h BMI m iz ni n g as o siy m aq s a d i va va z if a si d e b h i so b la y m iz. T a s v i r iy s a n ’ at d a ol i ngan h ar q anday n a z a r i y b i lim a lb a t ta a m ali y o t ga tad bi q eti l ishi s h ar t . A k s h olda o ling a n b ilim o ’ z a h a m i y atini y o’ q ot a d i . ” K i m d a - ki m ili m ni a m al i y ot s iz t a sav v ur et sa , - b a m i s ol i su z is h ga es h k a k siz c h iqa y otg a n q a y iq ha y dovc hi sidir v a u h e c h qa ch on q a y erga k e t a y o t g a nl i giga to ’ l a i s hon c h hos i l q ila o l m a y d i” - de y a ta ’ k i dla y di L e o na r do da Vi n c hi . Ma ’ l u m k i , p e d a g og ik n az a ri y ada u c h x i l m etod bo ’ l i b, as o san nutq i y , n a m o y ish eti s h v a a m aliy is h d an i bor a tdir. T a svi r i y s a n ’ at d a r slar i da bu m et o dla r ni n g h ar b i ri d a n o ’ z o ’ r n i d a y etar li c ha f o y da l a n il d i . R a s s o m p e d a go g lar a sos a n a m al i y 17 is h dan k e n g m i q y o s da f o y d a la ni lad i lar. B u m et o d tar ki b i g a ; m ashq, r asm i sh l a sh , ijodiy ish v a o ’ y in k a bi t a ’ l im b erish u s ul l ari kir a di. T a s v i r iy s a n ’ at m as hg ’u l ot la r i e s a as o s a n ra s m i s hl as h d an i bor a t, al b at t a bu jara y o n ni a m al g a oshi r i shga m avzuga o i d n a zar i y bi l i m lar n i o ’ zl a shtir m asd a n e r i sh ib bo ’ l m a y di. S h u ni n g u c hun pe d a go g eng a v va l o o’quvchi r ni m avzuga o i d n a z ariy bi li m lar b il a n ozi q l a n t iri s hi k er a k. S h unda g i na a m aliy t opsh i r i qni ba j ar i sh j ar a y o n i n i o’quvchi tu s hinib, on gli r a vi sh da y e n gil o ’ ta y d i . Ma n z ara i sh l a s h m as hg ’ u lo t la r i n i ta s h k il e ti sh umumta’lim maktablari o’quvchir i n ing n a z ariy b ilim va a m ali y k o ’ nik m alar i ni s h ak ill a nti r is h da m u h im a h a m i y at g a e ga. Umum’ta’lim maktablari o’quvchilarini m anzara i s hl as hga o ’ rg a ti s h, eng av v a l o o’quvchi n ing o ’ quv s h a r o it i d a gi r a ss o m l i k f a o l i y at i ni s h un c h a ki ra s m c hi z i sh e m a s, uni idrok qilish darajasida b aja r i la b o s h l a s hi n i esd a n c h iq ar m a s l i k ke r ak. I lk s a b o qdan b os h l a b o ’ quv c hila r da r e a l is ti k t a s v i r ga xos bi l im va ko ’ nik m alar a s o s i n i t a r b i y alash, u l a r n i soda va i b t i d o i y ra s m dan uzo q l a shti ris h zarur. H ar bi r so h a d a e ng av va l o o’quvchi r ga bi l im a s o sla r ini o ’ rga t a bos h la y d i lar, xu dd i shu n day t a s vi r iy s a n ’ at soh a sida h am s hakln i ng t e ksli k da t a s v i r l a n ish q o i d a la r i va qon u n l a ri h aq i da ula r da t o ’ g ’ ri tus h u n ch an i tarbi y ala m oq zar u r. Shu boisdan, m anzara i s h l a sh m as hg ’ u lo t la r i n i t o ’g ’ ri t a sh k il qil i b, o’quvchi n i ng e ’ ti b or in i en g as osiy m a s al a ga qar a ta olib, o ’ q u v m ate r i a lini t e z o ’ zlas ht iri s h y o ’ l l ari n i ko ’ r s ati s h lo z i m . Ba dii y m a ’ l u m o t , p e da go g to m o ni d an q i l in ad ig a n m oh i rona r a h ba r li k , o’quvchi m anzara ishla s h b i l a n y uzaki t a n i sh i b qol m a s d a n, i loji boric h a ch u q ur ro q bil i m va k o ’n i k m alar ol i shiga s a b a b bo ’ l a d i. H a r q an day o’quvchi t a s v i r iy s a n ’ at b i lan sh u g ’ illa n ar e k a n a lbatta m anzara ishla shg a h a r a k at qil ad i. A n a shu p a y t d a ula r ni n g oldiga taj r i b a l i r a hb a r k e l m as e k a n, ula rd a but u n vuj u di bilan qi z i qib bajar a dig a n m as hg ’ u lo t la r id a n sov i b q o l i sh h o l a t i kuz a tili s hi m u m ki n . T a s v i r iy s a n ’ a t ni n g m anzara i s h l a s h m as hg ’ ul o t l a ri d a s t av v a l m ax su s m aq s a dda e m as, b alk i , u m u m ta ’ l i m m ak t abla r i da o ’ q i tili s hi o rqa l i u m u m t a ’ l i m m aq s a dl a r n i ko ’ zla y d i . U b u dav r da bol a la r ga tev a ra k - a t r o fd a gi olam bi l a n 18 tan i shis h la r iga ko’ m akla s h a d i , k uza tu v c h a n li kni r ivojl a n t i r a d i. T a b i at ning r a n g i, s h ak lni a ngl a shga, o ’ zaro t a qq osl a s h ga o ’ rgat i sh b il a n bi r ga ula r da n a f os a t ta r b i y asini sha k ill a n tira d i. Tabiat b e ni h o y a t joz i b a li v a go ’ z a ld i r. Q u y osh nu r i v a at r of m u hi t c h ek siz turli r an gl a r n i h o sil qil ad i. B un day ho l a t kish i la rn i m a ’ na vi y ta r b i y ala y di. O’quvchir m a n zara is h lash o r qali n a fa q at o ’ z b i li m v a k o ’n i k m alari n i s h ak ill a ntir a d i b a lki est e t ik ta r b i y a b ilan h a m o z i q l a nadi. Este t i k tarbi y a e s a h ar b ir s h ax s uc hu n lo z im bo ’ lad i gan t a r b i y ad i r. Est e tik ta r b i y a o’quvchi r da go ’ za l l ikni his qili s h t u y g ’ usini s h aki l l a n t iri s hga, un i r i vojl a n t i r i shga y ord a m ber a d i . A y nan b a diiy t ar bi y a a x loqi y , a q l i y , ji s m o ni y v a m eh n at t a rb i y asi bi lan c ha m barc h a s bog ’ liq. B a diiy bi li m lar tu r li t a rb i y av i y i shl a r o r q a li r i v o j lan t i r il ad i. S h u j u m la d a n m anzara is h lash m a s h g ’u lo t lari ham bu nd a n y ir o qda e m as. Kuzat i s h lar n a t i j a s i sh u ni ko ’ rs a t ad i k i o ’ s m ir l ar d a go ’ zall i k i j od k orl i g i ga bo ’ l g a n e hti y oj o rtib bor a d i . B a d iiy tar bi y a -s h ax sn i n g on g i, m un os a b a tla r i ha m da na fo s a t faoli y at i ni n g v u j u d ga k e lishi va tako m i ll a s huvid a n ibor a t uz o q d avom e t a d ig a n jara y on bo ’l ib, b u ja r a y on y osh va ijt i m o i y o m i ll ar bi l a n b e lgila n a d igan tu r l i b os q i c h ha m da d arajaga ega. Nafo s a t ta r b i y asi sh a xsn in g n a f o s a t m adani y atini e g a l l a sh ga y o ’ nalt i rilg a n b o ’l i b , turli s h ak l v a m etodlar y or d a m i d a a m al g a o sh i ri la d i. M an z ara i s hl ash m as hg ’ ul o tlari ham ana shunday sh a klla r d a n b i r i h is o b l a n ad i . Ma n zara a s a r la r i n i b a diiy id r ok etish o’quvchi rn i n g i j o d i y qob i l i y atla rin i rivojl a n t i ri s h da m u h i m o ’ rin tu t ad i. O’quvchirda t a ’ l i m ni n g bu j i ha ti ni r ivo jl a nt iri s h u ch u n , ul a r d a e n g avv a lo y u q ori m a h orat b il a n baja r i l g a n b a diiy a s ar l a rn i t a h lil qil i sh m ezo n l a r i h a qid a gi bil i m larni r i v o j l a n t iri s h l oz i m . Q u y ida o’quvchi r m an zara a sa r la r ini b a d ii y t a h li q ili s hda m uam m olar g a du c h kela y o t g a n j iha t la r i ko ’ rs at i l g a n. B u j i h a t l a r b ad i iy a s arlar n i t ah l il qi li shda o ’ z o ’ rniga e ga. M a nz a ra a s a r la r ini ta h lil q i l i s h d a sha r tli r a vi s hda qu y i d a g i m ezonla r ga a s os l a nis h i m iz m u m k in . 1 . Ma n z ara ta s vi ri ni q og ’ oz g a j o y la s h tir i s h -kar t i n a da t as v ir l a n a y o t g a n t ab ia t k o ’ r i ni s hi n i, u nd a gi bo ’ l a k l a r n i qo g ’o z o ’ lc h a m i g a m os ra v i s hd a , m aq s a d l i j o y la s h g an l i g i . 19 2 . K o ’ rish n uqt a si va u f q c hi z ig ’i ni n g t o ’ g ’ ri tanl an gan l i g i. 3 . Ko n stu r i k tiv v a p e rspe k tiv q urili s h - m anzara t as v iri n ing chizi q l i pe r s p e k tiva qon u nl a riga as o s l an g a nl i gi, u nd a gi d e t a llar ni ng h a q qo n i y tas v irla n g a nl i g i . 4 . K o m paz it si y a t u z ish q on u n -q o i d a la r i g a a s o s l a nga n l ig i. 5 . T u s . U m u m i y t u s v a m ahalliy t us. U m u m i y t u s - m anzaradagi bir ob y e k t ikkin c h isiga ni s b a t a n y ax l itl i kda q a n ch alik o ch y o k i to ’ q ligi b il a n bel g ilan ad i. Ma h a ll iy t u s - s h u o b y ekt q is m lar i ning y or i t ilg an l i k daraj a sid a gi f ar q i. 6 . Rang. M a nz a ra ni ng (B u y u m ni n g) u m u m i y ra n gi; b i r o n - bir r a n g doir a sid a g i ra n g - tu s l a rni n g xil m a x i ll igi. 7 . S u r t m a - ta s v irla n a y ot g a n m anzarada sh a kli, r a n g i , o ’ lcha m i bo’ y ic h a ikkita bir x il su r t m a bo ’ l m a y d i . M a nza r ada s urt m a sh a kl n i b el g ila y d i , faktu rn i k o ’ rsat i s h ga qar a til a di. 8 . S o y a - y orug’ qo nu n l a r i - y ar i m so y a , so y a, ref l e k s, s hu l a, s h ax siy so y a v a tu s huv c hi s o y alar u l a rni n g o ’ z o ’ r n ida q o ’ l l an i l g a n li g i. 9 . B o ’ y oq l a r n i m ng bi r - b i ri ga m o n and bi r ik m as i - bo ’ y oq l ar o ha n gi m u s i q a a s bo bid a n tar a la y otg a n y o q i m li k uy k a bi ha m oh a ng va t u rl i k o m pazitsi y alarda t a kr o rl a n m as b o’ lishi. 10 . Havo p e r s p e kt i va s i - m anzara o b ’ ektla r i ni n g fa z o (bo ’ shliq) ta ’ sir id a o ’ zga r ib ( q isqa r ib) k o ’ ri n is h i. 11 . T a s v i r lan i la y o t gan soh a ni n g ifod a li l ik daraj a s i . U sta r asso m , k o ’ r i ni s h, vo q ea v a d a vrn i ng en g x a r a k t er l i jo y i n i ko ’ rs a ta o l ad i. O ’ zi g a qar a b c h i z is h bil a n b ad i iy ko m pazit s i y a farqi. Bu m ezo nl a r na f a q at o’quvchirda m anzara a s a r la r ini ba d iiy t ahlil eti s h ko ’n ik m al a rini ri v ojl a ntir a d i, shu n i ng dek k e lg u si p e dag o g i k f ao l i y atda o ’ quv c hilar bi l im v a i q t ido r ini b a hol a sh d a h am a s os i y o m il b o ’l ib x i z m at q i lad i . Umumta’lim maktablari o’quvchila r i n in g i j odiy qo b ili y at l a r ini rivojl a n t i ri s h ni en g a vva l o ula r da shu k as bga b o ’l g a n m uhab b ati n i s hak i l l a n t i ri sh d a n b os hla s h ke r ak, ul a rda t as v irla s h u ch un lo z im bo ’ la d ig a n i jo d iy jar a y o nl a r n i 20 rivojl a n t i ri s h i m iz k e r ak. Ma n zara y aratishda uning a s os iy bi li m lari rang, t u s , ko l orit, m a n zar a ni y axlit k o ’ r i s h , nisb a t lar m u nos a ba t la r i v a b os hqa b ili m lar q a t o r i ijodiy j ara y o nl arni h a m ri vo j l a n t i r i shi m iz lozi m . O’quvchi ij o d i y jara y o n l a rga t e gi s hli bar c ha bi l i m lar g a e g a ligi u n ing a m aliy to p shi r iqni m u k a mm al o ’ ta y di d e gani e m as bu n i y o d d a n c hiqa r m as l ik ker a k. O’quvchi e ng av va l o r uhiy jiha t dan t ay y or b o ’l s a gina ishni s id q i di l d a n bajara ol a d i. M a nza r a i s h la shd a o’quvchi r da i j o diy j ara y o nl a r ni n g s h a k i lla n gan l igi ta’ l im s a m a r asi n i o s hir ad i. Kuzatishlar natijasida o lin g a n natija l ar s h uni ko ’ rs a t a dik i , o’quvchi r ni n g manzara ishlash bor a d a gi b ili m lari pas t ligi v a m anza r a ko m p o z it s i y as i ni t as v irla s hga bo ’ lgan qi z i qishla r i s h u ku n ga c ha q oniqar l i e m as bo ’ lib, a ks a ri y at o’quvchi r v a z if a ni n g m a j b u ri y ligi tufa y li m as hg ’ u lo t la r da q a t nas h ib k e l m o qd a la r . Ma n z ara ishl a sh m as hg ’ ul o t l a r i da o ’ q itish ni ng i n terf ao l u s u llar i ni qo ’ ll a s h hozi rg i kun n ing d o l z arb m asa l a lar i d a n biridir. M a nz a ra is h l as h m as hg ’ ul o t l a ri da inter f a o l u s ulla r d a n a qliy h u ju m , ki chik guru h la r da i s hl as h, k l a s t er, su h b a t, b a h s - m un o zara, bos h qo t i r m a, r o ’ l l i o ’ y i n lar, p e dag o gik t ex n a l o gi y alar n i t ad b i q et is h zar u r i y ati p eda go g i k t ex na l o gi y ala r n in g m a z m u n i h a m da a n ’ an a v i y ta ’ l i m m oh i y ati n i o ’ rg a n is h, tahlil e t is h aso si da yuz a ga kel a d i. B u gingi k u n d a o ’ qit is hn i ng f ao l u s u ll a r i ni q o ’l lash pe d a go g i k t e xna l ogi y ani n g a s os ini tas h kil q il a di. P ed ag og i k t e xn alo g i y a o ’ z o ld i ga t a ’ lim s h a kil l ar in i m uq ob i l las h t i ri sh v a z if a sini q o ’ y u v chi, t ex n i k h a m da s ha x s r e s ursla r i va u lar ni ng o ’ zaro f a oli y atini h i s obga o li b , t a ’ lim b er i sh va t a hs i l olish j a ra y o n ini y arati s h, q o ’l lash va b e l g i l a shn in g t iz i m li m et o d id i r. I n n a v a t si o n te x n a lo g i y alar p e d a g og i k ja r a y on h a m da o ’q it u v c h i va o’quvchi fa o l i y at i ga y an g i l i k , o ’ zgarishlar k i ri tish b o ’ lib, uni a m alga os hi r is h da as o s a n inter ak tiv m et o dla r d a n t o ’ liq fo y da l a ni ladi. Inter fa ol m e to d la r - b u j a m oa bo ’ l i b f iki r la sh d a n i bor a t deb y ur i til u vchi p e dag o g i k t a s ’ sir e t i sh u s u l la r i bo ’ l ib, t a ’ l i m m a z m un i ng t a r k i b i y qi s m i hi s obl a nadi. B u m et o dla r n ing o ’ zi g a x o sligi sh u nda k i, ular fa q a t p e dag o g va o’quvchi rn i n g bi r g a li k da f a oli y at k o ’ rsati sh i orqa l i a m al g a o shi r i l a d i. 21 B u n d ay p e d a g ogik h a m ko r lik jara y oni o ’ ziga x os x us u s i y at l ar i g a e ga bo ’ l i b, u l a rga q u y idag i l a r k i r a d i ; -o’quvchi n i d ars d av o m i d a b e f arq bo ’ l m as li kka, m u st a qil fi k ir l a sh , ijod et i s h va izla n is h ga m a j b u r e ti shi; -o’quvchir n ing o ’q uv j ara y o n ida bili m ga bo ’ l g an qi z iq i sh l ar i ni do y i m iy ravi sh da bo ’ lish i ni t a ’ m i nl ash i ; -o’quvchi ni ng b il i m ga bo ’l g a n qizi q is h i ni m u s taqil r av is h da h a r bi r m a s al ag a ijodiy y o nd a s hgan hol d a k ucha y t i ri s h i ; -p e d a gog v a o ’ q u v ch i ni n g ha m i s h a ha m k o r lik d a g i f a oli y atini tash k ill a n ish i . O ’ q it uv c hi v a o’quvchin in g m aq s adi bo ’ y ic h a n a t i j a ga e ri shi sh da qanday texn al o g i y ani t a nla s h l a ri ular ix t i y orida, ch u n k i h ar i kk a la to m n n ni n g asosiy m aq s a di an iq n a tij a g a eris h is h ga q ar a ti lg an, b u n d a o’quvchi r ni ng b i l im s a vi y as i , g u ru h har a kt e ri, s h aro y i t ga q a r a b is hl ati l g a n t ex na lo g i y a tanl a n a di, m asa l a n m anzara is h l as h m as hg ’ u lo t lari n i n g n aza ri y bil i m lari u c h u n b a l ki k o m p y u t er bi l an ishla s h lo z i m d i r, s l a y d, f ili m , t ar q a t m a m ater i a l, c h i z m a v a pl a k a tlar, tu r li a d a b i y otlar, ax b orot t ex nal o g i y a s i ker a k b o ’ lar, b u lar o ’ qit u v c hi v a o’quvchi g a bog ’ liq. B u n d a n t as hqari o ’ q i ti s h jara y onini old i nd a n lo y i h a la sh t i r i sh z a r u r, bu j ara y o nd a o ’ q it uvc h i m anzara i s h l a sh m as hg ’u l ot ining o ’ z i ga xos to m o n ini, joy v a s h a ro y itini a s osi y s i , o’quvchi n i ng i m koni y ati va e hti y ojini h a m da ha m kor l ikda g i faoli y at i ni t a sh kil eta ol is hni hi so bga o lish k e rak, s h und a gina, ker a kli ka f o l a t l a n g a n n a tija g a erishi s h m u m k i n. O ’ q i ti s h jara y o nid a ta r b i y a l a n u v c h i l a rga s haxs s i f a t ida q a r a l i sh i, tu r li p eda go g i k t e x nal o g i y alar ha m da z a m o n a v i y m et od l arn i n g q o ’l l a nili s hi ula r ni m ust a q i l, e r kin f i kirl as h g a, i z l a ni s hga, h a r b i r m asa l aga i j odiy y o n das h ish, m a ’ s u l i y at n i se z ish, il m i y t adqi q ot i s h la r i n i olib bori s h, t ah lil q i lis h , i l m iy a d a bi y otla r d a n u nu m li f o y dala ni s h g a , eng as o si y si, o ’ qis h ga, f an ga, m anzara ishla s h m as hg ’ ulo tig a, p e d ag o gn ing o ’ zi t anlagan k as b ga b o ’ lgan qi z i qishla r i ni kucha y t i r a d i. Bun d ay n ati j aga e r i sh ish a m al i y otda o ’qu v jara y o n ida i n na v a t si o n v a a x b o ro t t ex nal o gi y al a rni q o ’ ll a sh n i t aq ozo et a di. X ulo s a qi li b a y tg a nda p e d a g og i k t ex nal o gi y ani n g e ng a sos i y n e g z i - b u 22 o ’ qituv c hi v a o’quvchining b el gil a ngan m aq s a ddan ka fol atla n g a n natija d a ha m korlikda eri s his h la r i u c hu n t a n l a n g a n t exn al o g i y alariga bo g ’ liq, y a ’ ni o ’ qit is h j ara y o ni d a, m aq s ad bo’ y ic h a k a f o l a t l a n g a n na t i j aga eri s h is h d a qo ’ l l a nil a dig a n har b i r t a ’l im t e x na l o g i y asi o ’ q it u v ch i va o’quvchi o ’ rt a s i da h a m k o rl i k f a o l i y atini ta s h ki l eta olsa, har i kkal a s i i j o bi y n a t i j a ga e r i sha olsa, o ’ quv j ara y onida o’quvchi r m u st aq i l fikrlay olsalar, i j odiy ishlay o ls a lar, i z l a nsalar, t a h lil e ta o lsal a r , o ’ zla r i xulo s a q ila ols a lar, o ’ zla r i ga, guruhga v a u l a r g a b a ho bera ol sa, o ’ qituv c hi esa u la r ni n g bu n day faoli y atl a ri u c hun i m k on i y at va sha r o y it yarata o l s a, a na s hu, o ’ q i ti s h j ara y o n i n i n g a s os i h is o b l a n a d i . H ar b i r d a r s, m avz u , o ’ q u v f a nini n g o ’ z ig a x os t ex nal o g i y asi b o r, y a ’ ni o ’ quv ja r a y on id ag i p e dag o gik te x na lo g i y a -bu y ak k a t a r ti b d a gi jara y on b o ’l i b , u o’quvchi ni ng e h ti y oji d a n ke l ib chi q q an holda b ir m aq s adga y o ’ na l tir il ga n , oldi n d a n lo y i h a l a shtirilg a n v a ka f o l a t lan g an n ati j a b eri s hga q a ra t ilg a n ped a g og i k j ara y o nd i r. Ma n z ara i shl as h m a s hg ’ u lo t lari o’quvchir d a i jodiy f i kirl as h n i, san ’ atni id r o k etis h n i va t a hlil qi l i as h n i, h a y ot n i kuz a t is h v a ob r izli t a s a vvur eti s h, b a diiy e st et ik d i d v a m adani y at n i sh a ki l l a n t i r ish, u lar n i p e d ag og i k f ao l i y atga t a db i q et i s hni o ’ rg a t a d i . Ma n z ara is h l as h m ashg ’u l o tlar in ig n a z ar i y qis m i m anzar a ni n g aso s iy qo n u n qo i dalari, us ul va v o s it a la ri ni o ’ z i c h i ga o l ad i . B u b i l i m lar n i m u k a m m al e g a ll a s hd a m ax s us s e m e n ar l a r ning o ’ rni k a tta. Yo s h o’quvchi rn ing o ngi n i s h ak ill a nti r i sh da, int e l e ktini o ’s t i r i shda peda go g l ar ja m oa s i katta r o ’ l o ’ y n a y d i . O’quvchir o r a si da i s h y ur i tis h , pre s s - k o nf e r ensi y alar o ’ t k az is h, y et a k c hi r a sso m lar usta x on a la r i ga bori s h, u l a r bil a n m ul o qa t ni tash k ill a sh t iri s h, m uzey ko l l e ksi y alari b i lan t anishi s h v a n o dir ishlar d an nu s xa k o ’ ch i ri s h, s a n ’ atn i ng boshqa s o h a la r i d a n x a ba r d or bo ’ l is h y eta k chi o ’ r i n e gall a y d i . B u gun g i kunda ta ’ l i m jar a y o n i n i shu n day t ar t i b da a m alga os h irish b or a sida b i r q a nc h a m u a m m o l ar b o rl i gi kuza ti l m oq d a. 23 I.3. T as v iriy sa n ’ a t d a r s l a r i d a o’quvchilarni m anz a r a k o m poz i t s iy a s i n i i s hl a s h g a o ’ r ga ti sh h a m da o’quvchi r i jo diy q obil iy a t o a r i n i sha k l l an t irish ped a go g ik m u a m m o sifatida. O ’ zbe k ist o n m us t a qil l ikka er is hga n d a n so ’ ng ba r cha f a nl a r qato r i t as v ir i y sa n ’ at f a ni n ing o ’ qi t ilis h ida ham bi r q a t or y u t uqlar qo ’ lga kir i ti l d i . Bu d a v r d a m a m la k ati m iz ni ng de y ar l i bar c ha p e d a gogik o l iy o ’ quv y urtl a ri d a b a di iy g rafi k a faku l t e t l a ri t as hk i l e t i l g a n bo ’ l i b , ula r da r a ss o m - p e d ag o glar ta y y orla n m oqda. M u s t aq i l lik y i l la ri da tas v ir i y s a n ’ at t a ’l i m i ko n s e ptsi y as i , d av l at t a ’l im s t anda rt i, das t ur v a d a r sli k lar, m et o d i k qo ’ l l a n m alar v a i l m iy m etodik tavsi y alar y arat i l d i. So ’ zsiz ular u m u m iy oli y t a ’ l i m m ak t a b l a r i da t a svi r iy sa n ’ atn i ng o ’q i t il i shi n i y ax sh il a shda ij o biy ro ’ l o’ y n a m o qd a. B u gungi k u n da umumta’lim maktablari o’quvchila r i t a svi r iy s a n ’ at f a n l a r i n in g bar c ha tu r la r i bo ’ y i c h a bi l i m lar n i m u k a m m al e g a l lab k e l m oqda. Bu jara y on n i a m al g a o shiri s h uch u n ta ’ l i m ti z i m i d a b ar c ha i m k oni y atlar m a v j u d . A m m o s h u n ga qara m a y o’quvchi lar tasviriy san’at fanini o ’ z l a s ht iri s hda b ir q a n c ha m ua m m o l ar g a d u c h ke l m oqdalar. Bula r d a n eng as osi y si bu a m al i y m as hg ’u l ot la r n in g n a za r iy qis m i g a, m et o d i kas i ga o i d m a ’ l u m o tl arga ch uqur e ga e m aslikla r i d ir. Sh u ni ngd e k m u a m m o l ar n ing m arkazida m avjud m a ’ lu m ot l arn in g p e dag o g to m onid a n o’quvchi la r ga a n ’ anaviy us u llar b i l a n y etka z ib b e r i la y o t gan l igi ham t u r ibd i . S hu ni ng d e k za m on a v i y y an g i p e d a g og ik te x n a l ogi y alr d an f o y dala n i sh daraj a si p a stli g ini ham k o ’ rsati s h i m iz m u m ki n . Ta ’ l i m n i ng n az a riy q is m i m uk a mm al as o s g a e g a e m as e k a n alba t ta, m ash g ’ ul o t n ing a m al i y q is m i n i t o ’ l a q onli o ’ tab b o ’ l m a y d i . Shu n in g d e k m anzara ishla s h m as hg ’u l o tl a rida re a list i k y o ’ nali s hn i ng u s t ivor qo n u n - q oid a la r ini s a ql a b q o l is h shu kunn i ng d olza r b m uam m o l ar i dan b i ri d i r. Ped ag oglar a n ’ an a v i y a k a de m ik o ’ qi t i s h p r ins i p s iste m as i ni y o ’ q o lib k et ishiga y o ’ l q o ’y m as li kla r i b a lk i, s hu kun n ing t a l a b i , ri v o j l a n i shidan ke l ib c hi q qan ho lda u nd a n y ax sh i x u su s i y atla r ni q ab ul q i li s h , t a ra qqi y e tti r ish, ri vo j la nt irish lo z i m . Aks h o lda bu g un g i r i v o j l a n g a n d a vrda fanni n g asosi bo ’ lgan re al ist i k s an ’ atni n g y u tu qla r in i 24 y o ’ q o t i b qo ’ y i s h i m iz m u m ki n . M a nza r a i s hla sh ning aso s iy va z if a si as lida b u b o r a d a y o s hla r ga a sos l i b i l i m b erish d an i b or a t dir. O’quvchila r ga m anzara ishla sh n i ng a k a de m ik bi l i m larini b e ri sh u c h t a y o ’ nali s hda ol i b bor i l m o g ’ i l o z i m . Q ala m c h izgi, r a n g t a svir v a ko m paz i ts i y a. Manzara is h l a sh m ashg ’ u l otla r i nin g a s os iy vaz i f a s i s hu uchta y o ’ na l i s h bil i m larini birla s hti r g a n h ol d a bo ’ l g ’ u si y osh ra s s o m ga to ’ la m ala k a, m ashg ’ ulot n i c hu q ur o ’ zl a sht i r i shi u c hu n i m ko ni y at y arati s hi, k el g usi m us t aq il i j o d i y y o ’ l d a o ’ z fikr in i h o h i j odi y , hoh p e dag o g i k y o ’ nali sh da ifoda eta o l ish qobi l i y atini n g a so s i n i b era ol is hi k e rak. Bo ’ l g ’ u si p e d a go g ni n g qo ’ liga s hu u c h t a “qu ro lni” tu t qa z i s h o’qituvchining as o s i y usti v or va z ifasi s i f a t i d a q a b ul q i l i n is h i loz i m . B u gun g i ku nd a o ’ quv d as t ur l a r i qi s qarib k e t m oqda, bun i ng n atija s i o ’ l a r o q m anzara is h lash m ashg ’u lot l ari h aj m i ham bu m avzuda o lina di gan bili m larni n g to ’ la o ’ z l a s hti r i lish u c h u n k a m lik qil m o qd a. N a t i j a da o’quvchi m avzuni n g a sl m a z m u n ini tu sh in i b y etish daraja s i ga k o ’ ta r i la o l m a y ap ti . Ma n z ara i s h l a s h m ash g ’u lo t la r ini ta s hkil eti sh da, u n ing naza r iy b il i m larini b er i shda o ’ quv x on a s i m ax s us p r o y e k t or b il a n j i ho z l a n is h i , m et o d i k ko ’ rs a t m alar, s la y dla r ni ko ’ rsa ti sh u ch un to ’ la i m k o n iyatlar g a e ga bo ’ li s h i ker a k. B ug u ngi za m on b e r a y o tg a n i m k o ni y atla r d a n to ’ la f o yd al a na o ls a k g ina har ta m on l a m a y et uk , j a m i y at u c h un xiz m at q ila ol a dig a n k a d r l ar y eti s h t i ri s hi m iz m u m k in . O lin g a n natija l ar s h uni ko ’ rs a t a dik i , o’quvchila r ni n g bu bor a d a gi b ili m lari pas t ligi v a m anza r a ko m p o z it s i y as i ni t as v irla s hga bo ’ lgan qi z i qishla r i s h u ku n ga c ha q oniqar l i e m as bo ’ lib, a ks a ri y at o’quvchi r v a z if a ni n g m a j b u ri y ligi tufa y li m as hg ’ u lo t la r da q a t nas h ib k e l m o qd a la r . Ju m la d a n i j o d iy j ara y on l a r m anzara ishla sh da e ng loz i m bo ’ l a d i g a n j i h a tlar d an bi ri dir. A lb at ta i j odiy jar a y o n l ar va u l a r ni ng t u r la r i h a qida so ’ z y ur i ti sh dan o ld i n i jod ni n g o ’ zi ni m a d e g a n s a vo l ga j a v o b ber i b o ’t s a k. I j od b u -i n s o n ongin i ng eng y u q o r i m urakk a b dara j a si dir. U i n s on ning b i li m i, m ala k a si, ko ’n ik m asi v a h a y otiy t ajri b a la r i n ati j a s ida du n y oga keluv c h i m o ’ j iza di r. T a s v i r iy sa n ’ at d a bu y angi b ad iiy sa n ’ at as ar i d i r. Ba d i i y i jo dn ing as os i y m o hi y at i , i j od fao li y at in i n g s t uru k t u r a vi y fa k t o r la r i g a 25 b o ’l ini sh i m asa l a sida q iz i qa r li g ’ o y alar L. G. E r m as h ning o ’ t k az g a n ― San ’ atning ijodiy t abi a t i ‖ t a dq iq oti d a m u n tazam y oritilg a n. Ij o d n ing k u c h i “ Ru h iy v a a m al i y qo b ili y at l ar ” - b u m eh nat, i lho m , xoti ra, t af a k k ur, ba d i i y t al e n t , x a y o l , h i ssi y o t , k a bilar y or d a m i d a am alga os ha b or ad i. Me h n a t- in s on n i n g a sosiy f a oli y at tu r la r idan bo ’ lib, s hu o r q a li i n s on m o ddi y va m a ’ na v iy bo y l i k l ar y aratad i . I j odiy m eh n a t - t ab iat n i kuz a t is h, a d ab i y o tl ar o ’ qis h , m ater i a l l a r y ig ’ i s h qor a la m a v a xo m aki r a s m , rang l av ha chi z i s h, k o m pazitsi y a e s k i z l a ri u stida ishl a sh, m a h orat va m ala k a la r ni ega l l a sh bi l a n a m al g am oshiril a di. X otir a - b a d i i y i jo dn i ng r e p r od u ktiv k u ch i h i s obl a nib, i n s on n i ng ta j r i bas i ni na m o y on qil a d i . In s o n h a y o t da har q a n d ay faol i y a t da x o tira n i c he t l a b o ’ ta o l m a y d, o ’ sh t a s s u r otla r n ing tahl i liga kora n a tura s i z ko m paz i tsi y a es k izini chiza ol a d i . Juda k o ’ p na t ur a d a n m as h q qilgan va o ’ zin i ng ko ’ r i sh x o ti r a si ni r i vojl a nti r gan r u s ra s s o m i A. Serov k i c h i k y o sh i d a y o q , x o t i r ad a n ra s m i sh l a sh ni y o q tir a d i . I. A. A y vazov sk iy esa ha y ra t la n ar l i d araja d a ko ’ rish xotira s i ga e ga e d i . Ir o da i j od k uc hi ni n g s a m ara s in i b el g i lov c hi i jod u ch un e n g za r ur p s ix i k j ara y o nl a r d a n bi r idi r . Irod a - aq liy v a j i s m o n iy ku c h - qu v va t ni ong l i r a vi shd a bo s h q a ra o l ish d e m ak d ir. M u r ak k a b irod a v i y h ar a k a t m aq s a dn i a m algam os h irishga ol i b k e l a d i. S a b r - toq a t l il i k, o ’ z-o ’ zi n i bos h qara oli s h i rod a n in g m u h im xu s usi y at l a r idan b ir i d i r. I r o da ka t ta k u c h sif a t i da i jod n i akt i vla s hti r ib y uq or i natija l ar g a er is h is h g a sabab b o ’ l ad i. T afakkur-i jo d k u c h l a ridan bi r i bo ’ lib, borliq h aq i d a f iki r las h da, t a hl i l q i lis hd a i d ro k, se z gi, hissi y otni b ad iiy a s ar y aratis h ga y o ’ nal t ir u v c hi m aq s a dli v o s i t a d ir. Ba d i i y a s ar b o s hqa soh a la r d a gi ka b i t a fa kku r ni n g m ahsulidir. Sa n ’ at a s a r i faqat tas v ir i y v osit a la r ni e m as, b alki go y av i y e s t e t ik m a z m un, d un y oqar a s h , f a lsafiy tu s huni s hni h am q a m rab o ladi. R as so m n i ng taf a kku r i ij o d i y x a r akteri bi l an a j ra li b t u r a d i, i jod iy xa y ol bilan birga xa r a k te r l a n a di. Ilho m la n i s h -i n sinn in g m eh n a t qilish jara y on i da eng ko ’ tari n ki r u hiy ho l at idir. Ra s s o m n i ng i j o d i y m eh n a t i da i l h o m la n ish, ak tiv i j od ku c hlar i dan biri s if a tida a h a m i y at l i r o ’ l o ’ y na y d i . Ilh o m lani s h - ij o d i y , m a ’ na vi y ji s m o n iy jihatd a n 26 r a s s om u c hun ij o d i y va z i y at j u d a tez y ec h ilg a n bo ’ l a d i. b unda r a s so m ni n g i j o d i y h a y oli, taf a kku r i f a ol f a o l i y at ko ’ rs a t a d i . Ba d i i y ta l an t - s hx s iy p si xal o gik x u sus i y atlard a n bi r i bo ’ lib, b a d i i y i j odda en g katta k u c h si f a t ida f aol i s hti r ok eta d i. T u g ’ m a ta l a nt i ns o nn i ng o ’ z i da tu g ’ m a a n a t o m i c va fizi al o gi k tu z i li sh i da o ’ zi g a xo s lik b i l a n m avjud b o ’ la di . B a d iiy t a l a n t , alba t ta, s a n ’ a t ga m eh r - m u h abb a t ni t a l a b etadi v a i jod q ili s h i s h t i y oqi ti n c h lik ber m a y d i . I n s o nn i ng b a diiy iq tido r ining e ng y u k s a k d araj a li sifa t i b u g e nia l l ik d i r . Ba d i i y i jo d da g en ial l ik tus h un c h a si t a l a ntni n g i z o hi s iz y u q ori d araj a sida n a m o y on b o ’l g a n sif a ti bo ’ lib, u r a sso m ni m a ’ l u m t arixiy d avr s a n ’ atid a n y uq o r i tu ru v c hi va dun y oviy ah a m i y at g a ega b o ’ l g an s a n ’ at a s ar i ni y arati s h g a o l i b k el a d i . I j od ko m pa n en t lar i g a - b ili m , du n y oq a ra s h, b a diiy u slub, es te ti k v a b a diiy d i d, m ah o r a t ki ri t i l a d i . B i l i m i jod n i n g as osiy bosh ko m pa n enti h i s o b l an ib, u ni e g a ll as h orqa l i sez g i, e s t e t ik h is qi lis h , idr o k, taf a k k ur, x otira, d u n y o q arash, m ala k a, ij o d us l ubi, m ah o rat r i v oj l anib b o r a d i. D u n y o q a r a s h - ob e ktiv bo r li q ni b a diiy x ar a kte r da faoli y at n ing g ’ o y av i y y o ’ nali s higa m os h o lda a niqla sh dan i b o r atdir. D u n y oqar a sh fanla r d a n o l ing a n bil i m lar aso si ga ta y a n a d i . E s t e tik v a ba d i i y d id h a m , dun y o q ar as h h a m b a d iiy us l u b b o ’ lib, ras s o m ning m a ’ l u m a l oh i da g ’ oyav i y este ti k i j o d iy yo ’ nali sh ini ko ’ r s at adi . Est e tik va b a diiy did i n s onga t u g ’i lg a nda b er i l m a y d i , b a lki q o b i l i y at k a bi ins o nn i ng o ’ si s hi bi l a n rivojl a n ib bor a di. Ma h or a t -ta s v ir i y s an ’ atni n g zar u r iy s ha ro iti d a na m o y on b o ’ li v chi sha x sn i ng b a diiy qo bi l i y ati, r u h iy xu s usi y ati v a sif a tl ar i d i r. M a h or a t y u q o r i d a ra j a d a g i b i l i m , tas v ir i y tex n ika, k o ’ n i k m a, m ala k ani m u k am m al eg al la m o q dir. O’quvchilar manzara , p o r tr e t v a bo sh qa j a nrlar d a tal a b da r a j a si da ta ’ lim ol m o q da va b u n ing natija si ni o ’ z ijodiy i s hl a r i da a k s e ttir m o q dal a r. Ped ag og m u st a q i l ishlar m a z m u n i, u l a rn i a m al i y ba j ar i s h k e t m a - k et l igi, bosq i c h l a r i m aq s a di v a m a z m u n i ha qi da o’quvchi la r ga y etar li c ha tu s hin c ha b e r sada o’quvchi bu j i h a t l a r n i m a n zarani b e v o sita n a t u r ad a n i s h l as h g a t a d biq q ili s h da qi y in c hi l ikla r ga duch k e la d i. O’quvchi n aza r iy bi l i m lar n i a m al i y o td a q o ’ l l a shga s a lb iy ta ’ s i r 27 etuv c hi o m il l a r ni k el t irib o ’t a m iz; 1). O’quvchi o ’ quv xon a sida b e v os i t a o ’ qi t uv ch in i ng m a v j udligi n i s e z g a n ho l da e r k i n ishla y di va u nda o ’ z i s h i g a bo ’l g a n is ho n c h o r t a d i . M u s t a q il ishla g a n da e s a bu n day ru hi y y or d a m ni sez m a y d i . 2). O’quvchi o c h i q h a voda t a b i a t qo ’ y ni d a is h las h da unga t a sh q i o m i l lar t asi r k o ’ rs a t a di b u n g a at r ofda g i o da m lar y o k i shar oi t. At r of d a g i o da m lar n ing unga b o ’l g a n m u n o s a b a ti o’quvchi da o ’ z ishiga b o ’ l g a n is ho n c hni y o ’ qotishig a , u y atc h a nl i kn i ng p a y do bo ’ li s higa olib k e l i shi m u m k in . S h u v a qtda t aj r ib a l i p e dag o g bu v a zi y a t d a n o li b ch i q i b k e t i sh y o ’ lla r ini o ’ y lab t op a d i . A y nan shu j i h a tni ri v o j l a nti r ish k el g u si da o’quvchi la r ning i jo dida y u ks a k n a t i j a la r ga ol i b k el ad i. Bila m iz k i o ’ zb e k t as v i r iy s a n ’ at a s o s ch il a ridan bi r i b o ’ l g a n P. Benk ov da bu j i h a t j u d a y axshi y o ’ l g a qo’ y i l gan e d i. U t ur l i sh a har ko ’ ch a la r i d a, b o z o r la r da, o da m lar g a vjum j o y da h am b e m alol a trofd ag i l ar n i e t ib o r ga ol m agan h o l da e t y utlar y ozgan. B u gungi k unda Y e vropa, A m eri k a t as vi r iy s a n ’ a ti da tu rl i m e m or i y ob id a lar, g a vjum sh a h ar ko ’ c h ala r i t a svi r ini ishl a sh a n ’ anasi y ax s h i y o’ lg a qo ’ y i l g a nl i g in i kuza ti shi m iz m u m k in . Manzar a n in g bu t uri o ’ ziga xos qi y inchi l i k lar tug ’ d i r a d i. O’quvchi l a rda, ha t to k i y et u k r a s s o m lar i m iz i jo di da h am h o z i r da m e’ m orc hi lik, t ur l i in d ust i r i a l m anzar a lar kam uc h r a m o q da. B u ji h a t l a r m anzara i shl as h m u a mm os i ning y ana b i r qis m i s i f a tida g av da l a n a d i. 3. O’quvchi b ev os i ta natura d an t as v i r l as h n i y ol g ’ iz o ’ zi olib borar ekan m anzara ishla s h q o n un qoid a la r ida ch i qib ke t is h i m u m kin shu h ol la r ni n g o l di n ni o lish u c hun m anzara i s h l a s h m as h g ’u lo t lari h a j m i k enga y ti r ilis h i v a a l b at ta o ’ quv xon a sida e m as m avzu m a z m u n iga m os t a bi a t ko ’ rin i shi d a t as h kil q ilin i shi s a m ara ber a di d e b o ’ y lay m iz. O’quvchi lar naf a qat manzara y oki po r tr e t j a n r i d a gi i j o d i y i shla r i bilan b a lki m a n zara janrida y arati l g a n k a rtin a la r i b i lan t urli k o ’ rg a z m a v a t ad b irlarda i sh t i ro k e tishi kerak. O’quvchi qi s qa m ud d atli q a la m ch i z gi v a r an g l a v h a lar y oz ish , u lar n i a m al g a o shir i sh q on u n qo i dalari, v os i talari, ash y ola r i, u sulla r i h aq ida b i l i m ga eg a e m as e k a n, manzara ishlash mashg’ulotida qo ’ y il g a 28 m aq s a d g a eri s hil m a ydi. O’quvchi o ch iq h av oda turli k o ’ r i n is h , m ura kk ab t a bbiy q uri l ish, r a nglar d ar y o s i o ldida ishni ni m ad a n bos h la s h va n i m a d an y ak u n l a sh ke r a k li g i n i b il m a y q ol a d i . Bu h o l a t a lba t ta m anza r a m as hg ’ u lo t la r i n i t sh k il e ti s h d a e n g do lza r b m u a m m olar q a to r iga k i r a d i. Bu g ungi ku n da shu n day p o r t r e t, manzara v a b o sh q a jan r la r da i j o d qiluv c h i r a s s o m lar borki “ m anzarani m en d am ol is h u c hun i shla y m an” d e g a n no t o ’ gri f iki r ni o ’ rtaga t sh l a m oq d a lar. A lb at t a bu fakir n o t o ’ g ’ ri e k a n li g i m anzara j a n ri h am a l ohi d a f ik r v a m u lo h az a n i , k uchli b i l i m , m eh n a t ni t alab e ti s h i , bu y uk m anzara c hi r a s s o m lar i j o di ni c hu q ur o ’ rganish, t a h lil qilish n a t i j a sida is b otl a n m o qd a. B ugun g i ku n da m anzara janri m alum b ir i sh d a f o n v az i fa sin i o ’ tashi n aza r d a n chetda qo l m o q da. Rang t a s v i r, q a l a m ta s vir m as h g ’u lo t la r in in g katta qis m i o’quv xo n asida bajar i l m oqda, agar sh u m as h g ’ ul o tl a r och i q ha v oda o l i b b o ri l s a, m asa l a n o c hiq ha vo da m e v a l i manzara ko’rinishini i shla s h. B u jara y on d a a l b a tta m anzara j a nriga m ur o jat et il ad i. Ta b i y ki bu i s h x ona i c hida olib bo r ilg an d a n ko ’ ra a n c ha m ura k ka b lik tu g ’ dir ad i. Mu r a k k a bl i k e s a b u m u a m m o d e m ak d ir. Y uqorida m anzara i sh l a s h m a s h g ’ ulotl a rini t a sh k il qi l is h da tug ’ ila y o tg a n m u a mm olar n i o ’ rg a nib c hi qdi k . E nd i b evos i ta to p shi r i q ni a m al i y ji h atd a n bajar is hda, y a ’ ni i j od iy jar a y o n da o’quvchi l a r du c h k ela y otg a n m ua m m ol ar v a u lar n i ba r taraf qili s h y o ’ l l a ri h aq i da m u l ohaza y uri t a m iz. H a m m a d a vrda ped ag o g lar o’quvchila r ga ta ’ lim b e ri sh da asosiy e ’ tibo r ni na t ur a d a n c h i z i sh ga, t a bi at ni ku z a t ib o ’ rgan i shga q a ra ti b k e l m oqda. Chu n ki b u jara y on o’quvchi n i real o lam bil a n bog ’ la y di , u nga y aq i nl a s h tira d i. O’quvchilar n i ha y o t n i ng il m iy n uqtai naza r d a n xar a kter l i to m o nl a r ini s e z is h ga v a sh a kl ni ng qu r i li sh q o nu n i y atl a r i ni t u sh i nish g a y o ’ nalti r i a sh p e d a gog ol di ga qo ’ y gan a s o s iy m asa l a l a r d a n bi r i h i sobla n a d i. H a q i q a tdan bunday jara y o n n i amal g a os h iri s h t evar a k a t r ofni o ’ rg a n is hni faoll as htir a d i , na t ur a ni an i q v a y an a da j ozib a l i e t i b q o g ’ o z g a tus h ir is hga za m in y arata di . B orl i q h a qid a gi taa ss u r otla r i n i a m al i y m as h q lar o r q a li ta v i r las h da a sos b o ’l ib xiz m at q i la d i. A y nan m anzara i s h lash jara y o n in i o’quvchi be v os i ta a m al g a os h irar ekan 29 b u g un g i kunda u la r da ta b i a tni his q ili s h, u n i i l m i y jiha t dan ta hl il qili s h fao l i y ati p a stl i gi n i kuz a ta m iz. B u nga sa b ab f a q a t gi na t as v i r iy s a n ’ at fanla r i d ag i bi l i m lar n ing ka m l ig ig i n a e m as bal k i, bo s hqa ta b i a t b il i m l a r i ni be r uv ch i fi z i k a, ge o gra f i y a, tabiatshunoslik, b i o l ogi y a va b o shqa f a nl a r h a q id a t u shu n c h al a r n i n g y ax sh i ri vo j la n m aganligi bi l a n b og ’ l a shi m iz h am m u m ki n . B o shq f a n l a rda ol in g a n bil i m larni m anzara i s h la s h m ashg ’ u lo t l a r i ga t a db i q e t is h e n g m u h im ji h at hi s obl a n adi. M i sol uc h un o’quvchi y orug ’ lik, u n ing t a r k ibi h a q i d a b i l m asa d a u ni kuza ti shga t a s v i r las h ga h ar a k a t q il s a, y o k i a t r o f d a gi gulla r ni ng no m lar i , qa y si m av su m ga x o s ligi h a qida b i l m asa d a uni t a svi r lasa bu y o ’ l qo ’ y i l a y o t gan e ng k a t t a xat o la r d a n biri hi s oblan a di. S hu ni n g u chu n t a s v i r l a sh h a q i d a gi fa n lar d e y ilg a n d a naf a q a t t a svi r iy sa n ’ at fanla r i b a lki b ar c ha ola m ni o ’ rga n u v ch i fanla r ni tu s hini s h i m iz m u m k in . O’quvchida har bir sohad a n m a ’ l u m bi r a s o s i y tus h unc h al a r rivojl a n g a n b o ’ lis h i kerak d e b h is o blay m iz. E ndi be vo sita t a sv i r lash jara y o ni ga k e ls ak o’quvchi lar bu p a y t d a sh ak ll a r ni ng haj m lar in i i fo da l a sh ga i n til a dilar, t a shqi ko ’ rini sh n i , h a j m ni k o ’ rs a t i shga urin ad ilar. Q or a la m alar us t ida is h l a sh o ’ q uvc h i d a fa zo v i y t a s a vvu r ni k en ga y t i rib, b o rl iq n i un d a n da c h u q u r r o q a ngl a s h ga o ’ rgata d i. Ma n zara k o ’ r in i s hi n i und ag i h ar bi r o b y ektn in g t a s v i r ini c h i z ish orq a l i o’quvchi ula r ni n g ko ns t ruk t iv t uzi l ishi, r a n g x us usi y at l a r i n i a ni q l a sh n i o ’ zl a s htir a di. Shu n ing u c h un q ora l a m a c h i z gilar o’quvchi l rd a n tasviriy san’at fan qa t o r i d a tu rl i fanla r ni o ’ r g a nish n i t alab e t a d i . M a sh ql a r jara y on i da o’quvchi lar o n g ida j u d a k a t t a rivojl a n ish r o ’ y b er a d i . A s o s i y s i , q o r al a m a c hi z gilar ustida i sh l a s h o’quvchi la r da ha y ot go ’ za l ligi n i h is e t ish v a t us h in i s h ga u nda y d i . A t r o f da g i gu l , dar a xt, o d a m lar q o m atini t a svi r la s h o rqa l i u t ab ia tn ing b e baho bo y lig in i, b e ta k r o r go ’ zall i gi n i, xil m a- xi l li g ini k o ’ r i b, iz l an uvc h a n li g i r i v o j lana d i v a b ad iiy didi o ’ sadi. Ma n z ara m ash g ’u lo t la r ini ta s hk i l et i shd a n as o s i y m aqs a d bo ’ lajak r a s s o m - p e dag o g o ’ quv x on a s i d a is h l a sh bil a n c h e gar a l a nib q o l m a s ligini t a’ m in l a shd a n ibor a t. Tabiat , h a y ot b il a n h a m o h a ng bo ’ l i shi ker a k. B o ’ la j ak ra s som n a t ur ad a n 30 q o r ala m a v a xo m aki ra s m lar i s h las h i m uhim a h a m i y at k asb e t a d i. Qor a la m alarning sa m arasi qo ’ ln i ng e r k i n har a katl a n is hi n i , ko ’ z n ing q ar a sh i shon c hi n i v a as osiy m uta n o sibl i k n i t e z d a, x atosiz, m a y d a -c h u y da l arga e ’ t i b o r b er m a s d an a n g l a b o lis h k a bi h is l a t la r ni r i v o j l antir ad i. Qor a la m alar bil a n ko ’ p s h u g ’ i l l a ngan o’quvchi l a r h a r q a n d ay v az i f a n i y en g il o ’ tay ol adi, t o ’ g ’ ri t a s vi r l a s h ko ’n i k m asi boshqal a r d a n y u q ori b o ’ ladi. Bund a n ta sh q a ri, o’quvchilar al b o m ga t as v i r la r ni c hi zi shla r i va u l a rd a n kela j a k da i j o d iy jara y onda sa m arali f o y dalani s hlari m u m k i n. Q orala m alar n i n g a h a m i y ati n i o’quvchilar ong i ga ch u q i r s i n g d i r i s h m u hi m v az i fa hi s obl a nadi. B ug un g i kunda q i s q a m uddatli qor a la m alar q ilis hn i t a shk i l e ti sh, o’quvchila rn i b u n day v a zif a ni o ’ t as hga ja l b qi l ish bor a sida m a ’ l u m bi r an i q m et o d i k q o ’l l a n m alar u stida i shla s h vazi f a s i y uza g a k e l m oqda. Ch u n k i j u da k a m chilik o’quvchilr b u jara y o nn i o ’ ta m o q da. Y o sh hav a sko r ni y etuk r a s s om d arajasiga ol i b c h i q ad i g a n eng m u h i m v osit a la r d a n biri bu qisqa m uddatli qor a la m a va rangl av h a la r d i . C h unki a n a sh un day y i g ’ il g a n i jo d i y i s h lar k e laja k da y axs h i b i r a s ar g ’ o y as i n i ng t ug ’ i l is h i d a n to r tib uning y ak un iny d araja s ig a cha m u hi m m an b aa b o ’l ib x i z m at q i la d i. T a n i qli m usavv i r A l br e xt D y urer a y t g an i d e k, “ H ech bi r od a m sh a x san o ’ z y ura g ida, q a lb i d a n obraz y arata ol m a y di. Qacho n k i , b u narsa n i k o ’ ps o n l i chi z gilar orqa l i o ’ z on gida t o ’ p laga n d a g i na unga e ga b o ’ l a d i.” T a s virl a sh n ing a so s iy qonu n -qoid al ariga a m al qil is hda o’quvchi lr d a yu z aga k e l a y ot g an m u a m m o la r. T a s v i r las h n in g asosiy q o nu n - qo i da l ari b ul a r; pe rs pek t iva q o n un i , su r a t t e ksli g i, b u y um t e ks l i gi, k o ’ ri s h m a y doni v a ko ’ rish bur c h ag i , u f q c h iz i g ’ i, fa z oviy pe r s p e k tiva, chi z iqli ko ns t u r i ktiv tu z i li s h , h ajm v a so y a - y or u g’ qon u nla r i hi s obl a nadi. Bu bili m lar t a svi r la s h h a q i d a gi a s o s i y b ili m lar bo ’ lib u la rn i o ’ zlas h tir m as d a n, m a z m uni v a m a q sadini chu q ir tus h un m asd a n tu r ib t as v ir l a sh ni a m al g a o s hi ri b bo ’ l m a y di. B u nday bi l i m alr n i a m al d a qo ’ l lash jara y onida o’quvchi lar t u rl icha x a t oli k la r ga y o ’ l q o ’ y ad il ar. P e r s pe k t i v a - b u ta s viriy s a n ’ at g ra m at i ka si dir. B u y uk i ta l i y an ra s so m i v a o li m i 31 L e o n a r d o da Vi n ch i t a ’ biri b i lan a y t g a n da, “Pers p e k tiv a -t asvi r iy sa n ’ atning r u li d i r” . Shu n ing u c h u n p e r s p e k t iva real i s t ik t as v ir i y s a n ’ at a sa r lari n i y arat i s h da i l m iy n azar i y a s os bo ’ l ib xiz m at q i l ad i . T e va r ak a t r o f i m iz d a jo y la s hg a n na r salar ni ng ko ’ zi m iz g a asl hol i d a n b o s h q achar o q ko ’ rin i s h i v a b u ho lat n ing saba b l a r i ni o ’ rg ani sh p e r s p e k ti va f a nini n g sha k lla ni s hi ga s a b a b b o ’l d i . T a s v i r lana y o tg a n buyum q a n day h olatda va q a y si to m onid a n turib ta s virl a n ishi d a n qatiy n azar bi z ga p e r s p ek t i v q isqar i b ko ’ r i n a di. Bu nday hol a tni b iz k o ’ cha o ’ rtas i da tu r ib y axs h i p a y qas h i m iz m u m kin. Bu g u ng i kunda o’quvchi lar m anzara ishla s h jara y on i da p e r sp ek tiva q o nunl a rini a m al d a qo ’ lla s hda m a ’ l u m bi r xat o li k la r ga y o ’ l q o ’ y m o qd a l ar. B u nga sabab alb a tta p e r s p e ktiva f a n i ha q i da y etar li c ha b i li m ga ega e m as l i k lari d ir. Ta s v i r iy s a n ’ at a s a rla ri ni p e r sp e k ti v q uri l ish j i h a tid a n t a hl i l qila o l m a y d il a r. Ba ’ zi holla r da o d d i y ko ’ p q a va tl i b i n ol a r ni ng pe r p e k t iv t a svi r ini quri s h d a x at ol i kla r ga y o ’ l qo ’ y a d ilar. M anza r a ko ’ r i n i sh i da j o y la s h gan ob y ek t la r ni n g t a svi r ini qu r is hd a q i y in ch ili k la r ga d uch kel m oqdal a r. Bu k a bi k a m ch i likla r n ing o l dini olish bor a sida m a ’ lum bi r t a v si y alar g a rio y a q ili s h k o ’ rs a t k i ch i p as t. O’quvchi l a r s h un i n gd ek k o ’ ri s h nu q tas i ni t an las h da h am m a ’ l u m b ir ka m ch i l ikla r ga y o ’ l qo ’ y ad il a r. Bazi h o l l arda ta s virl a na y otg a n o b y ektga n isb a t a n o ’ ta y a q in y oki o ’ ta u z oq jo y lash a d il ar. Ko ’ rish n u q t a s i ni to ’ g ’ ri t anl a s h tas v irla s h n i m a q s a dli a m al g a oshi r i sh da m u hi m hi so b l a n a di. O b y ek t d a n j u da u z oql a shib k e ti s h h a m u n i t as vi r l a s h da qi y i n c h i l iklar t u g ’ di r a d i, y o k i ak s i n c ha j ud a y aq i n t u ri b t a sv ir l a s h h am un i y a x lit ko ’ rishga x ala q t b er a d i . B u nday s alb i y j i h a t l a r n ing oldini o lish b or a sida k o ’ r i sh nuqt a s in i to ’ g ’ ri t a n l as h bo ’ y ic h a k o ’ rg a z m ali m ater i all ar, t u rl i xil tops h i r iq l ar v a al ba t ta n a tu r ad a n m as h qlar ta sh k i l eti s h m aq s adga m u v ofi q . U fq c h i zig ’ i ni to ’g ’ ri t o p i sh h ar qa n day v az i f a n i b aja r i shda m u h im hi s obl a nadi. U f q c hi z i g ’ i b ila m iz k i uch xil xo l a t da bo ’ l ad i. Ana s h u nday h olatla r n i t o ’ g ’ ri an i ql as h v a i jodiy ish ga t a dbiq e t is h d a o’quvchi lar gohida t u r li x i l ka m ch i l ikla r ga y o ’ l qo ’ y m o qd a l ar. Mi sol u ch un u f q ch i zi g ’i d a n y uq o r ida j o y la s h gan k u b n in g u st qi s m i k uz a tuv c hi ga ko ’ ri n m a y d i , 32 o’quvchi lar e s a a ks i ncha hol a tni ta s virda qo ’ lla y di l ar. B u k a bi x a tolar o’quvchini n g k e y in g i bos q ic h d ag i is hn i a m al g a osh i ri s h da m uvaff a q i y atga e ris h ish in i ta ’ m i nl a m a y di. Shu n in g dek o’quvchi la r da b u y u m ni n g c hiz i q l i ko n st u rikt i v t uz i li s hini t as vi rl a shda ham tu r l i xat o li k lar u c hr a b t u r ad i . T a b i a tda g i h ar q a n d ay n a rs a n i t a sv i rl a shda avv al o m bor uni o ’ zi g a o ’ x s h ati s h ga i m kon q a dar erishish k er a k. B un i ng u c hun u n i ng ko n stu r iktiv qu r i lish a s o s l a r ini o ’ z l a s hti r ish ker a k. O’quvchilar m anza r a ob y ektla r i n i tas v irlar e k a n l ar u n ing a so s i q an day g e o m etr i k j is m dan t a sh k il t o p g a nli gi ga k o ’p incha a ha m i y at q ara t m a y d il ar. Bu e s a sh a k lni t as v i r l a shda o r ti q c ha tu s hun m o v c h il i k va m u a m m o l ar kel t irib c hiqar ad i. Man z ara i s h lash m a s hg ’u lo t lar i da o’quvchi l a r t o m onidan e ng k o ’ p x a t o la r ga y o ’ l q o ’ y i l a y ot g a n j i h a t bu f a zoviy p er s p ek t iv a ni tas v irda a ks ettir i sh bo ’ y ic h a kuza ti l m o qd a. A lb att a bu ja r a y on a n c ha m ura kk ab l igi bunga s abab bo ’ l m oq d a. Faz o - t i n iq m u h it d i r . Lekin u n i n g ti ni qligi ta b i a tning tu rl i h o d i s a lar r i t asi r ida o ’ zgar ad i. Ma s a l a n; ha v o n a m l i gi, h av o d a g i c h an g - t o ’ z o n, h a v o b ul utli e k a nl i gi v a bo s h q a lar. Fa z o pe rs p e k t iva s i ku n ni n g q a y si v a qt i da t a svi r l a n a y o tg an l i gi ga q ar a b t u rl icha bo ’ l a d i . Bu jih a tni o’quvchi l a a n g l as hi juda q i y i n . S h un ing u c hun tur l i xat o li k lar vu j udga kel a d i . F az ov iy p ers p e k ti v a ni to ’ g ’ ri t a s vi rl a sh u ch un a t r o f ni ku n ni n g tu r li h o l a tl a rida, tu r li sha r o itda ju d a ko ’ p ku z a t ish v a e t y u d lar y o z is h ker a k. B ug un g i kun d a e s a b u nday ti z i m n i ng i sh l a sh i u c h u n p e d a gog o’quvchi la r ga da r s d a n tas h qa r i a loh ida e ’ tibor qar at ish lo zim b o ’ l m o q da. O’quvchi l a rd a n i sba t lar m un o sa ba t l a rini aniql a sh d a y u za ga kela y ot g a n m u a m mo l a r ni o ’ rg a n ib c hi qad i g a n bo ’ l s a k , m u n os a b a t l a r -bu r a s s o m lar t o m onid a n kashf q iling a n y a n gil ik emas. M u nosa b at qo n uni b u a t r of borl i qn i ng sh a kli, r a ngi va m ater i a llil i gini ko ’ r i sh o r q a li id r o k qil i shn in g fiz i ol o g i k va psix a l ogi k qo n un i dir. Ul ar m os ra v is h da na f aq a t n a t ur a d a n id rok e t is h da, bal k i qala m ta s virn i ng t us l i v a r a ngli t as v ir l ar i da na m a y on b o ’ l ad i. Bula r ni a niq m is o llar y or d a m i d a k o ’ r i shi m iz m u m ki n . Bi z ni o ’ rab tu r g a n ol a m dagi b a r c ha n a r salar n a faqat k o n s tu rik t iv qu r i lishi 33 bil a n, b a lki o ’ zla r i ning tu rl i n i s batla r i bilan h am xarakte r li d ir. Ni sb a t la r - bu t u rl i o ’ lc h a m lar o r a s ida g i m u n os a bat d ir. B i z “o s m o no ’ par b i no y o k i p a s t q am u y” , ”oz g ’ in y o k i s e m iz o da m” d e g ani m iz d a ul a r n ing bi r bir i ga b o ’l g a n nisb a tl a r i ni naza r da t ut g a n b o ’ l a m iz. H a m m a m iz g a m a ’ l u m k i , ra sso m bu y u m la r ni o ’ zin i ng h a q q oniy k a t t a li g i d a tas v irla s hi sha r t e m as. Ta s v i r da o ’ l c h a m lar n i q o ’ y i l m ada g iga m o s , m u t an o s i b tas v irla s h ni ng o ’ zi ki fo y a. I ns on b os h ini 2 -3 m aro t a ba ka t t a l a sht i r i sh y oki 2 0 -30 m aro t a ba kich i k l a s ht i rib ta s virl a s h m u m k in , a m m o m u t anos i bl i k s a q l a n ib q o lin s a ba s . S h un dag i na t a svi r ni n g h a q qo n i y li g i g a e r is h i s h m u m k in . Za n go r i e k r a n da ha m m a n ar s a b i r n e cha m arta kic h ikl a sht i r i l g a n, k i note a t r la r d a e s a a k si ncha bir ne c ha m arta k at talash t iri l ga n , biroq u h ol da h am b u h o l da h am ta s v ir h a qiq i y lig i c h a q a b ul qilin a d i ; z a n g o r i e k r an da g i od a m lar b i z ga p a k a na va ki n o t e at r la r da e sa x a ddan z i y od y ir ik , baxa y bat oda m lar b o ’ lib t u y il m a y d i . A gar o’quvchi b o r li q n i v a js m lar n i n g od atda g i h aq iqiy k a t tali g i n i bu z ib tas v irlasa, u h olda h a q qo n i y tasvirga e ga b o ’ la ol m a y d i . Y uqorid a g i b i ldi r ilg a n f i k i r la r dan s h und a y xul osa qi l ish m u m ki n ki, m a n za r a ob y ektla ri ni ch iza y o tg a n da u ning h a qi q iy ka tt al igi d a t a s v i r la s h sh a rt e m as, fa q a tg i na un ing o ’ l ch a m larini n g n isb a t l a r i ni t o ’ g ’ ri i f o d a las h n i ng o ’ zi k i f o y ad i r. O datta m anzara ob y ektla ri ni c h iza y o t ganda ha q iqiy o ’ lc h a m dan ki c hik q i lib tas v irlan ad i. D e m ak g u ru h d ag i n a r s a la r n in g b a r ch as i n i, y ag ona m as s ht a b d a g i o ’ lc h a m da ki c hikla s h t i ri b t as vi r l a sh k er ak . O’quvchila r da a y n a n shu j i hatga e ’ t ib o r ka m roq bo ’ l a di. N a tij a da m anzara ob y ektla r i o ’ z j o y ida e m as d a y , bi r bi r iga n o m u t a no s ib h o l da t as v irdan o ’ rin top a d i . M is o l u c hun ko ’ cha ko ’ r i nish i ni tas v irla s h d a b i nolar, oda m lar, d ar a xtlar v a b o s h q a n a rs a l a r o ’ z o ’ l c ha m ida tas v irlan m a y di n a t ijada h a qq o niy tas v irga e r is h i l m a y d i . D e m ak t a svi r d a c h i z i la y otg a n n a rs a l a rni n g n i s b a t lar m u t a no s ibl ig ini s aql a b qoli s h -b u t a s v i rn i n g u m u m i y m as s h t a bi c h e gar a sid a gi ha m m a q is i m larn i ng b ir b u tun li kda m o s li g ini ta’ m in l a sh d ir. T e n g nisba t la r d a gi m utanos i bli kn i q a bul q ilish qon uni f a qat g ina 34 qala m ta s virda g i n i s b a t l a r m u n os a ba t la ri ga x o s bo ’ l m a y, b alki yoru g’ -s o y a ( t u sli) va rangt as v i r l i if o da l a n is h iga ham te g ishl id ir. M anza r a d a t us m un o sa b atla r i b i lan is h la s h d a m av ju d mu a m m ol a r . Ma n z ar a da js m lar n ing y orug ’ l i g i , r an gi v a u la r ga bo g ’l iq bo ’l ga m ater i al l il i k b i zn ing ongi m iz d a a g ar js m lar n ing t u s fa rq la r i ta s v i r t e k sl i gida qo’ y i l m a bi l a n t e ng ravi sh da m u t an o s i b bo ’ lsa (oq js m lar o q bo ’ l i b, k u lr a ng esa k ul ra n g, qora esa qo r a b o ’l ib ko ’ r i n a d i ) h a q qo n i y qabul q il i n a d i . B unga m i so llar k e lt irib o ’t sak. K u n m ob a y n i da y or u g ’ lik k e sk i n o ’ z g ar a di, a m m o h ar qa n day s h a roi t da h am m a ’ l u m s i rt ning y or u g ’ li k ni q a bul q i li sh i d e y ar l i o ’ zgar m a s d i r. B i r v a r oq q og ’ o z ni b iz ku n duzi h a m , k e c hqur i n h a m , o ch i q ku n da h a m , h avo bul u t p a y tida ha m , ha t t ok i dera z a g a y aq i n y o k i u z oq m as o f a da b o ’ lga n da h a m de y arli oppoq r a n gda k o ’ r a m iz. A gar n e y tral m u h i t ga u c h xil di s k -oq, kul r a n g va qo r a r a n g l a rn i o ’ rn a ts a k va ula r ga kuc h li y o k i ku c hsiz y or ug ’ li k ni y o ’ na l t irsak, biz bu a x r o m at i k r a ngla r n ing farqla r ini o ’ zg a r m as hol a tda g i ko ’ ri n is h ini n g guv o hi bo ’ la m iz. Ana e n di kulr a n g di s kni o ’ ta ku c h l i y orug ’ lik b il a n y orit a m iz v a u n i oq r a ngd a n fa r q la s h a n c ha m us hk ul. Bu h o d i s a ni n g s a babi shu n d ak i, js m n i ng ran g la r i o ’ zin i ng y or ug ’l igi bil a n o ’ zgara y o t g a n y ori t ili s h g a b og ’ la n m ag a n ho l da, a ga r da yorug ’ l i k ku c hini n g k o ’ pa y ishi y oki ka m a y i sh i h a m m a j s m lar u ch u n bir m ar o m da v a bir xil bo ’ lsa, so d ir b o ’ l a di. Shu n day q i l ib, bi z n ing ko ’ rish t a a s s u ro t i m iz a niql i k m u n os ab a t l a ri bilan bel g ilan ad i. Ko ’ ris hn ing bu q o n u n i y ati t u sli y o k i r a n gli ta s vi r ni b a j a r ishda ju d a m uh i m d i r. B u y u m lar n i n g t u sli v a r a ng li xu s usi y at l a r i ni n g ha q qoni y l ig i, a ga r da u l a r ni ng t u s li f a r q la r i m anzara ob y ektla r iga n i s ba t an m u t a nosi b lik d a t a s v i r l a n g a n b o ’l sa, ta sv ir i y ta ek isl ik da h am s a q la n i b q ol a d i . “agarda sen ch izi s hni p u x ta e g a l l a m o q ch i b o ’l s a n g d e b y oza d i L e o n a r do da Vi n c h i - u n da a s ta s e ki n l i k bi l a n tas v irlay bo rib, rang b il a n y or ug ’l ik o r a sid a gi m u n os a batla rn i to ’ g ’ ri ba ho lay bi l, shu y o ’ sinda so y ani n g e n g t o ’ q v a o c h r oq j o y lar i ni fa r q l ay ol”. T us m i n o s a batla r ini t asvi r l a sh haq i da K. A. Kor o vin sh unday m aslah a t berad i ; “Rangni ( b o’ y oqni) tay y orlas h da ni m a to ’ q r o q , ni m a o ch l i g iga e ’ tib o r b e r is h 35 ker a k. A s ar d a g i r an gni o ’ xsh a t is h u c hu n, bir ran g ni b o shqa r a n ga nisb a t a n q a nchal a r to ’ q y oki o c hl i g i ni ta qq o s l a b so ’ n g ra t a s v i r l a n ad i.” R a s s om F. S. B o g o r o dsk i y b u m as a laga qu y i d agi c ha y o n d o shg a n; “… a g ar biz re al istik rangt as v i r n ing a s osi y qon u n i y atlar in i y oddan ch i q a rs a k, y a’ni t a svi r ga m an s ub o b y ekt n ing jo y las h ish i , y or u g ’ lik k uc h i ( n i m a to ’ q r oq y oki och r o q ) h o lati, m ato y uza s ida f azo v i y lik v a ket m a - k etl ik ni korsata o l m a y m i z , Real i st r a ssom b o ’ y a m a y d i , u a s a r d a y ax li t bir but u n lik ni s a q l a g a n h o l da, tus m u n o s a b a tl a r i ni izla y di v a y aratadi. Ma s alan, r a sm q o ’ y i l m adagi h a vo r a ng v az a n i d a s t l a b sin c hi k lab kuz a tadi, a m m o un i h av o r a n ga b o ’ y a s h d a n avval f o n v a zi f a s ini o ’ ta y ot g a n pu s hti r a n g b il a n t a qq osl a b q a n c hal i k to ’ q y oki o c h t u slil i gi n i a niqlab so ’ n gra a m aliy is h g a o ’ tadi‖ . 9 Bu l a r d a n shuday xu l o s a qili s h m u m k in ki, tus l i tas v ir ( tu sli q ala m ta s vir y oki, g r iza y l t ex n i k a s ida g i r a ngtas v ir) y orug ’ l i k l a r m un os a bati qu r i li sh n i s batla r i g a as o sl a n a di. Har q a n day v az i f ani d a s t a v v a l tu sd a bajar i b oli s h un i n g s am arali b o ’ l is hi n i ta’ m inla y d i . O’quvchi la r ga t us m unos a b a t l a rin i tu s hunti r is h n in g eng s o da va t e z n a t ija be r adig a n y o l i y u q o r i d a gi us u l d ir . E n d i b ev o s ita m an zara r a ng ta sv iri n i b ajar i s h d a ra n g munos a b a tl a ri d a o’quvchil a r y o’l qo’ y a y ot g an xato va k a m c h i l i k la r g a, bu jara y onn in g o ’ zl a s hti r i l is h i q i y in b o ’ la y o t gan j i h at la r i g a bev o sita t o ’ x t a lib o ’t sa k . “Rang t as v i r -tas v irlana y o t g a n k a rt i n a d ag i bar c ha bo ’ l a k l a r ora si da g i m uno s ab a t l a r n i, u la rn ing y or ug ’ lik kuc hi ni v a h ar bir bo ’ l a kni o ’ zaro t aq qosla s h n a t i j a sida, b o ’ y o q lar va noz i k fa rq lar k u chi ni u z oq v a q t kuz at i sh o r q a li b or l iq n i t o ’ laq o n l i if o d a la s h de m ak d i r” d eb a y t g an e di K.F . Y uon. Sh u n day e k a n b u n day m ura kk ab jara y onni a m al g a o shi r ish u c h u n o’quvchi d a n f a n ga o id chuqur bi l i m lar n i t al ab e t a di. O’quvchi g a bu n day b i l im b e r i s h a l ba t ta p e d ag og ol dig a u lkan vaz i fa qo ’ y ad i . B u v a z if a ni s o da va t u shunar l i t i l d a y et k az i sh o r qali ta ’ l i m s a m arad o r li g iga er i sh ish b u g un gi ku n ni n g t a ’ lab i d i r. M a nzara r a n g t as v i r i ni is h l as h jar a y on id a a vva l o m b o r rang sh un o slik f an id a n y etar li c ha b i li m ga e g a bo ’ li s h ker a k. B u b or a da i z l a n is h l a r olib b or i sh, 36 r an gla rn ing p a y do bo ’l i s h i , xu s usi y at l a r i, m anz a ra ishida ul a r n ing va z if a si k a bi m asalarga n az a riy ji h a t d a n il m i y bili m lar g a e g a b o ’l ish i j o d iy j ara y o nd a o ’ ta m u hi m si f a t his o blan a d i . A y nan s hu j i hat b u gu n gi k un d a izla n is h la r ni talab e t m o qd a. Ra n g– b u r a ngt a s v i rd a m anzara i s h lash m ashg ’ ul o t l a r i ni n g as o siy vo sit a sid i r. Agar o’quvchi m as h g ’u lot d a v o m i d a m anzara ji si m larin in g ranglar in i, y or ug ’ - so y ala rin i tog ’ ri va aniq t o pa o l sa u ni b ajara y otg a n r a n g l a vh a ni m u k a mm al bajara o l a di d e b hi s obl a b bo ’ l m a y d i . U b e m al o l al o hida j i s m lar n ing y orug ’ - s o y alar i ni, h aj m lar in i ham k o ’ r - k o ’ rona k o ’ ch i rib t as v i r l as hi m u m k i n, a m m o ta s v i r l a s hn ing eng m uh i m s i f a t la r i, y a ’ ni m ater i a lli kn i, fazo v a yor it ilish h o lat i ni m uka m m a l ko ’ rs at a o l m a y d i . Bu ho l a t o’quvchila r da b ug un gi k unda as osiy m u a mm o l ar d a n b i r i hi s obl a nadi. B a diiy t a ’ l i m n i ng ik k ita a s o s iy xu su s i y atini y a ’ ni m aq s ad va m a ’ no s ini i l k m ash g ’ ulot l a r d a vrida y oq c hu q ur an gla s h m an z ara r an gta s vir i ni n g bu t un si r - a sr o rl a r i ni e g all as h g a xiz m at qil a d i . Sh u n day y o ’ l b il a ng i na o’quvchi t a ’l im y o ’ nali s higa m u vo f iq h araka t l a na ol a d i , uni n g h a r - b ir y arat g a n y an g i m as h q i s h i rangt as v i r sifa t la r i b o ’ y ic h a m u k a m m allashib b or ad i. Birin ch i xusu s i y at m a z m uni s h u nda k i, n a t u r a d an m anza r a rangt a s vir in i sav o dli t a svi r lash, ha j i m d o r li , fa z o v i y va m ate r i a llik sif a tlar in ik o ’ rsa t i s h, t ab i a td ag i rang m unos a b a tl a r i ni k o ’ r i b i d ro k qilish orqa l i p a litr ad agi c h e gar a l a ng a n b o ’ y o ql a r ga m utan os ibl ik da o ’t ka z ish m et od i ga as o s l a n a di. R a n g l a v h a da g i r an g m un os a b a tlar m a z m uni ras s om ni g o hi bi lan q a bu l q il in g a n m u n o s a b a tl a r m oh i y ati d a n k e l ib ch iq ad i. B i ro q, rangla v h a dagi r a ng m u n os a b atlar in ing q u r ili sh i y or i tili s hn i ng u m u m iy tu si v a r a n g l i ho l a t ini h i s obga olg a n h ol d a a m al g am os h irili s hi loz i m . Ana shu n day j i h atla r n i to ’ g ’ ri a m alga o shi ri sh o r q a li o’quvchi d a m anzara i s hl as h k o ’n i k m asi s h a k i l a nib bo r ad i . Ra n g m unosaba t l a ri bil a n is hl s h -r a n g t as vir s av od x o nl igini n g a s osiy qo n un i dir. O’quvchi m ashg ’ u lotlar n ati j a sid a n a f a q at nisb a tl a r n i kuc hl i h i s e tishi bal k i, r an g m u n os a b a t lar in i h am c h u q ur s e z i sh q o b il i y at ig a ega bo ’l ib bo r i sh i l o z i m . 37 I k ki nchi x u s usi y at s h u nd a n i bor a t k i , m anzar a dagi ob y ektla r ni n g r a n g m un os a batla r i ni id r o k e t is h y a x l it ta qq osla s h b i l a n an i ql a n a d i . A y nan shu ik ki kas b iy m a h orat xu s usi y at l a r i n i m u k a mm al e g a ll as h n a t ij a s i da y etuk, hi ss iy ta ’ s i r c h a n t a s v ir k o l o ri t i ni y aratis h i m u m k in . M as h g ’ u lot jara y o n i da s huni kuza t a m iz k i o’quvchil a r h ar b i r r a ng n i x u d d i o ’ ziday q i l ib ko ’ chi ri shga har a k a t qil a dilar, n atija d a bos h qa r a ngla r ga n o m u t a n os i bl i k v uj u dga k e ladi. B u n d ay m u a mm oni hal qi lish u c hun p e d a gog ta ’l i m ni n g das t lab k i bo s qi c hida y oq o’quvchi lr g a m un os a batlar us uli bi l a n i s h las h ni si ng d i r ib bori s hi lo z i m . X u d di q a la m ta s vir d a bar c ha k a t t a- k i c hik o ’ lc h a m lar n i s b a t lari bi r -bi r i g a m os v a m u t an o sib h o lda tas v irla n g a nl i gi k a b i , rangla v h a d a gi h a m m a bo ’ y o q lar h am bi r - b i r i g a nisb a ta n t o ’ g ’ ri o li nishi za r ur. Manzara ran g tas v irid a gi r a ng ni f a qat g i n a uni o ’ rab tu r g a n r n g lar gu r u hi bi l an so l is h t i r i b m u t an o si b lik m u n os a b a t l a r i ni h i s ob ga o lg a n ho ld a uni to ’ g ’ ri qo ’ y i sh i m iz m u m k in . R as s o m va p e d a gog N. P. Kri m ov s h un day de g an ; “Ran g -r a n gta s vir m un o sa b a t la r in i ng m osli g i b i lan p a y do bo ’ l a d i… A g ar rangt as v i r da m u no s a batlar no t o ’ g ’ ri b o ’l sa, e ng t oza v a y or q in r a ng lar ham c h a lka s h v a t us h u n a r siz b o ’ lib k o ’ ri n a d i” Shuday ek a n b u j ara y on n i t o ’ g ’ ri y o ’ l g a q o ’ y i s h peda go g o ld i ga y angi i z l a n is h l a rn i o lib ke l a d i. Yorit i lis hn ing u m um iy tus l i va ra ngl i ho la tl a ri b o’y i c h a uc h r a y di gan m u a m mo l a r. R a ngla r ni k o ’ r is h y or i t ilish k uc h i o ’ z g ar i s hi ga bog ’l iq bo ’ l m ag a n m un os a batla r ga a so s la n a d i. B i r o q , b i z yori t ilis h da un g a bo g ’ l i q bo ’ l g a n tus va rang d a t a b i a t ni n g u m u m i y bo ’ y oq y i g ’ i n disi d a g i p as t y o k i y u q ori bo ’ l g a n ku c h l i o ’ zga r is h ni h is e t a m iz; q u y o s h y or d a m ida y oritilg a n m an zara oqs h om y o k i to n g d a g idan y or ug ’ r oq, h av o b ulut p a y ti d a y orug ’ lik va s o y a f ar ql a r i k e s ki n b o ’ l m a y di. Yoriti l ish k u ch i t a ’s ir a i d a n af a qat js m lar y or ug ’l i g i, b a lk i un in g r a ngi ham o ’ zgara di . Yo r itili s h sust b o ’ l s a, jsm ra n g i n i ng t o ’ y i ng a n l igi p a sa y ib xir ar o q k o ’ r i n a d i . X o n a d a gi j s m ni d eraz a d a n uz o qlash t ir g an sa r i uning r a n gi xir a l a s ha d i va t o ’q las h ib b or ad i. Ku nd u z gi ku c hli y or u g ’ lik bil a n y or i tilgan js m lar n ing s ovu q s o y ala r i h os i l bo ’ lad i . Ma s a l a n, h a vo bulut bo ’ lishi bi l a n t a biat d a g i y or u g ’ lik va rangl a r k e sk i n o ’ zga r i b , 38 m anzara so vu q ku m us h si m on tu s ga k i rib q ol a di. D e m ak, natur a d a g i ran g lar xi lm a- xi l l igi y or i til i sh r a n g l a ri ni n g ho l a t iga b o ’ y s in a d i . Rea l istik r a n gta sv irda t a bia t n in g y or i tili s h ho l a tini m oh i rona tasvi r lay b ili s h j u d a m u hi m dir. Ran g tas v irda n a tura ni ng u m u m i y tu s v a r an g q opla m lari k u n n ing m a ’ l u m v aqtiga m os rav i shda y o k i m a ’ l u m y il fa s li va o b -h a vo sha r oi t i n aza r da tutil a di. K un n in g tur l i v a qt i da, h ar q a nday o b - h a voda y oki y il fa s l i da t as v i r l a ng a n m anzaralar bi r - b i r id an sh un day far ql ani shi k e ra kk i, x uddi n atur a d a n t o ngi v a ke c hki, qu y os h li v a bulut l i k u n da b a j a r ilg a n i sh l ar si n gari farql a n s i n . O’quvchilr t o m o n id a n b ug u ngi kunda m anzaran i ng a na shun d ay ji h a tini y orit i shda q i y in ch ili k la r ga d u c h k e la y otg a nlig i n in g g u vohi bo ’ l i shi m iz m u m k in . Ular t o m o n id a n i s h lang a n i s hl a rda k u nn i ng q a y si p a y ti, y oki q a nday o b - ha vod a bajar il g a nli g i s e z i l m a y d i . Agar d a bi r q a n c ha r a ngt a svir a sa r la r i g a n az a r sols a k ku n ni n g tu r li v a q ti d a, h ar q an day o b -h a v o d a, qu y o s h l i k u nda ta s v i rl an g a nda b o ’ y o ql ar tur l i c ha y or q i n li k da i fo da l a n g an lig in i ko ’ ra m iz. V . I. S u rik o vning “ O ’ qc h ila r ni q a tl e ti s h ton g i” asar in i y o d ga o ls a k. Bu a sar past tu sl i d ia p az on d a tasvirl a n g a n. Agar o ’ qchilar ko ’ y la g i n i o q qog ’ oz b i lan soli s hti r sa k , u l ar m u t loqo o q e m as, k u lr a ngdir. A m m o as l i da u l a r k o ’ y la g i o qd ir.― U m u m i y l ik ni i z la ng , - d e b a y tgan I. I. L e v i t a n , “R an g t a s v i r q a r or e m as, u tabi at ni r an gta s v i r ash y o l a r ida i f o d ala y di. Asarda m a y d a -c hu y d a, ik r-c hi krlar bil a n c h a l g ’i b q o l m as d a n, u m u m it tusni qi d i ri n g” U m u m i y tu s v a rang h ol a t i ni m anzara r a n gt as v i r i da s aql as h juda m u h i m . Ma n z ara e t y u d i n i t a s v i r las h da, a vva l o e ng a so s i y si tus v a r a n g m u n osa b a t la r i n i t o ’ g ’ ri t a n l a s h k e r ak, m asa l an; y er, o s m on v a s uv n i. A g ar u m u m i y tu s v a r a ng lar hol a ti hiso b ga olin m as a, t a svi r d a gi bo ’ y o q lar t us ku c hi va rangi b o ’ y icha ku c ha y ib ket i shi m u m ki n . B ul utli o b - h a voda et y ud i sh la y o t g a n da toza o q r a n g v a oc h i q t o ’ y i ng a n bo ’ y o ql ar i shla t i l a d i. Masal a n, q i s h fasl i da sh om o l did a n qor un c hal i k op p oq e m as, a m m o t ajri b as iz o’quvchi l ar nigox i da u o p poq tusda, y a m - y as h il b a r glar y o k i m a y sa l a r ning y o z dagi h ar qanday o b -ha v o sha r oitida h a m k o’m-k o ’ k 39 rangda tas v irla n is h i h o lla r i ko ’ p u c hra y d i . Yo ’ l qo’ y ilgan b u n day x ato n atija s i da m anzara et y udi en g a s osiy n ar s a m u xi t x ol a ti m a vj u d bo ’ l m a y d i . Ax i r, a y nan s hu bil a n m anzar a ning ka y fi y ati va va ta ’ s i r c h a nl i gi be lg ilan ad i. Bu y uk “ kolorist”l a r bo’ y o q lar m u n osaba t i ni d o i m o n atur an i n g u m u m i y tu s v a rangl a r ho l a t ini h i so b ga ol ib i sh y ur i t g a nl a r. Lev i tan, K o ro vin, O ’ . Tan s iq b o y ev, R. Ah m ed o vlar y agona u m u m i y b o ’ y oq surt m asi o r q a li e t y udd a gi o ’ t - o ’ lanla rn i, but a la r ni v a dar a xt l ar n i m o hi rl i k b i l a n t asv i rl a g a n ki ul a r n i ng m o d diy o ’ zi g a xo s lig i , r a ng d orl i g i , j ozib ad or li gi k o ’ p c h i li k ni ha y ra t ga s o l ad i. A f su ski, o’quvchila rn i n g ba ’ zi m as h q i s h la r ida u m u m i y tu s y i g ’ in d is i n in g m avjud e m as l igi p a nd b e r a d i, natura ob y e k tlari j s m lar n ing “ local ” r a ng la r i bi lan b o’ y ab u m u m iy y or i tili s h h is o bga o lin m a y di. U m u m i y y oritil i shga bo g ’ l iq bo ’ l g a n, na t ur a ni n g u m u m i y tu si v a r an g h ol a t i kuc h idan t a s h qa r i, y ana b ar c ha js m lar g a y ori t ili s h ni ng s pe k tr t a r kib i ga t a ’ sir et i b u m u m la sh ti r u vchi k u c h y a ’ ni y or it ilis h ni n g rangi n i ham h i so b g a o lish za r u r . K ec h k i sun ’ iy y or it i lish x o na m u h it i ga s a r g ’ ish o l o vr a ng tus b e ra d i. T a ng da t a b i at y al t iro q -p ush t i t u s g a, o qsho m da s a r g ’ i s h ol o vr an g, h av o bul u t bo ’ l g an da e sa x o li s k u m u s hr a ng t us ga e g a bo ’ l ad i. B u nd a y ji h atla r ni o ’ zl a s ht iri s h alb a t t a juda m ura kk ab jara y on b o ’ l i b ula rn i a m al d a t a db i q etis h da bug u ngi kunda o’quvchi l a r bir q a ncha m u a m m o l ar g a d uch k e l m o q da l ar.n a t u r a d a g i r an gl a r sif a t i , x ususi y ati q a nchal a r x il m a- xil bo ’ l m as i n un in g h a r - b i r q is m ida, har bo ’ l a gida y or i til i sh r a n gi m avjud va b a rc h a b o ’ y oq l ar u n ga b o ’ y s un a di. A gar b i z r a sso m lar n in g a sa r la r i r e p r o du k si y ala r ini b ir m a - b ir ta q q osl a b k o ’ ra di g a n b o ’ lsak, ul a r d a tu r li x il y oritil is h sha ro i t ida, y a ’ n i qu y o s h bot is h oldid a g i t a s v i r ga n a z ar sols a k, u m u m i y o lvr a ng q izg ’i sh tusn i , o y nu rid a gi t a s v i r da e s a, y ashil si m on h a v or a ng tu s da b aja r ilg a n l ig i ni n g s h oh i da b o ’ l a m iz. B u l u tli o b - h a voda ta s virl a n g a n m anzara l a r u m u m a n o ’ zga c ha, a m m o, u m u m i y b i r - bi ri ga y aq i n b o ’ l g an bo ’ y oq l ar y i g ’ i n disid a n t a s h kil to p g a n. Ra n glar b i rl igi v a bo ’ y o ql ar u y g ’ u n li g i ha m m a hol a t da as osiy y ok i a ks eta y otgan y orug ’ lik m an b a y i s p e c t r al ta r kibi b il a n sha r t l a n g a n. Shu n ing uc hu n natur a d a n i sh l a y o tg a nda o’quvchi n af a q a t u m u m i y ra n g lar m unosaba ti ni m a ’ l u m 40 b ir tus v a r an g m as s htabi d a qu r ish k er a k, b alki koli r itli bir li kni k uza t ib bo o r i sh h am l o z i m . Q og ’ ozga y o k i m ato g a b e ra d i g a n r a ng sh un ch a ki bo ’ l m as l igi, b i r l a s ht ir a d i g a n v a bi r -bi r iga y aqin qi l a d i g a n or al iqd a gi u m u m i y likni t u sh u nib y e t m a s dan tu r i b ― m a’l u m ‖ bo ’ lgan r a ng ni o lish m u m k i n e m as. Bunday h a m j i h a t li k va r a nglar k ol oriti, u y g ’ u nl i gi e t y ud v a a s a rd a g i tu s , ra n glar qur i li sh i m uv o fiqlig i ni n g a so sid i r. Rea l is t ik r an g t a s vir d agi ko l o r it bu t a svi r d a gi b ar c ha r a n g l a r n i n g bi r -b ir ig a o ’ zaro b o g ’ l i qligi, uni n g rangli qu r ilis h i d i r. Uni ng a sosiy x u sus i y at i -r a ngla r n in g b o y l i gi v a o ’ ziga x o s l igi, na t ur a d a gi m osligi, t as v irla n a y ot g a n p a y t n in g js m li v a fazoviy s ifa t la r i v a y or it i li s h h o lati, y or ug ’ -so y a b il a n bi r g a lik d a ko ’ rs a til a di. X ulo s a sif a tida e t y ud y o k i a sar k o l o ri t i ni a n i q l a shda o’quvchi lr q i y i n c h i l ikla r ga du c h kela y o t g a n m u a m m olar tizi m i n i q u y ida g i c ha k elt i r i shi m iz m u m k i n; -haj m , sh aklini y asa s h da v a f a z o n i ko ’ r sa ti shda r a n g - bar an g ref l e k slar ni ng m avjudl i gi n i h is o bga o l m as l ik. - y or i ti l ishn i ng u m u m i y t u s va r a ng xus u si y at i ni his o b g a o l m agan holda natur a d a g i aso s iy ra n g l a r n i ng m unos a b a t in i o’rn a ti s h h olla r i . -n a t u r a d a g i ran g la r ni b i r las h ti r a di ga n , ul a rni bi r -bi r iga y aqi n l a shtir i b, o ’ za r o b o ’s un d ir a dig a n y or i ti l ish r a n gi ta ’ si r ini y etk a za o l m as l ik. R angl a r n i y a xl it ko’ri s hda u c hra y d ig a n m u a mm ola r . R a ng t asvi r da xu ddi q o ’s hiq s a n ’ atida o v oz sozl as h k a bi, m o h i r ona ko ’ z q a r a s h h a m juda m uh i m dir. Ra s s o m ga o ’ ta za r ur bo ’ l a d i g a n bu m alaka n e g z ini o’quvchi lar ongida sh a killa n ti ris h m u a mm olar i n i k o ’ r i b chiqa m iz. Y uqorida ta ’ kid l a b o ’ tg an i m iz d e k , ran g ta sv ir e t y udini i s hl ashda r a n g lar m un os a bati n a t u r ad a gi bu y u m lar rang l ari n ing u ch xil xu su s i y atini soli sh t i r i s h u s ul i orqa l i an iql a n a d i ; r a ng tusi, y oriti l i s hi va to ’ y i ng an l i g i. B u u c h xil a l o m at h a r q a n d ay ran g ning to ’ liq ta v s i fi u ch un asos i y his ob lana d i. B ir o q, n a tu r a d a g i r a n g l a r m un os a bat i ni a n iql as h, u la r ni gal m a - g a l k o’ri s h x u s u s i y ati b i l a n m u sh ku l l as ha d i va shu b i lan bir g a q a ra s h, n a z ar y o ’ na l ti rilg a n bu y u m ga ni s batan ― aniqlikk a ‖ m os l ashadi. Ko ’ z qo r ac h i g ’ i s h u n day tu z ilg a n k i, u bu y u m dagi ingi c hka v a y o ’ g ’ on c h i z iq la r n i , t u sni v a ko n tr a stl ik ni y aqqol ko ’ ra d i. M a s a la n ; b u y u m lar g uru h ini i kk i 41 k o ’ r i ni s hda jo y la s ht i ri b , d iq qat b il a n b i ri n c h i ko ’ rin i shd a gi bu y u m lar g a razm sol a s k , i k kin c hi ko ’ rini sh d a gi b u y u m lar n oa n iq v a xir a r o q yo k i a ksincha, a g a r ikkin c h i ko ’ rinis h ga d iq q a t bilan q ar a s a k ula r dagi r a ng, y or ug ’ -so y a, ko ntr a s t i ha m da m a y d a y bo ’ l a kl a ri a niq r o q ko ’ rin a di. N at u r ad ag i t us v a rang l a r m u n o s a b a t in i h a qq o n i y t a s v i r l a sh u c h un n a t ur a d a g i ha m m a j s m lar g a b a ro bar q ar as hni q o b ili y atini r iv ojl a n t i r ish m u hi m d i r. Ag a r oc hi q dera z a o l d ida tu r g a n gu l d a sta n i t a svi r la m oqc h i bo ’ l s a k , bi r v a qtni n g o ’ z i da h am gulla r ni, ham deraza p a r das i ni v a d eraza o rt i d a gi sh a har ko ’ rini s hini h am ku z a t a bili s h l ozi m . Ma n za r a ra n gt a s v i r ini ishl a s h jara y o n i da h ar b ir o’quvchi j oy tu s i ni alo h ida e m as, a ksi n c ha y axlit tu sda k o ’ ra b i l ish, h a m da ula r ni n g o ’ z aro m un os a bat i ni ham s ez i s h ; e n g o c hi os m o n , e n g to ’q i b a lkim y e r, ula r ni n g o r a s id a suv. O’quvchi l a rda y a x li t ko ’ r i sh v a n a t ur ani ng h a m m a b o ’ la k lar i ni b a r o b ar soli s hti r ish q o b il i y atini sha k ill a n t i r i s h - bu b ar c ha d a vr l a r d a r a n g t a svir t a ’ li m ida m uh i m m asa l a l ar q ator i d a n joy o lga n . A gar o’quvchi bu m asa l a la r ni y ec h ish y o ’ l l a r ini d a s t l a bki m as hg ’ ulo t la r da y o q q i d ir m asa, k e l gu si ishla ri da i jo b i y natija l ar g a er is ha o l m a y d i . Bo ’ laklar u s t i da ish o lib b o o r i s h jara y on i da p r e d m et l ar gur uhi ni y o k i but u n pr e d m et i ni y axlit ko ’ rish z a rur. N a t u r a d a gi al oh i da q i si m larni y a x l i t ko ’ r m as d an t u ri b, y ak k a ko ’ ri s h m u m k i n e m as. Bu jihat n i a m al d a t o ’g ’ ri q o ’ l l a s h i shni n g m aq s a d l i a m al g a o sh i rili sh ida a s o s bo ’ ladi. Tasv i rn i ng y a x lit lig i va k o m p azi t siya ma r ka z i n i a ni q lqs hd a m avj u d m u a m mo lr. B u gu ngi k u nda o’quvchi l a r ni ng m as hg ’ u lo t l a r i ni k u za t ish v a u lar nin g m anzara i shl a sh jar a y o n i d a y o ’ l q o ’ y a y o tg a n xa t o va k a m chilikla ri ni o ’ r g a nis h natija si da shk i ll a r pu x ta, t as v i r y axlit saql an gan e t y udni y ak un iga y et k a z i sh b o r a si da h am bi r ta l ay m u a m m o l ar m av ju d li g i a n iql a n d i. B u jara y onda o’quvchi b u y u m lar n i ng ha m ma bo ’ l a k l a ri, ula r ni n g rang va t u s d og ’ la r i t u rl i fazo v iy k o ’ r i ni s h l a r d a j o y la sh ti r ilg a n v a bir xi l u r g ’ u - k u c h l an i sh da tasvi r la y otga nl ig in i kuza td i k . B u holda k e y ingi q a tord ag i bu y u m lar b ird a n iga ko ’ zga tas h l a nib m anzara e t y udini m a y dalashti r ib 42 y u bo r m oq d a. Ula r da bu nd ay m u a m m o l arn in g m avjudl i gi n at ur a ni bi r -bu tu n ko ’ ra ol m asl i gi v a k o m pazits i y a m arkazini topa o l m a s li g i n atija si da v u j udga k e l m o qd a. Tasvi r ni y a x l i tl i gi v a birl i gi - b u n af a qa t y ax li t ko ’ rishn i ng, balki as o s i y n i , y a ’ ni ko m paz i ts i y a m arkazini a n iql a sh h a m dir. Ra n gli t as vi rn ing y ax l itl i gi bor as i d a y a ’ ni a s o s i y ni v a i k k i n c hi d araj a li bo ’ l a klar n i o ’ zaro m utan o sib un s urlar n i bi r l a sh t ir i b y agona a sar k o ’ rin i shi g a ke l t i ris h j ara y o ni d a o’quvchi t o m on i dan b ir q at or x at oliklar u c hara m o q d a. A sos i y k o ’ rini sh d a gi bu y um v a nar s a lar m anzara ko ’ r i n ishi o pt i k m arka z i y aq in ida jo y lashgan bo ’ ladi. U ni a j r a tishda o’quvchi d e t a l l a r ni u m u m la sh ti r i s h, k o m pazitsi y a m arkazid a n uzo q lasha y o t g a n da b u y u m lar d a gi t us v a r a n g m un os a batla r i ni a s os i y ga b o ’ y su n diri s h m a l a k a si ga ega b o ’ l i shi ker a k. Ma ’ l u m k i , kuz a tila y otg a n ob y etni b a diiy i dr o k e t is h v a ha q q o niy t asvirl a s h un i ng o bra z li ko ’ r i ni sh i ni t anl a sh h a m da u m u m la sh ti r ish n atij a sida y uzaga k e l a d i . I n so n bu y u m lar gu r uh i ga nazar t as h lasa, d oi m o k o ’ z ni m anid i r ajr a t i b , a lo h ida y aq qo l ko ’ r a d i , ni m an idir e s a y axshi i lg ’ ay o l m a y di, a n a shu ko ’ rish m ar k az ig a bo ’ y s un a d i. Ko ’ ri s h o b r az in i n g b u m ark a ziy qis m i eng ku c hli y or u g ’ lik va r a nglar ko n tr a s t iga e g a bo ’ ladi. Ko ’ ri s h m a y d o n i n i ng c h e k ka joyla r i d a deta l la rni n g a n iq li g i, y or u g’- so y a v a r a ng n ing k o n t r a sti k a m a y ib b o r a d i. O’quvchi m as hg ’ u lo t j ara y o ni d a bu x u su s i y at n i h i s obga o l i b v a u n ga m o sl a s ht iri l g a n but u n t as vi rn i u m u m la sh ti r is h ga v a k o m paz i tsi y a m arka z ini ajr a ti s hga h ar a k a t qilis h i lo z i m . Ana sh u n d ay ji h at la r ni m u k a mm al e g a l lash o r q a ligina o’quvchi v a z if a ni to ’ g ’ ri v a m aq s a d l i a m al g a o sh i rish k o ’ n i k m as i ga e g a b o ’ l ad i. 43 1 b o b b o ’ yicha x u lo s a . Mazkur b ob da uzl uk siz pe d a g og i k t a ’ lim ti z i m i d a o’quvchilarni manzara ishlashga o’rgatishda , o ’ qu v -tar b i y a jara y o n ida k a sbiy jih a t d a n m adani y at li , m il li y qa d r i y at l ar a so sida s h akll an ti r is h , un in g ijodiy m ah o ra tin i s h ak lla n t i r is h , s h un in g d e k , ijodiy ko’nikmani q a r or t o ptiri s h m asa l a l a r i bi l an sh u g ’ u l lang a n ol i m lar A .Alie v , X. A bd u k a ri m o v , A. A . V erb it ski y, V . K . D y ache n k o , B.S .K uzin, A .A .Mel i k - P a s ha e v , B.M . N e m en s ki y , B. O ripo v , N . O y d in o v , Z . N.N ov l y anska y a , N .N. Ro s to vt s e v , T. Y a . Shpika lo va, B.P . Y u s ov k a b i la rn ing i l m iy tadqi q o t la r i o ’ rg a nildi. Shu n in g d e k us hb u b o bda q u y i d a g i m asa l al arga e ’ t ibor qar a ti l di: 1.O’quvchila r ni m anzara k o m po z its i y asi n i t asv i r l a shga o ’ r g a ti shda s hak l lar ni s batla r i r an g m u n o s a b at lar in i a n iq las h da y uzaga kela y o tg an m u a m m o l arni o ’ rgan i b ch i qi s h. 2. Manzara k o m p o z itsi y asi n i t a svi r l a sh d a sh ak l m un os a b a tl ari q o n un la r i , m anzara ko m p o zi t s i y a s in ing u m u m i y ran g i v a m ater i a ll i lig in i ko ’ ri s h va h is qil is h. 3. Ko ’ r i sh o r q a l i i d r ok q i lish n i n g fi zi ol o g i k v a p s i x a l og i k q onu n la r ini idr o k eti s h. 4. Biz n i o ’ r a b tu rg an o la m da g i bar c ha na r salar ni ng n a f a q at k o ns t ur ik tiv q u ri lis h la ri n i , ba lk i u l ar n ing t u r li ni s batla r i, xar a kter l i x u s u s i y atlar i ni a n g l a s h . 5. Ma n zara ko m poz i ts i y asini t as v i r las h da m anzara d a uchra y d i g a n s h a kl lar (tog ’ u - to s h l ar, m a y salar, but a lar, i n son qo m ati v a b .) ob e ktla r ni c h iza y otg a nda un i ng ha qi q i y k a tta l i g ini xis q il g an x ol da ula r n in g pe r spe k t i v qi s qa r is h la r ini hi s obga oli s h . Ma n z ar a da tus sh a k l m un o sa b a t la r in i ning y o ru g ’l ig i , ran g i v a ul a rga b o g ’ liq b o ’l ga m ater i a lli li k x us usi y at l a r i ni ng k u n v a q tlar i da y orug ’ lik ni ng o ’ zga r is h i g a qar a b k e s ki n o ’ z g ar i s h i, k u n d u z i , ke chq urin, o c h i q k u n , h a vo bul u t p a y tida g i xol a tlar i niq an day ran gl a rda b o ’ l i shini t a x l i l qi l dik. 44 II. Bob. Tasviriy san'at dars larida manzara ishlash o rqali faoliyatini rivojlantirish metodikasi . II.1. Manzara ishlash bo‘yicha tasviriy san’at mashg’ulotlarini tashkil qilish prinsiplari . Umumta’lim maktablari tasviriy san’at darslarini didaktik prinsiplarsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Faqat amaliyot bilan nazariyani uzviy bog‘lagan holdagina dars va darsdan tashq ari ishlarda ta’lim va tarbiyaning samarali bo‘lishiga erishish mumkin. Didaktik prinsiplar va ularning asosiy masalalari Ev ropaning buyuk pedagog-olimlari Y a. Komenskiy, J.J.Russo, I.G. Pestalotssilar tomonidan ishlab chiqilgan. Shuningdek, didaktik prinsiplarni ishlab chiqishga F.A.Disterverg va K.D.Ushinskiy lar ham katga hissa qo‘shganlar. Ular tomonidan ilgari surilgan g‘oya hozirgi zamon didaktikasining asosini tashkil etadi. Didaktik prinsiplar hisoblangan ta’lim v a tarbiyaning bir ligi, ko‘rgazmalilik. ilmiylik, onglilik va faollik, munta zamlik va ketma-ketlilik, ta’lim mazmunini o’quvchilarning yoshiga mos bo‘lishi umumta’lim maktablarida tasviriy san’at fanini o‘qitishda alo hida ahamiyat kasb etadi. Umumta’lim maktablarida tasviriy san’at o‘qitishda didaktik prinsiplar professorlar N.N.Rostovsev, V.S.Kuzin, R.Hasanovlar tomoni dan ishlab chiqilgan va taobiya birligi tamoyili didaktik prinsdiplarning eng asosiylaridan hisoblanadi va bu tasviriy san’atni o‘qitish jarayonida alohida ahamiyat kasb etadi. Ma’lumki, bugungi kunda ta’lim-tarbiyaning asosiy qismlaridan biri o’quvchilarni milliy istiqlol mafkurasi ruhida tarbiyalash hisoblanadi. O‘. Tansiqboevning «Jonajon o‘lka», X. Rahmonovning «May tongi», N.Karaxanning «Oltin kuz», Z. Inog‘omovning «Choyga», Yu.Elizarovning «Natyurmot»kabi asarlarada O‘zbekiston ko‘rk- jamoli yorqin aks ettirilgan. O’quvchilarni bunday asarlar bilan tanishtirishda bolalarda Ona-vatanimizga bo‘lgan ilk muhabbat paydo bo‘ladi, shu zaylda ularda ona-vatanga, o‘lkaga nisbatan mehr- muhabbat tuyg‘ulari yanada kuchayadi. 45 Tasviriy san’at darslarida millatlararo totuvlik va baynalminal tarbiyani amalga oshirish imkoniyatlari ham katta va u turli mavzularda kompozitsiya ishlash, boshqa millat va xalqdar hayotini ifodalovchi suratlarning reproduksiyalarini, xalq er taklariga ishlangan illyustratsiyalarni namoyish etish orqali amal ga oshiriladi. «Chetel elchixonasi », «Chet el delegatsiyasini kutib olish», «Registondagi turistlar» mavzularida rasm chizdirish yuzasidan o‘tkaziladigan suhbatlarda o’quvchilarongiga millatlararo totuvlik, do‘stlik tu- shunchalarini singdirishga harakat qilinadi. Asar mazmushshi ochishga yordamlashuvchi suhbatlar, turli millat va xalqlarning qiyofalarini tasavvur etish, bolalar ijodining takomillnshuvi- ga, tasavvurlarining boyishiga olib keladi. Tasviriy san’at darslarida manzara ishlash mashg’ulotlarini millatlararo do‘stlik, totuvlik respublikamiz va chet el rassomlari tomonidan yaratilgan asarlar orqali ham amalga oshirildi. Respublikamiz rassomlari tomoni dan yaratilgan asarlar orasida o‘zbek xalqining hayoti va mexnati, uning boshqa xalqlar va millatlar bilan totuvligi, ba’zi chet xalqlarining hayoti va mehnati, tabiati aks ettirilgan suratlarni ko‘rish mumkin. S h uningdek, tasviriy san’at dasturiga bir qator S h arq va G‘arb mamlakatlari rassomlarining ijodini o‘rganish ham ki ritilgan. Leonardo da Vinchi, Rafael, Mikelanjelo, Rembrant, Rubens, Kent, Pikasso, Matiss va boshqa chet el rassomlarining asarlari do‘stlik va hamkorlik g‘oyalarini amalga oshirishda boy material bo‘lib xizmat qiladi. S h uningdek, dasturda Misr, Hin diston, Xitoy, Eron, Y a poniya kabi mamlakatlarning manzara asarlarini o‘rgatish ham nazarda tutilgan. O‘qituvchi bunday san’at asarlarini tahlil qilar ekan, ularning o‘ziga xos xamda umumiy belgilarini ta’kidlab o‘tishi maqsadta muvofiq. O’quvchilar tasviriy san’at fanidan “ Tog’ manzarasi ” mavzusidagi manara janrdagi kompozitsion asarni yaratishni o‘rgatish orqali O‘zbekiston tabiati, tog’lari, daryo va ko’llari, go’zal qishloqlari, o’zbek xalqi milliy an’analari , odatlari, turmush tarzi hamda tabiati bilan oshno bo‘ladilar. Jamiyat qurilishining muvaffaqiyati har bir kishining mehnat qilish darajasiga bog‘liq. S h uning uchun kishilarning jami yat uchun nafi bo‘lgan mehnatga nisbatan 46 hatti-harakati asosiy ko‘rsatkich sanaladi. Bu sifat mehnat tarbiyasi jarayonida vujudga keladi. Umumta’lim maktablari tasviriy san’at darslarida o’quvchilarda mehnat tarbiyasini amalga oshirishdagi imkoniyatlari katga. Bu masala tasviriy san’at darslarining barcha turlari - naturaga qarab tasvirlash, kompozits iya, qalamtasvir asoslari mashg‘ulotlari mazmunida ko‘zda tutilgan. Naturaga qarab tasvirlash jarayonida o’quvchilar tog’lar, daryolar, qishloqlar, turmush da qo‘llaniladigan turli buyumlar, turli daraxtlar tasviri ni ishlaydilar. O‘qituvchi dars jarayonida mustaqil ish boshlamaslaridan oldin naturani qisqacha tahlil qilib, daraxtlarning, uylarning shakli, proporsiyasi, rangi va tuzilishi haqida- gina emas, balki ularni yaratish uchun sarflangan katta mehnat haqida ham gapirib beradi. «Tog’ manzarasi » mavzusida rasm chiz dirish o’quvchilarni tabiat bilan tanishtiradi. Borliqni idrok etish va tasviriy san’at va kompozitsiya darslarida tabiatni ku zatish va uni rasmlarda aks ettirish o’quvchilar ekologik tarbiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. O’quvchilar dars jarayonida tabiatni kuzatar ekan lar, ular daraxtlarning tuzilishini, shox-shabalarning shakl va yo‘nalishini turli-tumanligi, barglarning rangi va shakli, nafisligi va yoqimliligini bilib oladilar. Shuningdek. gullar ning rangi va shakli, xilma-xilligi, bahor va kuz manzarasi ning gashti, ninachi, kapalak, qushlarning engil va nafis parvozi ham o’quvchilarni hayajonlantiradi. “Tog’ manzarasi” mavzusidagi badiiy saviyada yaratilgan tasviriy san’at asarini o‘rganishda o’quvchilarundan estetik zavq olishadi. Surat kompozitsiyasining muvaffaqiyatli kechishi, ranglarning hamohangligi, borliqning haqqoniy tasviri o’quvchilarni hayajonlantiradi. Bu faqat estetik tarbiyaga taalluqligina bo‘lmay, balki o’quvchilarning tasviriy ijodiga, ularning san’atga bo‘lgan qiziqishlarini tarbiyalashga bevosita aloqadordir. Bu borada manara janrlarining roli kattadir. Kompozitsion asari haqidagi suh batda o‘qituvchi, bo‘lajak rassom ko‘rganini shunchaki aks ettiribgina qolmay, balki u borlikdagi eng qiziq, eng chiroyli narsa va hodisalardan ta’sirlanib chizishi, lozim bo‘lgan taqdirda, u ko‘rgan - kechirganlari va eshitganlarini mubolag‘a bilan tasvirlashi haqida maslahat berishi maqsadga muvofiq. 47 Ilmiylik prinsipi. Didaktik prinsiplarnint eng asosiy laridan biri bo‘lib, u fan asoslarini chuqur o‘zlashtirmasdan o’quvchilarda ilmiy dunyoqarashni shakllantirish mumkin emaslini bildiradi. Boshqa o‘quv predmetlaridan kabi bu prinsip manzara ishlash mashg’ulotlarida ham amalga oshiriladi. Tasviriy san’at atrof-muhitni his etish, undagi voqea va hodisalarni o‘ziga xos jihatlarini bilishni talab etadi. Shu boisdan tasviriy san’at darslarida o’quvchilar chiziqli va havo per spektivasi, yorug‘soya, rangshunoslik, kompozitsiya qonunlarini yaxshi bilishlari talab etiladi. Shuningdek, odam va hayvonlarning plastik anatomiyasi haqida etarlicha ma’lumotlarga ham ega bo‘lishlari lozim. Umumta’lim maktablari dasturida o’quvchilarning bu qonunlarni o‘zlashtirishlari ko‘zda tutiladi. Perspektiva qonun larini o‘zlashtirmasdan realistik tasvir yaratish mumkin emas, desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Rassom yoki o’quvchining rasm chizish us lubi har xil bo‘lishi mumkin, lekin rasm yoki san’at asarlari ning qurilishi bir xil, ilmiy asosda bo‘lishi shart. Perspek tiva qonunlari hisoblangan chiziqli va havo perspektivasi, ufq chizig‘i, kesishish nuqtasi, kuzatish nuqgasi, buyumni bir yoki ikki kuzatish nuqtasi asosida rasmini ishlash, o‘lchovlarni o‘zga rish perspektivasi, och-to‘qlikni o‘zgarish perspektivasi, ranglarni o‘zgarish perspektivasi, shakl va chegaralardagi aniqlikni kamayishi perspektivasi va boshqalar realistik rasm ishlashga o‘rgatish ning asosini tashkil etadi. Ilmiylik prinsipi tasviriy san’at o‘qituvchilaridan dars jarayonida va guruhdan tashqari ishlarda o’quvchilarga berilayotgan barcha material va ma’lumotlar ilmiy bo‘lishligini, maktab ama liyotida tekshirilgan hamda o’quvchilarning yosh xususiyatlariga mos bo‘lishligini talab etadi. Tasviriy san’at darslarida manzara mashg’ulotlarini o‘qitishda san’atning inson xayotidagi ro lini tushuna bilish juda muhimdir. Jumladan, sanat ijtimoiy ongning alohida shakli ekanligini nazarda tutish kerak. Tasvi riy san’at o‘qituvchisi shuni tushunish kerakki, o’quvchilar bor liqdagi narsalarni chizish jarayonida ularning faqat tashqi ko‘rinishinigina emas, balki uning ma’lum qonuniyatlariga asoslangan ichki tuzilishini ham bilib olishlari talab etiladi. Ko‘p hollarda bu qonuniyatlarni bilmaydigan o’quvchilarbuyumlarning shaklini to‘g‘ri tasvirlashda yanglishadilar. 48 Ko‘rgazmalilik prinsipi tasviriy san’at darslarida manzara mashg’ulotlarini o‘qitishda bor liqdagi narsa va hodisalarning mohiyatini bilishga, uning xa rakterli xususiyatlari va qonuniyatlarini o‘rganishga ko‘maklasha di. O‘qituvchida har doim ham o‘rganilayotgan ob’ektni ko‘rsatish imkoni bo‘lavermaydi, bunday hollarda unga ko‘rgazmalilik yordam beradi. Bu esa o’quvchilarda mazkur sohaga bo‘lgan qiziqishni jonlantiradi. O’quvchi naturadan rasm chizish jarayonida doim izlanadi, shak llarni solishtiradi, naturaning tuzilishi, o‘lchovlari, shaklla ri, rangi kabilarni bilib oladi. Shubhasiz, bularning hammasi o’quvchilarda kuzatuvchanlikni rivojlanishiga olib keladi. Ma’ lumki, o’quvchilarda fikrlash konkretlikdan abstraktlikka borish jarayonida rivojlanadi. Tushuncha va abstrakt qoidalar ma’lum da lil, misol va obrazlar bilan mustahkamlangandagina o’quvchilar ongiga oson etib boradi. Ko‘rgazmalilik tasviriy san’at darslarida manzara mashg’ulotlarini o’zlashtirishda boshqa o‘quv predmetlaridagidek yordamchi emas, balki o’quvchilarda tushuncha va ta savvurlar hosil qiluvchi asosiy materialdir. Naturaning o‘ziga qarab rasm chizish darslarida uni naturasiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Bu o‘rinda tasviriy san’at darslarida ko‘rgazmalilik prinsipining roli juda katta. Masalan, “Tog’ manzarasi” mavzusidagi kompozitsion asarning yaratish uchun ko‘rgazmalilik prinsipi asosida dars mashg‘uloti tashkil qilinadi. Ko‘rgazmali vosita sifatida bir nechta tog’ manzaralari suratga olinib, suratdan eng yaxshi kompozitsion echimga ega bo‘lgani tanlab olinadi va o’quvchilardiqqatiga havola etiladi. “Tog’ manzarasi” mavzusidagi dars mashg‘uloti uchun ko‘rgazmali qurollar tayyorlash va tanlashda ular ga quyidagicha talablar qo‘yiladi:  Darsning maqsad va vazifalariga mosligi.  O’quvchilarning yosh xususiyatlariga mosligi.  Ko‘rgazmaning ani q ligi, tushunarli bo‘lishi.  Tasvirning sifatli bo‘lishi.  Ko‘rgazmalar o‘zining rang-barangligi bilan o‘kuvchilarda zavq va qiziqish uyg‘otishi .  Estetik talablarga mosligi . 49 Rasmlar, asarlarning reproduksiyalari, badiiy asarlarga ishlangan illyustratsiyalarni tanlashda quyidagilar e’taborga oli nishi kerak:  Materiallarning g ’ oyaviyliga.  Ularning badiiyligi.  Tasviriy san’at darslarining o‘quv-tarbiya vazifalariga mosligi.  Bolalar idrokiga mosligi. Darslarida manzara mashg’ulotlarini o‘qitish metodikasiga doir ko‘rgazmali qurollar etarli bo‘lmagan hollarda ularni o‘qituvchilarning o‘zla ri tayyorlashlariga to‘g‘ri keladi. Bunda shuni xisobga olish lozimki, hamma ko‘rgazmali qurollar ham foydali bo‘lavermaydi, ba’zan ayrim ko‘rgazmali qurollar o‘quv va tarbiyaviy ishlarga salbiy ta’sir ko‘rsatishi ham mumkin. O‘qituvchi ko‘rgazmali qurdan foydalanish me’yorini bilgan dagina u ijobiy natijaga erishishi mumkin. Ko‘rgazmali materi allarning haddan tashqari ko‘p bo‘lishligi o’quvchilardiqqatini asosiy masaladan chalg‘itadi va natijada asosiy narsa e’tibordan chetda qolishi mumkin. Ko‘rgazmalilikning etarli bo‘lmasligi esa o‘qituvchi tomonidan fikrni chala va yuzaki bo‘lishiga olib kela di. O‘qitishning samaradorligi ko‘p hollarda o‘kuvchilarning uy dagi va darsdagi faolligiga bo g’l iq. Bu faollik xilma-xil bo‘lishi kerak. Topshiriq yuzasidan mavzuni belgilashda o’quvchilarning borliqqa bo‘lgan katta qiziqish uyg‘otishni hisobga olish lozim bo‘ladi. O‘quv jarayonini samarali bo‘lishida solishtirish, taqqoslash, kuzatish va tahlil qilishning ahamiyati katta. O’quvchilardan tasviriy san’atga oid atamalarni ongli o‘zlash tirishlarini talab etilishi va ularni buzib ishlatilishiga yo‘l qo‘ymaslik lozim. Rasm chizish jarayonida o’quvchilarning ba’zi ata malarni o‘zlashtirib olishlarini o‘zi etarli emas, ularga atama- larning kelib chiqishi, ahamiyati haqida ma’lumotlar berish ke rak bo‘ladi. Bu esa o’quvchilarga ilmiy tushunchalarni, atamalarni to‘g‘ri ishlatishlariga yordam beradi. 50 O’quvchilar hodisalarning bir-biri bilan o‘zaro borliqligini tushunishlari juda muhim. Hodisalarni o‘rganishda ularning ri vojlanishini nazarda tutgan holda qarama- qarshilikning saba balarini ham tushuntira olishlari kerak bo‘ladi. O’quvchilarning faolligini oshirishda maqsadga muvofiq yo‘naltirilgan muommoli vazifalarni qo‘llash katga yordam beradi. Tadqiqot natijalari va o‘qituvchilarning ishlari shuni ko‘rsata diki, tasviriy san’atni o‘qitishda o‘zlashtirib bo‘lingan bilim va malakalar ularni faqat tiklashgagina emas, balki yangi mate riallarni chuqur anglashga, dunyoqarashga doir xulosalar chiqarish ga xizmat qiladi. Mantiqiy vazifalarni hal etish muammoli o‘qitish bilan bog‘lanadi. Muammoli vaziyatlar hosil qilish esa mantaqiy vazifalarni echishga sharoit yaratadi. Mantiqiy fikrlash predmet va hodislardagi eng muhim tomonlarni ajrata olish, ko‘p dalillar ichidan tigshklarini ko‘rsata olish, shakllangan tushunchalardan to‘g‘ri foydalanish, perspektiva, rangshunoslik, kompozitsiyaning asosiy qonun va qovdalariga rioya qilish imkonini beradi. O’quvchilar ufq chizig‘i , chiziqdi va havo perspektivasi, kesishish nuqtasi, obyektlar shaklining perspektiv qisqarishi haqida to‘liq ilmiy tushunchalarga ega bo‘lishlari kerak. Diatektik tarzda fikr yuritish formal, mantiqiy fikrlash bilan bog‘liq va unga doimo tayanishni nazarda tutadi. Mantiqiy fikrlash ob’ektiv borliq hodisalar mantiqini aks etgaradi. Qay siki, unda hamma narsa o‘zaro bog‘liq va aloqadordir. Atrof-muhitni to‘g‘ri tushunish uchun o’quvchilar hodisalarning sabablari va oqibatlarini ko‘rib va bilib olishlari kerak. Bu esa dialektik fikrlash va xulosa chiqarishning shakllanishiga ko‘mak beradi. Bizningcha, o‘qitishda o‘kuvchilarning mustaqil bilim olish jarayonini faollashtirishda va ijodiy fikrlashni rivojlanti rishda bilimlarning muammoli bayon etish yo‘lidan keng foyda lanish va qisman izlanish va ilmiy tadqiqot metodlarini qo‘llash lozim. O‘qitish jarayonining samaradorligini oshirish bevosita o’quvchilarning faol psixik faoliyati (intellektuallik, emotsi onallik) bilan bog‘liqsir. Bunda g‘oyalarni chuqur tushunish kamlik qiladi. Lekin, shunday amaliy faoliyat tashkil qilish lo zimki, 51 unda g‘oyalar ichki hissiyotlar tufayli to‘la ongli ravishda harakat orqali yaqqol namoyon bo‘lsin, mustahqamlansin. Bunga badiiy asarlarni ifodali o‘qish, hikoya qilish, musiqa tinglash, slaydlar ko‘rsatish orqali erishish mumkin. Agar o‘qituvchi voqea va hodisalarni ta’riflashda ularning go‘zalligi, nafisligi, yoqimliligiga alohida e’tibor bersa, talay natijalarga erishishi mum kin. SHuningdek, buyumlarning shakli, o‘lchovlaridagi proporsiya birlaridan farq qiladilar. Bu vaziyat o‘qituvchidan o’quvchilarbilan yakkama-yakka ish olib borishni talab qiladi, ya’ni o‘qituv chi o’quvchilarni bilim va malakalari darajasini hisobga olgan holda ularga turlicha murakkabliqdagi vazifalarni ishlab chiqadi, ularning tasviriy echimini to‘g‘irlashga ba’zi nazariy va ama liy vazifalarni tushintirish maqsadida doskada rasm ishlab ko‘rsatishiga to‘g‘ri keladi. O‘qitishning o’quvchilar yoshiga maosligi prinsipi qadimdan qo‘llanib kelingan. Bunda, yaqindan uzoqqa, ma’lumdan noma’lum ga, oddiydan murakkabga, osondan qiyinga, konkretlikdan abst raktlikka prinsiplariga asoslaniladi. Pedagogikada bu prin sip qadimdan tajribadan o‘tganligi sababli o‘qituvchini o‘z faoliyatida shu yo‘ldan borishi ko‘zlangan maqsadga erishuviga asos bo‘ladi. Kezi kelganda shuni ta’kidlab o‘tish lozimki, hamma oson narsalar ham o’quvchilarga tushunarli bo‘lavermaydi va aksincha murakkab materiallar tushunarli bo‘lishi xam mumkin. Bunda o’quvchilar ning yoshi, pedagogik-psixologik xususiyati, bilim daraja si, tayyorgarligi, qobiliyati muhim rol o‘ynaydi. Masalan, non bozori bilan bog‘liq asar yaratishda yaqindan uzoqqa borish prinsipida ish tutish maqsadida o‘qituvchi avval o’quvchilarga yaqin bo‘lgan O‘zbekis tonning tabiati, xalqimizning turmushi, mexnatini tasvirlov chi O‘zbekiston rassomlari asarlarini, so‘ngra O‘rta Osiyo, Sharq, Evropa mamlakatlari sanatini o‘rgatadi. Yuqoridagi fikrlardan rassomchilik yo‘nalishidagi umumta’lim maktablarda tasviriy san’atdan manzara mashg’ulotlarini dars va darsdan tashqari ishlar jarayonida didaktik prinsiplarga rioya qilishning nihoyatda muhimligini bilib olish qiyin emas. Didaktik prinsiplar o’quvchilarning badiiy ta’limi,tarbiyasi va rivojlanishiga tegishli shart-sharoitlarni yaratadi. 52 II.2. Manzara ishlash mashg’ulotlarini mavzusi bo‘yicha darsni ma’lum texnologiya asosida tashkil etish va uning samaradorligi Tasviriy san’at fanidan manzara ishlash mashg’ulotlarini tashkil etishda eng avvalo mashg‘ulotning borishi bosqichlari aniqlab olinadi. I. Darsda yangi mavzuni o‘rgatish bos q ichlari 1 . “ Tog’ manzarasi” mavzusini o‘rgatish uchun kerakli materiallar 2. “ Tog’ manzarasi” mavzusini tahlil etish. 3. “ Tog’ manzarasi” mavzu sining amaliy jarayonlari bilan tanishish. II. Darsda yangi mavzuni o‘rganish bosqichlar i 1. Yangi mavzu va rejasi beriladi . 2. Kerakli didaktik materiallar ro‘yxati beriladi. 3. Y a ngi mavzu bayoni tushuntiriladi, uning ahamiyati o’quvchilarga etkaziladi. 4. O’quvchilar diqqati jalb qilinadi. 5. Mavzu bo‘yicha nazariy ma’lumotlarni o‘rganish. 6. M avzu bo‘yicha ijodiy ishlarni tahlil etish. 6. Yangi mavzuni tushuntirishda o‘qituvchi joyi doskaning o’quvchilarga qarama-qarshi xolda bo‘lishi lozim va o‘zini erkin tutishi uchun barcha qulayliklarni muhayyo qilish maqsadga muvofiq bo‘ladi. 7. Tushuntirish va ko‘rsatish jarayonida o‘qituvchi mavzu bayonini o’quvchilarga mos bo‘lishi kerak joyda ovozni ko‘tarish va kerak joyda urg‘u berish kabi uslublardan foydalanish lozim. Tushuntirish tili ravon va sodda bo‘lishi talab qilinadi. 8. Yangi mavzuni tushuntirish ketma – ketligi namunaviy va ishchi dasturlarni talablaridan kelib chiqib tuziladigan savollar asosida amalga oshiriladi. 53 9. Tushuntirish jarayonida taqdimot material, kitob yoki tarqatma material bilan ishlashga ham ahamiyat beriladi. Darslikning imkon q adar dars da bo‘lgani ma ’q ul; 10. Doskada n albatta foydalanilishi kerak; 11. Tushuntirilgan mavzuni umumlashtiriladi.Tushuntirish jarayonida etibor kilinishi lozim bo‘lgan jixozlar; 12. M avzuni o‘ tgan mavzu bilan ba g‘ lash; 13. Predmetlar orasidagi aloqalarni ta’minlash; 14. O’quvchilarning chizishda amaliy ishini tashkil etishga imkoniyat yaratish; 15 . O‘tilayotgan mavzuni ta’siri va o‘rganilish darajasini tekshirish. Bunda o’quvchilarga savollar berib borish; 1 6 . Q isqa muddatli savol javoblar o‘tkazib borish. 1 7 . Darsni ziyraklik bilan tekshirib borish va undagi mavzuni bosib, o’quvchilar e’tiborini o‘ziga qaratish, xar qanday harkatlarda e’tiborli bo‘lishi; 1 8 .O’quvchilarning ishlariga izoh berish va tushuntirish, yaxshi amaliy ishlarni albatta rag‘batlantirish; 19 . Y a ngi mavzuni mustaqil o‘rganish holatini yoki sharoit yaratilishini ta’minlash. Ushbu mazkur bitiruv malakaviy ishining “Tog’ manzarasi” mavzusidagi dars mashg‘ulotini ana shu pedagogik faoliyat algortmi bo‘yicha tashkil qilinsa, o‘ylamizki, ta’lim samaradorligi oshiriladi. 54 II.3. “Tog’ manzarasi” kompozitsiyasi bo‘yicha naturadan rangtasvir jarayoni N at u r ad a n r angtasvir ni ran g da t as v ir l a s h j a r a y o n i o ’ z qon u n q oi d a la ri ga e g a . Ish n i b os h las h d a n ol d in q u y ida g i a so s i y m as alal a r n i hal q i li s h z a rur. 1 – u m u m i y tu s va rang h ol a tl a ri v a n a t u r a bo ’ y o ql a r ining b i r -b iri g a y aq in l i gid a gi t u s va r a n g m un os a b a tlar i : 2 – k a t ta r a n g -t u sli m un os a ba t lar c h e ga r a s i d ag i rang t u s l a r ni ng « ch o ’ zil i s h i » , alo h ida b u y u m lar n i n g haj m li shaki l la ri ni n g b a ta f sil r a n gli qa y ta ishl an is h i; 3 – b u t un t as v i r n ing u m u m i y ligi, y axlitligi h a m da k o m pazits i y a m arkaz i n i k o ’ rs a ta b i li s h. Rangtasvir tas v iri n i n g to ’ l iq rang t a svi r li quri l i s h i , n a t ur a ning a s o s i y q i s m lari or a lig ’ i d ag i tus v a rang l a r m u nos a b a ti n ing a niq va to ’ g ’ ri ko ’ rs a ti l ishi b il a n a n iq l a nadi. Rangtasvir d a bular – o s m on o ral i g ’ i d a g i y er y uza si , dar y o, ol di ngi, o ’ r t a va o r qa o r a l iq dagi k o ’ r i ni s hl a r d ir. A ga r da o’quvchi u sh b u asosiy r a n g – tusl a r m un os a bat i ni r a n g l a v h a d a n ot o ’ g ’ ri t as v irlasa, Rangtasvir k o ’ r i ni s h i d a gi o b ’ e k tlar y o k i bu y u m lar s h akl i d a g i rang tu s l a ri, r efl e kslar va ji s m b o ’ la kl a ri u s tida har q a ncha be r ilib i s h l a m asin, y uqo r i savi y ali Rangtasvir r a ng tas v ir ig a e r ish i b bo ’ l m a y d i . Q ala m ta s virni is h l as hda h am t axliliy m asa l a b aja r i la di : d a st l a b tabiatning « tuzilishi, ni s b a t l a ri, y ax li t u m u m i y sh akl t op i l ad i. R a ssom sh u n d ay s har oi tda a slo b u m a s l a d a n ch ekin m a y d i , n a t u r a ni u m u m i y v a y ax li t k o ’ ra d i. N. N . Ge b e ji z r a sso m larni o go h l an tir m agan: “ N at u r a d a gi bosh qis m lar n i b el gil a b, yorug ’ l ik ni u m u m iy si n c hiklab o ’ rg a n i b ch iqi n g v a h ar doi m , har v aq t t as v i r ni b os h i d a n ox i r i ga c ha u m u m la sht irg a n h o lda c hizing h a m da m a y da b o ’ l a k la r ga o hi s ta k i r ish in g. M a na s i z la r ga chiz i s hn ing s i r i » . Ra n gta s v i r d qa ham i sh bo s hla sh dan a vv a l na t ur a d a gi u m u m i y rang m un os a batla r i ni diq q at b il a n o ’ rg a n ib ch i qi s h lo z im . S hun i n g u c h u n b u m asa l a ga 5 – 1 0 m inut v a qt sar f l a b, n a t u ran i ng u m u m i y ra n g m u n os a batla r i ni tu s hu n i s h ker a k: e ng o c h v a en g to ’ q ( z i c h) d og’ q a y erda, t usi v a r a ng ku c hi bo’ y ic h a as o s iy farqlar (to ’ y i ng an l ig i ) q an day e k a nl i g i ni top i sh k e rak. M a s a l s a n, nat u r a d a gi sa r i q o l m alar fo n da g i sar i q m ato b il a n solis h tirilsa, ol m alar m ato d an och ro q, ula r ni n g sa r iq tusi sa r iq m at og a ni s ba t an y orqinr o q (to ’ y in g a n) k o ’ r i n a d i . 55 Rangtasvir r a n g lavh a s i da r a n g m uno s a b a tlar i ni, eng avv a lo och v a in t e n si v e rangl a r n i q idir i s h d a n b o s h l as h k er a k, so ’ ng eng to ’ q ni to p is h , q olga n la r ini e sa sh u la r ga n i s batan a n i qla s h t a vsi y a eti l a d i . Ke y in g i t uslar g a bir o z to ’ q r o q va int e ns i v bo ’ l g an lar v a boshq a lar ki r a d i. M u ra k k a b kul r a n g tu s l a r oxi r ida be r i ladi. D a s t l a bki v a y akun l ovc h i tuslar h ar doim h a m e n g o ch v a e n g t o ’ q h a m da t o ’ y i ng a n q ilib o l i n m a y d i . Na t ur a dagi e ng o c h joy h ar do i m h am o q bo ’ l m a y d i , e n g to ’ q joy e s a qo r a bo ’ l m a y d i . Kuch l i to ’ y in g a n y or q in r an gl a r h am k a m da n - kam u c h ra y d i . m isol u c hun b ah orgi m a y sa l arni ta sv irl as hda e h t i y otkor l ik t a l a b etil a d i . Un ing y orq i nligi n i sh un day ku c ha y t i r i b tas v irla s h m u m kinki b un day h ol d a u l a r ni ng r a ng i ta b iiy h ol a td ag idan boshqac h ar o q bo ’ l i b ko ’ ri n ad i. S hunin g u c hun, is hga k i r ishi s h d a n a v v a l, u m u m i y tus va r an g l ar k u c hi n i a niql q b olish l oz i m . A y nan s hu jara y o nd a o’quvchilar d a j uda ko ’ p l a b m ura kk ab l ik lar p a y do b o ’ l a di bula rn i n g o ld ini o l i sh u ch un o ’q it u vc h i Rangtasvir d a gi r a ng l ar m u no sa b a t la r ini q a n d ay b o ’ y o ql a r y i g i n dis i d a n o li sh ni to ’ g ’ ri ko ’ rs a ta o lis h i lozi m . B u nday i sh n i olib bo r is h da natur an ing u m u m i y tu s v a r a n g h o lat i ni to ’ g ’ ri a niqlay ol i s h ker a k. B u n d ay jara y onni am al g am o s hi r i sh da m a ’ l u m bi r c h e ga ra lang a n rangla r d a n f o y da l a ni s h t av si y a e t il a d i . Is h n i en g o c h, t o ’ q va y or q in t u s la r dan bo sh l a gan d a pal i tr a d a gi b a rc h a r a n g la r d a n, s h u bilan birga en g y orqin v a kesk i n bo ’ y oq l a r d a n f o y da l a ni s h s ha r t e m as. Y orug ’ -s o y a m u no s a batla r i ni an i q l a shda u m u m i y dan x u s u s i y g a qarab b oo r is h l o z i m . A v v alo Rangtasvir ning aso s iy ob ’ ekt l ari o r as ida g i t us fa r qlar n i t o p i sh m u hi m . Rangtasvirni ta sv irl ash da avv al o os m on va y ern i ng a l oh i da j i s m lar i n i bi r - b i r i ga u l a r ni ng y axlitli g i d a b o ’l g a n ra n g m unos a ba t la ri da a niqla s h k e r ak.« K at t a y or ug ’ l i k » , « katta s o y a » , « kat t a s h ak l » , « ka tt a r a ng l ar m unos a ba t i » , bula rn i n g b ar c h a si d an m a q s a d n a t u r a o b ’ e kt lari n i y axlit ko ’ r i sh m ala k a si ni s h ak ill a nti r is h dan i bor a t. Natu r a n i y ax l i t i d r ok et ganda, y or u g ;l i k tikka ta ’ s i r eta y otgan jo y dagi nars a lar y agona bir q is m ni t a s hkil e t ad i v a u nd a g i d o g ’ lar kuc h li l i g i bo ’ y ic h a so y a q is m i g a teng kela o l m ay di . Ra n gta s v i r ha qq o n iy shak l ni n g r a ng l i tuzi l ishi q o nu n i y at l a r i g a a sos l a n a d i. 56 Ra n gta s v i r n i o ’ rg a nish – bu t e ki s l i kda g i ran g li s h a kl n i n g ni s batla r i, konst ru kt i v q u ri lis h i, xaj m i, fazov i y t u z il i sh u su l la ri ni i z l as h y o ’ li di r. Sh ularga b og ’ l i q h o lda ha r - b i r ra ss om q a l a m da b u y u m v a narsala r ni p e rs p i kt i va qo nu n la r iga a s osl ani b ko n s t r u ktiv t u z ili sh i, fazov i y j o y la s h u v i , ni s b a t, haj m ni m u k a m m al t a svi r lay ol is hi zar u r. Q a la m ta s vi r da rang va tus n i n g y axlit b i r but u n l ikda g ar m o n i k u y g ’ un l a sh u v i bu x a qi q iy ran g t as v ird ir. T a s v i r da q a la m sur a t m u k a mm al bo ’ li s hi loz i m , a k s holda tu r l i bo ’ y o ql ar h am od d i y g in a n a rsa va b u y u m n i ng qur i li s hi, h aj m i n i to ’ liq i f oda l ab b er m a y di. Ha v o pe r s p e k tiv a s i ga b o g ’ l iq h o l d a ranglar ni ng n o z ik o ’ zga r i s hi n i ifoda lo vchi, m at o ga be r ilg a n r a ng – b ar a ng surt m alar ha m , o ’ z – o ’ zidan f azo v iy k e ngli k ni ko ’ rs a t a o l m a y d i . Faq a t pe r st e va qoid a la r iga to ’ g ’ ri a m al qi l ib ta s v ir l ang an q a la m ta s vi r gina rangl a r n i y ana d a ham j ozibali k o ’ rs a t a d i . A gar t a b i a t Rangtasvir s i p e r s pek t i v a q o nun – qoid a la r iga a m al q il i nm a y tas v irla n sa, k en g l ikn i i f o dal o v c hi r a n gn i ng o ’ rni aha m i y atsizdir. Ran g t a s v i r ni ra s s o m lar shund a y ta s vi r la y d i ; « Bu 1 0 0 ٪ q ala m ta s vir va 1 0 0 ٪ rangt as v i r n ing b ir – b i ri ga c ha m barc h a s b o g ’l i q li g idir » . Ra n gta s v i r n i jozib a l i chiq i s h ida q a la m ta s v i r ni n g o ’ r n i b e qi y o s d i r. A m m o, m oh i r r a s s om q a l a m d a n f o y da l a n m as d an i sh n i bo ’ y o q lar b il an t a s v i r las h i ham m u m k in . Ijod k or i z la ni sh jara y o n ida r a ngt a svi r ni qala m tas v ir b il a n b e vos i ta bog ’ li q ligi n i his e t a d i . Ya ’ ni, bu y u m lar n i n g fa z oviy j o y la s h u v i , nisba t la r ni n g a n iq li g i,ra ng la r ni n g t o ’ g ’ ri qo ’ y i l is h i, i shni b ir but u nl i k d a y ak u nla n is h i ko ’ p j i h a tdan i j od k o r ga bo g ’ l i q. Ra s s o m q a l a m ta s vi r ni puxta o ’ zl a shti r ib olg an d a g i na ( qo g ’ ozga to ’ g ’ ri j o y la s h t i r ish, n a r sa va bu y u m lar ni ng fa zo viy jo y la s h u vi, p e r sp ekt i va qoid a la r iga a m al qi l ish, n is b a t la r ni to ’ g ’ ri topish’ m etod i k k e t m a – k e t li k da i s hni t us l a s h v a h.k. ) rangt s v i r da ko ’ zlang a n m aq s adga er i shi s h m u m ki n , a k s h o l da no a niq y ech i lgan q a la m ta s v i r i shni ta x lil ets a k, r a nglar q a ncha l ik jo z bl i bo ’ l m as in , b a ri bir bu ish n i sif at li d e b bo ’ l m a y di. S h uni n g u ch u n t u rl i r a ss o m l i k m ak t a b lar in i n g ta r ixiy t ajr i balari s h und a n guv o h l ik ber a dik i , ta ’ l i m n i ng d a stlab k i b o s qi ch la r ida qala m ta s virni m u k a m m al o ’ zla s h t iri s h ke y in g i j a r a y on l a r u c hun za m in y arat a di. 57 Y osh r a s s o m Od o a rdo F i o l e tti V e net s i y a ga o ’ qis h ga ke l g anida, r a ngt a svi r ni m uk a mm al e g a l l a s h u c h u n ni m a qilish kerak d e g a n s a vo liga Tinto r e tt o s hu n day j a v o b b e r g a n: « Rasm chiz is h! » . R a s som bo ’ lish u ch un y ana q o ’ s hi m cha ni m alar n i m as l a hat berar e di n g i z, d e g a n F i ole t ti n ing q a y ta s av o l i ga T i n t o r et t o: » R a sm c hi z i sh va y ana r asm c h i zi sh! » – r a sm c hi zi s h, r a ngt a svi r ga n a f i sl ik va m u k a m m al li k a t o eti s hini h a q deb bi l g a n. Bu y uk ha y klta r osh Me k e l a nje l o q a la m ta s v i r da (r a ngt as vir, ha y kalta r oshl i k, m e’ m orc hil i k da) « har qanday il m n i ng i ldi z i va n e g i z i ni k o ’ r g a n » . « Q al a m ta s vir doi m o bi z ga y o ’ l k o ’ rsatib tur u v ch i qutb v a k o m pas bo ’ lib, turli b o ’ y o ql ar ok e a n ida cho ’ ka y o tg an la r ga na j ot b e r s h o m ilid i r » , - de y a ta ’ ki d l a g a n Sha r l L e b r en. 58 II bob bo’yicha xulosalar Ushbu bobda manzara janrda rasm ishlash bo‘yicha tasviriy san’at fanidan mashg’ulotlarni tashkil qilish prinsiplari o’rganildi va tahlil qilindi. Umumta’lim maktablari tasviriy san’at fanidan manzara janrda rasm ishlash mashg’ulotlarini didaktik prinsiplarga mos holda tashkil qilish keltirib o’tildi. Didaktik prinsiplar hisoblangan ta’lim v tarbiyaning bir ligi, ko‘rgazmalilik. ilmiylik, onglilik va faollik, munta zamlik va ketma-ketlilik, ta’lim mazmunini o’quvchilarning yoshiga mos bo‘lishi kollejda tasviriy san’at fanini o‘qitishda alo hida ahamiyat o’rganilib chiqildi va yoritildi. Rangtasvir “Tog’ manzarasi” mavzusidagi darsni tashkil etishda eng avvalo mashg‘ulotning borishi bosqichlari aniqlab olish bo’yicha ko’rsatmalar berildi va ular bosqichma bosqich yoritildi. Dastgohli rangtasvirda “Tog’ manzarasi” mavzusidagi asarning kopozitsion echimi tavsiflandi. Asardagi kompozitsiyon joylashuv va undagi pridmetlarning ramziy ma’nolari, xususiyatlari yoritildi. Amaliy ishning rang yechimi yoritilib berildi. Naturadan bevosita rangtasvir jarayoni o’rganildi. 59 Umumiy xulosalar Mamlakatimiz kelajagi uchun O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisning IX sessiyasida qabul qilingan Kadrlar tayyorlash milliy dasturning amalga oshirilishi juda muhim ahamiyatga egadir. C h unki ta’lim-tarbiya-ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasi va uning rivojini ham belgilaydigan omildir. Eng asosiy maqsad zamonaviy tasviriy san’at o‘qituvchisi orqali o‘quvchi, yoshlarimizdagi qobiliyat hamda imkoniyatlarni aniqlab, ularni to‘g‘ri shakllantirish va yuzaga chiqarishdir. Tasviriy san’at pedagogikasining o‘ziga xos murakabliklarini tushunib, uning nozik qirralarini o‘quvchi va yoshlarga ulashish mahoratiga ega bo‘la oladigan ustozlarni etishtirib chiqarish. Buning uchun ta’lim olayotgan har bir talabani tasviriy san’atga moyilligini, mavjud iqtidorlilik qobiliyatini boyitib, uni amaliy, nazariy, ilmiy jihatdan shakllantirish maqsad qilingan. Ta’limning samaradorlik mezoni uning xalqaro standartlar talablariga javob berishi bilan belgilanadi. Mazkur bituruv malakaviy ishida mavzu yuzasidan adabiyotlar tahlil qilindi, uzl uk siz pe d a g og i k t a ’ lim ti z i m i d a t a s v i r iy sa n ’ at o ’ qituv c hi s i n i k a sb i y t a y y orlas h , o ’ qu v -tar b i y a jara y o n ida k a sbiy jih a t d a n m adani y at li , m il li y qa d r i y at l ar a so sida s h akll an ti r is h , un in g p e d a gog i k m ah o ra tin i s h ak lla n t i r is h , s h un in g d e k , p e d a g og i k m aho r a tn i q a r or t o ptiri s h m asa l a l a r i bi l an sh u g ’ u l lang a n ol i m lar A .Alie v , X. A bd u k a ri m o v , A. A . V erb it ski y, V . K . D y ache n k o , B.S .K uzin, A .A .Mel i k - P a s ha e v , B.M . N e m en s ki y , B. O ripo v , N . O y d in o v , Z . N.N ov l y anska y a , N .N. Ro s to vt s e v , T. Y a . Shpika lo va, B.P . Y u s ov k a b i la rn ing i l m iy tadqi q o t la r i o ’ rg a nildi. Mazkur t ad q i qo d ish i m iz g a k e ng a l oqa d or b o ’l gan ish l a rd a n f a q a tg i n a B.Boy m etovning b o ’ lajak t a s v i r iy s a n ’ at o ’ qituv c hila ri ni m i l l i y s a n ’ at n a m u n a la r i a s os ida t a y y orlash k a b i i l m i y i s hida t ad qiq et i l g a n bo ’l s a -d a, a y nan bo ’ la j a k tas v ir i y sa n ’ at o ’ qituv c hila ri ni me’moriy obidalar tasvirini is h l as h g a qar a til m aganligi v a k as b iy t ay y or l a s h m as a la s i m a x sus ta d qiqot o b ’ e k ti s ifa tid a o ’ rgan i l m aga n . Shu n in g d e k us hb u b o bda q u y i d a g i m asa l al arga e ’ t ibor qar a ti l di: 60 O’quvchilarni manzara tasvirini ishlashga o ’ r g a ti shda s hak l lar ni s batla r i r an g m u n o s a b at lar in i a n iq las h da y uzaga kela y o tg an m u a m m o l arni o ’ rgan i b ch i qi s h. Tog’ manzarasini t a svi r l a sh d a sh ak l m un os a b a tl ari q o n un la r i , me’moriy obidalar u m u m i y ran g i v a m ater i a ll i lig in i ko ’ ri s h va h is qil is h. Ko ’ r i sh o r q a l i i d r ok q i lish n i n g fi zi ol o g i k v a p s i x a l og i k q onu n la r ini idr o k eti s h. Biz n i o ’ r a b tu rg an o la m da g i bar c ha na r salar ni ng n a f a q at k o ns t ur ik tiv q u ri lis h la ri n i , ba lk i u l ar n ing t u r li ni s batla r i, xar a kter l i x u s u s i y atlar i ni a n g l a s h . M u s t aq il ish n i t a shkil e tish v a o’quvchilar ijodiy is hi ning s a m aras i , bir q a t or s h a r o itla r ga bog ’ l i qligi o’rganildi. Shuningdek bitiruv malakaviy ishida manzara janrda rasm ishlash bo‘yicha tasviriy san’at fanidan mashg’ulotlarni tashkil qilish prinsiplari o’rganildi va tahlil qilindi. Oliy o’quv yurtlari tasviriy san’at fanlaridan manzara janrda rasm ishlash mashg’ulotlarini didaktik prinsiplarga mos holda tashkil qilish keltirib o’tildi. Didaktik prinsiplar hisoblangan ta’lim v tarbiyaning bir ligi, ko‘rgazmalilik. ilmiylik, onglilik va faollik, munta zamlik va ketma-ketlilik, ta’lim mazmunini o’quvchilarning yoshiga mos bo‘lishi kollejda tasviriy san’at fanini o‘qitishda alo hida ahamiyat o’rganilib chiqildi va yoritildi. Rangtasvir “Tog’ manzarasi” mavzusidagi darsni tashkil etishda eng avvalo mashg‘ulotning borishi bosqichlari aniqlab olish bo’yicha ko’rsatmalar berildi va ular bosqichma bosqich yoritildi. Dastgohli rangtasvirda “Tog’ manzarasi” mavzusidagi asarning kopozitsion echimi tavsiflandi. Asardagi kompozitsiyon joylashuv va undagi pridmetlarning ramziy ma’nolari, xususiyatlari yoritildi. Amaliy ishning rang yechimi yoritilib berildi. Naturadan bevosita rangtasvir jarayoni o’rganildi. 61 Atamalarning izohli lug’ati A k ade m izi m - (fra c a d e m i s m e s o ’ zi d a n oling a n) X I X -X IX a s r b a diiy a k a de m i y alar d a vuj u dga k e l g a n va m u m toz s a n ’ atini n g ta s hqi s ha k illa ri ga q a t ’ iy er g a sh i shga a s osl an g an y o ’ nali s h. Ak a d e m iz i m b a d iiy t a ’ li m o t ni ti z i m ga s olib, m u m t o z a n ’ anala rn i m u st ahka m la s hga y or d am berad i . Badi i yli k -Bor l i q ni ins o n v a uning h a y otid ag i voq e ala r n i, k e c hin m alarini o ’ zo r o o ’ xsh a tis h , s h a k ill an t i rish v a r a n g - ba r a n g t a svi r lash. G aler i y a- T a s v i r iy v a a m al i y s a n ’ ata s ar l ar s a q l a n a dig a n va k o ’ r g a z m alar o ’ t k a z i l a dig a n m ah s us b ino. G raf i k a-( y unoncha- g rop h i k a,g rp h o - y oza m an, c hi z a m an s o ’ zi d a n olingan). O ’ z id a c h i z m ata s vir va b o s m a u slubda i s hl an g a n a s a r la r n i m u j as s am e t g a n t as vi r iy sa n ’ at k o ’ r i ni s h i . D a s t goh l i sa n ’at – T asvi r iy s a n ’ a t n in g bir tur i . B o ’ laj a k s a n ’ at a sa r la r i m a x sus das t go h la r ga o’r n a t il i b i shl a sh us u li. D iza y n – M a i sh iy t u r m u shd a i shla t i l a di gan jihoz l ar, u y a s b o p – a njo m lari va s h unga o ’ xsh a sh na r salar g a c h i r o y li s h a kil ber a d ig an r a ng n i y arat i sh san ’ ati. J a n r - s a n ’ at a sa r i t u r i. Ba ’ zi d a h a y ot l ovh a l ar i ni tas v ir lo b c hi a sar deb ham atal a d i . I k ona – ( y u no n e i k o – tas v ir q i y ofa) xi r ist i y on d i nida I s o pa y g ’ a m bar,Bi b i Ma r i y a m , a v l i y olar, m u q add a s y oz u v s a h n a la r i n ing t asvi r l a nis h i. Ily u sti r a t s iy a – (lot a n iq t a svir degan) bi r or m atin n i te k s n i to ’l di r ib bo r u v c h i y or i tish n i, m a z m u n ni t u s hu n ti r is h da y or d am b er uv c hi t as v i r . Ba d iiy v a il m i y a s a r la r ni n g t s v i r iy izoh i , t a l q ini. I m peressi o n i z m -( I m p ress i on- t a ’s s u r o t x a y ot so ’ zidan al i n g a n) X IX a s ir ni ng 7 0 - y i l larida Fr a nsi y a t as v iriy s a n ’ a t i d a pa y do b o ’l gan o q i m ga m an s ub, Mone, Pika s s o , R e n uar k ab i rass o m lar t ab iat v a ha y o t dan ol g a n t a savv u r la ri ni i f o d a et i b, shu y o ’ nali s h g a a s os so l ganlar. Kla s s i k san’at - M u m toz s a n ’ at. Le s s i r of k a - Sa y qa l l a s h , pa r d o z l as h u ch un tay y or l ang a n qo pla m . M a s ti xi n - po ’ latd a n y a s al g a n k u r a k c ha y o k i pi c h o q c ha sh a k l ida g i i n gic h ka 62 p l as tina, r a ngt a s v ir v osital a r i d a n b i r i. M oder n iz m -(fr. M o de r nis m e – za m o n av i y so ’ zid a n o l i ngan) .X X a s r s a n ’ atid a gi b a diiy o q i m larni n g u m u m i y no m la n is h i. N atu r a- R a ssom ta s v i rla y digan b orl i q d ag i o b ’ e kt ; i n so n, na r s a l a r, m anzara v . h. k. P an a r a m a – 1 8 0 g r a d usda y o y s i m on do i r a ko ’ rin i shi d a i s hl an g a n r a ngt a s v ir. M u h i m tar i xiy v o qe a l ar, j ang m a n zaralar n i ifod a la y di. P lener – ( t . P le i n ochiq h av o). Ka r tin a d a qu y o s h y orug ’ ligi, a t r ofda g i m uhi t ni n g tasi r i bi lan b o g ’ liq b o ’ lg a n r a n g l a r tu r l an ish in i a n g l a t a dig a n ter m ik o ch i q h v oda ishla s h. R a k ur s -( i t r o c c o u r ci ) . T as v irl a na y otg a n n a rs a la r n i ng pe rs pe kt if qi s qari s hi. R e a l iz m -(lot r ef l e xu s -orq a ga qa y tar i lg a n , aks e tgan). Re f l e ks t e var a k a t r o fn ing tasi r ida u la r d a n t ush a y o tg an y or u g ’ l i k a k s i natija si da h os i l b o ’ l a d i . R ef l e k s – (io t . R efl ex us –or q a g a q a y ta r ilg a n, aks e t ga n .). R ef l e k s t e va r ak at r o f i nin g ta ’ s i r i, u la r d a n t u s ha y otg a n y or ug ’ l ik a k si natija s i da h o s i l bo ’ l a d i . San ’ at- a r ab c ha ata m a bo ’ lib, h o dis a la r ni b a diiy ob r o z li t a r z da a ks e tti r uvc h i m a ’ na vi y m ada ni y a t ni n g tar ki b i y q is m i . U t a svi r iy a m aliy s a n ’ at, m e m orc h il i k m us iq a, t ea t r, ki n o, b a diiy ada b i y o t , t e le v d e n i y ani o ’ z ich i ga o l a di. Tr i p itix -( y un o n c ha tript y cho s - u s t a lik, u ch m arta t a hl an g a n m a ’ n o n i an g la t a d i). Bir m avzuga bo g’l i q bo ’ l g a n u c h qi s m dan ibo r at s a n ’ at a sa r i. F a k tur a -Ra s som i s hla y digan m at i r a l n ing t ash q i ko ’ r i nishi, s a t hi, u n ing y u m s h oq, qat t i q , y altiro q l i g i . F or m a l iz m - As a r n ing m z m u ni ga n i s ba to n sha k liga b a d i i y v a tas v ir i y bos i ta l arga eti b or b er is h. 63 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RUYXATI: 1. I.A.Karimov. “O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari ”. Toshkent “O’zbekiston ”.1997 yil12 -23 b 2. I.Karimov. “Barkamol avlod –O’zbekiston taraqiyotining poydevori“. Toshkent. 1997 yil23-34 b. 3. I.Karimov. “Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch” .Toshkent 2008 yil.23-28 b. 4. R. Hasanov. “Maktabda tasviriy san’atni o’qitish metodikasi” T-“Fan” 2004 yil34-39 b. 5. I.Raxmonov “Perspektiva” Toshkent “O’qituvchi” nashriyoti 1993 yil.45-49 b. 6. T.Qo’ziyev, E.Egamov, T.Qanoatov, A.Nurqobilov “Rangtasvir” “San’at” jurnali nashriyoti Toshkent-2003 yil.13-19 b. 7. A. Egamberdiyev, S.Saidova, R.Rajabov “Tasviriy va me’morchilik san’ati tarixi” “O’qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent-2007 yil.23-34 b. 8. B. Boymetov. “Qalamtasvir” Toshkent “ILM-ZIYO” nashriyoti 2007 yil.56-61 b. 9. O.mo’yinov “Rangtasvir” Toshkent “Sharq” matbaa-aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati 2007 yil.12-23 b. 10. G’.A. Artiqov. “Rangtasvir texnikasi va ashyolar texnologiyasi” Toshkent “Sharq” matbaa-aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati 2007 yil.34-39 b. 11. S.S.Bulatov “Rangshunoslik” O’zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti Toshkent-2009 yil.13-23 b. 12. R. Hasanov “Tasviriy san’at asoslari” G’.Gulom nomidagi nashriyot matbaa- ijodiy uyi Toshkent-2009 yil.25-29 b. 13. S. A bdu r as i lov, N .T o lip o v, N .Ori p ova. “ Ra n g ta svi r ” T o s h k ent. “O’z b e k i s t o n ” , 200 6 .45-65 b. 14. N. Abdullayev San'at tarixi. T-1987 y.34-45 b. 15. B. Jabbarov. Rangshunoslikka oid ayrim atama va iboralarning izohli lug'ati. N-2001 y13-32 b. 64 16. N.Normatova Tasviriy san'at atamalari lug'ati. O'zbekiston Badiiy Akademiyasi. T-1998 y. 17. B. Tojiboyev. Rangtasvir fanidan ma'ruzalar matni. T-2000 y. 18. A. Umarov. M. Axmedov. Tasviriy san'at atamalarining izohli lug'ati T-1997y. 19. N. Abdullayev. San'at tarixi. T-2001 y. 20. M. Nabiyev. Rangshunoslik va rangtasvir texnologiyasi. T-1995y 21. Int e rnet m a l u m o t l a r i. w ww. a rx i v.uz 1. www.tdpu.uz . ”O’zbek dasturxoni” mavzusida tuzilgan natyurmоrtni tasvirlash uslubiyoti 2. www.pedagog.uz O’quvchilarni rasm chizishga o’rgatishdagi o’ziga xos qarashlar. 3. www.Ziyonet.uz ”O’zbek dasturxoni” mavzusida tuzilgan natyurmоrtni tasvirlash mashg’ulotlarini o’qitishning yangi pеdagоgik tехnоlоgiyalari 65 ILOVALAR O’. Tansiqboyev “Etyut” 66

Tasviriy san'at darslarida manzara ishlash orqali faoliyatini rivojlantirish usullari (Tog‘ manzarasi misolida)

Купить