Texnika falsafasining predmeti, maqsadi va vazifalari - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Texnika falsafasining predmeti, maqsadi va vazifalari

Купить

TEXNIKA FALSAFASINING PREDMETI, MAQSADI VA VAZIFALARI
Reja:
1 Texnika falsafasining ob’ekti va predmeti
2 Texnika falsafasining qonun va kategoriyalari
3 Texnika falsafasining metod va prinsiplari

1-§. Texnika falsafasining ob’ekti va predmeti
Har qanday jamiyat ijtimoiy taraqqiyotini ilm-fanning rivojisiz tasavvur
qilish qiyin. Chunki,ular moddiy va ma’naviy ishlab chiqaruvchi kuch sifatida
jamiyatning bugungi kunini va kelgusidagi istiqbollarini belgilab beruvchi
omillardan biri hisoblanadi. Zero,shunday ekan fan nima, degan savol tug‘ilishi
tabiiydir. Fan – bu tabiat, jamiyat va inson tafakkuri to‘g‘risidagi
tushunchalarda, kategoriyalarda, qonunlarda aks ettirilgan, haqqoniyligi
amaliyotda tasdiqlangan bilimlar tizimidir.
Har bir fanning o‘ziga xos ob’ekti va unga mos keluvchi predmeti mavjuddir.
Fanning ob’ekti – kishilarning maqsadi, faoliyati, dikqat-e’tibori qaratilgan
ob’ektiv borliq, moddiy va ruhiy dunyo, voqelik, mavjudot, voqea, hodisa, jarayon,
shaxs, narsa, buyum va hokazolardir.
Fanning predmetini ana shu ob’ektlar va ularni aks ettirishdan hosil bo‘lgan
bilimlarning majmui va o‘rganiladigan masalalar tashkil qiladi.
Har bir fanni o‘rganish, eng avvalo, uning ob’ektini va predmetini aniqlab
olishdan boshlanadi. Bu esa o‘rganilayotgan fanning boshqa fanlardan farqini
ko‘rsatadi.
Barcha fanlarni ob’ekti va predmetiga ko‘ra ikkita katta guruhga bo‘lish
mumkin. Birinchi guruhga tabiat qonuniyatlarini o‘rganuvchi matematika, fizika,
ximiya, biologiya kabi tabiiy fanlar, ikkinchi guruhga esa kishilik jamiyatining
rivojlanish qonuniyatlarini o‘rganuvchi falsafa, tarix, iqtisodiyot, siyosatshunoslik,
adabiyot, huquqshunoslik . Bunda texnika falsafasi tabiiy va ijtimoiy fanlarning
integratsiyalashuvi oqibatida yuzaga kelgan integrativ falsafiy fanlar turkumiga
kiradi.
Texnika falsafasi – eng muhim integrativ falsafiy fanlardan biri sanaladi.
Chunki u kishilik jamiyatiga xos bo‘lgan texnika va tex nologiya larni yaxlit tabiiy –
ijtimoiy hodisa va voqelik sifatida o‘rganadi.
Demak, mavjud voqelikda yuz berayotgan, texnika va texn ologiya larga
tegishli narsa, hodisa hamda jarayonlar t exnika falsafasining ob’ektini tashkil
etadi.

Texnika va texnologiyalarga tegishli narsa, hodisa va jarayonlar turlicha
bo‘lib, ular bir tomondan: texnika va texn ologiya larning kelib chiqish va
rivojlanish qonuniyatlari; bir texnika va texnalogik ishlanmalar o‘rniga boshqa bir
yangicha texnika va texnologiyalarning vujudga kelishi; texnika va
texnologiyalarni amaliyotda qo‘llash tamoyillarini ishlab chiqish va uni amalga
oshirish; texnikaviy munosabatlarni o‘rnatish ishlarini tashkil etish; davlatning
texnikaviy ichki va tashqi siyosati; jamoat tashkilotlari, ijtimoiy guruhlar, siyosiy
partiyalar bilan munosabatlari; xalqlar o‘rtasida bo‘ladigan o‘zaro munosabatlar;
ikkinchi tomondan : texnika va texnologiyalarning paydo bo‘lishi va rivojlanishi;
davlat, shaxs, jamoalar o‘rtasida bo‘ladigan ilmiy texnikaviy-ijtimoiy
munosabatlar; qonunchilik, huquq-tartibot; muhandis,texnik, traktorchi,
mexanizator, muhandis-texnik, texnikaviy mas’uliyat,texnikaviy
xavfsizlik,texnikaviy ofat,texnikaviy ong va tafakkur,texnikaviy
madaniyat,texnikaviy savodsizlik, texnikaviy faoliyat va h.k.ni qamrab oladi.
Texnika va texnologiyalarga oid hodisalar, jarayonlar xilma-xil va ko‘p
qirralidir. Shu sababli, texnika va texn ologiya lar tabiiy, gumanitar va ijtimoiy-
iqtisodiy fanlarning turli sohalarida o‘rganiladi.
Texnika falsafasi texnika va texn ologiya larning nazariy ,ilmiy-amaliy
muammolarini o‘rganadi. Shu o‘rinda «nazariya» so‘zining ma’nosi nima, degan
tabiiy savol tug‘iladi. Nazari ya 1
– jamiyat taraqqiyoti qonuniyatlarini
mujassamlashtirgan amaliyotning mantiqan ilmiy umumlashtirilishidir.
Nazariya va amaliyot – o‘zaro chambarchas bog‘liq hodisalar. Nazariya
bamisoli amaliyotning y o‘ lini yoritib turuvchi kuchli mayoq bo‘lib, amaliyot bilan
uzviy bog‘langan, amaliyotga xizmat qiladi hamda amaliyotdan kelib chiqadi.
Amaliyotsiz nazariya – “cho‘loq”, nazariyasiz amaliyot “ko‘r”dir.
Tabiiy-i jtimoiy fanlarning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan, t exnika va
informatsion texnologiyalar falsafasi amaliyot bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib,
texnikaviy - texnologik ijtimoiy amaliyot taraqqiyotining yo‘nalishlarini belgilab
1
«Назария» арабча сўз бўлиб, «таълимот», «қоидалар мажмуи», «умумлашма фикр»,
деган маъноларни англатади.

beradi. U texnikaviy-texnologik ijtimoiy amaliyot xulosalari va tajribalarining
mantiqan umumlashmasi, sintezidir.
Texnika falsafasi tarixiy taraqqiyot jarayonida ilgari surgan vazifalar negizida
o‘z xulosa va takliflariga aniqliklar kiritadi, ularni boyitadi va rivojlantiradi.
Texnika va texnologiya har bir jamiyat ijtimoiy taraqqiyotining muhim
ko‘rsatkichidir.
Texnika va informatsion texnologiyalar falsafasi fani – texnika va
informatsion texnologiyalar rivojining umumiy qonunlari haqidagi fan bo‘lib,
uning predmetini texnika va texnologiyalarning mohiyati, kelib chiqishi,
rivojlanish prinsiplari va qonuniyatlari haqidagi bilimlar tashkil etadi.
Har bir jamiyatdagi demokratik o‘zgarishlar va islohotlar muhim ijtimoiy
ahamiyatga ega. Bu jarayonlarga jahon, davlat va jamiyat taraqqiyoti talablari,
andazalari va tamoyillari nuqtai nazaridan qarash zarur. Bu, bir tomondan,
O‘zbekistondagi islohotlarning yo‘nalishlari va mezonlari, qadriyatlari va
maqsadlarini aniq belgilashga yordam bersa, ikkinchi tomondan, mamlakatimizda
texnika va texnologiyalar qachon paydo bo‘lgan, qanday rivojlangan, qayoqqa
qarab ketayapti, uning o‘ziga xos jihatlari, rivojlanishining shakl va ko‘rinishlari
qanday, mezonlari bormi yoki dunyodagi mavjud milliy va umuminsoniy
mazmundagi texnikaviy taraqqiyot o‘zanidan ketayaptimi, degan savollarga javob
topish imkonini beradi. Ana shu muammolar t exnika va informatsion
texnologiyalar falsafasi ning asosiy masalalarini tashkil etadi.
2 -§ . Texnika falsafasining qonun va kategoriyalari
Har bir fanning o‘z qonunlari va kategoriyalari bor. Texnika falsafasining ham
texnika va texnologiyalarga oid hodisa, voqea, jarayonlarni o‘zida aks etiruvchi,
ularning tub mohiyatini va ahamiyatini ochib beruvchi qonunlari, kategoriyalari
mavjud.

Texnika falsafasining qonunlari 2
deb , jamiyat hayotida mavjud bo‘lgan
texnika va texnologiyalarning rivojlanishiga oid hodisalar, jarayonlarining
muhim, zaruriy, umumiy, nisbatan barqaror bo‘lgan, rivojlanish xususiyati va
yo‘nalishlarini belgilaydigan, aniq bir natijalarni keltirib chiqarishga moyillik
tug‘diradigan munosabatlar majmuiga aytiladi.
Texnika falsafasining texnika va texnologiyalarga tegishli hodisa va
jarayonlarning barchasini emas, balki ularning o‘ziga xos tomonlarini aks ettiradi.
Bularga quyidagilar: kishilar ongi va irodasiga bog‘liq bo‘lmagan ob’ektiv,
muhim, barqaror bog‘lanishlar; sabab oqibat bog‘lanishlaridan kelib chiquvchi, bir
birini taqozo etuvchi, o‘zaro ta’sir qiluvchi sababiy, zaruriy aloqadorliklar;ichki
imkoniyatdan, mohiyatdan kelib chiqqan holda, texnika va texnologiyalarning
rivojlanish xususiyati va yo‘nalishlarini belgilab beruvchi tomonlar; muayyan
shart-sharoitlar mavjud bo‘lganda ma’lum bir natijalarni keltirib chiqaruvchi
munosabatlarni ochib beruvchi xususiyatlar kiradi.
Texnika falsafasining qonunlarini quyidagilar tashkil etadi:
Birinchisi – texnika va texnologiyalarning inson va jamiyat bilan uzviy
aloqadorligi, inson va jamiyatning texnika va texnologiyalarning moddiy, texnika
va texnologiyalarning esa inson va jamiyatning madaniy-texnikaviy asosini tashkil
etishi va ularni uyg‘unlashtirishi qonuni.
Ikkinchisi – texnika va texnologiyalarning bir-birini taqozo etishi, ya’ni
texnikasiz texnologiya , texnologiyasiz texnikaning mavjud bo‘lolmasligi, ularning
bir biridan ajralmasligi, texnologiyalarning texnikaviy amaliyotni amalga
oshirishi qonuni.
2
«Қонун» арабча сўз бўлиб, ўзбек тилида «тартиб», «қоида», «кўрсатма», «ҳуқуқ»,
«усул», «расм» деган маъноларни англатган ҳолда: 1) фалсафий маънода – объектив
борлиқда турли ҳодисалар ўртасида киши онгидан ва ихтиёридан ташқари ҳамиша
мавжуд бўлган муҳим,зарурий,барқарор боғланиш,муносабат; 2) юридик маънода – давлат
ҳокимияти томонидан қабул қилинган,ҳамма учун мажбурий бўлган ижтимоий-ҳуқуқий
меъёр ва муносабатларни белгиловчи расмий қоида; ана шундай муносабатларни
мустаҳкамлаш,ривожлантириш ва тартибга солиш воситаси эканлигини ифодалаш учун
ишлатилади.

Uchinchisi – texnika va texnologiyalarning jamiyat ijtimoiy taraqqiyotiga
bog‘liqligi, texnika va texnologiyalarning inson va jamiyat hayotini
yengillashtirish,inson omilini kamaytirish sari yetaklashi qonuni.
To‘rtinchisi – texnika va texnologiyalarning yaratuvchanlik yoki
qo‘poruvchanlik yo‘lida ishlatilishish o‘rtasidagi o‘zaro kurash, insonparvarlikka
yo‘g‘rilgan texnika va texnologiyalarning jamiyatda tinchlik va barqarorlikni
saqlashi, g‘arazli maqsadlarni o‘zida mujassamlashtirgan kuchlar tomonidan
qo‘llaniladigan texnika va texnologiyalarning esa jamiyatda turli xil ziddiyatlarni,
talofatlarni, ofar va kulfatlarni, vayronaliklarni keltirib chiqarishi qonuni.
Texnika falsafasiining kategoriyalari 3
deb texnika va texnologiyalarga
oid ob’ektiv mavjud bo‘lgan hodisa, voqea, jarayonlarning asosiy xususiyatlarini
va qonuniyatlarini aks ettiradigan va muayyan davrning texnika va
texnologiyalar to‘g‘risidagi ilmiy-nazariy tafakkuri xususiyatini belgilab
beradigan umumiy tushunchalarga aytiladi.
Texnika falsafasining kategoriyalariga : texnika,texnologiya,texnika
madaniyati,texnikaviy ong,texnikaviy tafakkur,texnikaviy faoliyat, texnikaviy
amaliyot, texnikaviy munosabatlar, ilmiy-texnikaviy hamkorlik, texnikaviy siyosat,
texnikaviy ustunlik, texnikaviy qaramlik, texnikaviy yutuq, texnikaviy ofat va shu
kabilar kiradi.
Umuman olganda, t exnika falsafaning kategoriyalari:
« a) shu sohadagi munosabat, bog‘lanishlarni ifodalovchi umumiy mazmun va
xususiyatga ega bo‘lgan tushunchalar;
b) bu sohani keng va atroflicha tavsiflagani holda, bir-birini taqozo etadi, bir
butunlikda, o‘zaro aloqadorlikda namoyon bo‘ladi;
3
«Категория» юнонча «kategoria – айблаш,таъна қилиш» сўзидан олинган бўлиб: 1)
фалсафий маънода – нарса ва ҳодисаларнинг энг умумий белги, хусусият ва
боғланишларини ифодаловчи умумий тушунча; 2) туркумлаш маъносида – муайян
белгиларининг умумийлиги билан бирлашган нарса, ҳодиса, шахслар тури, туркуми,
гуруҳи, даражалари; 3) илмий терминологияда – предмет турларини ёки уларнинг умумий
белгиларини билдирувчи тушунча маъносида ишлатилади.

v) ob’ektiv mazmunga ega, ularning har biri ijtimoiy voqelikda ro‘yobga
chiqadi, namoyon bo‘ladi, ushbu voqelikning o‘ziga xos xususiyatlari, tomonlari,
belgilarini ifodalovchi tushunchalar sifatida inson tafakkurida aks etadi;
g) umumiy tushunchalar sifatida insonning shu sohadagi hodisalar mohiyatini
bilishga qaratilgan bilish jarayonining natijalari va ijtimoiy jarayonlarni yanada
chuqurroq o‘rganishning ilmiy vositasidir;
d) nafaqat nazariya va ilmiy bilish jarayonidagina emas, balki amaliyotda ham
o‘ziga xos rol o‘ynaydi va ahamiyatini saqlab qoladi » 4
.
Xullas, bu boradagi dialektika shundaki, texnika falsafasining texnika va
texnologiyalarga tegishli narsa, hodisa, voqea va jarayonlarni o‘zida aks ettiruvchi
kategoriyalari har qanday sharoitda ham biri ikkinchisini taqozo qiladi,
uyg‘unlikda va ichki aloqadorlikdagina mavjud bo‘ladi. Demak, ular mantiqan
o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, mazmunan bir-birini to‘ldiradi.
Texnika falsafasining kategoriyalari o‘z manbai, tabiati jihatidan – ontologik 5
,
bilish shakliga ko‘ra gnoseologik 6
oddiy xususiyati bo‘yicha – metodologik 7
mazmunga ega. Bu kategoriyalar texnika va texnologiyalarga tegishli hodisa,
voqea, jarayonlarning mohiyatini ochib berishga hamda texnika falsafasifanini
boshqa tabiiy-ijtimoiy fanlardan farqlashga xizmat qiladi.
3-§. Texnika falsafasining metod va prinsiplari
Har qanday o‘quv fani muayyan metodlarga, usullarga, ya’ni o‘rganilayotgan
hodisalarni anglash vositalariga ega. Bunday metodlar ikki guruhga bo‘linadi:
birinchisi, barcha o‘quv fanlariga xos bo‘lgan umumiy metodlar bo‘lib, ular tabiat,
jamiyat va tafakkurning eng umumiy qonuniyatlarini bilish va ulardan
foydalanishga asoslanadi; ikkinchisi, maxsus metodlar bo‘lib, ularga sistemali
yondashuv, tarixiy, qiyosiy, sotsiologik va boshqa metodlar kiradi.
4
Қаранг: Назаров Қ. Ғоялар фалсафаси. –Т.: Akademiya, 2011. –Б.32.
5
«Онтология» грекча сўз бўлиб, “борлиқ” ва “таълимот” сўзларидан келиб чиққан,
яъни “борлиқ тўғрисидаги таълимот” деган маънони англатади.
6
“Гносеология” грекча сўз бўлиб,“билиш” ва “таълимот”, яъни “билиш тўғрисидаги
таълимот” деганидир.
7
“Методология” грекча сўз бўлиб, “билиш йўли, усули ҳақидаги таълимот” деган
маънони англатади.

Texnika falsafasining metodlari texnika va texnologiyalar rivojining
qonuniyatlari, hozirgi ahvoli va mohiyati haqida bilim olishga yordam beruvchi
usul va vositalar birligidan iborat.
Jahonda ro‘y berayotgan barcha jarayonlar “inson mezoni” orqali baholanadi.
Texnika falsafasining metodologik asoslarini, birinchidan, texnika va
texnologiyalar masalasiga, insoniylik nuqtai nazaridan yondashish, insonga barcha
narsalarning o‘lchovi sifatida qarash; ikkinchidan, shaxsga davlat mashinasining
tirik bir murvati sifatida qarashga asoslangan mustabid tushunchadan voz kechib,
shaxsni faol texnik - ijtimoiy sub’ekt sifatida qabul qilish tashkil etadi.
Texnika falsafas i ning metodlar i texnika va texnologiyalarni o‘rganish
usullaridir. Har qanday fandagi kabi, texnika falsafasiida ham turli yondashuvlar,
har xil qarashlar mavjud. Texnika falsafasining metodlari texnika va
texnologiyalarning mohiyati, turli jihatlari va xususiyatlarini, rivojlanish
qonuniyatlari va prinsiplarini o‘rganishga imkon beradi.
Texnika falsafasining metodlari texnika va texnologiyalarning turli sohalari va
jihatlarini ochib berishga yordam beradi. Ular texnika va texnologiyalar
to‘g‘risidagi bilimlarni o‘rganish, to‘plash va umumlashtirish kalitidir.
Texnika falsafaning metodlari texnika va texnologiyalarni boshqa ijtimoiy
hodisalar bilan uzviy aloqadorlikda, harakatda, miqdoriy va sifat o‘zgarishida
o‘rganishni taqozo etadi.
Texnika va texnologiyalar mavhum emas, balki real hodisalardir. Shu bois ular
muayyan vaziyat, muayyan vaqt, muayyan jamiyat bilan aloqadorlikda o‘rganilishi
lozim. Binobarin, texnika va texnologiyalarni tushunish uchun ular shakllangan
sharoitlarni, mavjud bo‘lgan tarixiy davrning xususiyatlarini bilish va e’tiborga
olish kerak.
Texnika falsafasining metodlari texnika va texnologiyalarning shakllanish va
rivojlanish qonuniyatlarini bilishga ko‘maklashadi, texnika va texnologiyalarning
mohiyati va vazifalariga, funksiyalari va taraqqiyot tamoyillariga ilmiy
yondashish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.

Texnika va texnologiyalarga oid hodisalar, voqealar, jarayonlar
to‘g‘risidagi bilimlarni egallashda qo‘llaniladigap nazariy tadqiqotlar va
amaliy harakat qilish usullari va yo‘llarining yig‘indisiga t exnika falsafas i ning
ilmiy o‘rganish metodlari 8
deyiladi.
Texnika falsafasining metodlari xilma-xil bo‘lib, ularni quyidagi uch asosiy
guruhga bo‘lish mumkin.
1. Eng umumiy falsafiy metodlar – har tomonlama fikr yuritishning asosiy
qonun-qoidalarini o‘zida ifodalaydigan dunyoqarash shaklidagi usullardir. Ularga
metafizika va dialektika metodlari kiradi.
Metafizika 9
metodi bilan ish ko‘ruvchilar texnika va texnologiyalar ilgaridan
mavjud bo‘lgan, bundan keyin ham bo‘ladi, u abadiy va o‘zgarmasdir, hech
qanday boshqa ijtimoiy hodisalar bilan ichki bog‘lanishda emas, rivojlanishda
emas, qanday bo‘lsa shundayligicha saqlanib qoladi deb fikr yuritadilar.
Dialektika metodi bilan ish ko‘ruvchilarning birlari – texnika va texnologiyalar
parvardigori olam – Allohning ilohiy kuchi ila paydo bo‘lgan va shu asosda
rivojlanadi (ob’ektiv idealizm); ikkinchilari – texnika va texnologiyalar insonlar
ongining, ya’ni ularning ruhiyati, his-tuyg‘ulari, sezgilarining mahsuli (sub’ektiv
idealizm); uchinchilari – texnika va texnologiyalar muayyan sabablarga ko‘ra
vujudga kelgan va shu asosda rivojlanadi (ob’ektiv materializm); to‘rtinchilari –
texnika va texnologiyalar jo‘g‘rofiy muhitning, etnik va milliy xususiyatlarning
mahsuli (jo‘g‘rofiy determinizm) deb fikr yuritadilar.
8
«Метод» – юнонча «methodos –тадқиқот усули, бирон нарсага бориш йўли» деган
сўздан олинган бўлиб:1) табиат ва жамият ҳодисаларини билиш,тадқиқ қилиш усули; 2)
ҳаракат қилиш усули, воситаси, йўли деган маъноларни ифодалаш учун ишлатиладиган
фалсафий тушунча.
9
«Метафизика» – юнонча « Meta ta physika – физика кетидан келадиган нарса»
(Аристотелнинг фалсафий асарлари номидан) деган сўздан олинган бўлиб: 1) борлиқнинг
аввали ўзгармас, азалий ва абадий деб қаровчи, унинг ҳодисаларини эса бир-биридан
узилган ва турғун ҳолда текширувчи,тадқиқ қилувчи фалсафий таълимот; 2) диалектикага
қарама-қарши ўлароқ ҳодисаларни ривожланишда ва бир-бирига боғланган ҳолда эмас,
балки бир-биридан узилган ва турғун ҳолда текширадиган,тадқиқ қиладиган фалсафий
метод; 3) мавҳум, ноаниқ, умумий тарздаги гап, муҳокама деган маъноларни ифодалаш
учун ишлатиладиган фалсафий тушунчадир.

Texnika falsafasining eng umumiy metodini – ilmiy dialektika 10
tashkil qiladi.
Bu metod quyidagilarni taqozo etadi:
birinchidan, texnika va texnologiyalar sohasidagi har bir jarayonda moddiy va
ma’naviy asoslarning borligini, inson tafakkuri ularni har tomonlama to‘liq qamrab
olishini e’tirof etish;
ikkinchidan, hech bir texnika va texnologiyaning , ularda yuz berayotgan voqea,
hodisa va jarayonlarning sababsiz sodir bo‘lmasligini, ular o‘zaro aloqadorlikda va
rivojlanishda ekanligini, eskilari yo‘qolib, ularning o‘rniga yangilari kelishini tan
olgan holda ularni hamma vaqt rivojlanishda va harakatda olib qarash;
uchinchidan, har qanday texnika va texnologiyalarda yuz berayotgan voqea,
hodisa, jarayonlarni bilishga butun xalq amaliy faoliyatini jalb qilish;
to‘rtinchidan, texnika va texnologiyalarga oid voqea-hodisalarni bilish
jarayonida egallanadigan, haqiqatlar ob’ektiv, bir vaqtning o‘zida nisbiy va mutlaq
xususiyatga ega bo‘lib, mavhum emas, balki aniq shaklda mavjud bo‘lishini tan
olishi va shu asosda ish yuritish.
Shuning uchun ham ushbu metod t exnika falsafasining eng umumiy
metodinigina emas, balki metodologik asoslaridan birini ham tashkil qiladi.
2. Umumiy ilmiy metodlar. Ular eng umumiy metodlardan farqli ravishda,
texnika va texnologiyalar sohasida yuz berayotgan voqea-hodisalar va jarayonlarni
bilishning ma’lum bosqichlarida qo‘llaniladigan usullardir. Ularga analiz va sintez,
sistemali va funksional yondashuv kabi metodlar kiradi.
Analiz 11
metodi – texnika va texnologiya sohalarida yuz bergan voqea, hodisa,
jarayonlarni tarkibiy qismlarga, tomonlarga fikran ajratish, bu tarkibiy qismlarning
mazkur hodisadagi, voqeadagi, jarayondagi o‘rnini belgilash, umumiylarini
xususiylaridan, zaruriylarini tasodifiylaridan, muhim, asosiy, hal qiluvchi
10
« Диалектика» – юнонча «dialektike – суҳбатлашиш,баҳс қилиш санъати »
сўзларидан олинган бўлиб: 1) табиат, кишилик жамияти ва инсон тафаккури
тараққиётининг умумий қонуниятлари ҳақидаги фан; 2) табиат ва жамиятнинг абадий
ҳаракатланиб ва ўзгариб турувчи ички зиддиятлари,қарама-қаршиликларини очиш ҳамда
бу зиддият ва қарама-қаршиликлар ўртасидаги доимий алоқадорлик ва кураш моҳиятини
аниқлашдан иборат фалсафий метод; 3) бирор нарсанинг ҳаракати, ривожланиши,
тараққиёт жараёни деган маъноларни ифодалаш учун қўлланиладиган фалсафий
тушунчадир.
11
“Анализ” – грекча сўз бўлиб, “ажратиш, бўлиш” деган маънони англатади.

ahamiyatga ega bo‘lganlarini muhim bo‘lmagan, ikkinchi darajalilaridan ajratish,
shu orqali ularning mohiyatini muhim ob’ektiv bog‘lanishlarini ochishga
asoslangan tadqiqot usulidir.
Sintez 12
metodi – texnika va texnologiya sohasida yuz berayotgan voqea-
hodisalar va jarayonlarning qismlarini, tomonlarini fikran birlashtirish asosida
yangi bilimlarga, ya’ni yangilikka ega bo‘lishdir. Analiz va sintez uzviy birlikda
bo‘lib, umum ilmiy bilishdagi analitik-sintetik usulning o‘zaro ta’sir qiluvchi
jihatlaridir.
Sistemali 13
metod – texnika va texnologiya sohasida yuz berayotgan voqea-
hodisalar va jarayonlarning “gorizontal” va “vertikal” yo‘nalishlari yaxlitligini,
ya’ni ularning o‘zaro bog‘langan va yaxlitlikni tashkil etuvchi barcha unsurlarini
birgalikda o‘rganishdir.
Sistemali metod texnika va texnologiyalarni har tomonlama o‘rganishda muhim
ahamiyatga ega. Bu metod, texnika va texnologiyalarni turli ijtimoiy hodisalar
tizimida o‘zaro bog‘liqlikda o‘rganish uchun imkoniyat yaratadi. Texnika
falsafasifani texnika va texnologiyalar masalasiga sistemali yondashishni hisobga
olgan holda ilmiy xolislik – ob’ektivlik, tarixiylik prinsiplari asosiga quriladi.
Funksional 14
metod – texnika va texnologiyalarga oid voqea-hodisalar va
jarayonlarning vazifalarini aniqlash orqali ular o‘rtasidagi munosabat-larni
tushuntirishdir. Masalan, biz texnikani bir necha turlarga ajratar ekanmiz, eng
avvalo, ularning har birining funksiyalarini aniqlab olamiz, shundan keyin ular
o‘rtasidagi munosabatlarni tushunib olishga o‘tamiz. Bunday usul – funksional
yondashuv hisoblanadi.
3. Xususiy ilmiy metodlar. Tabiiy, ijtimoiy, texnikaviy fanlarning taraqqiyoti
natijasida kelib chiqayotgan yangi ilmiy metodlarni texnika va texnologiyalarga
tegishli voqea-hodisalar va jarayonlarni o‘rganishda qo‘llash katta foyda beradi.
Bu guruhga sotsiologik, statistik, kibernetik, qiyosiy va boshqa metodlar kiradi.
12
“Синтез” – грекча сўз бўлиб, “қўшиш, бирлаштириш” деганидир.
13
“Система” – грекча сўз бўлиб, “қисмлардан таркиб топган мажмуа” деган маънони
англатади.
14
“Функция” – лотинча сўз бўлиб, “бажариш, юзага чиқариш” деган маънони
англатади .

Sotsiologik metod – so‘rov, anketalashtirish, kuzatuvlar olib borish,
jamoatchilik fikrini o‘rganish, kerakli hujjatlarni tahlil qilish asosida texnika va
texnologiyalarga oid voqea-hodisalar va jarayonlarni o‘rganishning ilmiy
usullaridan biri hisoblanadi. Ana shu usullarni qo‘llash natijasida texnika va
texnologiyalar to‘g‘risida aniq ma’lumotlar olinadi. Olingan ma’lumotlar
texnikaviy jarayonlarni boshqarish, islohotlarni amalga oshirish, yangi ishlarni
rejalashtirish, ularning rivojlanish yo‘nalishlarini belgilash uchun keng
imkoniyatlar yaratadi.
Statistik 15
metod – texnika va texnologiyalar institutlari to‘g‘risidagi
matematik hisob-kitoblar yordamida miqdoriy ma’lumotlarni olishga qaratilgan
ilmiy usullardan biridir. Bu usul, olingan miqdoriy ma’lumotlarni umumlashtirish
asosida texnika va texnologiyalarni rivojlantirishning miqdoriy yo‘nalishlarini
belgilab olishga xizmat qiladi.
Kibernetik 16
metod – hozirgi zamon axborot texnika vositalarining
tushunchalari, qonunlarining tizimi yordamida texnika va texnologiya sohasidagi
hodisalarini o‘rganish usuli hisoblanadi. Masalan, EHQ (elektron hisoblash
qurilmalari) yordamida texnika va texnologiyalar funksiyalaridan birontasining
modeli tuzib chiqiladi va ana shu model asosida uning bundan 10–20 yil keyingi
holati qanday bo‘lishi o‘rganiladi.
Kibernetik metod, matematika va statistika metodlarini qo‘llagan holda texnika
sohasiga oid statistika va axborotni kompyuterlar yordamida qayta ishlashga, turli
xil texnika vositalaridan foydalanishga texnika va texnologiyalar sohasidagi
axborot-qidiruv tizimini yaratishga yordam beradi.
Qiyoslash metodi – muayyan texnika va texnologiyalarni boshqa joydagi,
boshqa shakldagi texnika va texnologiyalar bilan fikran taqqoslash asosida
ma’lumotlar olish, ulardan ilmiy xulosalar chiqarish, yangi bilim hosil qilish usuli
hisoblanadi.
15
“Статистика”– лотинча сўз бўлиб, “ҳисоб-китоб” деган маънони англатади.
16
“Кибернетика” – грекча сўз бўлиб, “бошқариш санъати” деган маънони билдиради.

Ushbu metod turli texnika va texnologiyalarga asoslangan tizimlarning umumiy
va o‘ziga xos tomonlarini bilish hamda ana shu asosda texnika va texnologiyalar
taraqqiyotining qonuniyatlarini ochishga, texnika va texnologiya sohasidagi
hodisalar va jarayonlarni o‘zaro solishtirish asosida ular o‘rtasidagi o‘xshashlik va
farqlarni aniqlashga imkon beradi.
Texnika va texnologiyalarni o‘rganishda yana tarixiylik, mantiqiylik va boshqa
metodlardan ham foydalaniladi.
Shunday qilib, t exnika falsafasining metodlari texnika va texnologiyalarga
tegishli voqea-hodisalar va jarayonlarni bilishga, ularning qonuniyatlarini
ochishga qaratilgan umumfalsafiy, umummilliy, xususiy-ilmiy usullar, yo‘llar,
qoidalar va vositalar tizimidir. Ulardan amalda foydalanish olib borilayotgan
tadqiqotning predmeti va vazifalariga bog‘liqdir.
Texnika falsafasi o‘zining prinsiplariga 17
, ya’ni texnika va texnologiyalarga oid
voqea-hodisalar va jarayonlarni o‘rganishda rioya qiladigan asosiy qonun-
qoidalariga ega. Bu asosiy qonun-qoidalarga ob’ektivlik, tarixiylik, mantiqiylik,
ijtimoiy yondashuv, milliy va mahalliy xususiyatlarni hisobga olish kiradi.
1. Ob’ektivlik prinsipi texnika va texnologiyalarga tegishli voqea-hodisa va
jarayonlarning vujudga kelishi va rivojlanishini (hech bir shaxs yoki individning
xohish-irodasiga bog‘liq emasligini ta’kidlab) xolisona, hech qanday
o‘zgartirishlarsiz, aniq hujjatlar, ishonchli dalillar asosida barcha qirralarini,
qarama-qarshi, salbiy va ijobiy tomonlarini hisobga olgan holda yaxlit hodisa
sifatida o‘rganishni taqozo etadi.
2. Tarixiylik prinsipi – muayyan, texnika va texnologiyalar bilan ularning
tafakkurdagi in’ikosi o‘rtasidagi nisbatni ifodalaydigan qoidalardir. Bunda
tarixiylik – texnika va texnologiyalarning shakllanish va rivojlanish jarayoni, ya’ni
voqelikda ro‘y bergan real tarixdir.
3. Mantiqiylik prinsipi – rivojlangan va rivojlanayotgan texnika va
texnologiyalarning barcha muhim qonuniy aloqa va munosabatlarini nazariy
jihatdan aks ettirishdir. Ushbu prinsip texnika va texnologiyalarning o‘zaro
17

ta’sirini tahlil qilish orqali tarixiylikni fikran qayta hosil qilishni anglatadi.
Mantiqiylik tarixiylikni tushunish kalitidir.
Tarixiylik va mantiqiylik uzviy birliqda bo‘lgan tushunchalar bo‘lib, bir-birini
to‘ldirib turadi. Tarixiylik va mantiqiylikni alohida-alohida olib qaraydigan
bo‘lsak, ular bilishning asosiy metodlaridan ekanligiga amin bo‘lamiz. Bunda
mantiqiy metod – texnika va texnologiyalar ob’ektining mohiyatini, asosiy
mazmunini nazariy shaklda, abstraksiyalar, mantiq qonuniyatlari asosida
o‘rganadi. U oqilona va izchil xulosa chiqarishni nazarda tugadi. Tarixiy metod –
texnika va texnologiyalarning tarixiy rivojlanishdagi turli bosqichlarini xronologik
izchillikda o‘rganishni taqozo qiladi.
4. Ijtimoiy yondashuv prinsip – texnika va texnologiyalarga tegishli voqea-
hodisalar va jarayonlarni o‘rganishga moddiy ne’matlarni ishlab chiqarish
jarayonida jamiyatda vujudga kelgan barcha guruhlar, partiyalar, ijtimoiy
qatlamlarning manfaatlarini ifodalovchi milliy qadriyatlar talablariga mos
ravishda yondashish qoidasidir.
5. Milliy va mahalliy xususiyatlarni hisobga olish prinsipi – har bir millat
teng huquqli bo‘lib, o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqiga ega, degan qoidaga
asoslangan. U texnika va texnologiyalarning institutlarini o‘rganishda, ularni
boshqarishda har bir millat va elatning dini, tili, ruhiyati, urf-odati, rasm-rusumlari,
marosimlarini to‘lig‘icha hisobga olishni va shu asosda ish yuritishni nazarda
tutadi.
Texnika falsafasining prinsiplarini uning metodlariga qarama-qarshi qo‘yish,
ulardan ajratish mumkin emas. Ular bir-birlarini to‘ldiradi, bir joyda metod
shaklida, ikkinchi joyda prinsip tarzida amal qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar
Asosiy adabiyotlar
A1. J.Ya.Yaxshilikov , N.E.Muhammadiyev.Falsafa:Darslik.-
Samarqand.2021. – 712.
A2. Yaxshilikov J.Ya.,Muhammadiyev N.E. Texnika va inovatsion
texnologiyalar falsafasi. darslik – Samarqand 2019.
A3. Falsafa asoslari . (mas. muh: Q.Nazarov ). - Т : O‘zbekiston, 205. - 384 б .
A4. Dinshunoslik. O‘quv qollanma / - Toshkent: ТИҚХММИ , 2019. - 338 b.
A5 Emirova Ye., Strelsova A. Vvedeniye v filosofiyu. – T.: Universitet,
208.
A6 Xaitov Sh. O ‘zbekiston falsafa tarixi. –T.: Noshir, 2011. – 560 bet.
A7 Turayev B. Borliq (falsafiy tahlil). – Samarqand.: Imom Buxoriy xalqaro
ilmiy tadqiqot markazi, 2021. – 130 bet.
A8 Shermuxamedova N.A. Falsafa. O‘quv qollanma / - Toshkent. 2010. - 574
b.
Tavsiya qilinadigan qo shimcha adabiyotlarʻ
Q1. 1. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko‘taramiz.1-jild, Toshkent, O‘zbekiston, 2017
yil.
Q2. Mirziyoyev Sh.M. Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng
oliy bahodir.2-jild, Toshkent, O‘zbekiston, 2018 yil.

Texnika falsafasining predmeti, maqsadi va vazifalari

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)