Tog‘ jinslari va tuproqning hosil bo‘lishi - Геология - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Геология

Tog‘ jinslari va tuproqning hosil bo‘lishi

Купить

TOG‘ JINSLARI VA TUPROQNING HOSIL BO`LISHI
Reja:
1. Minerallar haqida tushuncha
2. Tog‘ jinslari haqida umumiy tushunchalar
3. Tuproq hosil bo‘lish jarayonlari

Minerallar haqida tushuncha
Bir yoki bir necha kimyoviy elementlardan tashkil topgan tabiiy birikmaga
mineral deb ataladi. Boshqacha qilib aytganda muayyan kimyoviy tarkibiga va
fizik xususiyatlarga ega bo‘lgan tabiiy kimyoviy birikma mineraldir. Tabiatda
minerallarning 3000 ga yaqin turlari mavjud. Tog‘ jinislarida ko‘proq ishtirok
etadigan minerallarni tog‘ jinsini hosil qiluvchi minerallar deb ataladi. Ularning
soni taxminan 50 ta.
Minerallar tashqi va ichki tuzilishiga ko‘ra kristall va amorf holatda bo‘ladi.
Minerallar asosan kristall holatda bo‘ladi va to‘g‘ri shakldagi kristallar ko‘rinishini
oladi. Kristallarning shakli va ichki tuzilishini kristallografiya fani o‘rganadi.
Amorf minerallar shaklsiz bo‘lib, kristall tuzilishiga ega emas. Kristallar tashqi
ko‘rinishiga qarab kub (galit), romboedr (kalsit), oktiedr (magnetit) va h.k. shaklda
bo‘ladi, aniq simmeriyaga, chegara chizig‘iga, qirralarga, burchaklarga ega bo‘ladi.
Minerallarni kimyoviy tarkibiga va boshqa xususiyatiga ko‘ra sinflarga
ajraladi:
1. Sof elementlar sinfi . Odatda bitta kimyoviy elementdan tashkil topadi.
Ularga oltin, kumush, olmos, grafit, oltingugurt, mis va boshqalar misol bo‘la
oladi.
2. Sulfidlar sinfi . Og‘ir metallarning oltingugurt bilan birikmasidan tashkil
topadi. Ular tog‘ jinsini hosil qiluvchi minerallarga tegishli bo‘lmasada, rangli va
qora metallarda ahamiyati katta. Masalan, pirit Fe S
2 (temir kolchedan), galenit
PbS, sfalerit Zn S , xolkopirit Cn Fe S
2 , kinovar Hg S.
3. Galoidli birikmalar goloid-vodorodli kislota tuzlaridan (HCl, HF, HBr
va h.q) iborat bo‘lib, tog‘ jinslarini hosil qilishda faol emas. Lekin umumgeologik
va amaliy jihatdan ahamiyati katta. Masalan, galit (tosh tuzi) NaCl, silvin K Cl,
flyuorit Ca F
2 va boshqalarning amaliy ahamiyati maqtovga loyiq.
4. Oksid va gidrooksidlar odatda kislorod va gidroksil guruhi OH bilan
elementlarning birikmasidan hosil bo‘ladi. Yer po‘stida ko‘p tarqalgan
(massasining 17% tashkil etadi). Asosiylari kvars Si O
2 , xalsedon Si O
2 , gemotit
(qizil temir) Fe
2 O
3 , magnetit (magnitli temir) Fe
2 O
3 FeO.

5. Karbonatlar sinfi ko‘mir kislotalaridan H
2 CO
3 iborat. Korbonatlar
vakillriga kalsit, magnezit, dolomit, maloxit va boshqalar tegishli.
6. Sulfatlar sinfiga oltingugurt kislotasi tuzlariga tegishli minerallardir. Eng
ko‘p tarqalganlari gips, barit, alebastr va h.k.
7. Fosfatlar sinfiga ortofosfor kislota tuzlaridan tashkil topadi -H
3 PO
4 . Tog‘
jinsini hosil qilishda va xom ashyo sifatida ahamiyati kattadir. Ularga apatit,
fosforit va h .q. tegishli.
8. Silikatlar sinfi eng ko‘p tarqalgan. Yer po‘sti massasining 80% silikatlar
egallaydi. Ular asosiy tog‘ jinsini hosil qiluvchi minerallar ham hisoblanadi.
Ularga talk, koolinit, slyuda, rogovaya obmanka (Ca,Na,K)
2 (Mg,FE,Al) va
boshqalar tegishli.
9. Uglerodli birikmalarga o‘simlik va hayvonat olami moddalarining fizik-
kimyoviy o‘zgarishi natijasidan hosil bo‘ladi. Ularni uch guruhga ajratishadi: 1.
Uglevodorodlar - neft, ozokerit; 2. Tabiiy smolalar -yantar (qadimgi daraxt
smolasi); 3. Ko‘mirlar -torf, qo‘ng‘ir va tosh ko‘mir, antratsit.
Tog‘ jinslari haqida umumiy tushunchalar
Bir yoki bir necha minerallardan tarkib topgan tabiiy birikmalarga tog‘ jinsi
deb ataladi. Har bir tog‘ jinsi mineralogik tarkibiga ko‘ra farqlanadi. Agar tog‘
jinslari asosan bitta mineraldan tashkil topgan bo‘lsa monomineralli tog‘ jinslari
deb ataladi. Ularga marmar, ohaktosh, kvarsit, tosh tuzi kabilar tegishli. Agar tog‘
jinslari bir necha minerallardan iborat bo‘lsa polimineralli tog‘ jinslari deb ataladi.
Granit, gneys, porfir va h.k. polimineralli tog‘ jinslaridir.
Oldingi ma’ruzamizda aytib o‘tilganidek, tog‘ jinslarida tog‘ jinslarini hosil
qiluvchi asosiy minerallar (O, Si,Al,Fe,Ca,Mg) va ikkinchi darajali minerallarga
(atigi 5% ni tashkil etadi) bo‘linadi.
Tog‘ jinslarining tuzilishi struktura va teksturasi bilan ifodalanadi. Tog‘
jinslarining strukturasi (tuzilishi) deganda tog‘ jinslaridagi mineral zarrachalarning
shakli, kattaligi makondagi o‘zaro nisbati tushuniladi. Tog‘ jinslarining teksturasi
deganda tog‘ jinslaridagi minerallarning tuzilishidagi tashqi belgilari bir tekisda

yoki turlicha tarqalishi, mineral zarrachalarining joylashish xususiyatlari, ularning
oriyentatsiyasi, darzlik darajasi, g‘ovakligi, qatlamlanishi va h.k tushuniladi.
Tog‘ jinslari kelib chiqishi (genezisi)ga ko‘ra uch guruhga bo‘linadi:
1. Magmatik. 2.Cho‘kindi. 3.Metamorfik.
1. Magmatik tog‘ jinslari erigan qaynoq magmaning sovib kristallashuvi va
qotishidan hosil bo‘ladi. O‘z navbatida magmatik tog‘ jinslari hosil bo‘lish
sharoitiga qarab ikki guruhga bo‘linadi: intruziv, effuziv.
Agar Yer yuzasiga tomon harakat qilayotgan magma yer po‘stining ma’lum
qatlamlarida sovib qotib qolsa intruziv tog‘ jinslari (qisqacha intruziv jinslar) deb
ataladi. Intruziv jinslar chuqurda sekin qotganligi uchun kristalli va porfirsimon
strukturaga ega bo‘ladi.
Intruziv jinslar sovib qotish jarayonida turlicha shakllarni hosil qiladi.
Shunga ko‘ra ularning batolit lakkolit, shtok, sill, fakolit, lappolit, dayka, tomir
kabi turlarga bo‘linadi. Bular asosan kristalli va porfirsimon strukturaga ega.
Asosiy vakillari granit, siyenit, diorit, gabbrolardir.
Agar magma yer yuzasiga otilib yoki oqib chiqib qotib qolsa ularni effuziv
tog‘ jinslari deb ataladi. Ularni vulkanik jinslar deb ham nom berishgan. Yer
yuzasida oqimlar, qoplamalar, gumbaz, tog‘ shaklida uchraydi. Ular asosan
porfirli, zich kristalli va oynasimon strukturaga ega bo‘ladi. Effuziv jinslarning
vakillariga liparit, traxit, andezit, bazalt, diabaz va boshqalarni kiritish mumkin.
Magmatik jinslar mineral zarrachalarning kattaligiga ko‘ra yirik zarrachali
(3 mm), o‘rtacha zarrachali (1-3mm), mayda zarrachali (0,5-1mm) va zich kristtalli
strukturalarga (kichigi 0,5 mm) bo‘linadi.
Magmatik jinslar kimyoviy tarkibiga ko‘ra to‘rt tipga bo‘linadi. Bunda
asosan kremniy oksidi (SiO
2 ) ning tarkibiga qarab ajratiladi
1.1. Nordon jinslar tarkibida SiO
2 64-78 % uchraydi. Bu yerda SiO
2 miqdori
metallga nisbatan ortiqcha. Shuning uchun erkin kvars ajralib chiqadi. Bunga
intruzivdan granit, effuzivdan liparit tipik misol bo‘ladi.
1.2. O‘rta jinslarda SiO
2 53-64 % atrofida qatnashadi. Kremniy kislotasi
(SiO
2 ) bilan metallar miqdori bu tog‘ jinslarida deyarli teng. Shuning uchun erkin

kvars hosil bo‘lmaydi. Intruziv jinslarda omonit va diorit, effuzivlarda esa traxtit
va andezitlar tipik vakil hisoblanadi.
1.3. Asosiy jinslar tarkibida SiO
2 44-53 % atrofida uchrashi ularning asosiy
xususiyatidir. Intruzivlar uchun gabbro, effuzivlar uchun bazalt va diobazlar xos.
1.4. Ultra asosiy jinslar uchun SiO
2 44% dan kam bo‘lishi xos va ularga
perioditlar hamda dunitlar tipik misol.
2. Cho‘kindi tog‘ jinslari. Mazkur tog‘ jinslari asosan yer yuzasida boshqa
tog‘ jinslarining yemirilishidan va organizmlarning foliyatidan hamda kimyoviy
cho‘kindilarning ajralib chiqishidan paydo bo‘ladi. Ular uchun qatlamlangan
tekstura, ya’ni gorizontal yoki to‘lqinsimon qatlamlanish xos bo‘lib, turlicha
tarkibli, kattalikdagi, rangdagi donodor yotqiziqlardan tashkil topadi. Cho‘kindi
jinslarning strukturasi ularni tashkil etgan elementlar strukturasiga va sementlanish
xususiyatlariga bog‘liq.
Hosil bo‘lish sharoitiga (genezisiga) qarab cho‘kindi jinslar uch guruhga
bo‘linadi. Donador. Kimyoviy. Biokimyoviy (organogen) jinslar.
2.1. Donador cho‘kindi jinslar quyidagi belgilariga ko‘ra klas-
sifikatsiyalanadi. Kattaligi va shakliga ko‘ra: psefitlar, ya’ni yirik donodor jinslar
(kattaligi 0,02-1m) bularga harsangtosh, shag‘altoshlar tegishli.
Psammitlar , ya’ni qumli jinslar (kattaligi 0,2-0,1 mm) ga yirik va juda
mayda qumlar misol bo‘la oladi.
Changsimon jinslar , ya’ni alevritlar (kattaligi 0,1-0,005 mm). Agar
changsimon zarrachalar donador bo‘lsa alevritlar , sementlashgan holatda bo‘lsa
alevrolitlar deb ataladi.
Pelitlar , ya’ni glina(loy)lar (kattaligi 0,005 dan kichik). Donador bo‘lsa
glina, sementlashgan bo‘lsa argillitlar deb nomlanadi.
Agar sementlashgan donador jinslar saralangan bo‘lsa konglomerat,
saralanmagan bo‘lsa brekchiya , har ikkalasi aralash bo‘lsa konglo-brekchiya deb
ataladi.
2.2. Kimyoviy cho‘kindi jinslar nurash mahsulotini suv eritma holatida
oqizib ketishi kimyoviy cho‘kinishi yoki suv havzalarining qurib qolishi oqibatida

hosil bo‘ladi. Deyarli barcha toza kimyoviy bir mineralli jinslar shu yo‘l bilan
paydo bo‘ladi. Masalan, dolomit, gips, tosh tuzi, kaliy tuzi, kimyoviy yo‘l bilan
hosil bo‘lgan ohaktosh, shuningdek temir, marganes rudalari, boksitlar va h.k. shu
guruhga tegishli.
2.3. Biokimyoviy cho‘kindi jinslarning hosil bo‘lishi o‘simlik va hayvonot
olamini faoliyatlari bilan bog‘liq. Vakillari: diatomit, trepel, ko‘mir, yonuvchi
slones, ohaktosh (chig‘onoqli va koralli) va h.k.
Cho‘kindi jinslarning ahamiyati katta. Masalan, tuproq-nurash mahsuloti;
qurilish materiallari; kimyoviy xom ashyo-gips, kaliy tuzi va h.k.; o‘g‘it-apatit,
fosforrit.
3. Metamorfik tog‘ jinslari.
Barcha turdagi tog‘ jinslarining yuqori bosim va harorat ta’sirida
o‘zgarishidan paydo bo‘ladi. Bunda kimyoviy faol moddalar, ya’ni suv, issiq
qotishmalar, gazlar ishtirok etadi. Tog‘ jinslarining o‘zarishi cho‘kindi jinslarining
chuqurga cho‘kishi yoki magmaning yer yuzasiga harakatlanishi jarayonida sodir
bo‘ladi. Bunda cho‘kindi jinslar to‘liq yoki qisman qayta kristallanishi mumkin.
Metamorfik tog‘ jinslarining hosil bo‘lishida geofizik va geokimyoviy
(geologik) sharoitga ko‘ra bir yoki bir necha omil ta’sir etishi tabiiydir. Masalan,
yuqori harorat ta’sirida (bosim nisbatan past bo‘lgan sharoitda) kvarsli qum va
qumtoshlardan  kvarsitlar, ohaktoshlar-dan  marmarlar, glinalardan  rogoviklar
hosil bo‘ladi. Yuqori bosim ta’sirida glinalar  glinali slaneslarga, agar ham
harorat, ham bosim ta’sir etsa slyudali, rogovobmankali slanes, gneyslar paydo
bo‘ladi.
Metamorfik jinslarni odatda ikkita sinfga: slanesli va slanes bo‘lmagan
sinflarga ajratiladi. Slanesli metamorfik jinslar singanida parallel silliq yuzalarni
hosil qilsa (gneys, glinali slaneslar, fillitlar), slanes bo‘lmagan metamorfik jinslar
singanida massivli bo‘lib, parallel yuzalarni hosil qilmaydi (marmar, kvarsit,
antratsit h.k.).
Metamorfik tog‘ jinslari bilan bog‘liq bo‘lgan rudali boyliklar (mis, temir,
rangli va nodir metallar), kurilish materiallari mavjud.

Tuproq hosil bo‘lish jarayonlari
Tuproq butun organik dunyoni boqadigan tabiatning noyob hosilasi. Nurash
natijasida hosil bo‘lgan yer po‘stining chirindiga boy yupqa hosildor qatlami
tuproq deb ataladi. Tekisliklarda qalinligi 1,5-2,5 m (cho‘l va sahrolarda 0,2-0,5
metr), tog‘larda o‘rta hisobda 0,1-1,0 metr atrofida o‘zgaradi.
Tuproqning kimyoviy tarkibida asosan kislorod (O
2 --55%), so‘ngra kremniy
(Si-2,0%), alyuminiy (Al -7%), vodorod (N-5%), uglerod (S-5%) ishtirok etadi.
Bundan tashqari Ca, Fe, K, N, Mg tarkibi 5% ga yetadi. Kimyoviy birikmalardan
eng ko‘p kremniy oksidi -SiO
2 bo‘lsa qolganlari quyidagi tartibda kamaya boradi:
Al
2 O
3 , Fe
2 O
3 , K
2 O , N
2 O CaO.
Tuproqning o‘zaro bog‘langan uchta agregat holatlari (fazalari) bor: qattiq,
suyuq va gazsimon. Qattiq fazasiga mineral (qum, alevrit, glina va ularning
aralashmasi) va organik (tirik mikroblar-bakteriya, zamburug‘lar, chuvalchanglar,
o‘simlik va hayvon koldiqlari) moddalar qatnashadi. Moddalarning kimyoviy
parchalanishidan (suv va gaz minerallar ishtirokida) kolloidli chirindi-gumus tarkib
topdi. Gumus tuproqning hosildorligini belgilaydigan muhim xususiyati.
Tuprokning quyidagi xususiyatlarini farqlash lozim: shimib olish (suyuq
qatishma holatidagi mineral va organik moddalarni), suvliligi (tuproq namligi,
suvni ko‘tarish va o‘tkazib yuborish, ushlab qolishlik darajasi) eng muhim
xususiyatlaridan.
Tuproqning mexanik tarkibiga ko‘ra klassifikatsiyasi
Tuproq Miqdori , %
Tuproq Miqdori, %
qum glina qum glina
Qumli 100-90 0-10 suglinkali 80-50 20-50
Supesli 90-80 10-20 glinali 50-20 50-80
Tuproqning mexanik tarkibi (fizik xususiyati) ko‘p jihatdan uning
granulometrik va agregatli tarkibini strukturasini, zichligini, g‘ovakligini va h.k.
belgilaydi. Tuproq tarkibida qanchalar glina ko‘p bo‘lsa u shuncha zich, oz bo‘lsa
g‘ovakligi shuncha oshadi.

Tuproq kesmasida uchta A, V va S qatlam ajratiladi.
A-gumusli qatlam, V-illyuvial qatlam, S-ona jins.
Tuproqning hosil bo‘lishini olimlar (I.P.Gerasimov, M.A.Glazovskaya) uch
guruhga birlashtiradilar. Birinchisida tog‘ jinslarining mineral qismi tarkib topadi.
Bu tuproq hosil bo‘lishi jarayonining dastlabki bosqichi bo‘lib, uni glinalashuv deb
nomlanadi. Ikkinchi guruh jarayonlarda tuproqning organik qismi hosil bo‘ladi.
Buni gumus to‘planish deb atash mumkin. Tuproq hosil bo‘lish jarayonining
uchinchi guruhiga mineral va organik moddalarning aralashish hodisasi tegishli.
Tuproq hosil qiluvchi omillarga tuproqni shakllantiruvchi tabiiy jarayonlarni
kiritishadi. Ularning asosiylariga litologik, biologik, iqlim, relef va vaqt tegishli.
Litologik omil (ona jins) nurash ta’siriga uchragan tog‘ jinslari tuproqning mineral
va mexanik tarkibini belgilaydi. Biologik omil tuproqda mavjud bo‘lgan o‘simlik,
mikroorganizmlar va boshqa tirik mavjudodlarni qamrab oladi. Iqlim omili
tuproqning hosil bo‘lishida ishtirok etadigan nurash tipini va o‘simlik turini
aniqlab beradi. Relef omili tuproqning hosil bo‘lishida issiqlik va namlikning
taqsimlanishida faol ishtirok etadi. Tekislik va tog‘li o‘lkalar tuproqlarining
tabaqalanishiga katta ta’sir qiladi. Vaqt omili tuproqning shakllanishi taraqqiyotida
eng muhim o‘rinni egallaydi. Yetuk tuproq qatlami ko‘plb ming yilliklar davomida
shakllanadi. Hozirgi ilmiy texnika inqilobi davrida tabiiy tuproqlarning
o‘zgarishiga va madaniy tuproqlarning tobora katta maydonlarni egallashiga
antrologen omil ham yetakchi o‘rinda turadi.

Tog‘ jinslari va tuproqning hosil bo‘lishi

Купить