Tog‘li Qorabog‘ mojarosi kecha va bugun - Геология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Геология

Tog‘li Qorabog‘ mojarosi kecha va bugun

Купить

Mavzu: Tog`li Qorabog` mojarosi:kecha va
bugun

MUNDARIJA:
Kirish
I. Bob. Tog`li Qorabog`.Tarixiy ma`lumotnoma (o`rta asrlar va
yangi davr tarixi)
1.1 -§. Antik va o`rta asrlar davri manbalari Arsiax to`g`risida
1. 2 -§. Qorabog` masalasi Rossiya-Eron munosabatlarida
1. 3 -§. Qorabog` masalasi Ozarboyjon-Armaniston munosabatlarida
II. Bob. Tog`li Qorabog` muammosi tarixning eng yangi davrida
2.1-§. Tog`li Qorabog` masalasi sovetlar davlati nigohida (1921-
1991)
2.2-§. Tog`li Qorabog` janjali Birlashgan millatlar Tashkilotining
Xavfsizlik Kengashida
2.3-§. Sovet Ittifoqining parchalanishi va Qorabog` janjalining
keskinlashishi (1992-2022)
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

I. Bob. Tog`li Qorabog`.Tarixiy ma`lumotnoma (o`rta asrlar va
yangi davr tarixi)
1.1 -§. Antik va o`rta asrlar davri manbalari Arsiax to`g`risida
Tog`li Qorabog` sozining kelib chiqishiga ham bir nazar
solsak. “Qorabog`” so`zi forscha so`zdir. Forslarda “Bog-i
Safid” (Oq bog`) deb atalgan tekislikdan farqli o`laroq,
mintaqadagi aholining katta qismining turkiy tilda
so`zlashganligini inobatga olib “bag-i siax” ya`ni
“Qorabog`” deb nomlagan.
Tog`li Qorabog` haqida antik davr mutafakkirlari ham o`z
ma`lumotlarini keltirib o`tishgan. Bulardan Katta Piliniy
bu hududni Armaniston va Kir daryosi o`rtasida
joylashgan o`lka sifatida tariflagan. Klavdiy Ptolomey
bo`lsa, bu hududni Buyuk Armaniston shimolidan
Iveriyagcha bo`lgan joylarni o`z tarkibiga olishni yozib
qoldirgan.
Gerodot, Artsax XIV satraplikka, aholisini Mugʻon
dashtida yashovchi mikslar bilan bir qatorga qoʻygan.
ba'zi arman olimlari, dalillarga zid ravishda, bu aniq bosib
olish jarayonini "arman tilida so'zlashuvchi hududlar"
birlashmasi sifatida ko'rsatishga harakat qiladilar.
Nisbatan qisqa vaqt ichida armanlar juda katta hududni
bosib o'tib, uni egallab oldilar va aholisini o'zlashtirdilar.

Jahon tarixi fanida bosqinchilik urushlari davrida
armanlar Kuro-Arak daryosi oraligʻidagi yerlarni
egallab olganlar, degan qarash mavjud.
Boshqalar (odatda arman mualliflari) hatto bu
Armanistonning shimoli-sharqiy qismi hududi
ekanligini, "Arman" Albaniyasining bu qismining
aholisi asli armanlar bo'lganligini ta'kidlaydilar.
Agar birinchi nuqtai nazardan, mualliflar odatda
Kura daryosini Albaniyaning janubiy chegarasi
deb hisoblagan Pliniy, Dio Kassiy, Plutarx va
boshqa ba'zi qadimgi mualliflarning
ma'lumotlariga tayanadigan bo'lsalar bu
haqiqatga ancha yaqindir. Ikkinchi nuqtai nazar -
millatchilik ambitsiyalari va Kavkazorti
hududidagi arman etnosining avtoxton tabiati
haqidagi aniq yolg'on nuqtai nazar ekanligi
yaqqol namoyon bo`ladi

1. 2 -§. Chechen va ingushlarning ikkinchi jahon urushida
xoinlikda ayblanishiNisbatan qisqa vaqt ichida armanlar juda katta hududni bosib o'tib, uni
egallab oldilar va aholisini o'zlashtirdilar. Shunday qilib, miloddan
avvalgi II-I asrlarda “Buyuk Armaniston” deb ataladigan davlat tashkil
topdi. Ko'p o'tmay, armanlar o'zlarining yangi qo'shnilarini Kavkazorti
hududida quvib chiqara boshlaydilar. Armanlarning ma'lum davrlarda
ekspansiyasi ba'zi Kavkaznining boshqa hududlariga ham tarqaldi.
Ko'rib turganimizdek, ular Midiya Basoropeda, Kaspiana va Faunitlardan
tortib olishadi, ularning oxirgisi ostida, ehtimol, Syunik nomi
yashiringan bo`lishi mumkin. Binobarin, ular Qorabog' zonasiga
yaqinlashdilar. Strabonning fikriga ko'ra, armanlar Sakasena, Orhisten
va boshqa ba'zi hududlarni egallab olishgan, chunki Amasiya muallifi
ularni arman viloyatlari deb sanagan. Biroq, Strabonga har doim ham
ishonish mumkin emas: uning "Geografiyasi" juda ko'p qarama-qarshi
narsalarni o'z ichiga oladi, chunki u turli vaqtlarda odamlarning
xabarlarini to`g`icha asarida bayon qilavergan.

XIX asr boshlarida Rossiyaning Janubiy Kavkazga kelishi bilan
mintaqada, jumladan, Qorabogʻda yangi siyosiy vaziyat vujudga keldi.
Rossiyaning armanlar timsolida ijtimoiy-etnik tayanch yaratishga
qaratilgan siyosati butun Kavkazda ham, Qorabogʻda ham xristian
unsurining kuchayishiga olib keldi. Bugungi kunda kuzatilayotgan
nizolarning mohiyati o'sha davrlarga borib taqaladi. Nihoyat 1801-yilda
Gruziyani bosib olgan Rossiya Ozarbayjon chegaralariga yetib keldi.
Kavkazdagi rus qo'shinlari qo'mondoni general P.D. Sitsianov 1803-yil
mart oyida Ozarbayjonning eng yirik shaharlari Ganjani qamal qildi.
Javadxon boshchiligidagi aholining qattiq qarshiligini sindirib, 1804-yil 3-
yanvarda rus qoʻshinlari shaharga kirdi. Sitsianov Zakavkazda
mustahkam oʻrnashib olish uchun bu hududda eng qudratli hisoblangan
Qorabogʻ, Sheki va Shirvon xonliklarini har qanday yoʻl bilan ham
egallashi kerak edi. Uzoq davom etgan muzokaralar davomida Sitsianov
bu xonliklarga tahdid qildi, ulardan Ganjaning ayanchli tajribasini
hisobga olishni va Rossiyaning harbiy qudratini hisobga olib, uning
homiyligini qarshiliksiz qabul qilishni talab qildi.

1. 3 -§. Qorabog` masalasi Ozarboyjon-Armaniston
munosabatlarida
1918-yil mayigacha Togʻli Qorabogʻ Rossiya
imperiyasining Yelizavetpol guberniyasi tarkibiga
kirdi (Fors bilan Guliston sulhiga koʻra, 1813-yildan).
Qorabogʻ masalasi Rossiya imperiyasining
parchalanishi va Janubiy Kavkazda (Zaqavkaziya)
milliy davlatlarning tashkil topishi davrida vujudga
keldi. Bu doimiy jiddiy halokat tahdididan xalos
bo'lish uchun o'z taqdirini o'zi belgilash va yagona
Armaniston davlati doirasida birlashish istagiga
asoslangan edi.
1917-yil kuzida, Rossiyada bolsheviklar hokimiyat
tepasiga kelganidan va fuqarolar urushi
boshlanganidan so'ng, Kavkazorti Rossiya
davlatining qolgan qismidan deyarli uzilib qoldi.
Bunday sharoitda Kavkazorti komissarligi 1918-yil
10 (23) fevralda Kavkazorti seymini chaqirib,
mintaqani boshqarish tartibini belgilash va
hokimiyat organlarini shakllantirish uchun
chaqirilgan Kavkazortida to'liq hokimiyatni o'z
zimmasiga oldi.

1918-yil 19-fevralda Varanda, Dizak, Xachen, Jraberd va
Shushi vakillari ishtirok etgan Qorabog‘ armanlarining
IV qurultoyi Ozarbayjon hukumatiga, ittifoqchilar vakili
general Tomsonga telegrammalar yubordi. Armaniston
Respublikasi hukumati o`z noroziligini Parij tinchlik
konferentsiyasiga ham telegramma orqali bildirdi.
Telegrammada aytilishicha, qurultoy Tog`li Qorabog`ga
rahbar qilib Sultonovning tayinlanishi va Ozarbayjon
hukumatining noqonuniy harakatlari tanqid qilingan edi.
Shu bilan birgalikda telegramma matnida “Millatlarning
o z taqdirini o zi belgilashi nuqtai nazaridan turib, ʻ ʻ
Qorabog ning arman aholisi huquqlarini hurmat qilinishi
ʻ
kerak ekanligi. Qo'shni xalqning o'z taqdirini o'zi
belgilashiga Ozarbayjon hukumatining aralashmasligini
va Armaniston Qorabog'iga nisbatan bo`lgan
munosabatini oyoq osti qilishga urinishlariga keskin
norozilik bildiradi"

II. Bob. Kavkaz xalqlarining Markaziy Osiyoga ommaviy surgun qilinishi
2.1-§. Tog`li Qorabog` masalasi sovetlar davlati nigohida (1921-
1991)
1920-1921-yillarda Tog'li Qorabog' masalasi
bolsheviklar vositachiligida hal qilindi. Unga ko`ra
dastlab, Zangezurdagi hozirgi harbiy-siyosiy vaziyatni
hisobga olib, 1921-yil 3-iyunda RKP (b) MK Kavkaz
byurosining plenumida Tog‘li Qorabog‘ni
Armanistonga berish to‘g‘risida qaror qabul qilindi.
Ozarboyjonning talabi bilan RKP (b) MK Kavkaz
byurosining o sha yilning 5-iyulida bo lib o tgan ʻ ʻ ʻ
plenumida - Tog li Qorabog masalasi yana
ʻ ʻ
muhokama qilindi. Bu plenumda Tog`li Qorabog`
Ozarbayjon tarkibidan chiqqanligi e`lon qilindi.
.

Tog‘li Qorabog‘ning Armanistonga
o‘tishi masalasi 1945, 1963, 1977 va
1983-yillarda bir necha bor
ko‘tarilgan, ammo markaz buni
qo‘llab-quvvatlanmagan.
1980-yillarning o'rtalariga qadar Tog`li
Qorabog` maqomini o'zgartirish
talablari kamdan-kam hollarda
ommaga e'lon qilinardi va bu
yo'nalishdagi har qanday harakat
darhol bostirildi. M.Gorbachyov
boshlagan sovet ijtimoiy hayotini
demokratlashtirish siyosati va siyosiy
cheklovlarning zaiflashishi butunlay
boshqacha imkoniyatlar yaratdi.

2.2-§. Tog`li Qorabog` janjali Birlashgan millatlar Tashkilotining Xavfsizlik
Kengashida
Tog`li Qorabog` mojarosi XX asr oxiriga
kelganda ancha jiddiy ko`rinish ola boshladi.
Bu mojaro endilikda nafaqat ikki davlat
o`rtasidagi muammo balki, xalqaro
darajadagi mojaroga aylandi. SSSR
parchalangandan keyin Tog`li Qorabog`
hududi uchun Ozarboyjon va Armaniston
o`rtasidagi nizo kundan-kunga
ziddiyatlashib bordi. Ikki davlat o`rtasida
boshlangan harbiy harakatlarga BMT ham
befarq qarab turmadi. BMT tinch aholining
halok bo`lishini oldini olish maqsadida bir
qancha harakatlarni amalga oshirdi.

Ozarbayjon va Armaniston 1992-yil mart oyida BMTga qabul
qilingandan so'ng dolzarb masalalarga nisbatan munosabat o`zgardi. Bu,
birinchi navbatda, Boku hukumatining Armaniston siyosati bo yicha o z ʻ ʻ
pozitsiyasini bildirish va Qorabog aholisiga ta sirini to xtatish iltimosi
ʻ ʼ ʻ
bilan Tashkilotga murojaat qilgani bilan bog liqdir. Ushbu murojaatga
ʻ
muvofiq, BMT delegatsiyasi mintaqaga tashrif buyurdi va Bosh kotibga
zarur bildirishnoma yubordi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik
Kengashidan tegishli munosabat bildirilmagan, biroq maxsus bayonot
imzolangan. Bayonotda Tog‘li Qorabog‘dagi vaziyat yomonlashganidan
xavotir bildirilgan hamda qochqinlar va ichki ko‘chirilganlarga yordam
ko‘rsatish muhimligi ta’kidlangan. Hujjatda zo‘ravonlikni to‘xtatish va
Birlashgan Millatlar Tashkiloti Ustavini amalga oshirish talab qilingan.

2.3-§. Sovet Ittifoqining parchalanishi va Qorabog` janjalining
keskinlashishi (1992-2022)
Ozarbayjon armiyasining dekabr-fevral oylarida
o'tkazgan hujum operatsiyasi Qorabog' urushining eng
muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Ozarbayjon
harbiy-siyosiy rahbariyati bu hujum operatsiyasi bilan
armanlarga qarshi qat’iyligini namoyish etdi.
Ozarbayjon armiyasining hujumga qodirligi va intilishi
yaqqol namoyon bo ldi, armiyaning jangovar ʻ
qobiliyati tiklandi. Bosib olingan hududlarning bir
qismi ozod qilindi. Armaniston ishchi kuchi va
texnikasida jiddiy yo'qotishlarga uchradi.
Ozarbayjonning muvaffaqiyatlarini tan olishni
istamagan Armaniston mart oyi boshida Fuzuli viloyati
hududiga uch xil yo‘nalishdan yangi hujum boshladi.
Armanlar Horadiz transport markaziga qo l urishga va
ʻ
kelajakdagi hujumlar uchun asos yaratishga harakat
qilishdi. Ozarbayjon qo‘shinlarining mudofaasini yorib
o‘tishga bir necha bor urinishlaridan so‘ng,
yo‘qotishlarga uchragan armanlar chekinishga majbur
bo‘ldi.

Qorabog‘ mojarosi postsovet hududidagi birinchi
yirik qurolli to‘qnashuv bo‘lib hisoblanadi. Unda
ikkala tomon ham nafaqat qurol –yarog‘, balki
SSSR parchalanganidan keyin respublikalarda
qolgan og‘ir zirhli mashinalar, artillyeriya,
aviatsiyadan ham foydalangan.
Qorabog‘ atrofidagi vaziyat hammaga ma'qul
keladigan echimi bo‘lmagan “abadiy” mojaroga
aylandi. Armanlar ham, ozarbayjonlar ham tarixan
Qorabog‘ bilan bog‘liq, biroq vaqt ko‘rsatganidek,
ular birlasha olmadi. Hatto yuz yil oldin ham
buning uchun qulay sharoit bo‘lganda ham
murosaga kelishning iloji bo‘lmadi. Endilikda, bu
narsa ko‘p urushlar va to‘qnashuvlardan so‘ng,
deyarli imkonsiz bo‘lib tuyuladi. Qorabog‘
muammosi bo‘yicha oxirgi 20 yil ichida
boshlangan barcha muzokaralar to‘xtab qoldi.

Tog‘li Qorabog‘ mojarosi kecha va bugun

Купить