Tog‘ oldi landshaftlar ekologik holatini optimallashtirishda sun’iy yaylov agrofitosinozlarning ahamiyati

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	640.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Геология

Tog‘ oldi landshaftlar ekologik holatini optimallashtirishda sun’iy yaylov agrofitosinozlarning ahamiyati

Купить

$KIRISH O’zbekistonda tog’ oldi cho’l va yarim cho’l tabii yaylovlari 32 mln ga ni tashkil qiladi. Shundan qorako’lchilik yaylovlari maydoni 17,5 mln ga bo’lib, hozirgi kunda “O’zbekqorako’li” kompaniyasiga qarashli shirkat xo’jaliklari tasarrufidagi yaylovlar maydoni 8,2 ga dan iborat. Shunga qaramasdan, hozirgi kunda foydalanib kelinayotgan qorako’lchilik yaylovlari maydoni 17,0 mln ga dan ortiq maydonni tashkil qiladi. Yaylovlar mamlakatimiz cho’l chorvachiligining asosiy ozuqa manbai bo’lib, ulardan yil bo’yi foydalanish imkoniyati mavjud. Yaylov ozuqasi eng arzon ozuqa manbai hisoblanadi. Lekin qorako’lchilik yaylovlarining hozirgi holati sohani barqaror rivojlantirish talabiga javob bermay kelmoqda. Chunki yaylovlar hosildorligi past, quruq moddaga hisoblaganda 1,5- 3,0 st\ga dan ortmaydi. Bundan tashqari, cho’l yaylovlari hosildorligi ob-havo sharoitlari bilan bevosita bog’liq, shu bois, hosildorlik yillar va yil mavsumlari bo’ylab keskin o’zgarib turadi. Yog’in-sochin miqdori ko’p yillarda cho’l yaylovlarining har gektari o’rtacha yilga qaraganda ikki marotabagacha ortishi, qurg’okchil yerlarda esa 1-0,5 st\ga gacha pasayib ketadi. Ko’p yillik kuzatishlar shundan dalolat beradiki, har o’n yilda 3 yil hosildor, 4 yil o’racha hosilli va 3 yil kam hosilli yillar takrorlanib turadi. Tog’ oldi chala cho’l yaylovlar hosildorligi va ozuqa sifati nafaqat yillar bo’ylab, balkim yil mavsumlari bo’ylab ham keskin o’zagarib turadi. Masalan, yaylovlardagi ozuqa miqdori qish mavsumiga kelib 2,5 marotaba kamayadi. Ozuqa tarkibidagi protein miqdori 20 % dan -5 % gacha, oqsil miqdori esa 13 % dan - 4 % gacha kamayib ketadi. 100 kg yaylov ozuqasi tarkibida bahorda 80-90 ozuqa birligi mavjud bo’lsa, qish mavsumida bu ko’rsatkich 18,3 % dan ortmaydi. Cho’l yaylovlariga xos bo’lgan kam hosildorlik va uning keskin o’zgarib turishi ushbu mintaqada yuzaga kelgan tabiiy-tarixiy omillar ta’siri ostida yuzaga kelgan. Keyingi yillarda yuzaga kelayotgan yaylov xo’jaligidagi salbiy holatlar 2$ $insonning cho’l mintaqasidagi noto’g’ri faoliyati mahsuli deb ham atash mumkin. Tog’ oldi chala cho’l mintaqasida yashovchi aholining keskin ortishi, qishloqlarning kengayib borishi chorva hayvonlari bosh soning ortishi va qishloq atrofi yaylovlariga bo’lgan tazyiqning jadal ortishga olib keldi. Buta va yarim buta o’simliklarning chorva hayvonlari tomonidan uzluksiz yeyilishi natijasida ularning tabiiy holda urug’idan ko’payish xususiyatini chegaralab qo’ydi. Ushbu o’simliklarning xo’jalik ehtiyojlari uchun chopib olinishi ham qishloq atrofi yaylovlari o’simlik qoplamidan buta va yarim buta o’silmlik turlarining batamom yo’qolib ketishiga sabab bo’lmoqda. Hoz irgi kunda h ar bir q ish l o q atrofi yaylovlari 5-7 km radiusda kuchli inqir ozga uchragan. Ma’lumotlarga k o’ ra h ozirgi kunda O’ zbekist o n qo’rako’l chilik yaylovlarining q ariyib 40 % ida turli darajadagi in q iroz yuz bergan. (Rafi q ov, 1997, Maxmudov, 2005). Fa q atgina q ud uq lar atrofidagi kuchli in q irozga uchragan yaylovlar maydoni 0,5 mln ga, ko’ chma q um massivlari maydoni esa 2,0 mln ga ni tashkil q iladi. Yaylovlar in q irozi tufayli h ozirgi kunda h osildorlik o’ rtacha 2,5 st\ga dan 1,8 st\ga ga, yoki 21 % ga pa saygan (Maxmudov, 2005). Yaylovlarga b o’ lgan tazyi q ning kuchayishiga suv manbalarining ishdan chi q ishi h am sabab b o’ lmo q da. Suv manbalarining izd an chi q ishi sababli otarlar 1 suv manbai atrofi yaylovlarida erta bah or d an kech kuzgacha foydalanishi ulardan ratsional, mavsumiy foy da lanish tizimini tamoman izdan chi q armoqda. Keyingi yillarda tez-tez takrorlanib kelayotgan q ur g’ o q chilik tufayli ( chor va h ayvonlarini ch o’ l h ududining uzo q minta q alariga yoppasiga k o’ chirib bo rish zarurati tu g’ ilib, bu tadbirlar uchun katt agina mabla g’ lar sar flanishiga, so h a samaradorligin in g keskin p asayishiga sabab b o’ lmo q da. Yaylovlar h osildorligining pasayishi, ozuqa sifatining yomonlashuvi ular dan uzluksiz foydalanish natijasida o’ simlik q oplamining buzilishi, b iologik xilma-xillikning kamba g’ allashuvi natijasida yuzaga keldi. Ta d q i q otlar shuni k o’ rsatadiki, yaylovlar o’ simlik q oplamidagi turlar soni ho zirgi kunda keskin kamaygan. M asalan, bundan 35-40 yil oldin Q arnabch o’ l tabiiy florasida 260 dan ortiq gulli o’ simlik turlari q ayd etilgan b o’ lsa (Mavlonov, 1973), h ozirgi ku nda aynan 3$

shu h ududda o’ simlik turlari soni 35-40 turdan ortmaydi, ya’ni bi ologik xilma-
xillik 6 martadan orti q kamaygan.
Kuchli inq irozga uchragan yaylov massivlarida o’ simliklar xilma- xilligi 5-6
turdan ortmaydi. Shulardan h am yarimidan orti g’ i ozu q aviy x ususiyati q oni q arsiz,
deyarli yeyilmaydigan isiri q , qo’ zi q ulo q , q ir q asoch, oqq uray, uchma kabi
o’ simliklardan iborat.
Nurota tog’ oldi chala cho’l yaylovlarida ekologik muvozanatni buzilishiga
asosan antropogen ta’sirni kuchayishi sabab bo’lsa, ikkinchi tomondan tabiiy
omillarni ta’siri ham sezilarli bo’lmoqda. Tog’ oldi chala cho’l yaylovlarini
ekologik holatini yaxshilash faqat fitomelioratsiya tadbirlarni amalga o s h i r i s h
o r q a l i e r i s h i s h m u m k i n d e b h i s o b l a y m i z .
Yayl ov x o’ jaligida yuz bergan salbiy h olatlar zudlik bilan ulardan oq ilona
foydalanish, biologik xilma-xillikni asrash va boyitish, in q irozga uchragan yaylov
maydonlarining o’ simlik q oplamini fitomelioratsiyalash or q ali q ayta tiklash chora-
tadbirlarini amalga oshirishni ta q ozo etadi. Shu bois, ushbu tadqiqot ishimizda
ya y lovlardan fo y dalanishning ekologik xav f siz, ratsional tizimi, yaylov x o’ jaligini
b oshq arishning il g’or mexanizmlari, inq irozga uchragan yaylovlarni yaxshilash
samarali texnologiyalari va isti q bolli fitomeliorantlar to’g’ risida ma’lumotlar
yoritilib, fikrimizcha ushbu tavsiyalar ch o’ l minta q asida yaylov chorvachiligi bilan
shu g’ ullanib kelayotgan x o’ jalik yurituvchi sub’ektlar mutaxas sislari uchun
qo’llanma sifatida xizmat qilishi mumkin.
Biz ushbu ilmiy tadqiqot ishimizni Qarnabcho’l va Nurota tog’ oldi chala
cho’l yaylovlarining ekologik holatlarini qiyosiy baholashga bag’ishladik. Ushbu
hudud tabiiy geografik xususiyatlarini baholash, ularda yuz bergan ekologik
muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish yo’llarini ko’rsatib o’tish va
kelgusida tog’ oldi chala cho’l yaylovlar ekologik holatini optimallashtirish chora-
tadbirlarini ko’rish zarur deb hisoblaymiz.
Mamlakatimiz hududining 60 % dan ortiqrog’ini egallagan cho’l va yarim
cho’l mintaqalari eng arzon ozuqa manbai sifatida azaldan yil bo’yi yaylov
chorvachiligi tomonidan foydalanilib kelinadi. Yaylovlarning hosildorligi esa turli
4

$yillardagi yog’in-sochin miqdoriga uzviy bog’liq ravishda 0,5-4,5 st\ga, ya’ni 9-10 marotaba kamayib yoki ko’payib turishi uzoq yillik hosildorlik monitoringi natijalariga ko’ra aniqlangan. Asosiy ozuqa zahiralarining bunday katta diapazonlarda o’zgarib turishi cho’l-yaylov chorvachiligining barqaror rivojlanishiga to’siqlik qiluvchi asosiy omildir desak, xato bo’lmaydi. Yaylov hosildorligining o’ta beqarorligi bilan bir qatorda, ozuqa sifatining tobora yomonlashib borishi ham chorvachilik mahsulotlari miqdori, sifatining pasayib borishiga, mahsulot ishlab chiqarish tan narxining ortishiga sabab bo’lmoqda. Yaylov ozuqasining sifati esa o’simlik qoplamining turli-tumanligi bilan bog’liq bo’ladi. Hozirgi kunda turli yaylov hududlarida o’simliklarning turli- tumanligi keskin kamayib ketgan. Ma’lumotlarga ko’ra, o’simliklar xilma-xilligi turli hududlarda 2-10 marotaba kamaygan. Shu bois, ayniqsa adir mintaqasida joylashgan chorvachilik xo’jaliklarida mahsulot ishlab chiqarish uchun ozuqaga bo’lgan sarf-xarajatlar yildan-yilga ortib borishi kuzatilmoqda. Ko’pchilik hududlarda chorva hayvonlarining yaylov ozuqasi bilan ta’minlanish darajasi 35 - 40 % dan ortmaydi. Ushbu holatlar yaylovlar hosildorligi va ozuqasi sifatini oshirish naqadar muhim va hayot taqozosi ekanligini isbotlab turibdi. Yaylovlar hosildorligini oshirish, ulardan ratsional foydalanish va o’simlik qoplamini muhofaza qilish muammolarining ilmiy yechimini topish va bu borada samarali texnologiyalarni ishlab chiqish O’zbekiston qorako’lchilik va cho’l ekologiyasi ilmiy-tadqiqot institutida olib borilayotgan ilmiy izlanishlarning asosiy yo’nalishlaridan biri hisoblanadi va bu borada juda katta ilmiy yutuqlarga erishilgan. Hozirgi kunda O’zbekiston cho’l yaylovlarining deyarli barcha tuproq- iqlim sharoitlarida hosildorlikni 2-3 st\ga dan 10-25 st\ga ga yetkazish imkonini beruvchi texnologiyalar, istiqbolli cho’l ozuqabop o’simlik navlari yaratilgan. Yaratilgan navlarning dastlabki materiallari yovvoyi flora namoyandalari bo’lib, cho’l hududlari tuproq-iqlim sharoitlarida o’sishga va yuqori hosil to’plash, qurg’oqchilik, issikliq, yuqori quyosh insolyasiyasi, sho’rlanish kabi noqulay abiotik omillarga chidamliligi bilan ajralib turadi. Hech mubolag’asiz aytish mumkinki, azalda ushbu o’simlik turlari cho’llarimizda tabiiy holda o’sib kelgan. 5$