Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 31.8KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Toshmuhammad Niyozovich Qori Niyoziyning pedagogik qarashlari

Sotib olish
Mavzu:   Toshmuhammad Niyozovich Qori Niyoziyning
pedagogik qarashlari.
Reja
1.Toshmuhammad Niyozovich Qori Niyoziyning asarlaridagi   
pedagogik     qarashlari.
2. Toshmuhammad Niyozovich Qori Niyoziyning asarlaridagi   
pedagogik     qarashlari va ularning mazmun, mohiyati. Toshmuhammad Niyozovich Qori Niyoziyning  О ‘zbekistonda ilm-fan, 
madaniyat, ta’lim-tarbiya taraqqiyotiga q о ‘shgan hissasi va tarixiy ahamiyati haqida 
k о ‘p gapirilgan va yozilgan, lekin ustoz tavalludining 120 yilligi nishonlanayotgan 
ushbu kunlarda uning respublikamizda  о ‘rta va oliy maktab matematika ta’limini tashkil
etish va rivojlantirish borasidagi k о ‘p qirrali faoliyati,  о ‘z davri uchun va bugungi 
kundagi ahamiyati, qariyb yarim asr mobaynidagi tajribasi asosida shakllangan 
pedagogik qarashlari haqida gapirishimiz ta’lim-tarbiya tizimiga kirib kelayotgan 
bugungi yoshlar uchun ibrat maktabi sifatida foydadan holi b о ‘lmaydi. Qori 
Niyoziyning maorif va ma’rifat sohasidagi xizmatlarining mohiyatini, tarixiy 
ahamiyatini anglab yetish uchun uning bolalik davri (XX asr boshlari)dagi Turkiston 
о ‘lkasidagi mahalliy xalq maorifining holatini yaxshi tasavvur qilmoq lozim b о ‘ladi. 
Qori Niyoziy tahsil olgan rus-tuzem maktablari. Qori Niyoziy 1911-1915- yillarda 
Skobelev (hozirgi Farg‘ona) shahridagi rus-tuzem maktabida  о ‘qidi. Bunday maktablar 
Turkistonda XIX asrning 80-yillarida ochilgan. Bu maktablarning asosiy vazifasi 
mahalliy millat vakillaridan tarjimon tayyorlash b о ‘lgan. Haqiqatda ham mahalliy 
aholining rus tilini bilmasligi turli hukumat idoralarida (masalan, sudlarda, uyezd 
boshqarmalarida, notarial kontoralarda, shahar va viloyatlardagi har xil tashkilotlarda) 
katta qiyinchiliklar tug‘dirgan, chunki ularda barcha ishlar faqat rus tilida yuritilar edi. 
Tabiiyki, rus-tuzem maktablarida  о ‘qitish ishlari turli yillarda va turli joylarda farqlanib,
uning sifati asosan  о ‘qituvchilarning saviya va malakasiga,  о ‘zbek tilini qay darajada 
bilishiga bog‘liq b о ‘lgan. Shu bilan birga “mahalliy ( о ‘zbekcha) savod” va islom 
dinining asoslari ham  о ‘qitilgan, bundan asosiy maqsad arab alifbosi asosida yozilgan 
matnni  о ‘qishga  о ‘rgatish edi. Rus-tuzem maktabi boshlang‘ich maktab b о ‘lib, uni 
bitirgandan keyin  о ‘qishni davom ettirish uchun bu maktabning navbatdagi bosqichi 
y о ‘q edi. Shuningdek, Turkistonda mavjud b о ‘lgan boshqa maktablar bilan rus-tuzem 
maktablari orasida (dastur va ixtisos jihatdan) jiddiy uzilish bor edi. Bu esa  о ‘sha 
vaqtdagi Turkiston maorif tizimidagi nuqsonlardan biri edi. Bu ahvol tasodifiy b о ‘lmay,
balki chorizmning Turkiston  о ‘lkasida olib borgan kolonial siyosatidan kelib chiqqan 
qonuniy natijadir. Qori Niyoziy  о ‘qishni Peterburgdagi “ Круг   самообразования ” 
degan nashriyot qoshidagi sirtqi kursning “Tabiatshunoslik” b о ‘limida davom ettiradi.  Sirtqi kurs bilan aloqalar pochta orqali amalga oshirilgan, lekin ushbu sirtqi  о ‘qish ham 
ma’lum sabablarga k о ‘ra uzoq davom etmagan. Qori Niyoziyning pedagogik faoliyati. 
Sobiq sh о ‘rolar hokimiyati barpo etilgan birinchi kunlardanoq, 1917-yil 9-noyabrda 
“Davlat maorif komissiyasini ta’sis qilish t о ‘g‘risida”gi dekret e’lon qilindi. Jamiyatni 
о ‘z g‘oyalari ruhida tarbiyalashni rejalashtirgan sh о ‘rolar hokimiyati vayron b о ‘lgan 
x о ‘jalik sharoitida, qahadchilik va ocharchilik hukmron b о ‘lgan g‘oyat darajada 
murakkab sharoitda xalq maorifini tashkil qilishga jiddiy e’tibor qaratdi. Bunda Qori 
Niyoziyga  о ‘xshagan millatining, xalqining, Turkiston  о ‘lkasining ertangi kuni haqida 
qayg‘urib yashayotgan mahalliy ziyolilar vujudga kelgan imkoniyatdan yerli xalqni 
savodli qilish maqsadida foydalanishga harakat qilindi. Shuning uchun ham 
Toshmuhammad Niyozovich 1917-yil noyabr oyida Skobelev shahrida Farg‘onadagi 
yangi tipdagi birinchi  о ‘zbek maktabini tashkil qilish haqidagi topshiriqni bajarishga 
jiddiy kirishdi. Maktab mudiri sifatida Qori Niyoziy oldida turgan eng murakkab masala
– maktabni  о ‘qituvchilar bilan ta’minlash masalasi edi, chunki yerlilar orasidan 
о ‘qituvchilik talabiga t о ‘liq javob beradigan kishini topish juda katta muammo edi. 
Maktabga  о ‘qituvchilik vazifasiga jalb etilgan birinchi  о ‘qituvchi (Qori Niyoziyning 
b о ‘lg‘usi rafiqasi) Oyshaxon  О ‘razayeva edi. U tarjimonning qizi b о ‘lib, 1914-yilda 
Farg‘ona shahridagi qizlar gimnaziyasini bitirgan va Andijonda rus-tuzem maktabining 
rus sinfida  о ‘qituvchi b о ‘lib ishlagan. Maktabda ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil qilish 
y о ‘lidagi jiddiy qiyinchiliklardan yana biri  о ‘quv rejasi va  о ‘quv dasturining y о ‘qligi 
edi. Birinchi oyning oxirlarida Toshmuhammad Niyozovich va Oyshaxon  О ‘razayeva 
tomonidan tuzilgan  о ‘quv rejasiga muvofiq maktabda ona ( о ‘zbek) tili, rus tili, 
geografiya va tabiiyot  о ‘qitilgan, s о ‘ngra gimnastika darsi kiritilgan.  О ‘zbek tilida 
darslik b о ‘lmaganligi uchun birinchi paytlarda turli ruscha kitioblardan foydalanib, 
о ‘zbek tilida konspekt tuzishgan. 1918-yilda Q о ‘qondan Farg‘onaga k о ‘chib kelgan 
Hamza Hakimzoda Niyoziy ham  о ‘qituvchilikka jalb etilgan. Hamza Hakimzoda bir 
tomondan maktabda q о ‘shiq (“sharqiy”) darsini olib borgan va ikkinchi tomondan 
maktabning tashkiliy ishlarida Qori Niyoziyga yaqindan yordam bergan. 1920-yilda 
yangi tipdagi birinchi  о ‘zbek maktabi Farg‘ona viloyati ikkinchi bosqich maktabiga 
aylantirildi. Bu maktab ham butun Turkiston  о ‘lkasida t о ‘ng‘ich maktab b о ‘lgan,  chunki bu vaqtda  о ‘lkaning hech qaysi yerida hali ikkinchi bosqich maktabi ochilmagan
edi.  О ‘quvchilar uchun maktab qoshida internat ochilgan. Birinchi  о ‘zbek maktabi va 
uning bazasida yaratilgan viloyat ikkinchi bosqich maktabi, keyinchalik Farg‘ona 
shahrida va uning atrofidagi tumanlarda ochilgan maktablar uchun muhim rol  о ‘ynadi. 
Masalan, har yili yozda maktab jamoasining faol ishtiroki bilan  о ‘qituvchilar tayyorlash
uchun qisqa muddatli kurslar ochilgan, yangi maktablarga y о ‘l-y о ‘riq k о ‘rsatib yordam 
qilingan. Farg‘ona shahar va uyezd sh о ‘rolar hokimiyati tomonidan 1920-yil 15- 
yanvarda Toshmuhammad Niyozovichga berilgan 122-mandatda, unga Farg‘ona va 
uning uyezdidagi maktablarga y о ‘l-y о ‘riq k о ‘rsatish vazifasi topshirilib, maktab 
mudirlariga: “Qori Niyozovning k о ‘rsatmalariga va qonuniy talablariga itoat qilish 
taklif qilinadi”, – deyilgan. Shunday qilib Toshmuhammad Niyozovich 1920-
yillardayoq Farg‘ona viloyatida barchaning domlasi sifatida rasman tan olingan edi. 
Turkiston  о ‘lkasida ochilgan maktablar soni 1920-yildayoq 2000taga yetgan edi. 
Tabiiyki, bu maktablarga eng avval  о ‘qituvchi kerak edi, ular esa asosan ikkiuch oylik 
kurslarda tahsil olganlar orasidan tanlanardi. Shu yo‘sinda 1917-1920- yillarda 
о ‘qituvchilik qilib turganlarning k о ‘pida, hatto,  о ‘rta maktab ma’lumoti y о ‘q edi. Qisqa 
muddatli kurslarda berilgan ma’lumot esa, albatta,  о ‘qituvchilik uchun kifoya qilmas 
edi. Ikkinchi tomondan, boshqa y о ‘l ham y о ‘q edi, chunki yildan-yilga maktablarning 
soni  о ‘sib borardi. Xalq maorifi oldida turgan eng muhim, eng murakkab masala tezlik 
bilan ochilayotgan maktablarni hech b о ‘lmaganda  о ‘rta ma’lumotga ega b о ‘lgan 
о ‘qituvchilar bilan ta’minlashdan iborat edi. Shuning uchun ham  о ‘lkada t о ‘rt yillik 
“ta’lim-tarbiya texnikumi” degan yangi tipdagi pedagogik  о ‘rta maktablar vujudga kela 
boshladi. Farg‘ona viloyatida uni tashkil qilish Toshmuhammad Niyozovich zimmasiga 
yuklatildi. Shu munosabat bilan Farg‘onadagi “Viloyat ikkinchi bosqich  о ‘zbek 
maktabi” butun jihozlari va  о ‘quvchilari bilan maxsus esholonda viloyatning yangi 
markazi – Q о ‘qonga k о ‘chirib keltirildi. K о ‘p fursat  о ‘tmay ushbu maktab va “Dorul 
muallimin” degan ta’lim-tarbiya kursi asosida “Farg‘ona viloyat ta’lim-tarbiya 
texnikumi” tashkil qilindi va unga Toshmuhammad Niyozovich mudir etib tayinlandi. 
Texnikum huzurida “Namuna maktabi” va internat b о ‘lib,  о ‘quvchilar davlat hisobiga 
yashar, ularga oziq-ovqat, kiyim-kechak,  о ‘quv qurollari berilar edi. Texnikumda  matematika, tabiiyot, kimyo, fizika, til va adabiyot laboratoriya xonalari va kabinetlari, 
duradgorlik, muqovasozlik, haykaltaroshlik, chilangarlik hunarxonalari tashkil qilingan 
edi. Qizlar esa bichish-tikish hunarxonasida ish  о ‘rganar edilar. Bu maskanda Qori 
Niyoziy ayniqsa matematika fanini hayotga bog‘lab o‘qitishga harakat qilardi. 
Texnikum huzurida har yili Farg‘ona viloyati uchun  о ‘qituvchilar tayyorlash va qayta 
tayyorlash kurslari, yosh  о ‘qituvchilar uchun konsultatsiyalar, metodika, pedagogikaga 
doir va umumiy-ilmiy tematikalarda ma’ruzalar tashkil qilingan. Xullas, texnikum 
Farg‘ona viloyatining eng yirik pedagogika markaziga aylangan edi. Bu texnikumdan 
chiqqanlarning k о ‘plari ajoyib pedagog, injener, agronom, olim, jamoat va davlat 
arboblari b о ‘lib yetishdilar. 1924-yilda texnikum Q о ‘qondan Farg‘ona shahriga 
k о ‘chirildi. Bu yerda texnikumning faoliyati yanada keng miqyosda rivojlanib bordi. 
1930-yilda texnikum Farg‘ona davlat pedagogika institutiga aylandi. O‘zbekiston 
madaniyati tarixidagi o‘rni g‘oyat muhimdir. Toshmuhammad Niyozovich  о ‘qituvchilik
bilan birgalikda mustaqil ishlab, 1918-1920-yillarda  о ‘rta maktab hajmidagi 
ma’lumotga ega b о ‘ldi. Navbatdagi masala bu ma’lumotini davom ettirish edi. U 1920-
yilning kuzida Toshkentda ta’sis etilgan  О ‘rta Osiyo davlat universitetida  о ‘qishni niyat 
qilgan edi, lekin yaqindagina tashkil etilgan texnikumni mustahkamlamasdan  о ‘qishga 
ketib qolishni vijdonsizlik deb hisobladi. Shuning uchun ham  о ‘qishni yana mustaqil 
davom ettirib, universitet fizika-matematika fakultetining birinchi kursida  о ‘tiladigan 
fanlarni Q о ‘qonda turib mustaqil o‘rganishga muvaffaq b о ‘ldi. Toshmuhammad 
Niyozovich 1926-yilda Toshkentga kelib universitet fizikamatematika fakultetining 
birinchi kursiga konkurs asosida qabul qilingandan s о ‘ng birinchi kurs dasturi b о ‘yicha 
imtihonlarni topshirib, tez fursatda ikkinchi kursda  о ‘qiy boshladi. Qori Niyoziy 
universitetda  о ‘qib yurgan vaqtidayoq, 4- kursdan boshlab  о ‘zbek tilida matematik 
analiz va boshqa matematika kurslaridan ma’ruzalar  о ‘qiy boshlaydi. 1930-yilning 
fevral oyida universitetni bitirgan Toshmuhammad Niyozovich ilmiy, pedagogik va 
tashkiliy ishlar bilan mashg‘ul b о ‘lgan. 1931-yildan universitetning professori, 
keyinchalik uning rektori b о ‘lib ishlagan. Respublikada ilmiy kadrga ehtiyoj shu 
darajada z о ‘r ediki, Toshmuhammad Niyozovichga ayni zamonda universitetdan boshqa
yana bir necha oliy maktablarda matematikadan ma’ruza  о ‘qishga t о ‘g‘ri kelgan,  masalan, 1930-yildan boshlab  О ‘rta Osiyo paxtachilik va irrigatsiya politexnik 
institutida, Toshkent t о ‘qimachilik va yengil sanoat institutida, 1932-yildan 1937-
yilgacha Toshkent pedagogika instituti matematika kafedrasida (mudir b о ‘lib), 1938- 
yildan boshlab universitet fizika-matematika fakultetining umumiy matematika 
kafedrasida (mudir b о ‘lib) ishlashiga t о ‘g‘ri kelgan1 . Qori Niyoziy 1937-1938-yillarda 
О ‘zbekiston Xalq maorif ministri hamda shu yillarning  о ‘zida (va keyin) Fanlar 
komiteti prezidiumining raisi vazifalarida ishlagan. Bu davrda yildan yilga k о ‘payib 
ketayotgan maktablarni zamona talablariga javob bera oladigan  о ‘qituvchilar bilan 
ta’min qilish masalasi turar edi. Shuning uchun pedagogika institutlari tizimiga katta 
ahamiyat berildi va ular maorif ministrligining diqqat markazida b о ‘ldi. Qori 
Niyoziyning pedagogik qarashlari. Qori Niyoziyning fikricha,  о ‘qituvchida  о ‘z kasbiga 
samimiy muhabbat b о ‘lishi kerak. Uning ishiga ishtiyoqi, samimiy muhabbati shu 
darajada z о ‘r ediki, “sharoitning og‘irligiga qaramay, kechasi-yu kunduzi fikr-u zikri 
faqat maktab masalalari ustida borar edi. Buning asosiy sabablaridan biri maktab 
oldidagi oliyjanob maqsad b о ‘lsa, ikkinchisi ijodiy mehnatning zavq-u shavqi edi”2 . 
Toshmuhammad Niyozovich fikricha,  о ‘qituvchining bilimi  о ‘z shogirdlarining 
bilimidan doimo hech b о ‘lmaganda bir necha bosh yuqori turishi kerak, aks holda 
bolalar oldida uning obr о ‘si b о ‘lmaydi, chunki kutilmagan savollarga  о ‘qituvchi javob 
bera olmay qolishi mumkin. Holbuki, bola sezgir b о ‘ladi va juda tez fursatda 
о ‘qituvchining “mulla”ligi oshkor b о ‘lib qoladi.  О ‘quvchilar oldida y о ‘qotilgan obr о ‘ni 
tiklash juda qiyin, hatto ba’zi vaqtlarda mumkin ham emas. Qori Niyoziy shunday 
yozadi: ijodiy hayot bilan yashagan, aqliy mehnat bilan shug‘ullangan har bir kishining,
ayniqsa, olimning,  о ‘qituvchining xususiyatlaridan biri kuzatish qobiliyatidan, 
k о ‘rinishda “arzimaydigan”, “maydachuyda”larga diqqat qilib yurishdan iborat deb 
hisoblaydi. Darhaqiqat, k о ‘rishda k о ‘rish, qarashda qarash bor. Ya’ni biror hodisani 
ayni zamonda k о ‘p kishi k о ‘rgani bilan, undan har biri t о ‘g‘ri xulosa chiqara olmasligi 
mumkin. Qori Niyoziy “Kuzatish qobiliyatini mashq vositasi bilan rivojlantirib borish 
mumkin. Shuning uchun umuman  о ‘qituvchilar, eng avval  о ‘zlarining kuzatish 
qobiliyatlarini rivojlantirib, s о ‘ngra  о ‘z shogirdlarini ham bu sohada sistemali ravishda 
tarbiya qilishlari lozim”. Domla samimiyat insonning eng oliyjanob fazilatlaridan biri  ekanligini ta’kidlaydi. Samimiyat rostg о ‘ylik bilan chambarchas bog‘langan: 
butushunchalardan har biri ikkinchisini taqozo etadi.  О ‘qituvchi bilan  о ‘quvchi orasida 
aloqa samimiy b о ‘lishi kerak. Samimiy b о ‘lmagan aloqaning asosida biror shaxsiy 
manfaat turadi. Bu esa yosh avlodning tarbiyasiga zarar keltiradi. Toshmuhammad 
Niyozovichning matematika haqidagi fikrlari  о ‘quvchilar va turli sohalarda ta’lim 
olayotgan bugungi yoshlar uchun ham katta ahamiyatga egadir. U shunday yozadi: 
“Matematikaning eng qimmatbaho xususiyati shundaki, u kishining mantiqiy 
muhokama qobiliyatini  о ‘stira boradi. ... Holbuki, matematikaning formula va 
qoidalarini yod olish bilan uni egallab b о ‘lmaydi. Matematikaning joni tafakkurda, 
mantiqiy muhokamada b о ‘lib, undagi haqiqatlarni qat’iy, ketma-ket, mantiqiy 
muhokama bilangina oshkor qilish mumkin. Shunday qilib, mantiqiy tafakkur 
malakasiga ega b о ‘lgan kishiga har qanday fan bilan shug‘ullanish uchun mustahkam 
zamin vujudga keladi”. Qori Niyoziy bolaning yoshligidagi, ayniqsa, hayotning 
maktabgacha davri tarbiya nuqtai nazaridan g‘oyat murakkabligini ta’kidlaydi. 
Shuningdek, “ О ‘qituvchi oliy ma’lumotli b о ‘lgani bilan u pastki sinflarda dars berish 
talabiga mutlaqo javob bera olmasligi mumkin”, – deb hisoblaydi. Uning fikricha: 
“ О ‘qituvchi eng avval bola ichki dunyosini, uning psixologiyasini, talab va zaruriy 
ehtiyojlarini juda yaxshi bilib,  о ‘quvchilarning ustidan kundalik va har taraflama ijodiy 
nazorat olib borishi lozim. Xullas, maktabning pastki sinflari iste’dodli, tajribali, mohir 
о ‘qituvchilarning q о ‘lida b о ‘lishi kerak, chunki buning uchun yolg‘iz formal ma’lumot 
k о ‘p vaqt kifoya qilmaydi!”1 . Toshmuhammad Niyozovich  о ‘qituvchilik kasbi 
haqidagi fikrlarini yakunlab shunday xulosaga keladi: “Umuman,  о ‘qituvchining ishi, 
uning qaysi sinfda va nimadan dars berishidan qat’iy nazar, ijodiy b о ‘lishi lozim. Aks 
holda uning s о ‘zi qolipga aylanib,  о ‘qituvchining  о ‘zi oddiy kosibga  о ‘xshab qolishi 
mumkin. Maktabda sodir b о ‘ladigan k о ‘p kamchiliklarning ildizi, ularning asosiy 
manbai ham shunda!”2 . Qori Niyoziyning asarlari haqida. Toshmuhammad Niyozovich
“elementar matematika, oliy matematikaning dastlabki b о ‘limlari (analitik geometriya, 
differensial va integral hisob, oddiy differensial tenglamalar)ning  о ‘zbek tilida 
terminologiyasini tuzdi. Uning bu ishda asos qilib olgan asosiy prinsiplaridan biri  internatsional xarakterda b о ‘lgan terminlarning  о ‘zini qabul qilib, qolganlarining 
о ‘rniga  о ‘zbekcha mosini (ekvivalentini) topishdan iborat edi”
Domla  о ‘zbek tilida darslik yaratish b о ‘yicha ulkan ishlarni amalga oshirdi. U 
о ‘zining dastlabki pedagogik faoliyatidan boshlab yangi tipdagi  о ‘zbek maktablari va 
texnikumlari uchun matematikadan va ayrim boshqa fanlardan darsliklar, q о ‘lyozmalar, 
metodik k о ‘rsatmalar yaratgan. “Tabiatdan bir parcha” (1919), “Ochiq havoda amaliy 
mashg‘ulotlar” (1927), “Tekislik analitikasi” (1928), “T о ‘g‘ri chiziqli trigonometriya va
uning kosmografiyaga tatbiqi” (1929), “Trigonomeriyadan sistematik kurs” (1930) va 
boshqalar shular jumlasidandir. Toshmuhammad Niyozovichning universitetlar va 
pedagogika oliy  о ‘quv yurtlari uchun m о ‘ljallangan “Analitik geometriya” darsligining 
birinchi qismi 1931-yilda, 1933-yilda esa ikkinchi qismi bosilib chiqdi. Bu kitoblar 
keyinchalik qaytadan ishlanib va t о ‘ldirilib, 1937-yilda “Analitik geometriyaning asosiy
kursi” nomi bilan bosilib chiqdi. “Asosiy matematik analiz kursi” darsligining birinchi 
tomi 1937- yilda, ikkinchi qismi 1939-yilda bosilib chiqdi. Ushbu darslik 1941-yilda 
qayta nashr qilingan. Darslik 1968-1969-yillarda qayta ishlanib va t о ‘lidirib, Qori 
Niyoziyning sakkiz tomlik “Tanlangan asarlar”i doirasida uch tomdan iborat b о ‘lib 
bosilib chiqqan. Toshmuhammad Niyozovichning “Asosiy matematik analiz kursi” 
darsligi universitetlarda, pedagogika institutlarida  о ‘tiladigan matematikaning asosiy 
kursini  о ‘z ichiga olgan. Shuning uchun ham u terminlarga va turli matematik 
tushunchalarning ta’riflariga boy b о ‘lib, ayni vaqtda matematik til sohasida asosiy 
q о ‘llanma rolini  о ‘ynagan. Bu darslik bosilgan vaqtda, unga kiritilgan masalalar 
b о ‘yicha  о ‘zbek tilida amalda adabiyot y о ‘qligi e’tiborga olinsa, kurs universitetlar, 
pedagogika institutlari va texnika oliy  о ‘quv yurtlari studentlarini matematik 
tayyorlashda nihoyatda muhim ahamiyat kasb etganligi ravshan b о ‘ladi. Akademik Qori
Niyoziy fors tilini mukammal bilar, fors, arab, eski  о ‘zbek tilidagi q о ‘lyozma manbalar 
ustida erkin ishlar, ulardagi boy ilmiy ma’lumotlardan t о ‘la foydalana olar edi. 
Toshmuhammad Niyozovich 1940-yildan boshlab deyarli  о ‘n yil ichida tinimsiz ishlab 
buyuk astronom olim Ulug‘bek merosini  о ‘rgandi va izlanishlar natijasida 
Ulug‘bekning astronomiya maktabi t о ‘g‘risida ulkan bir asar yaratdi. Bu kitob 
“ Астрономическая   школа   Улугбека ” (“Ulug‘bekning astronomiya maktabi”) nomi  bilan 1950-yilda Moskvada sobiq Ittifoq Fanlar akademiyasi tomonidan nashr etildi (rus
tilida). Asarda Ulug‘bekning jahon fanida tutgan  о ‘rni, hissasi, uning ilmiy merosi keng 
yoritilgan. Ilmiy, tarixiy ma’lumotlarga boy bu asarda Ulug‘bek nomi bilan ilm-fan 
sohasida nom chiqargan astronomik jadvallarni tuzishda q о ‘l keladigan hisoblash 
y о ‘ly о ‘riqlarini  о ‘rgandi, trigonometrik jadvallar tuzish ta’limoti uchun ilk qadam 
hisoblangan masala – bir gradusning sinusini aniqlash masalasi ustida olib borgan 
tadqiqotlarni yoritib berdi. Shuningdek, bu asarda XV asrda Ulug‘bek boshchiligidagi 
Samarqand rasadxonasida gullagan astronomik maktab vakillaridan al-Koshiy, 
Qozizoda ar-Rumiy, Ali Qushchi, va boshqalarning ham matematika, astronomiyaga 
doir ishlari ilk bor tahlil qilingan. Akademik Qori Niyoziyning shoh asari b о ‘lmish 
“Ulug‘bekning astronomik maktabi” 1952-yilda  о ‘sha davrning eng yuksak davlat 
mukofotiga sazovor b о ‘lgan. Garchi bu asar asosan astronomiya va matematika 
fanlariga tegishli b о ‘lsa ham, uning muallifi  о ‘sha masalalarni yoritishda  О ‘zbekiston 
xalqlarining qadimiy madaniy hayoti t о ‘g‘risida, bu yerda yashagan xalqlar og‘zaki 
ijodining rivoj topgani, qahramonlik eposining keng yoyilganligi haqida yozadi. Qori 
Niyoziy XV asrning ikkinchi yarmidagi Hirot adabiy muhiti va unda ulug‘  о ‘zbek shoiri
va mutafakkiri Alisher Navoiy ijodi, Navoiy merosining  о ‘zbek madaniyati tarixidagi 
yuksak  о ‘rni va ahamiyati t о ‘g‘risida ilhom bilan hikoya qiladi. Bu haqda taniqli filolog
olim akademik Aziz Qayumov shunday yozadi: “Ulug‘bekning astronomik maktabi” 
kitobidagi Navoiyga oid kichik bir b о ‘lakda akademik Qori Niyoziy ulug‘ shoir va 
mutafakkirning ijodiga xos b о ‘lgan buyuk g‘oyalar – insonparvarlik, vatanparvarlik, 
xalqparvarlikni ifodalovchi she’riy misollar orqali shoirning boy ruhiy dunyosini ochib 
bergan. Shoir lirikasiga xos joziba va j о ‘shqinlik, sevgi-muhabbatdagi qoyimlik tasviri, 
inson g о ‘zalligining tavsifini yuksak malaka va ilhom bilan namoyish etgan”1 . Qori 
Niyoziy ushbu asari orqali  о ‘zining nafaqat ulug‘ matematik, astronom ekanligini, balki 
о ‘zbek filologiyasining ham mohir bilimdoni b о ‘lganligini namoyish qilgan.

Toshmuhammad Niyozovich Qori Niyoziyning pedagogik qarashlari

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский