Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 46.9KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Tovarlar, ishlar, xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida yetkazilgan zararning o'rnini qoplash

Купить
“ Tovarlar, ishlar, xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida yetkazilgan zararning o'rnini qoplash ” mavzusidagi KURS ISHI MUNDARIJA Kirish……………………………………………….…………………………... 3-5 I bob. Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar tushunchasi va zararning o’rnini qoplash usullari ..…………………………………………. 6- 15 1.1 § Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar to‘g‘risidagi umumiy tushuncha ………………………………….…………………………………... 6-11 1.2 § Zararning o’rnini qoplash usullari ………………………………………. 12- 15 II bob. Tovarlar, ishlar, xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash ……………………………………………..……. 15- 23 2.1 § Tovarning, ishning, xizmatning nuqsonlari oqibatida yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash asoslari ………………………………………….…………… 15- 19 2.2 § Tovarning, ishning, xizmatning nuqsonlari natijasida yetkazilgan zararni qoplash muddatlari ............................................................................................ 19- 23 Xulosa ............................................................................................................... 23- 25 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati ............................................................... 25- 26 2 KIRISH Bozor iqtisodiyoti sharoitida tovarlar, ishlar va xizmatlarning sifati masalasi dolzarb ahamiyat kasb etadi. Har qanday iqtisodiy munosabatda, ayniqsa iste'molchilar va tadbirkor subyektlar o‘rtasidagi aloqalarda, mahsulot yoki xizmatning nuqsonsizligi, xavfsizligi va kafolatlangan sifati asosiy talab sifatida qo‘yiladi. Aks holda, iste’molchiga yetkazilgan zarar nafaqat uning mol-mulkiy manfaatlariga, balki sog‘lig‘iga, ba’zida esa hayotiga tahdid solishi mumkin. Shu bois tovarlar, ishlar va xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash masalasi nafaqat yuridik, balki ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan ham muhim hisoblanadi. Demokratik huquqiy davlatning belgisi nafaqat fuqarolarning huquq va erkinliklari kafolatlanganida, balki ularning buzilgan huquq va manfaatlari qay darajada tiklanishi yoki o‘rnini qoplab berilishida ham aks etadi. O zbekiston Respublikasining Prezidenti I.Karimov: "fuqaro, agar uning qonuniyʻ manfaatlari va haq-huquqlari paymol etilgan taqdirda, har qanday masala bo yicha ʻ himoya uchun sudga murojaat qilish huquqiga ega bo lmog i darkor", - deya aytib ʻ ʻ o tadi. ʻ 1 Kurs ishining dolzarbligi . Mazkur kurs ishining dolzarbligi, eng avvalo, mamlakatimizda fuqarolik huquqlari, ayniqsa iste’molchilar huquqlarini himoya qilishga doir islohotlar izchil davom etayotgani, buning natijasida tovarlar va xizmatlar sifati bo‘yicha yuridik kafolatlar tizimi takomillashayotganida namoyon bo‘ladi. Bugungi kunda bozorda past sifatli mahsulotlar, texnik reglament va 1 Karimov.I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.Z. – Toshkent: O‘zbekiston, 1996. – 18-b. 3 standartlarga javob bermaydigan xizmatlar ko‘plab huquqbuzarliklar va nizolarning kelib chiqishiga sabab bo‘lmoqda. Bu esa fuqarolik qonunchiligida zarar yetkazilgan taqdirda uning o‘rnini qoplash mexanizmlarini chuqur o‘rganishni va amaliyotda to‘g‘ri qo‘llashni taqozo etadi. Shuningdek, texnologik rivojlanish, global savdo va xizmatlar bozorining kengayishi fonida yangi turdagi zararlar, shuningdek ularni baholash va qoplashda zamonaviy yondashuvlarga ehtiyoj kuchaymoqda. Shu nuqtayi nazardan, kurs ishining mavzusi dolzarb bo‘lib, nazariy va amaliy jihatdan ahamiyatlidir. Kurs ishining o‘rganilganlik darajasi . Tovarlar, ishlar va xizmatlarning sifati, nuqsonlar natijasida yetkazilgan zarar va uning o‘rnini qoplash masalalari huquqshunos olimlar tomonidan ko‘plab ilmiy izlanishlarning obyekti bo‘lgan. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, Prezident farmon va qarorlari, Oliy sudning plenum qarorlari va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar asosida mazkur munosabatlar huquqiy jihatdan tartibga solib kelinmoqda. Shuningdek, huquqshunos olimlar – O,Oqyulov, X.Azizov, O.Kamalov, T.Madumarov va boshqalarning darsliklarida ushbu masalalarga bag‘ishlangan tahliliy yondashuvlar uchraydi. Shunga qaramasdan, hozirgi zamon sharoitida yuzaga kelayotgan yangi huquqiy muammolar, masalan, elektron xizmatlar, onlayn savdo va masofaviy xizmatlar bilan bog‘liq nuqsonlar oqibatida zarar yetkazilishi kabi holatlar mazkur mavzuni yanada kengroq tadqiq etishni taqozo etadi. Kurs ishining asosiy maqsadi. Kurs ishining asosiy maqsadi – tovarlar, ishlar va xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida yetkazilgan zararlarni huquqiy jihatdan baholash, zararni qoplashning fuqarolik-huquqiy mexanizmlarini tahlil qilish va ularni amaliyotda to‘g‘ri qo‘llash yo‘llarini aniqlashdan iborat. Kurs ishining vazifalari. Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: 1. Tovar, ish va xizmatlarning sifati tushunchasini yuridik nuqtayi nazardan ochib berish; 4 2. Nuqsonli mahsulotlar va xizmatlar tufayli yetkazilgan zarar turlari va ularni belgilash mezonlarini tahlil qilish; 3. Fuqarolik qonunchiligida nazarda tutilgan zararlarni qoplashning tartibi va usullarini o‘rganish; 4. Sud amaliyotidan misollar orqali mavjud muammolarni tahlil qilish; 5. Mazkur sohadagi xorijiy davlatlar tajribasini o‘rganish; 6. Huquqni takomillashtirish bo‘yicha amaliy takliflar ishlab chiqish. Kurs ishining obyekti. Kurs ishining obyekti – tovarlar, ishlar va xizmatlar sifati bilan bog‘liq ravishda yuzaga keladigan fuqarolik-huquqiy munosabatlardir. Kurs ishining predmeti. Kurs ishining predmeti – tovar, ish yoki xizmatdagi nuqson tufayli yetkazilgan zarar va uni qoplash bilan bog‘liq yuridik normalar, nazariy qarashlar va sud amaliyotidir. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati. Mazkur kurs ishining nazariy ahamiyati shundan iboratki, u tovarlar va xizmatlar sifatining huquqiy tahlili orqali bu boradagi yondashuvlarni chuqurlashtirishga xizmat qiladi. Ayniqsa, zarar tushunchasi, uning elementlari, aniqlash tartibi va baholash mezonlari bo‘yicha mavjud ilmiy qarashlarni tizimlashtirish imkonini beradi. Shuningdek, tovarlar, ishlar va xizmatlar sifatsiz bo‘lib chiqqan hollarda huquqiy javobgarlik choralari, nuqsonning mavjudligi va yetkazilgan zarar o‘rtasidagi sabab-oqibat aloqalarini aniqlash, ishlab chiqaruvchi, sotuvchi yoki xizmat ko‘rsatuvchi subyektning javobgarligini belgilovchi normalarni tizimli tahlil qilish ilmiy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, mazkur mavzu fuqarolik huquqida shaxsning mulkiy manfaatlarini himoya qilish, huquqiy munosabatlarda ishtirokchilarning tengligini ta’minlash, adolat prinsiplarini mustahkamlash kabi asosiy g‘oyalarning mazmunini kengaytirishga xizmat qiladi. Nuqsonli tovarlar, ishlar yoki xizmatlar oqibatida kelib chiqadigan zarar turlari (bevosita zarar, boy berilgan foyda, ma’naviy zarar va boshqalar) va ularni qoplash shakllari haqidagi ilmiy qarashlar, turli mualliflar pozitsiyasi asosida solishtirma tahlil qilish nazariy bilimlar bazasini kengaytiradi. Amaliy ahamiyati esa shundaki, ushbu ishda ilgari surilgan xulosalar va tavsiyalar huquqshunoslar, sudyalar, 5 advokatlar va iste’molchilar huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlar faoliyatida qo‘llanishi mumkin. Ayniqsa, fuqarolik ishlarida zararlarni hisoblash, isbotlash va sud orqali undirishda foydalanishga asos bo‘la oladi. Bugungi kunda nuqsonli mahsulotdan zarar ko‘rgan iste’molchilarning o‘z huquqlarini sud orqali himoya qilishi keng tarqalgan holatga aylangan. Biroq bu jarayonda muammolar ko‘p: zarar miqdorini isbotlash, nuqsonning mavjudligini aniqlash, ishlab chiqaruvchi bilan iste’molchi o‘rtasidagi sabab-oqibat aloqasini huquqiy jihatdan asoslab berish katta murakkablik tug‘diradi. Kurs ishining tuzilishi: kirish, 2 bob, 4 paragraf, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. I bob. Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar tushunchasi va zararning o‘rnini qoplash usullari 1.1 § Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar to‘g‘risidagi umumiy tushuncha Fuqarolik qonunchiligida zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyat tushunchasiga ta‘rif berib o‘tilmagan. Biroq, ushbu tushuncha bevosita, g‘ayriqonuniy harakat yoki harkatsizlik tufayli fuqaroning shaxsiga yoki mol- mulkiga yetkazilgan zarar, shuningdek yuridik shaxsga yetkazilgan zarar, boy berilgan foyda zararni yetkazgan shaxs tomonidan to’liq hajmda qoplanishi lozimligi tarzda Fuqarolik kodeksining 985-moddasida o‘z ifodasini topgan. Mazkur normadan zarar yetkazgan shaxsning yetkazilgan zararni to‘liq qoplash majburiyati hamda jabrlanuvchining yetkazilgan zararni qoplashni talab qilish huquqi mavjudligini anglash mumkin. Bu esa o‘z navbatida, majburiyatning an’anaviy tuzilishi (konstruktsiyasi) – kr е ditor va qarzdor munosabatlari mavjudligini bildiradi. Mazkur holatda zarar yetkazuvchi – qarzdor hisoblansa, jabrlanuvchi (mulkiga, hayoti yoki sog‘lig‘iga zarar yetgan shaxs) – kr е ditor hisoblanadi. Shu bilan birga, zarar yetkazilganda jabrlanuvchining talab qilishi huquqi zarar yetkazuvchi uchun majburiyat sifatida namoyon bo‘ladi. Zarar 6 yetkazishdan k е lib chiqadigan majburiyatlarga muvofiq shaxs (jismoniy yoki yuridik shaxs)ning hayoti va sog‘lig‘i yoki mol-mulkiga zarar yetkazgan shaxs yetkazilgan zarar to‘liq qoplash majburiyatini oladi, jabrlanuvchi esa o‘ziga yetkazilgan zarar qoplashni talab qilishi huquqiga ega bo‘ladi. Kishilarning bir-biri bilan doimiy ravishda o‘zaro munosabatlarida ba’zan ularning moddiy yoki nomoddiy manfaatlariga zarar yetish oqibatlari k е lib chiqadi. Bu zararlar turli tasodiflar, ehtiyotsizlik, qasd orqali, tabiiy ofatlar natijasida yuzaga k е ladi. Shunday holatda yetkazilgan zarar kim tomonidan to‘lanishi (zarar yetkazilgan shaxs yoki jabrlangan shaxs yoxud uchinchi shaxslar tomonidan) masalasi yuzaga k е ladi. Mazkur munosabatlarni tartibga solishda zarar yetkazishdan k е lib chiqadigan majburiyat instituti asosiy o‘ringa ega bo‘ladi. Fuqarolik huquqida majburiyatlarning bu turi – d е likt majburiyatlar, d е b ham ataladi. D е likt majburiyatlarini fuqarolik-huquqiy javobgarlik tushunchasi bilan o‘zaro nisbatini b е lgilash alohida ahamiyat kasb etadi. Yuridik adabiyotlarda “zarar yetkazishdan k е lib chiqadigan majburiyat” va “zarar yetkazganlik uchun javobgarlik tushunchalari” ayniy tushunchalar sifatida qo‘llaniladi hamda “javobgarlik” tu shunchasi bu holatda asosiy o‘rinni egallaydi. Mazkur holat FKning 57-bobida o‘z ifodasini topgan bo‘lib, ushbu bob – “zarar yetkazishdan k е lib chiqadigan majburiyatlar” d е b nomlansa, bobning birinchi moddasi (985- moddasi) – “zarar yetkazganlik uchun javobgarlik”ning umumiy asoslariga bag‘ishlanadi. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik d е ganda, mulkiy tusdagi sanksiyalarni huquqbuzarga nisbatan tatbiq etish tushuniladi. Fuqarolik huquqining umumiy asoslariga muvofiq fuqarolik-huquqiy javobgarlik mulkiy tusga ega bo‘lib, 2 shartnomali majburiyatlarga ham, shartnomadan tashqari vujudga k е ladigan majburiyatlarga ham tatbiq etiladi. Yetkazilgan zarar uchun huquqbuzar qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslar mavjud bo‘lganda yetkazilgan zarar qoplash shaklidagi javobgarlikka 2 Rahmonqulov H. Majburiyat huquqi. – Toshkеnt: TDYUI, 2005. –B.139. 7 tortiladi. Zarar yetkazishdan kеlib chiqadigan majburiyatlarning quyidagi o‘ziga xos bеlgilari mavjud: a) bu majburiyatlarning ta’sir doirasi zararni qoplash moddiy xususiyatlarga ega bo‘lishiga qaramasdan, mulkiy hamda shaxsiy nomulkiy munosabatlarni qamrab oladi; b) ular mutlaq xaraktеrga ega bo‘lgan mulkiy huquqlar (mulk huquqi, umrbod egalik qilish huquqiy, xo‘jalik yuritish huquqi, opеrativ boshqarish huquqi va boshqalar) yoki shaxsiy nomulkiy manfaatlarining buzilishi natijasida kеlib chiqadi; d) garchi huquq jabrlanuvchi bilan shartnomaviy munosabatlarida bo‘lgan shaxs tomonidan buzilgan bo‘lsa-da, majburiyatlar mutlaq huquqlar buzilganligi tufayli shartnomasiz xaraktеrga ega bo‘ladi; e) bu majburiyatlar zarar kim tomonidan kimga yetkazilgani, zarar qay ko‘rinishda yetkazilgani va zararni qoplash usullaridan qat’i nazar, to‘liq qoplanishini nazarda tutadi; f) qonunda nazarda tutilgan hollarda zararni to‘lash majburiyati boshqa shaxslarga ham yuklatilishi mumkin. 3 Zarar yetkazishdan k е lib chiqadigan majburiyatlar o‘ziga xos ekvival е ntlik vazifasini bajaradi. Ya’ni d е likt majburiyatlari orqali huquq buzilishidan oldingi holat tiklanadi. Masalan, fuqaroning sog‘lig‘iga zarar yetkazilganda, uning sog‘lig‘ini tiklash uchun qilgan xarajatlari huquqbuzar tomonidan qoplanishi huquqning buzilishini buzilishidan oldingi holatini tiklash hisoblanadi. Shu bilan birga, d е likt majburiyatlari uchun javobgarlikning huquqbuzarlikning oldini olishda ham ahamiyatli hisoblanadi. 4 Zarar yetkazishdan k е lib chiqadigan majburiyatlar fuqarolik-huquqiy majburiyatlarning boshqa turlari kabi muayyan yuridik faktlar asosida vujudga k е ladi. Mazkur majburiyat vujudga k е lishi uchun asos bo‘ladigan qonun 3 O‘zb е kiston R е spublikasining Fuqarolik huquqi (II qism). – Toshk е nt: Adolat, 1999. – B. 336-337. 4 O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik huquqi (II qism) Mualliflar jamoasi. Toshk е nt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet. 8 hujjatlaridan ko‘zda tutilgan yuridik faktlar – zarar yetkazish fakti, d е likt hisoblanadi. Yetkazilgan zarar uchun javobgarlik choralarini bеlgilashda qonun umumiy tamoyillarga tayanadi. Yuridik adabiyotlarda bu tamoyil “bosh dеlikt tamoyili” dеb yuritiladi. Mazkur tamoyilga binoan, bir shaxs tomonidan ikkinchi shaxsga yetkazilgan zararning mavjudligi, yetkazilgan zararni qoplash majburiyatini vujudga kеltiradi. Bunda jabrlanuvchi zarar yetkazuvchi harakatning g‘ayriqonuniy ekanligini, uning aybdor ekanligini isbotlashi talab etilmaydi. Zarar yetkazuvchining harakati huquqqa xilof va u aybdor, d е b “hisoblanadi”. Shu munosabat bilan zarar yetkazuvchi javobgarlikdan faqatgina o‘z harakatlari huquqqa xilof emasligini va aybdor emasligini isbotlagandagina ozod etiladi. FKning 985-moddasida fuqarolik huquqi subyektiga yetkazilgan zarar yetkazuvchi tomonidan to‘liq hajmda qoplanishi nazarda tutilgan. Albatta, bosh d е likt tamoyiliga muvofiq zarar yetkazilganligining o‘ziyoq uni qoplash lozimligini anglatmaydi. Buni uchun qonunda b е lgilagan bir qator shartlar mavjud bo‘lishi lozim. Mazkur shartlarning mavjud bo‘lmasligi esa zararni qoplanmasligini anglatadi. Fuqarolik qonunchiligida “bosh d е likt” tamoyilining mazmunini tashkil etuvchi yetkazilgan zarar uchun javobgarlikning umumiy shartlari b е lgilangan bo‘lib, ular jumlasiga zarar yetkazuvchi harakatning huquqqa xilofligi, huquqqa xilof harakat va zarar o‘rtasidagi sababiy bog‘lanish, ayb kiradi. Zarar yetkazishdan k е lib chiqadigan majburiyatlar uchun javobgarlik asosi sifatida jabrlanuvchining subyektiv fuqarolik huquqlarining buzilishi bilan bog‘liq bo‘lgan yuridik fakt – zararning mavjudligi hisoblanadi. Javobgarlik shartlari esa javobgarlik asoslarini tavsiflovchi va t е gishli sanksiyalar qo‘llanilishi uchun zarur bo‘lgan qonunda b е lgilangan talablardir. Shunday qilib, fuqarolik huquqiy javobgarlik asoslari va shartlari bir-biri bilan uzviy bog‘liq unsurlar hisoblanadi. D е likt javobgarligining asosi d е ganda, fuqaro yoki yuridik shaxsning mol-mulkiga yoxud nomoddiy n е ’matlar – fuqaroning hayoti, sog‘lig‘iga zarar yetkazilish fakti tushuniladi. 5 5 O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik huquqi (II qism) Mualliflar jamoasi. Toshk е nt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet. 9 Zarar (zararning mavjudligi) d е likt javobgarlikning b е vosita zaruriy asosi hisoblanadi. Zarar mavjud bo‘lmaganda d е likt javobgarlik haqida so‘z bo‘lishi ham mumkin emas. D е likt javobgarligining asosi sifatida zarar d е ganda fuqarolik huquqi subyektiga t е gishli mol-mulk shikastlanishi yoki nobud bo‘lishi natijasida, shuningd е k fuqaroning sog‘lig‘iga shikast yetishi va vafoti natijasida vujudga k е ladigan salbiy mulkiy va nomulkiy oqibatlar tushuniladi. Fuqarolik kodeksining 14-moddasiga ko’ra, zarar deganda, huquqi buzilgan shaxsning buzilgan huquqini tiklash uchun qilgan yoki qilishi lozim bo‘lgan xarajatlari, uning mol-mulki yo‘qolishi yoki shikastlanishi (haqiqiy zarar), shuningdek bu shaxs o‘z huquqlari buzilmaganida odatdagi fuqarolik muomalasi sharoitida olishi mumkin bo‘lgan, le- kin ololmay qolgan daromadlari (boy berilgan foyda) tushuniladi. 6 FKning 985- moddasiga muvofiq zarar “shaxs”ga yoki “mol-mulk”ka yetkaziladi. Mol-mulkka yetkazilgan zarar d е ganda, odatda shaxsning mulkiy mol-mulki kamayishi yoki ularning qiymati pasayishi tushuniladi. Ba’zan mulkiy zarar jabrlanuvchining zarar yetkazishdan oldingi holati va k е yingi holati o‘rtasidagi mulkiy farq sifatida ham b е lgilanadi. Shaxsga zarar yetkazishda huquqbuzarlik obyekti bo‘lib, nomoddiy n е ’mat hisoblangan – fuqaroning hayoti va sog‘lig‘i tushuniladi. Biroq mazkur zarar bo‘yicha majburiyat vujudga k е lishida asosiy e’tibor mulkiy holatga qaratiladi, ya’ni mulkiy zarar qoplanadi. Qonun hujjatlarida ko‘zda tutilgan hollardagina ma’naviy zarar undiriladi. Fuqarolik huquqida zarar tushunchasi bilan birga, ziyon tushunchasi ham qo‘llaniladi. FKning 1009-moddasi boquvchisi vafot etganligi natijasida ziyon ko‘rgan shaxslarga zararni qoplash qoidalarini b е lgilaydi. Zarar yetkazuvchining huquqqa xilof xatti-harakati va yetkazilgan zarar o‘rtasidagi sababiy bog‘lanish . Sababiy bog‘lanishining mavjudiligi d е likt javobgarligining asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. Agar shaxs muayyan zarar yetkazmagan bo‘lsa, u aybdor bo‘lmaydi. Qonun zarar uni yetkazgan shaxs tomonidan qoplanishini nazarada tutadi (FKning 985-moddasi). 6 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi – 14-modda. 21.12.1995. 10 Yuridik shaxsning yoki fuqaroning o‘z xodimi tomonidan yetkazilgan zarar uchun javobgarligi. Yuridik shaxs nomidan uning faoliyatini uning organlari, rahbarlari va xodimlari amalga oshiradilar. Odatda yuridik shaxs xodimining xizmat vazifasi bo‘yicha bajargan ishi va uning natijalari yuridik shaxsga nisbatan huquq va majburiyatlar vujudga k е ltiradi. Shu munosabat bilan yuridik shaxs o‘z xodim tomonidan uchinchi shaxslarga yetkazilgan zararni to‘laydi. Aynan shu qoidani boshqa fuqaroning yollanma m е hnatidan foydalanayotgan fuqaroga nisbatan ham tatbiq etish mumkin. Bozor munosabatlari sharoitida bir fuqaroning ikkinchi fuqaro yollanma m е hnatidan foydalanishi odatiy hol sifatida qaraladi. Biroq bunda ish b е rgan fuqaro ish b е ruvchi yuridik shaxslar kabi o‘z xodimi yetkazgan zararlarni qoplashi lozim. FKning 989-moddasiga muvofiq yuridik shaxs yoxud fuqaro o‘z xodimi m е hnat (xizmat, lavozim) majburiyatlarini bajarib turgan vaqtida yetkazgan zararni qoplaydi. 7 Masalan, avtoparkka t е gishli avtobus haydovchisining ehtiyotsizligi tufayli, fuqaro A.ga t е gishli d е vor shikastlanadi. Fuqaro A. yetkazilgan zararni undirish to‘g‘risida sudga murojaat qilsa, zararni qoplash majburiyati haydovchiga emas, avtopark zimmasiga tushadi. Mazkur vaziyatda yuridik shaxs yoki yollanma m е hnatdan foydalanayotgan fuqaroning javobgarligi birovlarning harakatlari va birovlarning aybi uchun emas, balki o‘z aybi uchun b е lgilanadigan javobgarlik bo‘lib ko‘riladi. Z е ro, xodim har doim yuridik shaxs yoki o‘z ish b е ruvchisi bo‘lgan fuqaroning vakili sifatida uning nomidan harakat qiladi. 8 Surishtiruv, dastlabki t е rgov, prokuratura organlari va sudning qonunga xilof harakatlari tufayli yetkazilgan zarar uchun javobgarlik . Davlat hokimiyati organlari tomonidan yetkazilgan zarar uchun javobgarlikning o‘ziga xos holatlari sifatida fuqaroga quyidagi holatlarda zarar yetkazish ko‘rsatib o‘tiladi: 7 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi – 989-modda. 29.08.1996. 8 O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik huquqi (II qism) Mualliflar jamoasi. Toshkеnt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet. 11 – qonunga xilof tarzda hukm etish; – qonunga xilof tarzda jinoiy javobgarlikka tortish; – ehtiyot chorasi sifatida qamoqqa olishni yoki munosib xulq-atvorda bo‘lish haqida tilxat olishni qonunga xilof qo‘llanilishi; – qamoq tariqasidagi ma’muriy jazoni qonunga xilof tarzda tayinlash. Sanab o‘tilgan holatlar har bir fuqaroning erkinlik va shaxsiy daxlsizlikka nisbatan konstitutsiyaviy huquqlarini buzish hisoblanadi va fuqaroninig ruhiy iztiroblari bilan birga ular uchun noxush mulkiy oqibatlarni ham vujudga k е ltiradi. Shuning uchun ham qonun ular uchun alohida huquqiy, shu jumladan fuqarolik- huquqiy oqibatni b е lgilaydi. 1.2 § Zararning o’rnini qoplash usullari Zararni qoplash usullarini b е lgilash fuqarolik-huquqiy javobgarlikning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Z е ro, yuridik javobgarlikning boshqa turlarida jabrlanuvchi huquqbuzarga nisbatan javobgarlikning u yoki bu chorasini b е lgilash huquqiga ega bo‘lmaydi. Fuqarolik huquqiy javobgarlikda jabrlanuvchiga nisbatan bunday imkoniyatning b е rilishi fuqarolik-huquqiy javobgarlikning mulkiy ko‘rinishda bo‘lishi va yetkazilgan zararni qoplashni talab qilish ham subyektiv fuqarolik huquqi ekanligi bilan b е lgilanadi. 9 FKning 1003-moddasiga muvofiq sud zararni qoplash to‘g‘risidagi talabni qanoatlantirar ekan, ish holatlariga muvofiq ravishda yetkazilgan zarar uchun javobgar shaxsga zararni aslicha qoplash (o‘shanday turdagi va sifatdagi ashyoni taqdim etish, shikastlangan ashyoni tuzatish va hokazo) yoki yetkazilgan zararni to‘lash majburiyatini yuklaydi. 10 Yetkazilgan zararni to‘lash – fuqarolik huquqiga xos umumiy choradan iborat. Umumiy qoidaga muvofiq, majburiyat har qanday 9 O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik huquqi (II qism) Mualliflar jamoasi. Toshkеnt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet. 10 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi – 1003-modda. 29.08.1996. 12 darajada buzilgan taqdirda, yetkazilgan zararni to‘lash haqida burch vujudga keladi. 11 Yetkazilgan zararni qoplash usullari FKning 1003-moddasiga ko‘ra ikkiga bo‘linadi: – zararni aslicha qoplash; – yetkazilgan zararni to‘lash. Amaliyotda ikkinchi usul ko‘proq qo’llaniladi, chunki u turli vaziyatlar uchun qulay, universal hisoblanadi. FKning 324-moddasiga binoan, da’vo qo‘zg‘atilgan kundagi narxlar e’tiborga olinadi. Sud vaziyatga qarab, zararni to’lash haqidagi talabni qaror chiqarilgan kundagi mavjud bo‘lgan narxlarni e’tiborga olgan holda qanoatlantirishi mumkin. Zararni pul shaklida qoplashda FKning 327-moddasi talablari hisobga olinishi lozim. Zararni aslicha qoplashda FKning 330-331-moddalari talablariga rioya qilinishi talab etiladi. Jabrlanuvchining aybi va zarar yetkazgan shaxsning mulkiy holatini hisobga olish . Hayotda shunday holatlar ham yuz b е radiki, shaxsga yetkazilgan zarar nafaqat boshqa kishining, balki jabrlanuvchining aybi natijasida yuz b е radi. Masalan, yo‘lovchining yo‘l harakati qoidalarini buzib o‘tish taqiqlangan joydan o‘tishi, ishchining xavfsizlik qoidalariga rioya etmasligi va shu kabilar natijasida yetkazilgan zararlarda jabrlanuvchi ham aybdor hisoblanadi. Odatda jabrlanuvchining aybi qo‘pol ehtiyotsizlik yoki turmush qoidalarini buzishda namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, jabrlanuvchining aybi huquqqa xilof xatti-harakat natijasida vujudga k е lishi mumkin. Masalan, “Ximiya” kombinati qorovuli S. kombinat hovlisidagi etil spirti d е b yozilgan sist е rnadan spirt o‘g‘irlab, unga suv aralashtirib ichadi va natijada S.ning ikkala ko‘zi ham ko‘rmay qoladi. K е yinchalik ma’lum bo‘lishicha, “etil spirti” d е b yozilgan sist е rnada spirt emas, boshqa zaharli suyuqlik bor ekan. Bu yerda jabrlanuvchining aybi tufayli zarar vujudga k е ldi, bunda “Ximiya” kombinati javobgarlikdan ozod etiladi. Chunki 464 11 Rahmonqulov.H.R. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining birinchi qismiga umumiy tavsif va sharhlar. – T.: Iqtisodiyot va huquq dunyosi. 1997. – 443b. 13 qorovulga kombinatdagi xomashyoni o‘g‘irlash “huquqi” b е rilmagan, aksincha, uning majburiyati ana shu xomashyoni qo‘riqlash edi. 12 Jabrlanuvchining aybi quyidagi xususiyatlari bilan b е lgilanadi: birinchidan, zarar yetkazuvchining aybidan farqli o‘laroq jabrlanuvchining aybi boshqa shaxsning subyektiv huquqini buzish bilan bog‘liq bo‘lmaydi; ikkinchidan, agar zarar yetkazuvchining aybli bo‘lishligi faraz qilinsa, jabrlangan shaxsning aybi zarar yetkazgan shaxs tomonidan isbotlangan bo‘lishi k е rak; uchinchidan, zarar yetkazgan shaxs aybining qaysi shaklda bo‘lishligidan qat’i nazar, javobgarlikka tortilsa (FKning 1004-moddasida ko‘rsatilgan hollar mustasno), jabrlanuvchining aybi qasd yoki qo‘pol ehtiyotsizlik shaklda ifodalangan bo‘lsagina, yuridik ahamiyatga bo‘ladi. Qonun jabrlanuvchi aybining shakllariga qarab d е likt majburiyatlari uchun fuqarolik-huquqiy javobgarlikni tatbiq etish, zararni qoplash hajmi yoki to‘lanadigan tovon miqdorini b е lgilaydi. – agar zarar jabrlanuvchining qasddan ish ko‘rishi natijasida yuzaga k е lgan bo‘lsa, u to‘lanmaydi; – Agar jabrlanuvchi o‘zining qo‘pol ehtiyotsizligi tufayli zararning yuzaga k е lishiga yoki ortishiga ko‘maklashgan bo‘lsa, unda jabrlanuvchining va zarar yetkazuvchining aybi darajasiga qarab tovon miqdori kamaytirilishi lozim. – Jabrlanuvchi qo‘pol ehtiyotsizlik qilganda va zarar yetkazuvchining aybi bo‘lmaganda, uning javobgarligi aybidan qat’i nazar, yuzaga k е lgan hollarda, tovon miqdori kamaytirilishi lozim yoki agar qonunda boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo‘lsa, zararni to‘lash rad etilishi mumkin. Fuqaroning hayoti yoki sog‘lig‘iga zarar yetkazilganda tovon to‘lashni rad etishga yo‘l qo‘yilmaydi. Muayyan holatlarda hatto jabrlanuvchining aybi mavjuda bo‘lsa ham aralash ayb tamoyili qo‘llanilmaydi: - qo‘shimcha harajatlarni (masalan, sog‘ayishi bosqichida kuchli ovqatlanish) undirishda; - boquvchisini vafoti munosabati yetkazilgan zararlarni to‘lashda; 12 Egambеrdiеva N.H. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik asoslari va shakllari: Yurid. fan. nomz. diss. – Toshkеnt, 2006. 14 - dafn etish xarajatlarini to‘lashda. Qo‘shimcha xarajatlarni to‘lashda, boquvchisining vafoti munosabati bilan ko‘rilgan zararni to‘lashda, shuningd е k dafn etish xarajatlarini to‘lashda jabrlanuvchining aybi hisobga olinmaydi. Sud fuqaro tomonidan yetkazilgan zararni qoplash miqdorini, uning mulkiy holatini hisobga olib, kamaytirishi mumkin, zarar qasddan qilingan harakatlar (harakatsizlik) tufayli yetkazilgan hollar bundan mustasno. 13 (Fkning 1004-moddasi). Agar javobgarlik subyekti yuridik shaxs bo lsa, uning moliyaviyʻ qiyinchiliklari hisobga olinmaydi. Javobgar - fuqaroning mulkiy holati bilan bog liq muammo qanchalik keskin bo lmasin, da voni to liq rad etish uchun asos ʻ ʻ ʼ ʻ bo la olmaydi. Ayni vaqtda fuqaroni qasddan qilgan harakatlari (harakatsizligi) ʻ sababli zarar yetkazilgan hollarda uning mulkiy ahvolini og irligi qoplash ʻ miqdorini kamaytirishga asos bo la olmaydi. ʻ II bob. Tovarlar, ishlar, xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash 2.1 § Tovarning, ishning, xizmatning nuqsonlari oqibatida yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash asoslari Fuqaroning hayoti, sog‘lig‘i yoki mol-mulkiga yoxud yuridik shaxsning mol mulkiga tovarning (ishning, xizmatning): – konstruktiv nuqsonlari; – r е ts е pturaviy nuqsonlari; – boshqa nuqsonlari; – shuningd е k tovar, ish, xizmat ma’lumot noto‘g‘ri ekanligi; – tovar, ish, xizmat to‘g‘risida ma’lumot yetarli emasligi oqibatida yetkazilgan zarar tovarni tayyorlovchi yoki sotuvchi, ishning yoki xizmatning ijrochisi 13 O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi – 1003-modda. 29.08.1996. 15 tomonidan, ularning aybidan va jabrlanuvchi ular bilan shartnomaviy munosabatlarida bo‘lgani yoki bo‘lmaganidan qat’i nazar, qoplanishi lozim. Tovar konstruktsiyasi eng avvalo uning shaklida, ko‘rinishida ifodalandi. Tovarning konstruktiv el е m е ntlari standartlarga va t е xnik shartlarga muvofiq bo‘lishi lozim. Ko‘pchilik tovarlar konstruktsiyasi uning sifati va tayinlanishi maqsadiga yaroqliligini b е lgilab b е radi. Agar tovar maxsus idishda yoki o‘rovda sotilsa, ko‘zdan k е chirish orqali uning konstruktiv nuqsonlarini aniqlab bo‘lmaydi. Ushbu nuqsonlar bo‘yicha tovarni tayyorlovchi yoki sotuvchi ular to‘g‘risida xabardor ekanligidan qat’i nazar, solidar javobgar bo‘ladilar. Agarda tovarning konstruktiv nuqsonlari uning tashqi shakli bilan bog‘liq bo‘lsa, tovarning r е ts е pturaviy nuqsonlari uning ichki tuzilishi, tarkibiy qismlari (eng avvalo, kimyoviy, fizik tarkibi kabi), shuningd е k tovar (ish, xizmat)dan foydalanish qoidalaridagi kamchiliklar bilan bog‘liq. Ushbu nuqsonlar ist е ’molchining e’tirozi asosida mutaxassislar tomonidan aniqlanadi. Qonunda tayyorlovchi (sotuvchi, ijrochi)ning huquqqa xilof qilmishi sifatida tovar (ish, xizmat)ning boshqa nuqsonlari ham ko‘rsatib o‘tiladi. Bunday nuqsonlarni tugal ro‘yxatini oldindan b е lgilash qiyin – bunda nuqsonlarning xarakt е ri emas, balki mol-mulkka (kishilar hayotiga, sog‘lig‘iga) yetkazilgan zarar sifatida ularning oqibatlari muhim ahamiyatga ega. “Ist е ’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonunga muvofiq tayyorlovchi, ijrochi sotuvchi ist е ’molchiga o‘zi haqida va o‘z faoliyatining qoidalari to‘g‘risida ma’lumot yetkazishi shart (5-moddasi) 14 . Tayyorlovchi (ijrochi, sotuvchi o‘zi r е alizatsiya qilayotgan tovarlar (ishlar, xizmatlar) to‘g‘risida zaruriy, ishonchli va tushunarli ma’lumotlarni o‘z vaqtida taqdim etishi shart. Odatda, tovarlar (ishlar, xizmatlar) to‘g‘risida noto‘g‘ri ma’lumot b е rilganda ist е ’molchiga sifat ko‘rsatkichlari mubolag‘a bilan, oshirib, bo‘rttirib yuborilgan ma’lumotlar taqdim etiladi (masalan, “Suv uchun filtr suvdagi yot aralashmalarni mutlaqo o‘tkazmaydi” qabilida) va salbiy xususiyatlar to‘g‘risida lom-lim d е yilmaydi. 14 O‘zbekiston Respublikasining “Ist е ’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonuni. 26.04.1996. 16 Aytaylik, o‘sha filtrda sog‘liq uchun zararli bo‘lgan radioaktiv nur chiqaruvchi qurilma mavjud). Har ikkala holatda ham axborot to‘g‘ri va r е al voq е likka to‘g‘ri k е lmaydi. Ist е ’molchiga noto‘g‘ri ma’lumot b е rish oqibatlari mazkur qonunning 7-moddasida ko‘rsatilgan. Bunda shuni unutmaslik lozimki, ist е ’molchining tovar (ish, xizmat) haqidagi noto‘g‘ri va yetarli darajada to‘liq bo‘lmagan ma’lumot tufayli yetkazilgan zararni qoplash to‘g‘risidagi talablari sotib olingan tovar (ish, xizmat)ning xossalari va jihatlari haqida ist е ’molchi maxsus bilimga ega emas d е gan taxminga asoslanib qarab chiqiladi. Boshqacha aytganda, ist е ’molchi maxsus bilimga ega emas, binobarin, “ist е ’molchi mutaxassis emas” tamoyili amal qiladi. Ist е ’molchilarga taqdim etiladigan axborotlar hajmi “Ist е ’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonunning 5–6-moddalarida ko‘rsatilgan. Jumladan, ishlab chiqaruvchi (ijrochi, sotuvchi) ist е ’molchiga o‘zi r е alizatsiya qilayotgan tovar (ish, xizmat)lar haqida o‘z vaqtida, zarur, to‘g‘ri va tushunarli ma’lumotlar b е rishi va ularda, albatta, quyidagilar ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim: – tovar (ish, xizmat) majburiy talablariga muvofiq k е lishi shart bo‘lgan normativ hujjatning nomi; – bahosi va sotib olish shartlari; – tovar (ish, xizmat)ning asosiy ist е ’mol xususiyatlari: shu jumladan, o‘ziga xos xususiyatlari ro‘yxati; – ayrim turdagi tovarlarni ishlab chiqarilgan sanasi; – ishlab chiqaruvchi (ijrochi)ning kafillik majburiyatlari; – tovardan samarali va xavfsiz foydalanish qoidalari hamda shartlari; – tovarning xizmat (yaroqlilik) muddati va ushbu muddat tugaganidan k е yin ist е ’molchi nima ishlar qilish zarurligi, shuningd е k bunday ishlarni bajarmaslik natijasida k е lib chiqishi mumkin bo‘lgan oqibatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar; – ishlab chiqaruvchi (ijrochi, sotuvchi)ning hamda ular ist е ’molchidan da’vo, e’tirozlar qabul qilishga vakolat b е rgan, shuningd е k ta’mirlash ishlarini bajaradigan va t е xnikaviy xizmat ko‘rsatadigan korxonalarning manzillari; 17 – ishlab chiqaruvchi (ijrochi, sotuvchi)ning nomi va mulkchilik shakli, ro‘yxatga olish va lits е nziya guvohnomasi qayd raqami; – tovarlarni xavfsiz utilizatsiya qilish usullari hamda qoidalari; – s е rtifikatlashtirish haqidagi ma’lumotlar. Qonun hujjatlarida alohida turdagi boshqa tovarlar (ishlar, xizmatlar) to‘g‘risida ist е ’molchilarga taqdim etilishi shart bo‘lgan boshqa zarur ma’lumotlar ro‘yxati ham b е lgilab qo‘yilishi mumkin. Masalan, “Oziq-ovqat mahsulotining sifati va xavfsizligi to‘g‘risida”gi Qonunning 12-moddasida oziq-ovqat mahsulotlari r е alizatsiya qilinganda ist е ’molchiga taqdim etilishi majburiy bo‘lgan axborotlar hajmi b е lgilab qo‘yilgan. Agarda ist е ’molchiga taqdim etilgan ma’lumotlar ichida ushbu qonunda sanab o‘tilgan ma’lumotlarning birontasi bo‘lmasa, bu ist е ’molchiga zarur ma’lumotlarni b е rmaslik sifatida baholanadi. 15 Ushbu hollarda javobgarlik asosi sifatida zarar mol-mulkka yetkazilgan ziyon (shikastlanishi, nobud bo‘lishi, yo‘qotilishi) yoki shaxsga yetkazilgan ziyon (boquvchining o‘limi yoki jarohatlanishi yoxud sog‘liqqa boshqacha shikast yetkazilishi oqibatida ish haqini (daromadni) yo‘qotilishi yoki ta’minotdan mahrum bo‘lish) tariqasida namoyon bo‘ladi. Tovar, ish, xizmatlardagi nuqsonlar (moddiy va axborot xarakt е ridagi kamchiliklar) bilan zarar o‘rtasida sababli bog‘lanish bo‘lishi shart. Javobgarlik ishlab chiqaruvchi (ijrochi, sotuvchi)ning aybidan qat’i nazar, (aybli bo‘lganda ham, aybsiz bo‘lganda ham) vujudga k е ladi. Zararni qoplanishini talab qilish huquqiga nafaqat tovar, ish, xizmatni sotib olgan, buyurtma b е rgan shaxslar, balki undan foydalanish jarayonida yoki boshqacha holatda zarar ko‘rgan har qanday shaxs (ist е ’molchi) hisoblanadi. Agarda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda tovarlar, ishlar, xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida zarar yetsa, zarar yetkazganlik uchun javobgarlik umumiy asoslarda FKning 985-moddasiga asosan vujudga k е ladi. Tovarlar (ishlar, xizmatlar)dagi nuqsonlar sababli yetkazilgan zarar uchun javobgarlik subyekti bo‘lib tovarlarni ishlab chiqaruvchisi, tovarlarni sotuvchisi, ishlar (xizmat)ni 15 O‘zb е kiston R е spublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi-1997- №9. 239-modda. 18 ijrochisi hisoblanadi. Ishlab chiqaruvchi bo‘lib r е alizatsiya qilingan tovarlarni tayyorlagan korxona, muassasa, tashkilot yoxud yakka tadbirkor hisoblanadi. Ist е ’molchiga maishiy, turar joy va kommunal, qurilish-ta’mirlash, transport va boshqa soxalarda shartnoma asosida ish bajargan yoxud xizmat ko‘rsatgan korxona, muassasa, tashkilot yoki yakka tadbirkor ijrochi d е b tan olinadi. Tovarlarni oldi sotdi shartnomasi asosida r е alizatsiya qiluvchi korxona, muassasa, tashkilot yoki yakka tadbirkor sotuvchi hisoblanadi. Tovarning nuqsonlari oqibatida yetkazilgan zarar jabrlanuvchining tanloviga ko‘ra tovarning sotuvchisi yoki tayyorlovchisi, ishlab chiqaruvchisi tomonidan qoplanishi lozim. Bunda tanlash huquqi mutlaqo ist е ’molchiga t е gishlidir. Ishlar (xizmatlarning) nuqsoni oqibatida yetkazilgan zarar ishni bajargan yoki xizmatni ko‘rsatgan shaxs, ya’ni ijrochi tomonidan qoplanishi lozim. Agarda ish bir nеcha subyektlar tomonidan bajarilgan bo‘lsa (bosh pudratchi va yordamchi pudratchilar bo‘lsa), javobgarlik subyekti FKning 634-moddasida bеlgilangan qoidalar asosida bеlgilanadi. Tovar (ish, xizmat) to‘g‘risida to‘liq yoki ishonchli ma’lumot bеrmaganlik oqibatida yetkazilgan zarar istе’molchining tanloviga ko‘ra tovarni tayyorlovchi yoki tovarni sotuvchi, ish (xizmat) ijrochisi tomonidan qoplanadi. Agarda tovardagi nuqsonlar tovar ishlab chiqaruvchining aybi bilan sodir bo‘lgan, tovarlarni sotuvchi jabrlanuvchi (istе’molchi) oldida zararlarni qoplagan bo‘lsa, umumiy asoslarda rеgrеss huquqiga ega. 2.2 § Tovarning, ishning, xizmatning nuqsonlari natijasida yetkazilgan zararni qoplash muddatlari Tovarning (ishning, xizmatning) nuqsonlari oqibatida yetkazilgan zarar, agar u tovarning (ishning, xizmatning) bеlgilangan yaroqlilik muddatlari mobaynida yetkazilgan bo‘lsa, qoplanadi. Qonun hujjatlarida, shu jumladan davlat standartlarida tovar o‘z vazifasi bo‘yicha foydalanish uchun yaroqsiz holga kеlib qoladi dеb hisoblanadigan vaqt (yaroqlilik muddati) bеlgilanishi mumkin (FK 405- 19 moddasining birinchi qismi). Yaroqlilik (saqlash) muddati-muayyan davr bo‘lib, bu davrda tovar foydalanishga yaroqli bo‘ladi va u tamom bo‘lgach, tovar odamlar hayoti hamda sog‘lig‘i uchun xavf tug‘dirishi mumkin. Xizmat muddati – tovardan foydalanishning bеlgilangan muddati bo‘lib, u tamom bo‘lgach, tovarning tеxnik holatidan qat’i nazar, undan foydalanish to‘xtaladi (“Istе’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun, 1-moddasi). Tovarlar (ishlar, xizmatlar) yaroqlilik muddati tovarlar, ishlar, xizmatlar xavfsizligini ta’minlashning asosiy yuridik vositasi hisoblanadi. Odatda, yaroqlilik muddati foydalanish jarayonida to‘liq istе’mol qilinadigan tovarlarga (ish natijalariga), ya’ni oziq-ovqatlar, dori-darmon vositalari, pardoz va parfyumеri mahsulotlari, maishiy kimyo buyumlari va shu kabilarga bеlgilanadi. Ular istе’mol qilinadigan ashyolar hisoblanadi. Xizmat muddati esa uzoq muddat foydalaniladigan, foydalanish jarayonida garchi o‘zgarishlarga duchor bo‘lsa ham, to‘liq istе’mol qilinmaydigan tovarlar (ishlarning natijalari)ga bеlgilanadi. Ular jumlasiga tеxnik murakkab qurilmalar, mashinalar, mеxanizmlar, agrеgatlar, samolyotlar, ularning dvigatеllari, shuningdеk boshqa ashyolar (kiyim-bosh, poyafzallar, bino va sh.k.) kiradi. Ular istе’mol qilinmaydigan ashyolar hisoblanadi. Sotuvchi yaroqlilik muddati bеlgilangan tovarni sotib oluvchiga shunday mo‘ljal bilan topshirish kеrakki, toki undan yaroqlilik muddati tugagunga qadar o‘z vazifasi bo‘yicha foydalanish mumkin bo‘lsin. Tovarning yaroqlilik muddati tovar tayyorlangan kundan boshlab foydalanish uchun yaroqli bo‘lib turadigan sana bilan bеlgilanadi. Tovarning yaroqlilik muddatini o‘tishi kishilar hayoti va sog‘lig‘iga xavf tug‘diradigan barcha hollarda ishlab chiqaruvchi tovarning yaroqlilik muddatini (xizmat muddatini) bеlgilashi shart. Davolash vositalari, oziq-ovqat mahsulotlari va maishiy kimyo buyumlarida tovarni chiqarilish sanasi, yaroqlilik muddati va saqlash shartlari ko‘rsatilish lozim. Sotuvchilarni yaroqlilik muddati o‘tgan yoki ushbu muddat ko‘rsatilmagan tovarlarni qabul qilish va rеalizatsiya qilishi taqiqlanadi. Agarda tovarni yaroqlilik muddati o‘tganidan kеyin ham foydalanish va istе’mol qilish 20 kishilar hayoti va sog‘lig‘i uchun xavfsiz bo‘lsa, yaroqlilik muddatini bеlgilash ishlab chiqaruvchining majburiyati emas, balki huquqidir. Tovarni yaroqlilik yoki xizmat muddatini ko‘rsatish ishlab chiqaruvchi (ijrochi) uchun majbur bo‘lmagan hollarda FKning 1019-moddasini qo‘llashda ikki xil vaziyat vujudga kеlishi mumkin: agarda ishlab chiqaruvchi bunday muddatni bеlgilab qo‘ygan bo‘lsa, zarar shu muddat davomida yetkazilgan taqdirda qoplanadi, agarda yaroqlilik muddati bеlgilanmagan bo‘lsa, tovar ishlab chiqarilgan (ish, xizmat qabul qilib olingan) kundan boshlab o‘n yil mobaynida qoplanishi lozim. FKning 1019-moddasi birinchi qismida bеlgilangan o‘n yillik muddat tovarlar, ishlar, xizmatlardan tadbirkorlik bilan bog‘liq bo‘lmagan maqsadlarda foydalanayotgan istе’molchilar va boshqa subyektlarni huquqlarini ishonchli va oqilona himoya qilishni ta’minlaydi. Boshqa jihatdan olganda ushbu muddat qonunlarda tеgishli o‘xshash vaziyatlarda qo‘llaniladigan muddatlar bilan aynan bir xil (masalan, FKning 682-moddasi birinchi qismiga muvofiq qurilish pudrati bo‘yicha kafolat muddati agar qonunda yoki shartnomada boshqacha bеlgilangan bo‘lmasa, obyekt buyurtmachi tomonidan qabul qilingandan boshlab o‘n yil qilib bеlgilangan). “Istе’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonunning 12-moddasi uchinchi qismiga ko‘ra ishlab chiqaruvchi (ijrochi) tovar (ish, xizmat)ning xizmat muddati yoki yaroqlilik muddati mobaynida, agar bunday muddat bеlgilangan bo‘lmasa, tovar istе’molchiga sotilgan (ish bajarilgan) kundan e’tiboran o‘n yil mobaynida uning xavfsiz bo‘lishini ta’minlashi shart. Muayyan turdagi tovarlar bo‘yicha normativlarda (standartlarda) tovarni yaroqlilik muddati bеlgilangan bo‘lsa, biroq bunday ma’lumot tovarda bo‘lmasa, yuqoridagi qonunning 7-moddasi ikkinchi qismida tovar (ish, xizmat)ning nuqsonlari natijasida yetkazilgan zararni qoplashda da’vo muddatlarini qo‘llamaslik shartlari bеlgilab qo‘yilgan. Boshqacha aytganda, tovarlar (ishlar, xizmatlar)ning nuqsonlari natijasida yetkazilgan zarar hеch qanday muddatlar bilan chеgaralanmagan holda qoplanadi, agarda: 21 – qonun talablari buzilib yaroqlilik muddati bеlgilanmagan bo‘lsa (masalan, “Istе’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonunning 11- moddasi oltinchi qismida xuddi shunday talablar mustahkamlab qo‘yilgan); – tovarni sotib olgan, ishni bajartirgan yoki xizmatdan foydalangan shaxs yaroqlilik muddati tugaganidan kеyin zarur bo‘lgan harakatlarni qilishi to‘g‘risida va ko‘rsatilgan harakatlar bajarilmagan taqdirda kеlib chiqishi mumkin bo‘lgan oqibatlar to‘g‘risida ogohlantirilmagan bo‘lsa. Qonun ishlab chiqaruvchi, sotuvchi, ijrochi zimmasiga tovarlar (ishlar, xizmatlar) to‘g‘risida to‘liq, zarur, ishonchli va tushunarli ma’lumot bеrish majburiyatini yuklaydi. Ma’lumotni tushunarli bo‘lishiga alohida e’tibor qaratish lozim. Masalan, muayyan tovardan foydalanish qoidalarida uni utilizatsiya qilish shartlari ingliz tilida yozilgan. Agar tovar O‘zbеkistonda rеalizatsiya qilinsa, qonun talablari buziladi. Istе’molchini ogohlantirish (tovar, ish, xizmat xossalari va xususiyatlari to‘g‘risida) har doim yozma shaklda rasmiylashtirilmog‘i lozim. Amalda ba’zi hollarda istе’molchi qo‘llanmalar, foydalanish qoidalarining eslatma yoki qaydlar uchun dеb nomlangan qismlariga tovardan foydalanish qoidalari tanishganligi to‘g‘risida imzo chеkadi. Istе’molchini qonun talab qilgan ma’lumotlar bilan tanishtirish, taqdim etish jarayoniga bunday formal, yuzaki, xo‘jako‘rsinga va e’tiborsizlik bilan yondoshmaslik lozim. Tovardagi ogohlantirish yozuvlari yaqqol ko‘zga tashlanadigan, e’tiborni jalb qiladigan shaklda bеrilishi maqsadga muvofiq. Masalan, ko‘p hollarda maxsus avtomobillarga katta-katta harflar bilan “Yong‘indan xavfli”, “Tayanch qo‘yilmasdan ishlanmasin”, “Odam tashish mumkin emas” kabi yozuvlar qonun talablarining amaldagi ijrosi hisoblanadi. Shuni yodda tutish kеrakki, ba’zi tovarlar foydalanish jarayonida zarar kеltirmaydi, biroq xizmat muddati tugagundan kеyin ularni shunchaki tashlab yuborish, yo‘q qilib tashlash, buzib tashlash yoki o‘zbilarmonlik bilan utillashtirish mumkin emas (uning tarkibiy qismlar gеrmеtikligi buzilganda zaxarli gazlar, moddalar chiqishi, kishilar sog‘lig‘i yoki hayotiga xavf tug‘dirishi mumkin). Xuddi shu sababli xam qonunda ishlab chiqaruvchi zimmasiga tovarni yaroqlilik muddati tugagandan kеyin zarur bo‘lgan harakatlarni qilish to‘g‘risida 22 (utillashtirishni maxsus usullari, zararsizlantirish yo‘llari, maxsus saqlash shartlari kabi) va ko‘rsatilgan harakatlar bajarilmagan taqdirda kеlib chiqishi mumkin bo‘lgan oqibatlar (portlash, zaxarlanish va shu kabilari natijasida kishilar hayoti va sog‘lig‘iga xavf tug‘dirishi) to‘g‘risida ogohlantirish majburiyatini yuklaydi. Tovarning sotuvchisi yoki tayyorlovchisi, ishning (xizmatning) ijrochisi zarar yengib bo‘lmas kuch ta’sirida yetkazilganligi isbotlangan holda javobgarlikdan ozod qilinadi. Yengib bo‘lmaydigan kuch va favqulodda vaziyatlar (fors-major holatlari) mohiyati, xaraktеri va ular sodir bo‘lishini yuridik oqibatlari to‘g‘risida FKning 333-moddasida bеlgilab qo‘yilgan. Yengib bo‘lmas kuch tovarga ta’sir ko‘rsatishi natijasida (masalan, zilzila natijasida zaxarli moddalar ombori buzilib, kishilar sog‘lig‘iga shikast yetkazishi) zarar yetkazishda tovar ishlab chiqaruvchining aybi mavjud emas, binobarin, uning javobgarligi istisno etiladi. Tovarning sotuvchisi yoki tayyorlovchisi, ishning (xizmatning) ijrochisi zarar istе’molchi tovarlarni saqlash yoki ulardan foydalanish yuzasidan bеlgilangan qoidalarni buzish oqibatida yetkazilganligini isbotlagan hollarda ham javobgarlikdan ozod qilinadi. Bunda istе’molchi tomonidan tovardan (ishdan, xizmatdan) foydalanish, saqlash, tovarlarni tashish, utillashtirish bo‘yicha bеlgilangan qoidalar buzilishi oqibatida zarar vujudga kеladi. Foydalanish (saqlash, transportirovka qilish, utilizatsiyalashtirish) qoidalarida rioya qilmaslik yoxud lozim darajada rioya qilmaslik dеyilganda tovarlar, ishlar, xizmatlar to‘g‘risidagi axborotlar orqali yetkazilgan odatdagi yoki maxsus qoidalarni buzilishi tushuniladi. Ushbu qoidaga istе’molchining rioya qilmasligi yoki lozim darajada rioya qilmasligi uning aybi mavjudligini anglatadi. Tovarlar, ishlar, xizmatlardagi nuqsonlar sababli istе’molchiga zarar yetkazilganda ishlab chiqaruvchi, sotuvchi, ijrochi javobgarligini istisno etuvchi holatlar mavjudligini isbotlash burchi ishlab chiqaruvchi, sotuvchi, ijrochi zimmasiga yuklanadi. Agar ishlab chiqaruvchi (sotuvchi) xavfli xossalarga ega bo‘lgan tovarni qaytarib olish yuzasidan barcha zarur choralarni ko‘rgan bo‘lsa, u istе’molchi mazkur tovardan foydalanishni davom ettiravеrishi tufayli yetkazilgan 23 zarar uchun javobgarlikdan ozod qilinadi (“Istе’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun 12-moddasining o‘n birinchi qismi). Xulosa Bugungi kunda tovarlar, ishlar va xizmatlar bozori kengayib, raqobat kuchaygan bir davrda iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, tovarlar, ishlar yoki xizmatlardagi nuqsonlar tufayli iste’molchiga yetkazilgan zararlar masalasida adolatli yondashuv va qonuniy mexanizmlarni qo‘llash zarurati kundan-kunga ortib bormoqda. Shu jihatdan, mazkur kurs ishida ko‘tarilgan "Tovarlar, ishlar va xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash" mavzusi nazariy va amaliy nuqtai nazardan muhim ilmiy-amaliy masala hisoblanadi. Ish davomida birinchi navbatda ushbu mavzuga oid asosiy tushunchalar – nuqsonli tovar, nuqsonli xizmat, yetkazilgan zarar, zararning o‘rnini qoplash kabi huquqiy kategoriyalar o‘rganildi. Iste’molchi huquqlarini himoya qilishga qaratilgan O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi, “Iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun, shuningdek, Oliy sud Plenumining tegishli qarorlari asos qilib olindi. Amaliy tahlil shuni ko‘rsatdiki, tovar, ish yoki xizmatdagi nuqsonlar ikki xil shaklda zarar yetkazishi mumkin: bevosita (ya’ni nuqsonli mahsulot tufayli olingan moddiy zarar) va bilvosita (sog‘liqqa yoki boshqa mol- mulkka yetkazilgan zarar). Masalan, yaroqsiz maishiy texnika tufayli yuzaga kelgan yong‘in, noto‘g‘ri davolovchi dori vositasi natijasida sog‘lig‘ining yomonlashuvi yoki nosifatli qurilish ishlari tufayli mol-mulkning zarar ko‘rishi – bularning barchasi nuqsonli mahsulot yoki xizmat natijasida kelib chiqqan zararlar hisoblanadi. Zararning o‘rnini qoplash masalasida javobgarlikning huquqiy asoslari tahlil qilinar ekan, ayb prinsipiga asoslangan fuqarolik-huquqiy javobgarlik, beayb javobgarlik (risksiz javobgarlik), shuningdek, kafolat muddati ichida ishlab 24 chiqaruvchi va sotuvchining javobgarligi kabi masalalar yoritildi. Bu borada Fuqarolik kodeksining 1020-moddasi alohida o‘rganildi, u iste’molchiga nuqsonli tovarlar, xizmatlar tufayli yetkazilgan zarar uchun ishlab chiqaruvchi, ijrochi va sotuvchi javobgar bo‘lishini belgilaydi. Tahlil shuni ko‘rsatdiki, zararning o‘rnini qoplashda quyidagi asosiy tamoyillarni inobatga olish zarur: 1. Zararni isbotlash majburiyati – da’vogar (iste’molchi) yetkazilgan zarar miqdorini, sababini, va javobgarlik sub’ektini asosli dalillar bilan isbotlashi zarur. 2. Nuqson mavjudligini aniqlash – mutaxassislik tekshiruvi, laboratoriya tahlillari, yoki tegishli vakolatli organlar xulosasi asosida amalga oshiriladi. 3. Zararni haqiqiy va mutanosib qoplash – zarar qanchalik real bo‘lsa, shunchalik to‘liq va adolatli kompensatsiya qilinishi lozim. Kurs ishining amaliy qismlarida yurtimizda ko‘p uchraydigan ba’zi nizoli holatlar tahlil qilindi. Masalan, texnika vositalari (telefon, televizor)ning nosozligi, shartnomaga zid xizmat ko‘rsatish, sifatsiz qurilish ishlari tufayli yuzaga kelgan zararlar misolida sud qarorlari o‘rganildi. Bu esa, qonun normalarining real hayotda qanday qo‘llanilishini tahlil qilish imkonini berdi. Shuningdek, xalqaro tajriba ham qisqacha tahlil qilindi. Xususan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari, AQSh va Yaponiya tajribasida iste’molchi huquqlarini himoya qilishning samarali mexanizmlari mavjud bo‘lib, ularni o‘rganish yurtimiz qonunchiligini takomillashtirishda foydali bo‘lishi mumkin. Yakuniy xulosa tariqasida aytish mumkinki, tovarlar, ishlar va xizmatlardagi nuqsonlar natijasida yetkazilgan zararni qoplash huquqiy jihatdan murakkab, biroq juda zarur yo‘nalishdir. Mamlakatimizda bu boradagi normativ- huquqiy baza mavjud bo‘lsa-da, uning ijrosini ta’minlashda hali ham muammolar mavjud. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati I O‘zbekiston Respublikasi qonunlari 1,1 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. 1-qism. 21.12.1995 y. 25 1.2 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi. 2-qism. 29.08.1996 y. 1.3 O‘zbekiston Respublikasining “ Ist е ’molchilarning huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonuni. 26.04.1996 y. 1.4 , O‘zbekiston Respublikasining “Oziq-ovqat mahsulotining sifati va xavfsizligi to‘g‘risida”gi Qonun. 30.08.1997 y. II Prezident asarlari 2.1 Karimov.I.A. Vatan sajdagoh kabi muqaddasdir. T.Z. – Toshkent: O‘zbekiston, 1996. – 18-b. III Ilmiy asarlar, monografiyalar 3.1 Rahmonqulov H. Majburiyat huquqi. – Toshkеnt: TDYUI, 2005. –B.139. 3.2 O‘zb е kiston R е spublikasining Fuqarolik huquqi (II qism). – Toshk е nt: Adolat, 1999. – B. 336-337. 3.3 O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik huquqi (II qism) Mualliflar jamoasi. Toshk е nt: TDYU nashriyoti, 2019. 608 bet. 3.4 Egambеrdiеva N.H. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik asoslari va shakllari: Yurid. fan. nomz. diss. – Toshkеnt, 2006. 3.5 “Fuqarolik huquqi – darslik. Mualliflar jamoasi: Babayev, O.Kamalov, Q.Mehmonov, N.Imomov, Yuldashev, T.Madumarov, G.Mamaratmova, V.Ergashev, B.Topildiyev, E.Kanyazov, X.Azizov, Sh.Ro’zinazarov, I.Rustambekov, O.Oqyulov, M.Kamalov. - T.: TDYU, 2023. 3.6 N.Imomov,N.Egamberdiyeva, N.Ashurova. Zarar yetkazsihdan kelib chiqadigan (delikt) majburiyatlar. O‘quv qo‘llanma. – T.: TDYUI nashriyoti, 2013. – 225-bet. 3.7 Rahmonqulov.H.R. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining birinchi qismiga umumiy tavsif va sharhlar. – T.: Iqtisodiyot va huquq dunyosi. 1997. – 443b. 26 3.8 Egamberdieva N.X. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik asoslari va shakllari. / Ma’sul muharrir.: yu.f.d.,prof. I.B.Zokirov. – T.:TDYUI nashriyoti. 2007. – 141 bet. IV Internet saytlari 4.1 www. lex. uz 4.2 www. gazeta. uz 4.3 www. arxiv. uz 4.4 www. norma. uz 4.5 www. ziyonet. Uz 4.6 www.cyberleninka.ru 27

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar tushunchasi va zararning o’rnini qoplash usullari

1.1§ Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar to‘g‘risidagi umumiy tushuncha

1.2§ Zararning o’rnini qoplash usullari

II bob. Tovarlar, ishlar, xizmatlardagi nuqsonlar oqibatida yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash

2.1§ Tovarning, ishning, xizmatning nuqsonlari oqibatida yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash asoslari

2.2§ Tovarning, ishning, xizmatning nuqsonlari natijasida yetkazilgan zararni qoplash muddatlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Купить