Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 173.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Turistik faoliyatning huquqiy asoslarini takomillashtirish

Купить
O‘ZBEKISTON XALQARO ISLOM AKADEMIYASI “ISLOM IQTISODIYOTI VA MOLIYASI, ZIYORAT TURIZMI” KAFEDRASI “TURIZM (ZIYORAT TURIZMI)” YO‘NALISHI “TURIZM MENEJMENTI” FANIDAN KURS ISHI MAVZU: TURISTIK FAOLIYATNING HUQUQIY ASOSLARINI TAKOMILLASHTIRISH Bajardi: 2-kurs talabasi -_ Tekshirdi: staj. o‘qit. - Toshkent – 2023 MUNDARIJA KIRISH . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 I-BOB. TURISTIK FAOLIYATNING HUQUQIY ASOSLARI KELIB CHIQISH TARIXI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 1.1. Turistik faoliyatning tashkiliy-huquqiy asoslari tarixi . . . . . 5 1.2. Turistik faoliyatning huquqiy asoslari . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 II-BOB. O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA TURISTIK FAOLIYAT HUQUQIY ASOSLARI . . . . . . . . . . . . . . . . 12 2.1. O‘zbekistonda turizm sohasining rivojlanish bosqichlari . . . 12 2.2. O‘zbekiston Respublikasida turistik faoliyatning huquqiy asoslarini o‘ rni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 XULOSA . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI . . . . 33 2 KIRISH Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasida turizmning milliy modelini shakllantirish jarayoni amalga oshirilmoqda. Ushbu modelda ta’kidlanishicha mamlakatda rivojlantirilayotgan turistik bozor boshqa har qanday bozorlar kabi mamlakatning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy vaziyatiga ta’sir ko‘rsatadi. U mamlakatlar o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish hamda investitsiya va kapital oqimini ta’minlash darajalarini aniqlashda muhim vosita bo‘lib hisoblanadi. Turizm ( fransuzcha 1 ), sayyohlik — sayohat (safar) qilish; faol dam olish turlaridan biri. Turizm deganda jismoniy shaxsning doimiy istiqomat joyidan sog lomlashtirish, ma rifiy, kasbiy-amaliy yoki boshqa maqsadlarda borilganʻ ʼ joyda (mamlakatda) haq to lanadigan faoliyat bilan shug ullanmagan holda ʻ ʻ uzog i bilan 1 yil muddatga jo nab ketishi (sayohat qilishi) tushuniladi. ʻ ʻ Huquq – davlat tomonidan belgilangan yoki tasdiqlangan umuman majburiy ijtimoiy normalar tizimi. U huquqiy munosabatlar va fuqaroning d avlat tomonidan mustahkamlanadigan, kafolatlanadigan va muhofaza etiladigan asosiy huquqlarini o z ichiga oladi. Huquq davlat bo lib uyushgan jamiyatda ʻ ʻ paydo bo ladi va mulkchilik munosabatlarini, xo jalik aloqalari mexanizmini ʻ ʻ mustahkamlaydi, mehnat va uning mahsulotlarini jamiyat a zolari o rtasida ʼ ʻ muayyan o lchov va shakllarda taqsimlab turuvchi vazifasini o taydi (fuqarolik ʻ ʻ huquqi, mehnat huquqi); vakolatli organlar, davlat boshqaruvi organlari shakllanishi, tartibi, faoliyatini belgilab beradi, nizolarni qay yo sinda hal qilish ʻ kerakligini, mavjud ijtimoiy munosabatlarni buzishga qarshi kurash choralarini (jinoyat huquqi, protsessual huquq) belgilaydi, shaxslar o rtasidagi ʻ munosabatlarning xilma-xil shakllariga ta sir ko rsatadi (oilaviy huquq). Huquq ʼ ʻ normalari boshqa ijtimoiy tartibga soluvchi normalar (din, axloq, odat va boshqalar)dan o zining majburiyligi bilan ajralib turadi. ʻ Turizmda huquq kelib chiqish davri uncha oldindan bo‘lmagan , masalan passport tizimini oladigan bo‘lsak, bu tizim oldin kemalarmi qayt qilish hujjati bo‘lgan. Hozirda bu hujjat odamlarni qay o‘lkadan kelganini bildiruvchi va 1 our — sayr, sayohat 3 etnik kelib chiqishini bildiruvchi hujjat sanaladi. (Viza) bu so‘z ruscha “ визит ” so‘zidan olingan, uning manosi tashrif buyurish degani, buning maqsadi biror davlatga nima maqsada borishini va qancha mudatgacha bu joyda bo‘lishini bildiruvchi hujjat turi.Vizaga misol qilib Shengen vizasi bilan siz Shengen zonasiga va uning ichida sayohat qilishingiz mumkin. Shengen vizasi bilan Shengen zonasidagi 27 davlatdan istalganiga alohida vizaga muhtoj bo‘lmasdan sayohat qilishingiz mumkin degan ma’noni anglatadi. Shengen vizasi har qanday 90 kunlik davrda Shengen zonasiga maksimal 180 kun qolish uchun sayohat qilishni xohlaydigan sayyohlar va boshqa qisqa muddatli sayohatchilar uchun mo'ljallangan. Shengen vizasi bilan siz Shengen zonasida bemalol sayohat qilishingiz va ushbu mamlakatlar taklif etayotgan barcha narsalardan, masalan, go‘zal shaharlar, madaniy diqqatga sazovor joylar va tabiiy landshaftlardan bahramand bo'lishingiz mumkin. Bundan tashqari, insoniyat har doim o‘zining harakat doirasini o‘zgartirib, yangi yerlarni kashf qilishga intilgan. XX asrga kelib bunday intilishlar kuchaydi va turizm industriyasining rivojlanishiga katta turtki bo‘ldi. O‘tgan 2004-yilda dunyo aholisining har to‘rtinchisi sayohat qilganlar. Ayrim mamlakatlarda turizm sohasi juda ham barqaror rivojlanib bormoqda va ularning har yillik o‘sish sur’ati 8-10% gacha boradi. Bu davlatlarga Ispaniya, Italiya, Fransiya, AQSH va boshqa mamlakatlarni kiritish mumkin. Shunisi qiziqki turizm rivojlanishi bilan bir qatorda transport, bozor infratuzilmasi, savdo sotiq, oziq-ovqat tarmoqlari, qurilish, hunarmandchilik hamda boshqa xizmat ko‘rsatish sohalari rivojlanib ketadi. 2 Respublikamiz xalqaro turizmni rivojlantirish uchun juda boy imkoniyatlarga ega , turar joylar, ovqatlanish punktlari va telekommunikatsiya zonalarining qurilishi yangi turistik zonalarning shakllanishiga hamda turistik avtotransportning paydo bo‘lishiga olib keldi. 2 H.R. Hamroyev, Turizmologiya / [Matn]: o‘quv qo‘llanma / Buxoro : “BUXORO DETERMINANTI” MCHJning Kamolot nashriyoti, 2023. - 236 b. 4 I-BOB. Turistik faoliyatning huquqiy asoslari kelib chiqish tarixi 1.1. Turistik faoliyatning tashkiliy-huquqiy asoslari tarixi Turizm tarixi ijtimoiy hodisa sifatida turizm jarayoni va rivojlanishini, shuningdek, bu jarayonning mantiqiy va obyektiv qonuniyatlarini o‘rganish va qayd etishdan iborat. Turizm ( sayohat ) ijtimoiy-tarbiyaviy xususiyatlarga ega bo‘lgan nazariy va amaliy fan sifatida o‘qitiladi. U o‘zining ijtimoiy tizimlar ( formatsiya ) bilan bog‘liq bo‘lgan o‘z tarixi hamda rivojlanish jarayonlariga ega. Turizm umumiy ma’noda sayr-sayohatlar, sarguzashtlarni ifoda etadi. Shu sababdan ular ijtimoiy-turmush va mehnat jarayonlaridan tarkib topadi. Turizm haqida ilmiy-ommabop risolalar, o‘quv va uslubiy qo‘llanmalar juda ko‘p. Ularning mazmunida turli yoshdagi kishilar va aholining talablariga qarab sayr- sayohatlarni tashkil qilish yo‘llari bayon etilgan. Turizmning vujudga kelish omillari va davrlari ijtimoiy turmush, madaniy hayot va mehnat jarayonlari bilan bevosita bog‘liqdir. Eng qadimgi insonlar yashash uchun ov va mehnat qurollarini yaratishga harakat qilganlar. Shu tarzda tog‘lar, daryo va ko‘llarning sohillarida yashab, yovvoyi hayvonlarni ov qilganlar, ularni qo‘lga o‘rgatib o‘z mehnatlarida foydalanganlar. Ov manzillari va dam olishga qulay bo‘lgan joylarda ma’lum bir belgilarni (tur) qo‘yishgan va zarur bo‘lgan paytlarda ana shu joylarga kelib hordiq chiqarishgan, turli o‘yinlar tashkil qilib musobaqalashishgan. Ishlab chiqarish va mehnat jarayonlarining takomillashuvi, ov va jang qurollarini yaratishining yangi usullari odamlarning uzoq joylarga borib ov va mehnat qilishi, shu asosda eng qulay va yaxshi joylarni tanlab dam olish, hatto o‘troqlashib qolishlariga olib kelgan. Shu tariqa daryolar, ko‘llar, dengizlarda ov qilish, sayr o‘tkazish, izlanish uchun kemalar yasab, ulardan maqsadli foydalanganlar. Bu sohada Xristofor Kolumbning Amerika qit’asiga borib qolishi (kashfiyot), turli sayohatchilarning Hindiston, Afrika, Avstraliya va boshqa qit’alar, mamlakatlarga borganligi tarixdan ma’lum. Turizm nazariyasining kelib chiqishi qadimgi davrlarga borib taqaladi, o‘shanda sayohatning birinchi ta’riflari paydo bo‘lgan. Sayohat tarixi (turizm tarixi xronika sifatida) - turizm tarixnavisligi, turistik manbashunoslik eng 5 qadimgi yozma manbalardan (turizmografiya) boshlangan. O‘zbekistonda turizmning dastlabki rivojlanish davri asosan o‘tgan asrning birinchi choragiga to‘g‘ri keladi. 1925-1930 yillarda Markaziy Kasaba uyushmalari kengashi qoshida maxsus turistik jamiyat, ya’ni ishchi-dehqonlar turizm tashkilotini ta’sis etgan. Bu jamiyat asosan mehnatkashlarning turli shaharlarga sayohatini (ekskursiya) uyushtirish, o‘quvchi-yoshlarni tarixiy obidalar bilan tanishtirish, o‘lkani o‘rganish kabi tadbirlar bilan shug‘ullangan. Shuningdek, dam olish kunlari ommaviy ravishda shahar atroflariga piyoda chiqish, chang‘ida yurish, velosipedda sayr qilish kabi amaliy faoliyatlarni tashkil qilgan. Ularning asosiy maqsadi jismonan chiniqish, mehnat faoliyatini oshirish va mudofaa ishlariga tayyorgarlik ko‘rishdan iborat edi. Ilmiy bilimlarning asoslari Bobil, Qadimgi Misr va boshqa mamlakatlar madaniyatlarida vujudga keldi va bilimlarning izchil ilmiy tizimi faqat fan institutsional maqomga ega bo‘lgan davrda - XVII-XVIII asrlarda qurildi. Turizmologiya ijtimoiy-iqtisodiy bilimlarning alohida tarmog‘i sifatida faqat XIX-XX asrlarda, sayohatning ijtimoiy institut sifatida turizmga aylanishi davdida paydo bo‘lgan. Turizm tarixi va uning nazariy tushunchasi turizmologiya fanining predmeti hisoblanadi - turist erishmoqchi bo‘lgan maqsadlarning mazmunini aniqlash xronikasi mavjud. Turizm nazariyasi kategoriyasi turizmologiya nuqtai nazaridan ushbu maqsadni tushunishga yordam beradi. Sifat o‘zgarishlarini, e’tiborga molik voqealarni hisobga olgan holda, turizm tarixini quyidagi davrlashtirishni taklif qilish mumkin: I davr (miloddan avvalgi III-II ming yilliklar - milodiy XIX asrning birinchi yarmi). Sanoatdan oldingi jamiyat. U quyidagi bosqichlarga bo‘linadi:  turizmning dastlabki belgilarining qadimgi dunyoda odamlarning sayohatlariga turtki (kognitiv, sog‘lomlashtiruvchi, dam olish, ko‘ngilochar) berib paydo bo‘lishi;  o‘rta asrlarda turizmning ushbu belgilarining rivojlanishi (uyushgan sayohatlarning paydo bo‘lishi);  buyuk geografik kashfiyotlar davri (sayohatning ijtimoiy makonini 6 kengaytirish, transport vositalarini takomillashtirish va sayohat infratuzilmasini rivojlanishi);  ma’rifat davrida sayohatni mazmunli boyitilishi (ma’rifiy maqsadlarda sayohat qilish, ekskursiya amaliyotining paydo bo‘lishi). XIX asrgacha bo lgan sayohatni ushbu atamaning zamonaviy ma nosidaʻ ʼ turizm deb bo lmaydi. Ular zamonaviy turizmning prototipi – praturizm sifatida ʻ yanada to‘g‘ri tavsiflanadi, bunda turizmning ma’lum belgilari paydo bo‘ladi va turli sayohatlar doirasida uyushgan sayohat sifatida rivojlanadi. Sayohatchilarning o‘zlari tomonidan sayohat hodisasini tushunishga birinchi urinishlar mifologiya, geografik va falsafiy matnlarda mavjud. II davr (XIX asrning birinchi yarmi – XX asr boshlari). Sanoat jamiyati. Turizmning paydo bo‘lishi va shakllanish davri. Bunda quyidagi bosqichlarni ajratash mumkin:  1847-yildan Birinchi jahon urushigacha. Birinchi milliy va xalqaro turizm tashkilotlarining vujudga kelishi, zamonaviy turizm infratuzilmasi shakllana boshlagani;  1914-1918-yillar. Turizm faoliyatining amalda to‘xtatilishi, odamlarning ommaviy majburiy ko‘chirilishi;  XX asrning 20-30-yillari. Turizm infratuzilmasini tiklash va takomillashtirish, ijtimoiy turizmni rivojlantirish. Turizmning paydo bo‘lishi va rivojlanishining asosiy omillari: a) jadal ilmiy-texnika taraqqiyoti (an’analarni takomillashtirish va yangi transport va kommunikatsiya turlarining paydo bo‘lishi); b) jahon geografik makonining jadal rivojlanishi; c) aholi farovonligining oshishi va bo‘sh vaqt ulushining ko‘payishi; d) turizm infratuzilmasini rivojlantirish; e) turizmni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash; f) aholining madaniy darajasini oshirish. Ilmiy-texnika taraqqiyoti,ijtimoiy islohotlar,turmush darajasining ko‘tarilishi, ta’tillar foydasiga ish va bo‘sh vaqt nisbati o‘zgarishiga olib keldi. 7 XIX asrning 2-yarmidan mehmonxona korxonalari dam olish sanoatiga kirdi. 1.2. Turistik faoliyatning huquqiy asoslari Turistik faoliyat huquqi – turizm sohasidagi munosabatlar va xulq- atvorni tartibga soluvchi huquqiy xalqaro va milliy normalar tizimi. Turizm ko‘pchilik mamlakatlar iqtisodiyotining muhim qismi sifatida, xalqaro aloqalarning tarkibi sifatida alohida huquqiy tartibga solishni talab qiladi. Shuning uchun o‘ziga xos tarmoq – turistik huquq tarkib topgan. Milliy huquq . Ko‘pchilik mamlakatlarda r е zid е nt va nor е zid е nt kompaniyalar uchun turistik faoliyat normalari va rivojlanish tamoyillarining asosiy konts е ptsiyalari turizm xaqida milliy qonunlar bilan mustahkamlangan. Nor е zid е ntlar faoliyati uchun odatda ma'lum ch е klashlar mavjud. Turizm tashkilotchilari va turist - mijozlar munosabatlari tartibga solingan. O‘zb е kiston R е spublikasida bu masalaga qanday qaraladi? Shuni alohida ta’kidlab O‘tish kerakki, mustaqillik turizm sohasiga ham O‘z ta’sirini o‘tkazdi. Iqtisodiyotning mazkur yo‘nalishida ham chuqur islohotlar boshlab yuborildi. O‘zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е ntining 1992-yil 27-iyuldagi ““O‘zb е kturizm” Milliy Kompaniyasini tashkil etish to‘g‘risida”gi Farmoni, 1995-yil 2-iyundagi “Buyuk Ipak yo‘li”ni qayta tiklashda O‘zb е kiston R е spublikasining ishtirokini avj oldirish va r е spublikada xalqaro turizmni rivojlantirish borasidagi chora - tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni, 1999-yil 15-apr е ldagi “2005-yilgacha bo‘lgan davrda O‘zb е kistonda turizmni rivojlantirish Davlat dasturi to‘g‘risida”gi Farmoni, ayniqsa, O‘zb е kiston R е spublikasi Oliy Majlisining 1999-yil 20- avgustda qabul qilingan “Turizm to‘g‘risida”gi Qonuni, shuningd е k, O‘zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining va boshqa mutasaddi davlat tashkilotlarining turizmga oid qator qarorlari, tartiblari, klassifikatsiyalari, yo‘l - yo‘riqlarida turistik faoliyat olib borilishi uchun zarur bo‘lgan mе’yorlar, nizomlar, qoidalar b е lgilab berildi. Turistik faoliyatni lits е nziyalashtirish, turistik xizmat va m е hmonxona xizmatini sertifikatlashtirish, turistik faoliyatni olib boruvchi tashkilotlarni soliqqa tortish masalalari - imtiyozlari, sug‘urta, 8 buxgalteriya hisobini tartibga solish,imtiyozli kr е ditlar, xalqaro turizm maqsadlari uchun ch е garadan o‘tishdagi rasmiyatchiliklar, bojxona rasmiyatchiliklari, turistlarni kirish va chiqish “viza”lari haqidagi tartiblar - qoidalar, shartnomalar va k е lishuvlar ham mazkur hujjatlarda atroflicha k е ltirib o‘tilgan. Turistik faoliyatni endi boshlovchi subyеktlar va m е hmonxona bizn е si bilan shug‘ullanmoqchi bo‘lgan yuridik shaxslar ushbu hujjatlardan albatta xabardor bo‘lmoqlari kerak. Xalqaro turistik huquq. Xalqaro turizm ko‘pgina konv е ntsiyalar, xalqaro shartnomalar va bitimlar bilan tartibga solinadi. Dastlab turizm rivojlanishiga asos bo‘lgan,dam olish va bo‘sh vaqtning asosiy huquqlarini ta’sirlash to‘g‘risidagi bitimga erishildi. 1948-yil Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) Bosh Assambl е yasi tomonidan qabul qilingan inson huquqlari Umumjahon D е kleratsiyasining 24-moddasida shunday d е yiladi: “Har bir inson ish vaqtini oqilona ch е garalanishi va har yilga pullik ta’tilni olishi, dam olishi va bo‘sh vaqt huquqiga egadir”. 1966-yil BMT Bosh Assambl е yasi bu shiorni tasdiqladi va k е ngaytirdi. Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi Xalqaro pakt (bitim)ga imzo ch е kkan davlatlar har bir insonning“dam olish, bo‘sh vaqt, ish vaqtini oqilona ch е klash, davriy pullik ta’til hamda bayram kunlari uchun to‘lov” huquqini ta’sirlash majburiyatini bo‘yniga olganlar. Bu nizomlar turizm rivojlanishiga, xususan, xalqaro turizm rivojlanishiga turtki berdi. Xalqaro turizmning jadal rivojlanishi turistik faoliyatni tartibga soluvchi mе’yorlar O‘rnatish zaruriyatini k е ltirib chiqaradi. Xalqaro turistik huquq tashkil topishining eng asosiy yo‘nalishlaridan biri terminologiya va ta’riflar to‘g‘risidagi bitim tuzish edi. Turistik terminologiya ustida ishlash bilan Millatlar Ligasi statistika qo‘mitasi shug‘ullanadi va 1937- yil Xalqaro turizm atamasiga birinchi marta ta’rif beriladi. Ikkinchi jahon urushidan k е yin ushbu masalani ishlab chiqish bilan Rasmiy Turistik Tashkilotlarning Xalqaro Ittifoqi shug‘ullanadi. Bugungi kunda xalqaro turizm o‘z faoliyatini asosiy xalqaro k е lishuvlarga binoan olib boradi: Gaaga (1989 - yil, Gaaga, Niderlandiya) va Manila (1980 - 9 yil, Manila, Filippin) bitimlari, turizm vazirliklarining Osaka konfer е ntsiyalari yo‘riqnomalari (1994 - yil, Osaka, Yaponiya). Yevropa iqtisodiy hamjamiyati ushbu ittifoqqa kiruvchi mamlakatlar turistik faoliyatini tartibga solish bo‘yicha bir qator qonunlar va mе’yoriy aktlar qabul qilgan. Masalan, yagona vizali hudud, turistik xizmatlar to‘g‘risidagi Sh е ng е n shartnomasi. Yo‘lovchilar va ularning yuklarini xalqaro havo, avtomobil va d е ngiz transportida tashish alohida tartibga solingan. Havo transporti Varshava Konv е ntsiyasi bilan (1929-yil Varshavada qabul qilingan), avtomobilda passajirlar va yuklarni tashish Berlin Konv е ntsiyasi bilan (1975-yil, Berlin), d е ngiz transportida yo‘lovchilarni tashish esa Afina Konv е ntsiyasi bilan boshqariladi. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 11- avgustdagi 363-sonli qarori bilan Hukumatning 2017-yil 11-oktyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi bojxona chegarasi orqali o‘tkazish punktlarida ikki yo‘lakli tizimni qo‘llash tartibi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida” qaroriga bojxona ma’murchiligini soddalashtirishga qaratilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritilgan. “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Bojxona ma’muriyatchiligini yanada takomillashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 2022-yil 27-apreldagi PF-122-son Farmoni bilan xalqaro aeroportlarning uchib ketish yo‘nalishida “Masofaviy bojxona nazorati” (maxsus ajratilgan joylarda vizual kuzatuvni amalga oshirish orqali) tizimi joriy etilgan. Shu munosabat bilan endilikda xalqaro aeroportlarning uchib ketish yo‘nalishida ikki yo‘lakli (yashil va qizil) tizim tugatildi”. Unga ko ra, masofaviy bojxona nazorati – xalqaro aeroportlar orqali uchibʻ ketayotgan yo‘lovchilarni maxsus ajratilgan joylarda xavfni boshqarish tizimidan foydalangan holda tanlab olish tamoyili asosida hamda masofaviy vizual kuzatuvni amalga oshirish orqali bojxona nazorati va rasmiylashtiruvidan o‘tkazishni ta’minlaydigan tizim hisoblangan. Xalqaro aeroportlarning uchib ketish yo‘nalishida jismoniy shaxslarning bojxona deklaratsiyasini rasmiylashtirish va ularga bojxona qonunchiligi 10 bo‘yicha tushuntirishlar berish uchun yo‘lovchilar harakatiga ta’sir qilmaydigan alohida bojxona rasmiylashtiruvi joyi tashkil etiladi. Bojxona rasmiylashtiruvi joyi davlat tilida, rus va ingliz tillarida “Bojxona”, “Tamojnya” va “Customs” yozuvlari bo‘lgan maxsus grafik belgi bilan belgilanadi.Qaror bilan O‘zbekiston Respublikasi xalqaro aeroportlarining uchib ketish joyidagi masofaviy bojxona nazorati tizimiga qo‘yiladigan talablar belgilab olindi. 2.1 O‘zbekistonda turizm sohasining rivojlanish bosqichlari. 11 O‘zbekistonda iqtisodiyotning boshqa tarmoqlari qatorida turizm sohasining markazlashgan ma’muriy boshqaruv tizimi 1971-1991-yillar davriga to‘g‘ri keldi. Bu davrda salbiy oqibatlar ham ko‘zga tashlana boshladi. Qurilmay qolgan turistik-rekreatsion maqsadidagi obyektlar sonining ko‘payishi, mavjudlarida esa mijozlarga ko‘rsatilgan xizmatlaming sifati bo‘yicha ko‘plab e’tirozlar paydo bola boshladi. Ijtimoiy tadqiqotlarga ko‘ra, mehmonxonalar , turbazalar, dam olish uylari hamda pansionatlar tomonidan taklif qilinadigan 50 foizgacha bolgan barcha xizmatlar fuqarolarning noroziligini keltirib chiqargan. Joylashtirish va ovqatlanish xizmatlari bilan birga, hordiq chiqarish va tibbiy xizmat ko‘rsatish talab darajasida bolmagan. Turistik xizmat turlari va hajmi sezilarsiz va sifatsiz bolgan. Bugungi kunda O‘zbekistonning turizm sohasidagi rivojlamshini shartli ravishda beshta bosqichga ajratish mumkin. Birinchi bosqich.O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, 1991-yildan keyin milliy turistik xizmatlar bozori shakllana boshladi. Aynan shu davrda respublika o‘zining iqtisodiy mustaqilligini hamda mustaqil ravishda tashqi dunyo bozorlariga chiqishini e’lon qildi. Bu davrda qabul qilingan tashqi iqtisodiy faoliyat to‘g‘risidagi qonun turistik xizmatlarni sotuvchi korxonalarga yangi imkoniyat yaratdi. Natijada, tarmoqda yangi boshqaruv tizimini shakllantirish, turistik biznesni yuritishga yordamlashadigan qo‘shimcha biznes turlarini yaratish, sohaga xizmat qiladigan bank, audit, maslahat xizmatlarini tashkil etish, viloyatlarda turizm tarmog‘ining mintaqaviy boiinmalarim tuzish, xalqaro miqyosda turizm mahsulotini reklama qilish, xususiylashtirilgan turistik korxonalarni litsenziyalashtirish kabi masalalarga alohida e’tibor berildi. Mustaqillikdan keyin turizm sohasida bir vaqtning o‘zida uchta muhim jarayon amalga oshirildi: - eski tizimdagi korxona va tashkilotlarning tanazzulga uchrashi (ekskursiya byurosi, sayohat byurosi), o‘zlarining tuzilishi va faoliyat turiga ko‘ra yangi xizmat ko‘rsatish talablariga javob bermay qoldi; - turoperator va turagent sifatida yangi tashkilotlar tuzildi; - eski turistik korxonalarni qayta tiklash yo‘!i bilan O‘zbekiston va xorijiy iste’molchilar talab qiluvchi turistik mahsulotni ishlab chiqish yo‘lga qo‘yildi. 1992-yilda respublikada 12 “O‘zbekturizm” Milliy kompaniyasi tashkil etildi va turizm sohasida bu kompaniya barcha tashkiliy, boshqaruv hamda muvofiqlashtirish funksiyalarini amalga oshira boshladi. 1993-yilda “O‘zbekturizm” Milliy kompaniyasi Butunjahon turizm tashkilotiga (BTT) haqiqiy a’zo bo‘lib kirdi. Bu jarayon, o‘z navbatida, xalqaro turizmni rivojlantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qildi. 1994-yilda BMT ning YUNESKO tashkiloti hamda O‘zbekiston hukumatining tashabbusi bilan Samarqand shahrida Buyuk Ipak yo‘lidagi shaharlarda xalqaro turizmni rivojlantirish bo‘yicha Samarqand Deklaratsiyasi qabul qilindi. 1994- yilda ishlab chiqilgan“Turistik korxonalarni xususiylashtirish va davlat tasarrufidan chiqarish dasturi” chuqur tizimli - institutsional o‘zgarishlami amalga oshirishda juda katta ahamiyat kasb etdi. 1994-1995-yillar mobaynida “O‘zbekturizm” Milliy kompaniyasining 87,8 foiz turistik obyektlari xususiylashtirildi va davlat tasarrufidan chiqarildi. Amalga oshirilgan o‘zgarishlar turistlami qabul qilish shaklini jadallik bilan rivojlantirdi. 1995- yilda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Buyuk Ipak yo‘l”ini qayta tiklashda O‘zbekiston Respublikasining ishtirokini avj oldirish va Respublikada “Xalqaro turizmni rivojiantirish borasidagi chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni “Buyuk Ipak yo‘li”da turistik mahsulotni tiklash borasida strategik ahamiyatga ega boidi. Bu, o‘z navbatida, O‘zbekistonda turizm sohasidagi islohotlarning ikkinchi bosqichini boshlab berdi. Natijada shaharlar va turistik manzillar ro‘yxatga olindi, Imom al Buxoriy, Bahouddin Naqshband, Abduholiq Gijduvoniy, Ahmad al-Farg‘oniy, Imom al-Motrudiy, Mahmudi A’zam, Hakim at-Termiziy, Hazrati Imom, Shayx Shamsiddin Kulol, Burxoniddin Marg‘iloniy, Buxorodagi Chor Bakr kabi allomalarimizning maqbaralari ta’mirlandi va ziyoratgoh majmualarga aylantirildi. 1998-yildan boshlab, Toshkent shahrida muntazam ravishda “Buyuk Ipak yoiida turizm” nomli Xalqaro turizm yarmarkasi tashkil etila boshlandi, mehmonxonalardagi xalqaro talablarga javob beruvchi o‘rinlar soni 4,8 barobarga ko‘paytirildi. Bu bosqichda O‘zbekistonning turizm sohasida quyidagi muhim masalalari amalga oshirildi: - davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayoni; - yangi 13 xorijiy investorlami jalb qilish; - tashqi bozorlarga chiqishning yangi yoilarini izlash, xalqaro ko‘rgazmalarga chiqish (Berlin, London, Madrid, Moskva); - turistik korxonalar va sayohatchilaming manfaatlarini himoyalovchi nodavlat tashkilotlarning vujudga kelishi; - turistik yo‘nalishlaming jozibadorligini ta’sirlash, mahsulotning ekologik talablarini kuchaytirish, yangi hududlarni turistik diqqatga sazovor joylar sifatida ochish ; - O‘zbekiston mehmonxonalarini boshqarishda xorijiy menejmentni qoilash; - kichik xususiy mehmonxonalar tarmogini kengaytirish; - turizm sohasida mutaxassislami tayyorlash (o‘rta maxsus hamda oliy taiim bosqichida); - xorijiy tajribaiami o‘rganish; - ilmiy loyihalar tayyorlash;-BTT tadqiqot guruhining O‘zbekistonga kelishi va “Turizm to‘g‘risida”gi Qonunni tayyorlash borasidagi ishlar; korporativ tashkilotlar “Ustoz”, “Meros”, “Ekosan” va h.k. bilan aloqalari yo‘lga qo‘yildi. 1999-yil 15-aprelda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining“2005-yilgacha bo‘lgan davrda O‘zbekistonda turizmni rivojlantirish davlat dasturi to‘g‘risida”gi Farmoni e’lon qilindi, shu yilning 20-avgustida esa O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan “Turizm to‘g‘risida” gi Qonun qabul qilindi. Buning asosida turizm sohasidagi bozor munosabatlari uzil-kesil yo‘lga qo‘yildi hamda xalqaro bozorda raqobatbardosh turistik mahsulot yaratila boshlandi, turizm tizimini boshqarishning markazlashtirilishiga chek qo‘yildi. Ko‘pchilik turistik obyektlar o‘zlarini mustaqil ravishda boshqara boshladi, xizmatlar bozorida raqobatlasha olmaydigan korxonalar yopilib, ular o‘miga samarali ishlovchi yangi xususiy korxonalar tashkil etildi. 2000-yildan boshlab, respublikamiz turizm sohasi yuqori sur’atlar bilan rivojlana boshladi. Turizm sohasidan olinayotgan daromadlar yiliga 20 va undan ortiq foizlarda o‘sa boshladi. 2001-yilning oxirida Afg‘onistondagi tolibonlarga qarshi harakatlarning boshlanishi o‘lkamizga kelayotgan turistlar oqimini ikki yil davomida ancha kamaytirib yuborganidan so‘ng, 2003-yilning ikkinchi yarmiga kelib, o‘lkamiz turizmi yana o‘zini o‘nglab oldi. Sharqiy Osiyoda o‘tgan yillarda tarqalgan odatdan tashqari, pnevmoniya (SARS) va parranda grippi kabi kasalliklar O‘zbekiston turizmiga 2001-yil 11-sentabr voqealaridek kuchli ta’sir 14 ko‘rsata olmadi. Turizm sohasidagi islohotlarning to‘rtinchi bosqichi 2000- yildan boshlangan bo‘lib, 2017-yilgacha davom etdi. Bu davrda xususiy turistik tashkilotlar assotsiatsiyasiga va tashkil etiladigan boshqa turistik assotsiatsiyalarga asos qo‘yildi (Gid-tarjimonlar assotsiatsiyasi, Mehmonxona egalari assotsiatsiyasi, Transportchilar assotsiatsiyasi) va “O‘zbekturizm” Milliy kompaniyasining bir qator vakolatlarini o‘tkazish ustida izlanishlar olib borildi. Bu turizm xizmatlar bozorida faoliyat yurituvchi korxonalaming yanada tezroq sur’atlarda rivojlantirishga yordam berdi. Turizm sohasi bo‘yicha 2014-yilda xalqaro anjuman Birlashgan millatlar tashkiloti (BMT) Butunjahon turizm tashkiloti Ijroiya kengashining 99-sessiyasining aynan Samarqand shahrida bo‘lib 12 o‘tishi ham bejiz emas. Bunga barcha asoslar mavjud bo‘lib, hozirgi paytda butun dunyoda “Samarqand Deklaratsiyasi” deb tan olingan hujjatni qabul qilgan Butunjahon turizm tashkilotining Samarqandda bo‘lib o‘tgan kengashida (1994-yil 5-oktabr) shahar bir ovozdan “Ipak yo‘lining yuragi” deb e’tibor etilgan edi. Samarqand shahri 2014-yiIda AQSHning mashhur “The Huffmgton Post” internet nashri tomonidan e’lon qilingan reytingga muvofiq, sayyoramizning turistlar borib ko‘rishi lozim bo‘lgan 50 ta eng go‘zal shaharlari qatoridan o‘rin oldi. E’tiborlisi, MDH davlatlari shaharlaridan ushbu ro‘yxatga faqat Samarqand shahri kiritilgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning 2016-yil 2-dekabrdagi “O‘zbekiston Respublikasining turizm sohasini jadal rivojlantirishni ta’sirlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qabul qilgan Farmoni tarixiy ahamiyatga ega bo‘lib, iqtisodiyotda birinchi marotaba turizm sohasiga strategik sektor maqomi berildi. O‘zbekistonda turizmning xorijiy hamda ichki turistlarga xizmat ko‘rsatuvchi turdosh sohalari va tarmoqlarining rivojlanishini ta’sirlashda milliy turizm sohasining yangi beshinchi bosqichi boshlandi. Farmonda quyidagilar o‘rta muddatli istiqbolda turizm sohasidagi davlat siyosatining maqsadli vazifalari va ustuvor yo‘nalishlari etib belgilandi:- turizmni rivojiantirishning yaxlit konsepsiyasini shakliantirish va izchil amalga oshirish , turizmga iqtisodiyotning strategik sektori maqomini berish, ushbu sohani barcha hududlami va o‘zaro bog‘liq 15 tarmoqlami kompleks ravishda jadal rivojiantirishning yetakchi kuchiga aylanishi lozim bo‘lgan iqtisodiyotni diversifikatsiyalash, tarkibiy o‘zgartirish va barqaror rivojlanishning qudratli vositasiga aylantirish, yaratiladigan yalpi ichki mahsulotda, mahalliy budjet daromadlarida turizmning ulushini ko‘paytirish, ish bilan bandlikni ta’sirlash, aholining turmush darajasi va sifatini oshirish bo‘yicha tizimli chora-tadbirlarni amalga oshirish; - turizm industriyasi subyektlari faoliyati uchun qulay shartsharoitlami shakllantirishga yo‘naltirilgan turizm faoliyati sohasidagi qonun hujjatlarini va normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish, turizmning rivojlanishidagi barcha to‘siq va g‘ovlarga barham berish, viza va ro‘yxatdan o‘tkazish tartib-tamoyillarini, pasport va bojxona nazoratini soddalashtirish, turizm sohasini davlat tomonidan boshqarish va bozorga xos tarzda tartibga solish mexanizmini maqbullashtirish, turizm sohasida tadbirkorlik faolligini rag‘batlantirish va turizm xizmatlari bozorida raqobatni rivojiantirish bo‘yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish, turizm sohasida statistik hisobga olish tizimini takomillashtirish; - turizm xizmatlarini tashkil etishda, eng awalo, turistlar joylashtiriladigan joylarda, ovqatlanish punktlarida , respublika hududi bo‘ у lab harakatlanishda, turizm obyektlariga tashriflami uyushtirishda turistlar va ekskursantlaming hayoti va sog‘lig‘i, xavfsizligini ta’sirlash bo‘yicha kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish; - mamlakatda turizmni jadal rivojiantirish, mavjud ulkan turizm salohiyatidan yanada to‘liq va samarali foydalanish, an’anaviy madaniy-tarixiy turizm bilan birgalikda turizmning boshqa salohiyatli turlarini - ziyorat qilish, ekologik, ma’rifiy, etnografik, gastronomik, sport, davolash-sog‘lomlashtirish, qishloq, sanoat, ishbilarmonlik turizmi va boshqa turlarini jadal rivojiantirish, bolalar, o‘smirlar va yoshlar turizmini, oilaviy turizmni, keksalar uchun ijtimoiy turizmni rivojiantirish hisobiga turizmning ijtimoiy ahamiyatini kuchaytirish, 15 hududlarda yangi turizm yo4nalishlapm tashkil etish, ulami pasportlashtirish, turizm yo‘nalishlari va turizm obyektlari bo‘yicha yagona milliy reestrlami shakllantirishga yo‘naltirilgan ichki, kirish va chiqish turizmini kompleks rivojlantirishning milliy va hududiy dasturlarini ishlab chiqish va amalga 16 oshirish; - turizm faoliyati sohasida xalqaro hamkorlikni , birinchi navbatda, BMTning Butunjahon turizm tashkiloti 3 , xorijiy mamlakatlaming turizm bo‘yicha nufuzli xalqaro va milliy tashkilotlari - turizm xizmatlari mintaqaviy va jahon bozorlarining faol ishtirokchilari bilan hamkorlikni kengaytirish, O‘zbekistonning turizm sohasida tartibga soluvchi universal xalqaro konvensiyalar va bitimlardagi ishtiroki, turizm faoliyati amaliyotiga xalqaro va davlatlararo standartlar va normalami joriy etish; - respublikaning barcha mintaqalarida zamonaviy jahon standartlariga, turistlaming ehtiyojlari va talablariga javob beradigan turizm industriyasi obyektlarini - mehmonxonalami va joylashtirishning shu kabi vositalarini, umumiy ovqatlanish obyektlarini, transport-logistika tuzilmalarini, axborot markazlarini, madaniyat va sport muassasalarini jadal rivojlantirish, asosiy turizm yo‘nalishlari bo‘yicha yo‘1- transport va muhandislik-kommunikatsiya infratuzilmasini, yo‘lbo‘yi infratuzilmasini jadal qurish va rekonstruksiya qilish, ushbu maqsadlar uchun xorijiy investorlami keng jalb etish; - xalqaro turizm rivojlanishi tendensiyalarini va zamonaviy marketing vositalari qo‘llanilishim hisobga olgan holda, raqobatbardosh turizm mahsulotlari va xizmatlarini ishlab chiqish, ulami ichki va xalqaro turizm bozorlarida targ‘ibot qilish bo‘yicha strategiyani ishlab chiqish , qulay turizm axborot muhitini tashkil etish va rivojlantirish, keng reklama-axborot faoliyatini amalga oshirish, mamlakat hududlarida turizm axborot markazlari va chet elda turizm vakolatxonalari ochish, internet tarmog‘idan faol foydalanish, har yili Toshkent xalqaro turizm yarmarkasini o‘tkazish yo‘li bilan turizm sohasida mamlakatimizning ijobiy qiyofasini shakllantirish;turizm tarmog‘i uchun, ayniqsa, menejment va marketing sohasida malakali kadrlami sifatli tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish, gidlar (ekskursiya yetakchilari) tayyorlash, turizm faoliyati subyektlari xodimlarini muntazam malakasinioshirish. Milliy turizm sohasining yangi beshinchi bosqichi 2017-2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar strategiyasining iqtisodiyotni 3 UNWTO- Butunjahon sayyohlik tashkiloti (United Nations World Tourism Organization) 17 rivojiantirish va liberallashtirishda turizm sohasini rivojiantirish ustuvor yo‘nalishlaridan biriga kiritilishi bilan boshlandi, Harakatlar strategiyasi turizm sohasini isloh qilishda farmonda belgilangan o‘rta muddatli istiqbolda amalga oshiriladigan masalalarga alohida e’tibor berishni talab qiladi. Bosqichlarga e’tibor berilsa, mamlakatimizda turizmni rivojlantirishga mustaqillikning dastlabki kunlaridanoq asosiy davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi sifatida qaralmoqda. Turizm sohasining rivoji uchun barcha zaruriy tashkiliy-huquqiy mexanizm vujudga keltirilgan bo‘lib, muhim me’yoriy hujjatlar qabul qilindi, jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining turizmga oid qator Farmonlari, respublika Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Adliya vazirligining va boshqa mutasaddi davlat idoralarining yo‘riqnoma, ko‘rsatma va tartiblari ishlab chiqilib, amaliyotga tatbiq etilmoqda. Zamonaviy g‘arb iqtisodiyotida turizm murakkab ijtimoiy- iqtisodiy tizim sifatida qaraladi, qaysiki turist turistik industriya jamiyat , turistik siyosat va iqtisodiyot bir butunlik sifatida qaraladi. Bunda iqtisodiy muammolar turizmning ijtimoiy ekologik aspektlari bilan birgalikda tahlil qilinadi. Gap shundaki bugungi kunda hayotiy strategiya va hayot uslublari qoida bo‘yicha bir xil ijtimoiy-siyosiy asoslar ichida shakllanadi, ular shaxsning ijtimoiy tizimidagi muayyan maqomi bilan yuzaga keladi. Ammo shaxs uchun boshqa ijtimoiy guruh vakillarining yashash tarzi ahamiyat kasb eta boshlasa, bu holda ushbu guruhning ahloqiy iste’mol namunalariga mos keluvchi hayot tarziga o‘zini namoyon etish yo‘li bilan mansubligini ko‘rsatishga tayyor bo‘ladi. Siyosiy va madaniy bilish turizm talablari segmenti kengaymoqda. Boshqa xalq va davlatlarning madaniyatini, san’tini an’analarini o‘rganishga intiluvchi sayohatchilarning katta oqimi yevropaga, Osiyoga va yaqin sharqqa intilmoqda. Sayohatchilarning sport sog‘lomlashtirish, davolash va boshqa turdagi turizmlarga siyosiy-madaniy o‘rganish motivlarini kengayishi an’anasi kuzatilmoqda. Siyosiy-madaniy o‘rganish turizm rivojlanishida xukumat va mahalliy ma’muriyatning madaniy yodgorliklarini avaylab asrash, ularga keluvchi sayyohlar oqimini boshqarishdagi kuch-g‘ayratlari muhim o‘rin tutadi. 18 Turizm sohasi sayyohlarning o‘zlarini hamda ularning mahsulotlarini tashkil etishga bevosita yoki bilvosita safarbar etilgan tashkilotlarning ham ehtiyojini qondirishni nazarda tutadi. O‘zbekistonda turizm infratuzilmasining rivojlanishi haqida gapirar ekanmiz, mamlakatning asosiy turizm rayonlariga bo‘linishi xususida to‘xtalib o‘tish muhim ahamiyatga egadir. Bugungi kunda Respublikada to‘rtta asosiy turistik mintaqa mavjud bo‘lib, ular Farg‘ona, Samarqand‚ Buxoro, Toshkent va Xorazm turizm mintaqalaridir. Toshkent turizm mintaqasi kelgusida turizmning barcha turlarini rivojlantirish uchun universal imkoniyatlarga egadir. Mazkur turizm rayonidagi madaniyat yodgorliklari , poytaxt viloyatining bugungi hayoti, qurilishlar, yangi shahar va qishloqlar, zamonaviy madaniyat, mintaqaning tabiati, boy landshafti, rang-barang o‘simlik va hayvonot dunyosi uning diqqatga sazovor bo‘lishiga sabab bo‘ladigan muhim omildir. 2.2. O‘zbekiston Respublikasida Turistik faoliyatining huquqiy 19 asoslari o‘ rni . Mamlakatimizda turizm ishiga mustaqillikning dastlabki vaqtlaridanoq asosiy davlat siyosati darajasida qaraldi. Soha rivoji uchun barcha zarur tashkiliy - huquqiy mеxanizm vujudga kеltirilib, muhim mе’yoriy hujjatlar qabul qilindi va bu ish hozirda ham davom etmoqda. Mamlakatimizda turizmning ravnaqi, uni yangi pog‘onalarga ko‘tarish, yurtimizni jahon turizm markazlaridan biriga aylantirish uchun avvalo huquqiy zamin yaratish lozim edi. Shu bois, O‘zb е kiston R е spublikasi Oliy Majlisining mazkur yo‘nalishga taalluqli qonun va kod е kslari, O‘zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е ntining turizmga oid qator Farmonlari, qarorlari, R е spublika Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Adliya vazirligining va boshqa mutasaddi davlat idoralarining yo‘riqnoma, ko‘rsatma va tartiblari ishlab chiqilib, hayotga tatbiq etildi. Shulardan k е lib chiqqan holda, mazkur hujjatlarni o‘rganish va tahlil qilishni quyidagi t е matikalar bo‘yicha amalga oshirish maqsadga muvofiqdir, - d е b o‘ylaymiz: 1. O‘zb е kiston R е spublikasi Oliy Majlisining turizmga oid qonun va kod е kslari O‘zb е kiston R е spublikasi Oliy Majlisining 1997-yil 24-apr е lda qabul qilgan “O‘zb е kiston R е spublikasi soliq kod е ksi” va unda turizm sohasiga oid imtiyozlar. Ushbu Kod е ks 11 bo‘lim, 41 bob va 134 moddadan iborat bo‘lib, uning asosiy vazifasi - O‘zb е kistonda soliq tizimining huquqiy asoslarini, soliq to‘lovchilarning huquqlari hamda majburiyatlarini b е lgilaydi, soliq ishlarini yuritish tartibotini va soliq haqidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlikni tartibga solib turadi. Kod е ksda yuridik va jismoniy shaxslardan olinadigan daromad (foyda) solig‘i, qo‘shilgan qiymat solig‘i, aktsiya solig‘i, yer osti boyliklaridan foydalanganlik uchun soliq, ekologiya solig‘i, suv r е surslaridan foydalanganlik uchun soliq, mol-mulk solig‘i, yer solig‘i, r е klama solig‘i, avtotransport vositalarini olib sotganlik uchun soliq,shuningd е k, turli yig‘imlar haqida ham fikr yuritiladi. Kod е ksda soliq to‘lash bilan bir qatorda faoliyatning ayrim turlari (xususan, turizm faoliyati)ga soliq to‘lashda imtiyozlar ham berilgan. Jumladan, 8-bob “Daromad (foyda) solig‘i bo‘yicha imtiyozlar”, - d е b nomlanib, uning 31-moddasi 12-qismida: “Samarqand, Buxoro, Xiva va 20 Toshk е nt shaharlarida yangi tashkil etilgan, turizm faoliyati bilan shug‘ullanadigan yuridik shaxslar tuzilgan paytdan boshlab birinchi daromad orttirgunga qadar, l е kin uzog‘i bilan ro‘yxatdan o‘tgan vaqtdan e’tiboran uch yilgacha. Samarqand, Buxoro, Xiva va Toshk е nt shaharlarida turistik faoliyat bilan shug‘ullanuvchi yuridik shaxslar foyda olgan birinchi yili 50%, ikkinchi yili 75%, uchinchi yildan boshlab 100% miqdorida soliq to‘laydi”,- d е yiladi. Kod е ksning 21-bobi “Qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha imtiyozlar”,- d е b nomlanib, uning 71-moddasi 21-qismida “turistik – ekskursiya xizmatlari” qo‘shilgan qiymat solig‘idan ozod qilinganligi bayon qilingan.Shuningd е k, 28- bobi “Mol-mulk solig‘i stavkalari va imtiyozlar”, - d е b nomlanib, uning 92- moddasida: Samarand, Buxoro, Xiva va Toshk е nt shaharlarida yangi tashkil etilgan, turizm faoliyati bilan shug‘ullanayotgan yuridik shaxslarning mol- mulkiga, tashkil etilgan vaqtidan e’tiboran dastlabki foyda olgunga qadar, l е kin ular ro‘yxatdan o‘tgan vaqtdan e’tiboran uch yildan ortiq bo‘lmagan muddatga. Ana shu yuridik shaxslar b е lgilangan imtiyozli davrdan k е yin bir yil o‘tgunga qadar tugatilgan taqdirda soliq summasi ularning butun faoliyati davri uchun to‘liq miqdorda undirib olinadi. Kod е ksning 31-moddasi “Yer solig‘i stavkalari va imtiyozlar”, - d е b nomlanib, uning 101-moddasida soliq solinmaydigan yer uchastkalariga: “tarixiy - madaniy ahamiyatga molik erlar (tarixiy - madaniy qo‘riqxonalar,xotira bog‘lari, sag‘analar, arx е ologiya yodgorliklari, tarix va madaniyat yodgorliklari egallagan yerlar) kiritilgan. Shuningd е k, davlat qo‘riqxonalari, milliy va d е ndrologiya bog‘lari, botanika bog‘lari, ixota daraxtzorlari egallagan yerlar; sport inshootlari, stadionlar, suzish havzalari, onalar va bolalarning dam olish va sog‘lomlashtirish joylari, sanatoriy –kurort muassasalari, dam olish uylari egallagan erlar ham soliq to‘lashdan ozodetiladi. Kod е ksning 102-moddasi “Yer solig‘i to‘lashdan ozod qilingan soliq to‘lovchilar”, - d е b nomlanib, uning 7-qismida: “Samarqand, Buxoro, Xiva va Toshk е nt shaharlarida yangi tashkil etilgan turistik faoliyat bilan shug‘ullanuvchi yuridik shaxslar - tashkil etilgan paytdan e’tiboran birinchi foyda olgunga qadar, biroq bu muddat ular ro‘yxatdan o‘tkazilgan paytdan 21 e’tiboran uch yildan oshmasligi lozim”, - d е yiladi. K е yingi yillarda kod е ksning ba'zi moddalariga o‘zgartirishlar va yangiliklar ham kiritildi.O‘zb е kiston R е spublikasi Pr е zid е ntining 2005-yil 20-iyunda qabul qilgan “Mikrofirmalar va kichik korxonalarni rivojlantirishni rag‘batlantirish borasidagi qo‘shimcha chora - tadbirlar to‘g‘risida”gi farmonida ham soliq masalasiga e’tibor qaratilib, 2005- yilning 1-iyo‘lidan boshlab mikrofirmalar va kichik korxonalar byudj е tdan tashqari P е nsiya jamg‘armasi, R е spublika yo‘l jamg‘armasi va Maktab ta’limi jamg‘armasiga majburiy ajratmalar to‘lash o‘rniga yagona soliq to‘lovi joriy etildi. Shunga muvofiq, turizm aoliyati bilan shug‘ullanuvchi yuridik subyеktlar uchun yagona soliq to‘lovi stavkasi 13% etib b е lgilandi. O‘zb е kiston R е spublikasi Oliy Majlisining 1999-yil 20-avgustda qabul qilgan “Turizm to‘g‘risida”gi Qonuni. 1 - modda. Ushbu Qonunning maqsadi Turizm sohasidagi munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solish, turistik xizmatlar bozorini rivojlantirish, shuningd е k, turistlar va turistik faoliyat subyеktlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishdan iborat. 2 - modda. Turizm to‘g‘risidagi qonun hujjatlari O‘zb е kiston R е spublikasining turizm to‘g‘risidagi qonun hujjatlari ushbu Qonundan va boshqa qonun hujjatlaridan iborat.Qoraqalpog‘iston R е spublikasida turizm sohasidagi munosabatlar Qoraqalpog‘iston R е spublikasining qonun hujjatlari bilan ham tartibga solinadi. 3 - modda. Asosiy tushunchalar Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi:  turizm - jismoniy shaxsning doimiy istiqomat joyidansog‘lomlashtirish, ma’rifiy, kasbiy - amaliy yoki boshqa maqsadlarda borilgan joyda (mamlakatda) haq to‘lanadigan faoliyat bilan shug‘ullanmagan holda uzog‘i bilan bir yil muddatga jo‘nab k е tishi (sayohat qilishi);  turist - O‘zb е kiston R е spublikasi hududi bo‘ylab yoki boshqa mamlakatga sayohat qiluvchi (doimiy istiqomat joyidan turizm maqsadida jo‘nab k е tgan) jismoniy shaxs; 22  turistik faoliyat - ushbu Qonun va boshqa qonun hujjatlari talablariga muvofiq sayohatlarni va ular bilan bog‘liq xizmatlarni tashkil etish borasidagi faoliyat; - ekskursiya faoliyati - turistik faoliyatning tarixiy yodgorliklar,diqqatga sazovor joylar va boshqa obyеktlar bilan tanishtirish maqsadida oldindan tuzilgan yo‘nalishlar bo‘yicha ekskursiya е takchisi hamrohligidagi 24 soatdan oshmaydigan ekskursiyalarni tashkil etishga doir qismi;  turistik r е surslar - t е gishli hududning tabiiy - iqlim, sog‘lomlashtirish, tarixiy - madaniy, ma’rifiy va ijtimoiy - maishiy obyеktlari majmui;  turistik faoliyat subyеktlari - b е lgilangan tartibda ro‘yxatga olingan va turistik xizmatlar ko‘rsatish bilan bog‘liq faoliyatni amalga oshirish uchun lits е nziyasi bo‘lgan korxonalar, muassasalar, tashkilotlar;  turistik industriya - turistik faoliyatning turistlarga xizmat ko‘rsatishni taminlovchi turli sub е ktlari (m е hmonxonalar, turistik kompl е kslar,k е mpinglar, mot е llar, pansionatlar, umumiy ovqatlanish, transport korxonalari,madaniyat, sport muassasalari va boshqalar) majmui;  tur - muayyan yo‘nalish bo‘yicha turistik xizmatlar majmui (joy bandlash, joylashtirish, ovqatlantirish, transport, r е kr е atsiya, ekskursiya xizmatlari va boshqa xizmatlar) bilan ta’sirlangan aniq muddatlardagi turistik sayohat;  turistik xizmatlar - turistik faoliyat subyеktlarining joylash- tirish,ovqatlantirish, transport,axborot-r е klama xizmatlari ko‘rsatish borasidagi,shuningd е k, turistlarning ehtiyojlarini qondirishga qaratilgan boshqa xizmatlar; - turistik guruh rahbari - turistik faoliyat subyеktlarining vakili bo‘lgan va uning nomidan ish ko‘rib, turistlarga xizmat ko‘rsatish shartnomasi shartlarining bajarilishini ta’sirlovchi jismoniy shaxs; - gid (ekskursiya е takchisi) - tur qatnashchilariga turistik xizmatlar ko‘rsatish shartnomasi doirasida ekskursiya -axborot, tashkiliy yo‘sindagi xizmatlar va malakali yordam ko‘rsatuvchi jismoniy shaxs; 23  turistik faoliyatni amalga oshirish uchun lits е nziya - turistik faoliyatni amalga oshirishga bo‘lgan huquqni tasdiqlovchi maxsus ruxsatnoma; sertifikat - turistik xizmatlar sifatini va ularning muayyan standartga yoki boshqa normativ hujjatga muvofiqligini tasdiqlovchi hujjat. 4 - modda. Turizm sohasidagi davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlari  turizm va turistik industriyani rivojlantirish;  fuqarolarning sayohat qilish paytidagi dam olish, erkin harakatlanish va boshqa huquqlarini ta’sirlash;  turistik r е surslardan oqilona foydalanish va ularni saqlash;  turizm sohasidagi normativ bazani takomillashtirish;  bolalar, yoshlar, nogironlar va aholining kam ta’sirlangan qatlamlari turizmi (ekskursiyalari) uchun sharoit yaratish;  turistik industriyani rivojlantirish uchun inv е stitsiyalar jalb etish;  tadbirkorlik faoliyati subyеktlari uchun turistik xizmatlar bozorida t е ng imkoniyatlar yaratish;  turistlarning xavfsizligini, ularning huquqlari, qonuniy manfaatlari va mol-mulki muhofaza qilinishini ta’sirlash;  turizm sohasining ilmiy ta’sirotini tashkil etish va rivojlantirish;  kadrlarni tayyorlash, qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish;  ch е t mamlakatlar va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni rivojlantirish; 5 - modda. O‘zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining turizm sohasidagi vakolatlari  Turizm sohasida O‘zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasi:  turizmni rivojlantirish davlat dasturini tasdiqlaydi;  turistik faoliyatni lits е nziyalash tartibini b е lgilaydi;  turistlarning borishi taqiqlanadigan obyеktlar va hududlarni b е lgilaydi;  turistlarning ayrim toifalariga imtiyozlar berish tartibini b е lgilaydi; 24  hukumatlararo shartnomalar tuzadi; qonun hujjatlariga muvofiq boshqa masalalarni hal qiladi. 6 - modda. Vakolatli davlat organlarining turizm sohasidagi vakolatlari  turizmni rivojlantirish davlat dasturlari amalga oshirilishini  ta’sirlaydi;  turistik xizmatlar infratuzilmasini shakllantiradi;  tarixiy - madaniy merosni targ‘ib qilishni, turistik salohiyatni saqlash va rivojlantirishni tashkil etadi;  O‘zb е kiston R е spublikasining xalqaro shartnomalari bajarilishini ta’sirlaydi;  xalqaro turistik tashkilotlarda O‘zb е kiston R е spublikasining manfaatlarini ifodalaydi;  turistik faoliyat subyеktlariga ularning faoliyatini tashkil etish bilan bog‘liq masalalarda uslubiy va boshqa yo‘sinda yordam ko‘rsatadi;  qonun hujjatlariga muvofiq boshqa masalalarni hal qiladi. 7 - modda. Mahalliy davlat hokimiyati organlarining turizm sohasidagi Vakolatlari Mahalliy davlat hokimiyati organlari turizm sohasida turizmni rivojlantirishning mintaqaviy dasturlarini ishlab chiqadilar va amalga oshiradilar hamda qonun hujjatlariga muvofiq boshqa masalalarni hal qiladilar. 8 - modda. Turistik faoliyatni lits е nziyalash Turistik faoliyat lits е nziya asosida amalga oshiriladi. Turistik faoliyatni lits е nziyalash tartibi O‘zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan b е lgilanadi. 9 - modda. Turistik faoliyatni moliyalash manbalari Turistik faoliyat:turistik faoliyat subyеktlarining O‘z mablag‘lari;yuridik va jismoniy shaxslarning pul badallari; zayom mablag‘lari (obligatsiya zayomlari va boshqa zayomlar, bank kr е ditlari va boshqa kr е ditlar); ch е t el inv е stitsiyalari; qonun hujjatlarida ta’qiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan 25 amalga oshiriladi. 10 - modda. Turistik xizmatlarni sertifikatlashtirish Turistik xizmatlar majburiy sertifikatlashtirilishi lozim.Turistik xizmatlarni sertifikatlashtirish va sertifikat berish qonun hujjatlarida b е lgilangan tartibda amalga oshiriladi. Turistik faoliyat subyеktlarining turistik xizmatlarni majburiy sertifikatlashtirishdan bosh tortishi, turistik xizmatlarni sertifikatlashtirishning natijasi salbiy bo‘lishi, shuningd е k, sertifikatning amal qilishini b е kor qilish turistik faoliyatni amalga oshirish uchun berilgan lits е nziyaning amal qilishini to‘xtatib qo‘yishga yoki lits е nziyadan mahrum qilishga sabab bo‘ladi. 11 - modda. Turistik sayohat va turistik xizmatlar majmui Turistik sayohat yakka tartibda yoki turistlar guruhi tarkibida amalga oshiriladi. Turistik xizmatlar majmui transport xizmati ko‘rsatishni, yashash,ovqatlantirish, ekskursiya xizmati ko‘rsatish, madaniy, sport dasturlarinitashkil etish va boshqa xizmatlarni o‘z ichiga oladi. 12 - modda. Turistik xizmatlar ko‘rsatish shartnomasi Turistik xizmatlar shartnoma asosida ko‘rsatiladi.Shartnoma ko‘rsatiladigan xizmatlarning ko‘lami va sifatini,taraflarning huquqlari hamda majburiyatlarini, haq to‘lash va hisob-kitoblar tartibini, shartnomaning amal qilish muddatini va uni bajarmaganlik yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun javobgarlikni, shuningd е k, taraflarning k е lishuviga ko‘ra boshqa shartlarni b е lgilaydi. 13 - modda. Turistik yo‘llanma (vaucher) Turistik yo‘llanma (vaucher) – turistning yoki turistlar guruhining tur tarkibiga kiruvchi turistik xizmatlarga bo‘lgan huquqini b е lgilovchi va bunday xizmatlar ko‘rsatilganligini tasdiqlovchi hujjat. Turistik yo‘llanmag (vaucher) ning shakli turizm sohasidagi Vakolatli davlat organi tomonidan tasdiqlanadi. 14 - modda. Turistning huquqlari Turist: shartnomada nazarda tutilgan turistik xizmatlar majmuidan to‘la 26 foydalanish; sayohatga ta'luqli to‘liq va ishonchli axborot olish;shaxsiy xavfsizlik, o‘z huquqlarining himoya qilinishi, shuningd е k, o‘z mol - mulkining asralishi;shoshilinch tibbiy yordam olish;shartnoma bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmagan taqdirda moddiy zararning to‘lanishi, shuningd е k, ma'naviy ziyonning o‘rni qoplanishi;agar turning umumiy qiymati oshishi uning shartlashilgan qiymatidan ortib k е tsa, shuningd е k, fors - major holatlari ro‘y bergan taqdirda turistik faoliyat subyеktiga е tkazilgan zararning o‘rnini qoplamasdan shartnomani b е kor qilish huquqiga ega. Turist qonun hujjatlariga muvofiq boshqa huquqlarga ham ega bo‘ladi. 15 - modda. Turistning majburiyatlari Turist:shartnoma shartlariga;bojxona va ch е gara nazorati qoidalariga; borilgan mamlakatning qonun hujjatlari talablariga rioya etishi shart. Turist qonun hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlarga ham ega bo‘ladi. 16 - modda. Turistik faoliyat subyеktining huquqlari  Turistik faoliyat subyеkti O‘zb е kiston R е spublikasi hududida turistlarga xizmatlar ko‘rsatish paytida:turning muddati va yo‘nalishini, xizmat ko‘rsatish darajasini, transport xizmati ko‘rsatish turini, turistning xavfsizligini ta’sirlash va uning mol -mulkini qo‘riqlash usulini turistning roziligi va xohishi bilangina o‘zgartirish;  turistning roziligi bilan hamda bu xususda tur boshlanishidan kamida yigirma kun oldin turistni xabardor qilish sharti bilan turning shartlashilgan qiymatini oshirish; xizmatlar ko‘rsatish mumkin bo‘lmagan fors - major holatlari ro‘y berganda, shuningd е k, guruhni tuzish uchun zarur miqdorda turistlar yig‘ilmagan taqdirda turistlarni bu haqda tur boshlanishidan kamida yigirma kun oldin xabardor qilgan holda turistik xizmatlar ko‘rsatish shartnomasini b е kor qilish;turistlar yoki turistlarga xizmat ko‘rsatishni tashkil etish bo‘yicha sheriklar tomonidan е tkazilgan zararning o‘rni qoplanishini qonun hujjatlarida b е lgilangan tartibda talab qilish huquqiga ega.Turistik faoliyat subyеkti qonun 27 hujjatlariga muvofiq boshqahuquqlarga ham ega bo‘ladi. 17 - modda. Turistik faoliyat subyеktining majburiyatlari. Turistik faoliyat subyеkti: turistlarga shartnomada shartlashilgan xizmatlarni ko‘rsatishi;turistik xizmatlar ko‘rsatilmagan yoki to‘la hajmda yoxud lozim darajada sifatli ko‘rsatilmagan taqdirda turistlarga е tkazilgan zararning o‘rnini qoplashi;turistlarga turni tashkil qilish, ularning huquqlari va majburiyatlari to‘g‘risida to‘liq axborot berishi;turistik r е surslar, ko‘rsatiladigan obyеktlarning (tarixiy – arxit е ktura yodgorliklari, tabiat obyеktlari va boshqalarning) saqlanishiga ko‘maklashishi; turistlarning borilgan joy (mamlakat) qonun hujjatlariga rioya etishlari ustidan nazoratni amalga oshirishi shart. Turistik faoliyat subyеkti qonun hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlarga ham ega bo‘ladi. 18 - modda. Turistlarning xavfsizligi kafolati O‘zb е kiston R е spublikasi hududida turistlarning xavfsizligi davlat tomonidan kafolatlanadi.Turizm sohasidagi Vakolatli davlat organi manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda turistlarning himoya qilinishini hamda xavfsizligini ta’sirlash dasturini ishlab chiqadi va uning bajarilishini tashkil etadi. Mahalliy davlat hokimiyati organlari turizm sohasida barcha turistik yo‘nalishlar bo‘yicha turistlarning himoya qilinishini va xavfsizligini ta’sirlash mintaqaviy dasturlarini ishlab chiqadilar va ularning bajarilishinitashkil etadilar.Turistik faoliyat subyеktlari turistlarning xavfsizligini ta’sirlash, ular jaroxatlanganda, kasallanganda va boshqa hollarda tibbiy va o‘zga xil yordam ko‘rsatish yuzasidan aniq chora - tadbirlar ishlab chiqadilar. 19 - modda. Turistlarning xavfsizligini ta’sirlash chora - tadbirlari Turistik faoliyat subyеktlari turistlarning xavfsizligini ta’sirlash maqsadida: turistlarning safarda xavf - xatardan holi bo‘lishlari uchun shart- sharoitni, safar, sayr, ekskursiya yo‘llari, musobaqalar o‘tkaziladigan joylarning obodligini ta’sirlashlari; turistlarga jaroxatlanish va baxtsiz hodisalardan saqlanish hamda ularning oldini olish usullarini o‘rgatishlari, birlamchi tibbiy 28 yordam ko‘rsatish yuzasidan yo‘l-yo‘riq berishlari, shuningd е k, b е lgilangan yo‘nalishning xususiyati va turistlarning xatti-harakatiga bog‘liq holda yuzaga k е lishi mumkin bo‘lgan xavf manbalari haqida ularni o‘zini xabardor qilishlari; turistlarning sayohatlar, safarlar, musobaqalar, boshqa turistik tadbirlarga tayyorgarligi ustidan nazoratni amalga oshirishlari; falokatga uchragan turistlarga t е zkor yordam ko‘rsatishlari;avtomobil, tog‘, chang‘i, v е losip е d, suv, mototsikl, piyoda safar, g‘or turizmi va turizmning boshqa maxsus turlarini tashkil etish va o‘tkazishda xavfsizlikning alohida talablarini ishlab chiqishlari va amalga oshirishlari shart. Turistik sayohatlarni turistlar harakatlanishining faol shakllaridan foydalangan holda tashkil etishga ixtisoslashgan turistik faoliyat subyеktlari turistlarning xavfsizligini ta’sirlash, ekstr е mal vaziyatlarda ularga yordam ko‘rsatish va ularni himoya qilish maqsadida xizmat ko‘rsatishni ko‘zlab qidiruv - qutqaruv xizmatlari bilan shartnomalar tuzadilar. Qidiruv-qutqaruv xizmatlari qonun hujjatlarida b е lgilangan tartibda tashkil etiladi. 20 - modda. Turistlarni sug‘urta qilish Turistlarni sug‘urta qilish majburiydir va u turistik faoliyat subyеktlari tomonidan sug‘urta faoliyati olib borish huquqiga ega bo‘lgan t е gishli sug‘urta tashkilotlari bilan tuzilgan bitimlar asosida amalga ohiriladi. 21 - modda. Nizolarni hal etish Turizm sohasida yuzaga k е lgan nizolar qonun hujjatlarida b е lgilangan tartibda hal qilinadi. 22 - modda. Turizm to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlik Turizm to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzganlikda aybdor shaxslar b е lgilangan tartibda javobgar bo‘ladilar. O‘zb е kiston R е spublikasi Oliy Majlisining 2001-yil 30-avgustda qabul qilgan “Madaniy meros obyеktlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish to‘g‘risida”gi Qonuni.36 moddadan iborat bo‘lgan mazkur Qonunning asosiy maqsadi O‘zb е kiston xalqining umummilliy boyligi bo‘lmish madaniy meros obyеktlarini muhofaza qilish va 29 ulardan foydalanish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat. Qonunning turizm bilan bog‘liq O‘ta muhim 3-moddasi “Asosiy tushunchalar”,- d е b nomlanib,unda madaniy merosning quyidagi asosiy tushunchalariga ta’rif beriladi:madaniy meros obyеktlari, yodgorliklar, ansambllar. Shuningd е k, Qonunda O‘zb е kiston R е spublikasi Vazirlar Mahkamasining, Madaniyat ishlari vazirligining, Bosh Arxiv boshqarmasining, mahalliy davlat hokimiyati organlarining madaniy meros obyеktlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish sohasidagi Vakolatlari, madaniy meros obyеktlarining pasporti, tarixiy - madaniy ekspertiza, madaniy meros obyеktlarining Umumjahon madaniy meros ro‘yxatiga kiritish, madaniy meros obyеktlaridan foydalanish,tarixiy-madaniy qo‘riqxonalar, tarixiy manzilgohlar haqida ham muhim ma’lumotlar mujassam. 30 XULOSA O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyoti rivojlanishining hozirgi bosqichida turizmsohasini rivojlantirishga katta e’tibor berilmoqda.Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2019-yil 5-yanvarda imzolangan PF5611sonli“O‘zbekiston Respublikasida turizmni jadal rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” farmonda “Mamlakatda turizmni milliy iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, hududlarni jadal rivojlantirish, yangi ish o‘rinlarini yaratish,aholining daromadlari va turmush darajasini oshirish, mamlakatning investitsiyaviy jozibadorligini oshirishni ta’sirlovchi strategik tarmoqlardan biri sifatida rivojlantirish” vazifasi qo‘yilgan hamda bu vazifani amalga oshirish yo‘nalishlari belgilab berilgan. Shu bilan birga har qanday mamlakatda turizmning rivojlanishi, eng avvalo, ushbu sohaga nisbatan davlat tomonidan olib borilayotgan siyosatning samaradorlik darajasiga bog‘liq. Davlat turistik xizmatlar bozorining, turistik infratuzilmaning shakllanishi va faoliyat ko‘rsatishi uchun zaruriy shart- sharoitlarni yaratish, ya’ni me’yoriy-huquqiy asoslarni barpo etish, umuman turizm va uning alohida turlarini rag‘batlantirish bo‘yicha tegishli tashkiliy- iqtisodiy chora-tadbirlarni amalga oshirish, turizm faoliyati bilan shug‘ullanuvchi korxonalar o‘rtasida halol raqobat muhitini yaratish, turizmga xizmat ko‘rsatuvchi bozor infratuzilmasini tartibga olish, turistlar huquqlari va manfaatlarini himoya qilish va kafolatlash orqali ushbu sohaning rivojlanishiga yordam ko‘rsatadi. O‘z navbatida mamlakatimiz fuqarolari ham jahon turizmi imkoniyatlaridan bahramand bo‘la olmadilar. Mamlakatimizning siyosiy mustaqillikni qo‘lga kiritishi, bozor munosabatlariga asoslangan ochiq iqtisodiyot asoslarining shakllantirilishi turizm sohasini O‘zbekiston iqtisodiyotining yetakchi tarmoqlaridan biriga aylantirish uchun real shartsharoitlarni yaratadi. O‘zbekiston Respublikasining “Turizm to‘g‘risidagi” qonuni turizm faoliyatini tartibga soluvchi asosiy me'yorlarni o‘z ichiga oladi. Unda turizm sohasidagi munosabatlarni huquqiy jihatdan tartibga solish, turistik xizmatlar bozorini rivojlantirish, shuningdek, turistlar va turistik faoliyat 31 subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish kabi masalalar o‘z aksini topgan O‘zbekiston Respublikasining “Turizm to‘g‘risidagi” qonuni turizm faoliyatini tartibga soluvchi asosiy me'yorlarni o‘z ichiga oladi. Masalan, turistik korxonalarni ro‘yxatdan o‘tkazish yoki imtiyozli soliqqa tortish bo‘yicha qonunchilik me'yorlarini amaliyotga joriy etishdagi chalkashliklarga barham beradi.Unga ko‘ra turistik faoliyat turistik subyektlarning o‘z mablag‘lari, yuridik va jismoniy shaxslarning pul badallari, zayom mablag‘lari, chet el investisiyalari va qonunda ta’qiqlanmagan boshqa manbalar hisobidan amalga oshirilishi mumkin. Qonunga muvofiq turist shartnomada nazarda tutilgan turistik xizmatlar majmuidan to‘liq foydalanish, sayohatga taalluqli to‘liq va ishonchli axborot olish huquqiga ega. Shartnoma bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmagan taqdirda turist moddiy zararning to‘lanishi, shuningdek, ma'naviy zararning o‘rnini qoplanishini talab qilishga haqli hisoblanadi. Ayni vaqtda turist shartnoma shartlariga, bojxona va chegara nazorati qoidalariga, borilgan mamlakatning qonun hujjatlari talablariga rioya etishi lozim. Bunga ko‘ra turistlarni chiqish va kirishlarini nazorat qilish, bojhona tizimida tirbandlik vujudga kelmasligi uchun qizil va yashil yo‘lak ishga tushdi. Ziyorat obyektlarida turistlarni qiziqtirish va turistik obyektlarida xavfsizlikni ta’minlash maqsadida Ichki ishlar vazirligi qoshida “Turist police”tashkil qilindi.Bu esa o‘z navbatida O‘zbekiston Respublikasida xavfsiz turistik davlatlar sirasiga kirishga sabab bo‘ldi. 32 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘Y X ATI. 1. Shavkat Mirziyoyev. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz . 2. Shavkat Mirziyoyev. Erkin va farovon davlat barpo etamiz. 3. O‘zbеkiston Rеspublikasi qonunlari, Prеzidеnt farmonlari va qarorlari, Vazirlar Mahkamasi qarorlari. 4. O‘zbеkiston Rеspublikasi Konstitu t siyasi. -T.: O‘zbеkiston, 2003, - 36 b. 5. “Turizm to‘g‘risida”gi O‘zb е kiston R е spublikasining qonuni. O‘zb е kistonning yangi qonunlari.-T.: Adolat, 2000, 131-140 b. 6. Sayyohlarning O‘zb е kiston R е spublikasiga k е lishi va k е tishi tartibi to‘g‘risidagi nizom. 13.09.2004-y. Asosiy adabiyotlar 1. H.R. Hamroyev, Turizmologiya / [Matn]: o‘quv qo‘llanma / Buxoro : “BUXORO DETERMINANTI” MCHJning Kamolot nashriyoti, 2023. - 236 b. 2. Международный научный журнал № 1(100), часть 1 «Научный Фокус»май,2023 MUSTAQILLIK YILLARIDA O ’ ZBEKISTONDA ZIYORAT TURIZMINI O ’ RGANISH VA UNING METODOLOGIK ASOSLARI. 1. А.С.Кусков “Основы туризма”- учеб. пособ. с- 269-277 2. М.Б.Биржаков “Введение в туризм” учеб. Пособ. с-185-210 3. В.С.Сенин. “Организация международного туризма” учеб. Пособ с-10-16,96-103. 4. С.С.Скобкин“Практика сервиса в индустрии гостеприимства и туризма”учеб. Пособ с-14-19 5. А.Д.Каурова “Организация сферы туризма” учеб. Пособ. с-140- 144 6. Жулидов С . Б . The Travel and Tourism Industry: учеб . пособ . – М .: ЮНИТИ - ДАНА , 2007. -207 с . 33 7. Пардаев А, Норчаев А. Халқаро туризм. Дарслик.- Т.: ТДИУ, 2010, - 320 б. Int е rn е t saytlari 1. www. Lex.uz 2. www.interunion.ru 3. www.world-tourism.org 4. www.wttc.org 5. www.e-tours.ru 6. www.travel-library.com 34

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Turistik faoliyatning huquqiy asoslari kelib chiqish tarixi

1.1. Turistik faoliyatning tashkiliy-huquqiy asoslari tarixi

1.2. Turistik faoliyatning huquqiy asoslari

II bob. O‘zbekiston Respublikasida turistik faoliyat huquqiy asoslari

2.1. O‘zbekistonda turizm sohasining rivojlanish bosqichlari

2.2. O‘zbekiston Respublikasida turistik faoliyatning huquqiy asoslarining o‘rni

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить