Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 394.7KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Uglevodorodlar

Sotib olish
Uglevodorodlar
Reja:
1. Uglevodorodlar haqida
2. Uglevodorod   zanjiridagi   halqalar,   ko pʻ
bog lar va tarmoqlanish	
ʻ
3. Izomerlar Kirish
Siz   kundalik   hayotda   yonilg isi   benzin   bo lgan   avtomobillarni   ko pʻ ʻ ʻ
ko rsangiz   ham,   benzin   o zi   qanday   ko rinishda   bo lishini   kamdan   kam	
ʻ ʻ ʻ ʻ
ko rasiz!   Oddiy   ko z   bilan   ko rganda   benzin   unchalik   qiziq   bo lmagan
ʻ ʻ ʻ ʻ
sarg ish-jigarrang   suyuqlik,   xolos.   Shunday   bo lishiga   qaramay,   benzin
ʻ ʻ
nihoyatda   turfa   xil   molekulalardan   iborat.   Ularning   orasida   uglevodorodlar
(faqat vodorod va ugleroddan iborat molekulalar) katta qismni tashkil qiladi.
Benzin tarkibidagi uglevodorodlarning ba zilari nisbatan kichik va bor-yo g i	
ʼ ʻ ʻ
to rtta   ugleroddan   tarkib   topgan,   qolganlari   esa   ancha   kattaroq   bo lib,   o n	
ʻ ʻ ʻ
ikkitagacha   uglerod   atomlaridan   iborat.   Ba zi   uglevodorodlar   to g ri   chiziq	
ʼ ʻ ʻ
hosil   qilsa,   ba zilari   tarmoqli   struktura   hosil   qiladi;   ayrimlarida   faqatgina	
ʼ
bitta   bog   bo lsa,   qolganlari   qo shbog   yoki   uchbog ,   shuningdek,	
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
halqasimon   strukturalar   ham  hosil  qiladi.  Benzin  tarkibidagi   uglevodorodlar
turli xil, bir-biridan farq qiluvchi xossalarga (qaynash va suyuqlanish harorati
kabi) ega bo lsa ham, ularning barchasi yoqilganda energiya ishlab chiqaradi.	
ʻ
Turli-tuman uglevodorodlar
Benzin misolida ko rganimizdek, uglevodorodlar turli xil shakllarda bo ladi.	
ʻ ʻ
Ular   uzunligi   jihatidan   farq   qilishi,   tarmoqlangan   yoki   tarmoqlanmagan,
chiziqli   yoki   halqali   shaklga   ega   (yoki   ikkalasi   ham)   bo lishi   mumkin   va	
ʻ
uglerodlar   bir-biri   bilan   yakka,   qo shbog   va   uchbog   kabi   turli   xil	
ʻ ʻ ʻ
birikmalarni   hosil   qilishi   mumkin.   Ikkita   uglevodorod   bir   xil   molekulyar
formulaga ega bo lsa ham, ularning atomlari bir-biri bilan turli yo llar bilan	
ʻ ʻ
bog lanib,   izomerlar   hosil   qila   oladi   (va   ba zida   bu   ikki   molekulaga   bir-	
ʻ ʼ
biridan farq qiluvchi xossalarni beradi).
Ushbu   strukturaviy   xossalarning   har   biri   uglevodorod   molekulasining   uch
o lchamli   shakliga   yoki   molekulyar   geometriyasiga   ta sir   qilishi   mumkin.	
ʻ ʼ
DNK,   oqsillar   va   uglevodlar   kabi   yirik   biologik   molekulalarda   uglerod skeletidagi   strukturaviy   farqlar   ko pincha   molekulaning   funksiyasiga   ta sirʻ ʼ
qiladi.
Uglevodorod   zanjiridagi   halqalar,   ko p   bog lar	
ʻ ʻ
va tarmoqlanish
Uglevodorod   zanjirlari   uglerod   atomlari   orasidagi   bir   qancha   aloqalar
natijasida   hosil   bo ladi.   Ushbu   zanjirlar   uzun   yoki   qisqa   bo lishi   mumkin:	
ʻ ʻ
masalan,   etan   zanjirida   atigi   ikkita,   dekanda   esa   o nta   uglerod   mavjud.	
ʻ
Hamma   uglevodorodlar   ham   to g ri   (tarmoqlanmagan)   zanjirga   ega   emas.	
ʻ ʻ
Masalan,   dekanda   ( C10H22C 10 H 22 start   text,   C,   end   text,   start   subscript,   10,
end subscript, start text, H, end text, start subscript, 22, end subscript ) o nta	
ʻ
uglerod   atomi   bir   qatorda   joylashgan,   ushbu   molekulyar   formula   bilan
ifodalanuvchi   boshqa   uglevodorodlarda   esa   turlicha   tarmoqlangan,   biroz
kaltaroq birlamchi zanjirlar mavjud. Haqiqatan ham, dekanning ( C10H22C 10
H 22 start text, C, end text, start subscript, 10, end subscript, start text, H, end
text,   start   subscript,   22,   end   subscript )   bir   xil   molekulyar   formulaga   ega
bo lgan 75 ta izomeri mavjud.	
ʻ
Uglevodorodlar   oddiy   bog ,   qo shbog   va   uchbog   singari   turlicha	
ʻ ʻ ʻ ʻ
kombinatsiyada   o zaro   bir-biriga   bog langan   uglerod   bog larini   o z   ichiga	
ʻ ʻ ʻ ʻ
oladi.   Etan,   eten   va   etin   uglevodorodlari   misolida   har   bir   turdagi   bog	
ʻ
moddalarning   molekulyar   geometriyasiga   qanchalik   ta sir   qilishini   quyida	
ʼ
ko rib chiqamiz:	
ʻ Etan: uglerod atomlari bog lanishining tetraedral joylashuvi.ʻ
Eten: qo shbog  mavjud bo lgani sababli tekislik shaklida joylashuvi.	
ʻ ʻ ʻ
Etin: uchbog  mavjud bo lgani sababli molekulaning chiziqli ko rinishi.	
ʻ ʻ ʻ
Grafik material OpenStax Biology ( CC BY 3.0 )ning “ Carbon: Figure 2 ” materialidan o zgartirib olindi.	
ʻ
 Etan ( C2H6C 2 H 6 start text, C, end text, start subscript, 2, end subscript,
start   text,   H,   end   text,   start   subscript,   6,   end   subscript )   ikkita   uglerod
atomi bir-biri bilan oddiy bog  orqali bog langani uchun ikkita tetraedr	
ʻ ʻ
shakl   hosil   qiladi   (har   bir   uglerodning   atrofida   bittadan   tetraedr   shakl
bor).  Eng  muhimi,  uglerod-uglerod  bog i  atrofida  erkin  aylanish  sodir	
ʻ
bo ladi.	
ʻ
 Bundan   farqli   o laroq,   eten   ikkita   uglerod   atomlari   orasida   qo shbog	
ʻ ʻ ʻ
bo lgani sababli tekis yuza (barcha atomlar bir tekislikda yotadi) hosil	
ʻ
qiladi. Elektron juftlar uglerod-uglerod qo shbog i atrofida erkin aylana	
ʻ ʻ
olmaydi.   Bu   uglerod-uglerod   qo shbog iga   xos   bo lgan   umumiy	
ʻ ʻ ʻ
xususiyatdir, agar siz molekulada bu kabi bog lanishga duch kelsangiz,	
ʻ
bilingki,   molekulaning   qo shbog   hosil   qilgan   qismi   tekis   yuza   hosil	
ʻ ʻ
qiladi va aylanish sodir bo lmaydi.
ʻ
 Va   nihoyat,   uchbog   yordamida   bog langan   ikkita   ugleroddan   tashkil	
ʻ ʻ
topgan etin ham chiziqli, ham tekis yuzani hosil qiladi.   Qo shbog dagi	
ʻ ʻ
singari uglerod-uglerod uchbog i atrofida aylanish sodir bo lmaydi.	
ʻ ʻ
Uglevodorodlarda kuzatish mumkin bo lgan yana bir strukturaviy tuzilish bu	
ʻ
uglerod   atomlarining   halqa   hosil   qilishidir.   Uglevodorodlarda   uchrovchi
halqasimon   zanjirlar   turli   xil   shaklda   bo lishi,   tarmoqlarga   bo linishi   yoki	
ʻ ʻ
qo shbog ga ega bo lishi mumkin. Bir-biriga tutashgan atomlari tekis yuzani	
ʻ ʻ ʻ
hosil qiluvchi muayyan halqalar quyida ko rsatilgan benzol halqasi kabi o ta	
ʻ ʻ
barqarordir.   Ushbu   halqalar   aromatik   halqalar   deb   atalib,   ba zi   bir	
ʼ
aminokislotalar,   testosteron   va   estrogen   kabi   gormonlar   (asosan   erkaklar   va
ayollar jinsiy gormonlari) tarkibida uchraydi. Halqali   strukturaga   ega   bo lgan   organik   molekulalar:   siklopentan,ʻ
siklogeksan, benzol va piridin.
Grafik material OpenStax Biology dan olindi.	
ʼ
Piridin   kabi   ba zi   bir   aromatik   uglerod   zanjirlari   uglerod   va   vodoroddan	
ʼ
boshqa   atomlarni   ham   o ziga   biriktirgan   bo ladi.   Qo shimcha   atomlari	
ʻ ʻ ʻ
mavjud   bo lgani   sababli   ushbu   molekulalar   uglevodorodlar   sifatida	
ʻ
guruhlanmaydi.   Aromatik   birikmalar   haqida   siz   aromatik   birikmalar
mavzusi dan ko proq ma lumot olishingiz mumkin.	
ʻ ʼ
Izomerlar
Uglevodorodlarning   molekulyar   geometriyasi   ularning   fizik   va   kimyoviy
xossalari   bilan   bevosita   bog liq.   Kimyoviy   formulasi   bir   xil,   lekin   turli   xil	
ʻ
strukturaga   ega   va   shu   sababli   ham   bir-biridan   fizik   va   kimyoviy
xususiyatlari   bilan   farq   qiluvchi   molekulalar   izomerlar   deb   ataladi.
Izomerlarning   ikkita   katta   turi   mavjud:   strukturaviy   izomerlar   va
stereoizomerlar (fazoviy izomerlar).
Strukturaviy izomeriya Strukturali izomerlarga misol: butan va izobutan.
OpenStax Biology ( CC BY 3.0 )ning “ Carbon: Figure 4 ” grafik materiali o zgartirib olindi.ʻ
Strukturaviy   izomeriyada   atomlar   bir-biri   bilan   turli   xil   yo llar   orqali	
ʻ
bog lanadi.   Natijada   strukturali   izomerlar   ko pincha   turli   xil   funksional	
ʻ ʻ
guruhlar yoki bog lanish shakllarini hosil qiladi. Yuqorida ko rsatib o tilgan	
ʻ ʻ ʻ
butan   va   izobutanga   e tibor   bering:   ikkala   molekula   ham   to rtta   uglerod   va	
ʼ ʻ
o nta   vodorod   atomidan   tashkil   topgan   (	
ʻ C4H10C 4 H 10 start   text,   C,   end   text,
start subscript, 4, end subscript, start text, H, end text, start subscript, 10, end
subscript ), lekin butan chiziqli, izobutan esa tarmoqlangan. Buning natijasida
esa   ushbu   ikki   molekula   bir-biridan   farq   qiluvchi   kimyoviy   xossalarni
(izobutanning   qaynash   va   suyuqlanish   harorati   butannikidan   pastroq)
namoyon qiladi. Shuning uchun ham butan gaz yondirgich va mash alalarda	
ʼ
yonilg i   sifatida   ishlatiladi,   izobutandan   esa   aerozol   qutilarda   sovitish	
ʻ
moddasi yoki propellant sifatida foydalaniladi.
Stereoizomeriya
Stereoizomeriya da   atomlar   bir-biri   bilan   bir   xil   ko rinishda   bog lanadi.	
ʻ ʻ
Lekin   ular   fazoda   joylashishi   bilan   o zaro   farq   qiladi.   Tabiatda	
ʻ
stereoizomerlarning   ko p   turlari   mavjud,   ammo   ular   ikkita   katta   guruhga	
ʻ
bo linadi:   enantiomer   va   diastereomerlar.	
ʻ   Enantiomer lar   bir-biriga
ko zgudagi teskari aksni namoyon qiluvchi stereoizomerlardir (“teskari aks”
ʻ
so zi bu yerda ushbu ikki molekula ustma-ust qo yilganda fazoda to liq mos
ʻ ʻ ʻ bo la   olmasligini   anglatadi).   Enantiomer   holat   ko pincha   to rtta   turli   xilʻ ʻ ʻ
atomga yoki guruhga bog langan bir yoki undan ortiq uglerodga ega bo lgan	
ʻ ʻ
asimmetrik molekulalarda kuzatiladi.
Enantiomerlarga   misol:   CHFClBr   ning   ikki   xil   shakli   (vodorod   va   uch   xil
galogenlar   markaziy   asimmetrik   uglerodga   bog langan).   Bir-biriga   nisbatan	
ʻ
ko zgudagi teskari tasvirni namoyon qilishi.	
ʻ
OpenStax Biology ( CC BY 3.0 )ning “ Carbon: Figure 4 ” grafik materiali o zgartirib olindi.	
ʻ
Yuqoridagi   molekulalar   enantiomer   juftlarga   misol   bo la   oladi.   Ularning	
ʻ
ikkalasi ham bir xil molekulyar formula bilan ifodalanadi va xlor, ftor, brom
hamda  vodorod  atomlari  markazdagi  uglerod  atomiga  bog langan.  Lekin  bu	
ʻ
molekulalar bir-biriga nisbatan ko zgudagi aks-tasvirni namoyon qiladi va siz	
ʻ
bu   molekulalarni   bir-birining   ustiga   qo yadigan   bo lsangiz,   ular   bir-birining	
ʻ ʻ
aynan   o zi   emasligini   ko rasiz.   Chunki   ular   ko zguda   akslangandek,   bir-	
ʻ ʻ ʻ
biriga teskari holatda bo ladi. Enantiomer izomerlar odatda insonning o ng va	
ʻ ʻ
chap   qo li   bilan   qiyoslanadi.   Ular   bir-birining   struktura   jihatdan   o zginasi	
ʻ ʻ
bo lsa ham, ko zguda teskari tasvirni namoyon qiladi.	
ʻ ʻ
Oqsillarning   qurilish   “g ishtchalari”   hisoblanadigan   aminokislotalarning	
ʻ
aksariyati   asimmetrik   uglerodni   o z   ichiga   oladi.   Quyida   siz   alanin	
ʻ
aminokislotasining   ikki   enantiomer   izomeriyasining   fazoviy   modellarini
ko rishingiz   mumkin.   Tarixga   nazar   tashlasak,   ilgarilari   biologiyada	
ʻ enantiomerlar   L   va   D   bosh   harflaridan   foydalanib   farqlanardi,   shuningdek,
biologlar   hali   ham   bu   belgini   aminokislota   va   shakarlarga   nisbatan
ishlatishadi.   Biroq   kimyoda   D/L   tizimi   boshqa   nomlash   tizimi   bilan
almashtirilgan   va   bu   R /S   tizimi   ancha   aniqroq   tizim   bo lib,   barchaʻ
enantiomerlarga   nisbatan   qo llanishi   mumkin.   Siz   enantiomerlar	
ʻ
va   R/S   nomlash tizimi haqida ko proq ma lumotni
ʻ ʼ   organik kimyo bo limi	ʻ dan
olishingiz mumkin.
Alaninning   L   va   D   izomerlari   tasviri.   Ikkisi   ham   bir   xil   atomlardan   tashkil
topgan,   ammo   ular   bir-biriga   nisbatan   ko zgudagi   teskari   tasvirni   namoyon	
ʻ
qiladi.
OpenStax Biology ( CC BY 3.0 )ning “ Carbon: Figure 6 ” (Uglerod: 6-rasm) grafik materiali o zgartirib olindi.	
ʻ
Bir   juft   enantiomer   orasidagi   farq   juda   kichik   bo lib   tuyulishi   mumkin.	
ʻ
Ammo ba zi hollarda ikkita enantiomer umuman boshqacha biologik ta sirga	
ʼ ʼ
ega   bo lishi   ham   mumkin.   Masalan,   etambutol   preparatining   D   shakli   sil	
ʻ
kasalligini   davolashda   ishlatiladi,   L   shakli   esa   ko rlikni   keltirib	
ʻ
chiqaradi. 1 1 start superscript, 1, end superscript   Bundan tashqari, tanada faqat
bir turdagi enantiomer ajralib chiqadigan yoki tabiatda topilgan holatlar ko p.	
ʻ
Masalan,   oqsillarni   hosil   qilish   uchun   odatda   aminokislotalarning   faqat   L
shakllari   ishlatiladi   (aminokislotalarning   D   shakllari   ko pincha	
ʻ
bakteriyalarning   hujayra   devorlarida   uchrasa   ham).   Xuddi   shunga   o xshab,
ʻ
glyukozaning D enantiomeri fotosintezning asosiy mahsulotidir, L shakli esa
tabiatda juda kam uchraydi. Shuni   esda   tutingki,   barcha   stereoizomerlar   enantiomerlar   yoki
diastereomerlar   deb   tasniflanishi   mumkin.   Diastereomerlar   har
qanday   enantiomer   bo lmaganʻ   stereoizomerlardir.   Diastereomerning   keng
tarqalgan   misollaridan   biri   bu   cis-trans   izomeridir.   Sis-
trans   izomerlari   atomlar   yoki   funksional   guruhlar   uglerod-uglerod
aloqalarining   ikkala   uchida,  masalan,   qo shbog   hosil   bo lganda   yuz  berishi	
ʻ ʻ ʻ
mumkin.   Bunday   holda   qo shbog   atrofida   aylanishning   cheklanishi   –	
ʻ ʻ
qo shbog ning   ikkala   uchiga   bog langan   atomlar   yoki   guruhlar   ikkita	
ʻ ʻ ʻ
mumkin   bo lgan   konfiguratsiyaning   bittasida   mavjud   bo lishini   anglatadi.	
ʻ ʻ
Agar ikkala uglerod ikkita bir xil atom yoki guruhga bog langan bo lsa, katta	
ʻ ʻ
ahamiyatga   ega   emas;   ammo   ikkala   uglerod   ikki   xil   atom   yoki   funksional
guruhga bog langan bo lsa, unda ikki xil tartibda joylashadi.	
ʻ ʻ
Sis-trans izomerlariga misol: sis-2-buten va trans-2-buten.
OpenStax Biology ( CC BY 3.0 )ning “ Carbon: Figure 4 ” grafik materiali o zgartirib olindi.	
ʻ
Masalan, 2-butenda ( C4H8C 4 H 8 start text, C, end text, start subscript, 4, end
subscript, start text, H, end text, start subscript, 8, end subscript ) ikkita metil
guruhi   ( CH3CH 3 start   text,   C,   H,   end   text,   start   subscript,   3,   end   subscript )
molekula   markazidagi   qo shbog ga   nisbatan   turli   xil   joylashuvni   egallashi	
ʻ ʻ
mumkin. Agar metil guruhlari qo shbog ning ayni bir tomonida bo lsa, bu 2-	
ʻ ʻ ʻ
butenning   cis -konfiguratsiyasi;   agar   ular   qarama-qarshi   tomonda   joylashsa,
bu   trans -konfiguratsiyasi deb ataladi.

Uglevodorodlar

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский