Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 36.8KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Umumiy tabiiy geografiyaning tadqiqot usullari

Sotib olish
UMUMIY TABIIY GEOGRAFIYANING TADQIQOT USULLARI.
Reja:
1. Fanda   m etodologiya  tushunchasi
2.T abiiy geografik fanlar metodologiyasi  
3. T abiiy geografik tadqiqot   metodlar tizimi . Tadqiqot   metodlarini   ahamiyatini   baholash   qiyindir.   Tadqiqot   usullarini
etarli   darajada   bilmaslik,   ilmiy   jihatdan   asooslangan   qonuniyatlarni   aniqlash
imkoniyatini   bermaydi.   Shuning   uchun   har   bir   geografik   ob’ektni   o’rganishda
to‘g‘ri   metod   va   usullardan   foydalanish   hamda   tadqiqot   usuliby’tini   to‘g‘ri
tashkillash   muhimdir.   Tadqiqot   o’tkazishda   uslubiyot,   uslublar,   usular   kabi
tushunchalardan foydalaniladi. 
Uslub   yoki   metod   -   tadqiqotlarni   magistral   bosh   yo‘lidir.   Uslublar   oz,
usullar   esa   juda   ko‘p.   Masalan,   taqqoslash   uslub,   eksperimental,   ayerokosmik,
matematik   va   bilan.   usullardir   Tadqiqot   metodikasi   ya’ni   uslubiyoti   esa   tadqiqot
olib   borishda   qo’llaniladigan   usul   va   metodlar   tizimi   hamda   ulardan   foydalanish
tartibidir. 
Geografik   tadqiqotlar   metodlarni   bayon   qilishdan   avval   geografiya   faninig
o’ziga xos xususiyatlarini eslatib o’tish o’rinlidir.  Bular quyidagilar: 
a)   geografiya   -   rivojlanayotgan     hududiy   ob’ektlarning   fazoviy   joylanishi
haqidagi fan; 
b)   geografiya   tabiiy   va   ijtimoiy   fanlar   chegarasida   joylashgan,   tabiat   va
jamiyat aloqalarini o‘rganuvchi fan, 
v)  geografiya - tabiiy ijtimoiy komplekslar to‘g‘risidagi fan, 
g)  geografiya o‘zaro aloqalar, bog‘liqliklar to‘g‘risidagi fandir. 
Har   bir   fan   mustaqil   fan   yoki   fanlar   tizimi   bo’lishi   uchun,   albatta   uning
nazariy asosining  yaratilishi  darkor. Nazariy asosning  bosh  masalasi  esa  fan yoki
fanlar   metodologiyasidir.   SHuning   uchun   bo’lsa   kerak   faylasuflarning   munozara
markazida aynan mazkur masala ko’ndalang bo’lib turadi va, afsuski, hanuzgacha
ular yagona bir fikrga etib kelishganicha yo’q.
Fanlarni tizimlash shuni ko’rsatmoqdaki geografik fanlar tabiiy fanlar ichidan
chiqib   kelayotgan   ekan ,   geografiya   to’lig’icha   ijtimoiy   fanlar   tizimiga   kirmaydi.
Agarda   fanlarni   tizimlashni   davom   ettiradigan   bo’lsak,   unda   tabiiy   fanlar   –
geografiya,   tabiiy   geografiya,   landshaftshunoslik,   quruqlik   gidrologiyasi,
okeanologiya, biogeografiya, geoekologiya kabi fanlarga ajralib ketadi (Nigmatov,
Saidov, 2006). Mazkur bo’linish ierarxiyasi yanada mayda fanlarga bo’linib ketishi hech gap emas. CHunki zamon rivojlangan va o’zgargan sari yangidan yangi fanlar
yaratilishi tabiiy holdir. 
Metodologiya   -   yunoncha   “metodos”-   bilish   yoki   tadqiq   qilish     “logos”-
ta’limot   degan   so’zlar   yig’indisidan   iborat .   Uni   umumlashgan   tarzda,   fan   nuqtai
nazaridan,   ilmiy   bilish   usullariga   oid   ta’limotlar   yig’indisi ,   to’g’rirog’i   bu   erda
ham      tizimi    ,   deyish   mumkin.   CHunki   metodologiyaning   quyida   sanab   o’tiladigan
qismlari aynan muayyan bir ketma-ketlikda va ierarxiyada tizimlashtiriladi.
Metodologiya   metod   emas   va   undan   farqli   ravishda   sharoit   va   zamonga
qarab,   yo   evolyutsion   yoinki   noevolyutsion   tarzda   o’zgarishi   mumkin .   Metod
o’zgarmaydi,   yangilari   yaratiladi   va   ular   eskilarini   o’rniga   ilmiy   bilishda
qo’llaniladi,  xolos.  Metodlarni  tizimlash  esa   muayyan ijtimoiy, siyosiy,   iqtisodiy,
ekologik, ma’naviy-ma’rifiy holatdan kelib chiqadi.
Tabiiy  geografik  fanlar  metodologiyasida   ijtimoiy   sharoit ni   inobatga  olishda
tadqiqotlarni ijtimoiylashuviga, ya’ni inson tomonidan jamiyatda yashash imkonini
beruvchi   bilimlar,   normalar   va   qadriyatlar   tizimining   o’zlashtirilishini   inobatga
olish kerak bo’ladi.
Ikkinchi   metodologik   talab   tabiiy   geografik   tadqiqotlarni   geografiyaning
obekti bo’lmish geografik qobiq doirasidan chiqib ketmasligini ta’minlashdadir. 
Uchinchi   metodologik   talab     tabiiy   va   tabiiy   ijtimoiy   voqea,   jarayon   va
hodisalarni ilmiy bilish. Bu degan so’z atmosfera quyi, gidrosfera va litosferaning
ustki   qatlamida   bo’layotgan   iqlimiy,   gidrologik   va   geodinamik,   biologik
jarayonlarni   inson   faoliyatisiz   hamda   inson   faoliyati   natijasida   o’zgarishini
taqqoslashni   tadqiq   qilish.   CHunki   ilmiy-texnika   revolutsiyasi   davrida   tabiatdagi
ko’pgina hodisa va jarayonlarda inson faoliyatining ta’siri kattadir.
To’rtinchi va beshinchi metodologik talab  yuqorida sanab o’tilgan talablarni
ilmiy   bilish   uchun   zarur   hisoblangan   dala-ekspeditsion,   kameral-laboratoriya,
informatsion-kommunikatsion   usullarni   tanlash.   Ushbu   usullar   o’z-o’zidan
tanlanmaydi.   Avvalam   bor   tabiiy   geografik   fanlar   usuli   huquqiy   asos,   siyosiy
holat,   iqtisodiy   imkoniyat,   ijtimoiy   sharoit,   ma’naviy-ma’rifiy   darajani   inobatga
olishi lozim. Tadqiqot   metodlarini   tanlashda   tizimlash   yoki   tizimli   yondashuvni
qo’llashimiz   lozim   bo’ladi.   Bu   o’rinda   tizimli   yondashuvning   asoschisi
V.B.Sochavaning   fikrini   aytib   o’tish   o’rinlidir.   U   shunday   deb   yozgan   edi:
“Hozirgi   zamon   tabiiy   geografiyaning   asosini   tashkil   qilgan   geotizim   haqidagi
ta’limotni tan olish hech kimda shubxalanish va ikkilanishni tug’dirish kerak emas,
u   fanimizning   keyingi   taraqqiyotini   qondirish   holatidadir”.   Tizimli   yondashuv
ilmiy   bilish   jarayoni   gipoteza,   kontseptsiya,   rejadan   boshlanib,   nazariy   asosini
ishlab   chiqish   yoki   aniqlashtirish   hamda   amaliy   tadbiqiga   etib   borish   metodlarini
muayyan   ierarxiya   asosida   olib   borishni   talab   etadi.   Tizim   so’zi   yunonchada
“systeme”   –   qismlardan   iborat,   butun,   ya’ni   yagona   bir   butunlikka   ega   bo’lgan
tadqiqot qismlari, degan ma’noni anglatadi.
Tabiiy   geografik   tadqiqotlar   olib   borishda   hamma   fanlarda   qo‘llaniladigan,
hamda   maxsus   tadqiqot   usullaridan   foydalaniladi.   Hozirgi   paytda   deyarli   hamma
fanlarda tizimi tadqiqot usullari keng qo‘llaniladi. Tizimli tadqiqot usulida har bir
tabiiy   geografik   borliq   (ob’ekt)   o‘zaro   ta’sirda   bo‘ladigan   turli   xil   tarkibiy
qismlardan   iborat   tizim   deb   qaraladi.   Geografik   qobiqni   tizim   deb   oladigan
bo‘lsak, u yana  vertikal va gorizontal yo‘nalishda yanada maydaroq tizimchalarga,
mazkur tizimchalar yanada kichikroq tizimchalarga bo‘linib ketadi.
Fan   hamisha   biron   tarzda   hodisalar   o‘rtasidagi   aloqalarini   ochib   berishga
intilib   keldi.   Tabiat   dialektikasi   tabiatni   bir   butunligini,   undagi   hodisa   va
jarayonlarni   o‘zaro   alaqadorlikda,   bir   butun   holda   tadqiq   qilishni   nazarda   tutadi.
Hodisalar   va   jarayonlarni   tizimlar   sifatida,   yahni   elementlari   va   qismlari   muayan
aloqadorlikda   bo‘lgna,   bularning   o‘zlari   ham   kengroq   tizimlarning   tomonlari   va
qismlaridan  iborat  bo‘lgan  yaxlit  butunliklar  sifatida   tahlil  qilish   -  hozirgi   zamon
fanining   harakteril   xususiyatlaridan   bidir.   Tabiiy   geografiyadagi   tadqiqot
uslubilaridan   biri   bu   dialektik   uslub   bo‘lib,   falsafiy   nuqtai   nazardan   tabiadagi
barcha   hodisa   va   jarayonlarni   to‘liq   anglash   uchun   dialektik   uslubdan
foydalaniladi.   Faqat   dialektik   uslub   yordamida   tadqiqotning   mohiyati   to‘liq
anglanadi. Tabiiy geografiyadagi tadqiqotlar jarayonida   taqqoslash   uslubiga ham juda
katta o‘rin berilgan. Bu usul  orqali har qanday ikkita tabiiy geografik obektni  bir
biriga   qiyoslash   yordamida   tadqiqot   ishlarini   natijasini   kuzatish   mumkin.
Taqqoslash usulida bir-biriga yaqin va o‘xshash bo‘lgan ob’ektlar tanlab olinadi. 
Bundan   tashqari ,   tabiiy   geografiyada   fanlararo   qo‘llaniladigan   matematik,
geoximik,   geofizik   va   modellashtirish   usullaridan   ham   foydalaniladi.   Geografik
tadqiqot   usullari   miqdoriy   (statistik   va   matematik   modellashtirirsh)   va   sifat
(kuzatish, tajriba) kabi turlarga bo‘linadi 1
. 
Hozirgi   paytda   tabiiy   geografiyada   matematik   usullar   juda   sustlik   bilan
qo‘llanilmoqda,   Ko‘proq   matematik   statistika   va   ehtimollar   nazariyasi
qo‘llanilmoqda. Geografik ob’ektlar  juda murakkab bo‘lganligi  uchun  hozirgacha
ularni   matematik   jihatdan   ifodalash   ancha   murakkab   masala   hisoblanadi.   Shunga
qaramasdan murakkab matematik tahlil usullari geomorfologik tadqiqotlarda keng
qo‘llanilmoqda.
Geokimyoviy   usullar   landshaftshunoslik   tadqiqotlarida   keng   qo‘llaniladi.
Geokimyoviy   usul   yordamida   landshaftshunoslikda   kimyoviy   elementlarni
harakati o‘rganiladi.   Kimyoviy   elementlar ko‘proq balandliklardan pastqam joylar
tomon harakat qiladi. Natijada turli xil landshaftlar hosil bo‘ladi. 
Geofizik   usullar   yordamida   landshaftlarda   sodir   bo‘ladigan   energiya   va
modda almashinuvi jarayoni   o‘rganiladi . Modellashtirish usuli tabiiy geografiyada
keng   qo‘llalliladi.   Hozirgi   paytda   jamiyat   va   tabiatni   o‘zaro   ta’sirini
modellashtirish   tabiiy   geografiyani   va   ekologik   geografiyaning   asosiy
muammolaridan biri hisoblanadi. 
Tabiiy   geografiyada   maxsus   tadqiqot   usullari   keng   qo‘llaniladi.   Ular   tabiiy
geografiyaning o‘zida ishlab chiqilgan usullardir. Bunday usullarga qiyosiy tavsif,
ekspeditsiya,   kartografik,   paleogeografik,   landshaft   indikatsiya   va   boshqa   usullar
kiradi. 
Qiyosiy tavsif  usuli  tabiiy geografiyada qadimdan qo‘llab kelinadi. Hozirgi
davrda   ham   mazkur   usul   geografik   tadqiqotlar   olib   borishning   asosiy   usuli
1
Nicholas Clifford, Shaun French and Gill Valentine .  Key Methods in Geography, 8-bet hisoblanadi. Qiyosiy tavsif usuli turli hududlarni relefini, iqlimini, ichki suvlarini,
o‘simligi,   tuproq,   hayvonot   dunyosi,   tabiat   zonalari   va   landshaftlarni   o‘rganishda
keng qo‘llaniladi. Mazkur usul mamlakatshunoslikda ko‘proq foydalaniladi. 
Ekspeditsiya  yoki dala usuli tabiiy geografiyaning asosiy usullaridan biridir.
Geografik nazariyalar asosan dalada tayyorlangan ma’lumotlar asosida rivojlanadi.
Shuning   uchun   mazkur   usul   antik   davrdan   to   hozirgi   davrgacha   geografik
ma’lumotlar   olishning   va   tabiatni   hamda   xo‘jalikni   o‘rganishning   asosiy   usuli
bo‘lib hisoblanib kelmoqda. 
Ekspeditsiyalar   kompleks   va   maxsus   qismlarga   bo‘linadi.   Kompleks
geografik ekspeditsiyalarda  ma’lum bir  hududning tabiiy yoki  iqtisodiy geografik
sharoiti   har   tomonlama   to‘la   o‘rganiladi .   Masalan,   Buyuk   shimol   ekspeditsiyasi
( 1 733- 1 743),   akademik   ekspeditsiyalar   ( 1 768-1774)   va   boshqalar.   Birinchi
kompleks   ekspeditsiya   natijasida   Kamchatka   yarim   oroli   tabiati   o‘rganildi,
Shimoliy   Amerikaning   shimoli-g‘arbiy   qismlari   ochildi,   Shimoliy   Muz   okeani
qirg‘oqlari   o‘rganildi.   Ikkinchi,   ya’ni   kompleks   akademik   ekspeditsiyalarda
Rossiyaning turli qismlarini tabiati o‘rganildi. 30 - yillardagi Tojik Pomir kompleks
ekspeditsiya, Xorazm ekspeditsiyalari ana shunday ekspeditsiyalardan bo‘lgan. 
Tadqiqot usullari bir qancha bosichlarda amalga oshiriladi:
-tadqiqot muammosini shakllantirish bosqichi;
-ilmiy   farazni   shakllantirish,   ya’ni   tadqiqotni   amalga   oshirish   uchun
ma’lumotlar qanday usulda, qanday qilib to‘planadi, shuni aniqlashitirib olish;
-ma’lumotlar to‘plash;
-to‘plangan ma’lumotlarni tahlil qilish va qayta ishlash; 
-xulosa. 
Fundamental va amaliy yo‘nalish fanlarining barchasi ilmiy-tadqiqot ishlarini
olib   borishni   o‘ziga   xos   metodologiyasi   va     usullariga   ega   bo‘ladi.   Har   fanning
metodologiyasi   va   tadqiqot   ishlarini   olib   borilishi   uchun   uslublarning   mavjudligi
bu   fanlarning   rivojlanishini   tahminlaydi.   Jumladan,   geografiya   fanlari   tizimida
ham   o‘ziga   hos   asosiy   metodologik   hamda   tadqiqot   uslublari   mavjud.   Tabiiy
geografiyada   ilmiy-tadqiqot   ishlarining   metodologiyasi   asosini,   tabiatni o‘rganishda   qaysi   usuldan   boshlab   qaysi   usulda   tugatish   kerakligini   yoritib
beruvchi usul va uslublar majmuasi muhim hisoblanadi.
GENETIK USUL   yordamida rel’ef, tog‘ jinsi va boshqalarni hosil bo‘lishi
aniqlanadi, tabiiy geografik jarayonlar baholanadi, foydali qazilmalarning genetik
tiplari o‘rganiladi.
QIYOSLASH   USULI   tabiiy   geografik   jarayonlarining   ifodalanishidagi
farqlarni,   o‘rganilayotgan   obhektga   tahsir   qiluvchi   etakchi   omillarni   aniqlab
beradi.
PALEOGEOGRAFIK   USLUB .   Bu   uslubda   o‘rganilayotgan   hududni
tarixiy   taraqqiyoti   dinamikasi   o‘simlik   va   hayvon   qoldiqlari   turli   malumotlar
hamda   manbalar   asosida   o‘rganib   chiqiladi.   Ya’ni   hududni   qadimgi   o‘rni   qanday
ko‘rinishga   ega   bo‘lgani   hozirgi   ko‘rinishi   qanday   bo‘ldi,   u   yerdagi   tadrijiy
o‘zagrishlarning mohiyatini ochib berishda bu usulning ahamiyati juda kattadir.
Tarixiy   usul   yordamida   hududning   bosqichma-bosqich   rivojlanishi
o‘rganiladi. Bunda muayan hududni kelajakdagi o‘zgarishi bashoratlanadi. Bu usul
yordamida   masalan,   qadimgi   relef   manzarasini   yoki   hududni   tabiiy   manzarasini
tiklash   mumkin   bo‘ladi.   Olingan   malumotlar   faydali   qazilmalarni   qidirishda,
muhim inshootlarni loyihalashda foydalaniladi
Statsionar   va   ekspeditsion   uslublar :   yaqin   vaqtlargacha   ilmiy-tadqiqot
ishlarida   ekspeditsion   uslubdan   keng   foydalanib   kelingan   va   bundan   ham   keyin
bub   usul   o‘zining   ilmiy-tadqiqotning   mukammal   qismi   sifatida   dala
tadqiqotlarining gultoji bo‘lib qolaveradi.
Ekspeditsion   uslubda   barcha   voqea   va   hodisalar   bevosita   o‘rnida   ko‘rib
chiqiladi,   o‘zimizga   malumki,   tadqiq   qilinayotgan   hududdagi   barcha   obhekt   va
jarayonlarning   bevosita   o‘rnida   ko‘rilishi   mukammal   natijalarni   berishga   kafolat
beradi.  Yahni ming marta eshitgan o‘qigandan ko‘ra bir marta ko‘rgan afzalroqdir
degan naql aynan mana shu ekspeditsion uslubga taalluqlidir.
Endilikda   barcha   shu   kunlargacha   to‘plangan   malumotlar   asosida   (xarita,
rasm,   ayerosurat,   yozma   ma’lumotlar)   statsionar   uslubda   ham   tadqiqotlar   olib borilmoqda.   Bunday   tadqiqotlarda   o‘rganilayotgan   obekt   va   xodisalar   bir   joyda
turib malumot va manbalar asosida o‘rganiladi.
Tabiiy   geografiyaning   tadqiqot   usullarini   o‘zlashtirish   quyidagilarga   yordam
beradi:
1.   Tabiiy   geografiya   fanini   o‘rganish   tabiatni   yaxshiroq   bilishga   yordam
beradi.
2.  Tabiat  bilan  insonning   o‘zaro  munosabati,   aloqalari   va  ta’sir   ko‘rsatishini
ilmiy asosda o‘rganishga o‘rgatadi. Bu bilan tabiatdan, uning boyliklaridan to‘g‘ri
foydalanishga imkon tug‘diradi.
3. Tabiatdan to‘g‘ri foydalanish bilan uni muhofaza qilishga ko‘maklashadi.
4. Qishloq xo‘jaligi, sanoatni to‘g‘ri tashkil etishga, shaharlar qurilishi, yo‘llar
o‘tkazish va boshqa inshootlarni barpo etishda tabiiy geografik bilimlar asqotadi.
5.   Insonning   tabiatdan   foydalanishida,   uni   o‘zgartirishadi,   tabiiy-texnogen
(madaniy) landshaftlar barpo qilishda tabiat qonunlariga asoslanishga o‘rgatadi.
6. Insonning ilmiy, madaniy, ma’naviy saviyasini benihoya oshiradi va h.k.
Geografiya   fanlarini   yaxlit   bir   butun   tizim   sifatida   saqlab   qolinishida
geografik   bilimlarni   asosini   tashkil   etuvchi   uchta   tamoyili   asosiy   o‘rin   egalladi.
Jumladan, bu tamoyillar quyidagilardir: regionalizm, ekologizm, antropogenizm.
Hozirgi   kunda   geografiyaning   asosiy   vazifasi   endilikda   hududlarni
tasfirlash   emas,   balki   tabiiy   muhitni   saqlash,   optimallashtirish   va   tabiiy
resurslardan   oqilona   foydalanishning   hududiy   jihatlarini   tadqiq   etishdir.
Geografik   tadqiqot   uslublarini   o‘rganishdan   maqsad   bu   -   geografik   tadqiqot
usullari va uslublarini ajrata bilash, geografik qobiqning komplekslik darajalarini
ya’ni hududiy geokomplekslarni ishlab chiqarish, tabiiy xo‘jalik tizimidagi o‘rnini
tadqiq qilish, shuningdek, hozirgi zamon axborot tizimi, geografik axborotlarning
global, regional va tipologik darajalarini o‘rgatishdan iborat. Asosiy adabiyotlar:
1. Abdunazarov   O`.Q.,   Mirakmalov   M.T.,   Sharipov   Sh.M.   Umumiy   tabiiy
geografiya. –Toshkent, Barkamol fayz media nashriyoti.  2018. 328 b.
2. Vahobov H. Umumiy Yer bilimi. Darslik. –T oshkent : Bilim, 2005.
3. Геренчук К.И., Боков В.А. Черванов И.Г. Общее землеведение. -М.: Высшая
школа, 1984. -256 с.
4. Мильков Ф.Н. Общее землеведение. -М.: Высшая школа, 1990.
5. Савцова Т.М. Общее землеведение. -М.: Академия, 2013.   
6. Шубаев Л.П. Умумий ер билими. –Тошкент: Ўқитувчи, 1975.
7. Goudie A. Physische Geograhfie. Germany,1997.   
8. World   Regional   Geography   (This   text   was   adapted   by   The   Saylor   Foundation   
under   a   Creative   Commons   Attribution-NonCommercial-ShareAlike   3.0   License
without   attribution   as   requested   by   the   work’s   original   creator   or   licensee).
www.sayior.org/books    .  
9. Nicholas   Clifford,Shaun   French   and   Gill   Valentine.   Key   Methods   in   Geography.   
2010.
10. Robert E. Gabler, James F. Petersen, L. Michael  Trapasso. Essentials of Physical
Geography.2007.   Thomson   Brooks/Cole,   a   part   of   The   Thomson
Corporation.Thomson, the Star logo, and Brooks/Cole are trademarks used herein
under license.

Umumiy tabiiy geografiyaning tadqiqot usullari

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский