Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 31.3KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Umumiy va qishloq xo‘jaligi fitopatologiyasi fanining maqsadi va vazifalari

Sotib olish
Umumiy va qishloq xo`jaligi fitopatologiyasi fanining maqsadi va vazifalari
Reja:
1. Mikrobiologiya   fanining   maqsadi,   vazifalari,   ahamiyati   va   fanning
boshqa fanlari bilan aloqasi.
2. Fanning predmeti, ob’ekti va metodlari
3. Mikrobiologiya fanning qisqacha rivojlanish tarixi.
4. Fitopotologiya faning maqsadi va vazifalari.
5. Fitopotologiya fanini boshqa fanlar bilan bog‘liqligi.   Mikrobiologiya juda mayda, oddiy ko‘z bilan emas, faqat maxsus asboblar
orqali   ko‘rinadigan   mikroorganizmlarni   o‘rganadigan   fandir.   Bu   mayda
organizmlarni faqat biologik yoki elektron mikroskop yordamida ko‘rish mumkin.
Mikrobiologiya   so‘zi   3-ta   grekcha   so‘zdan   iborat   bo‘lib,   mikros   –   mayda,
bios   –   hayot,   logos   –   fan   ma’nosini   bildiradi.   Mikrobiologiya   fani   shu   mayda
organizmlarning o‘simliklarga va boshqa jonzodlarga ta’sirini o‘rganadi.
Mikrobiologiya   boshqa,   fanlar   singari   umumiy   fanlarning   va   texnikaning
rivojlanishiga,   ishlab   chiqarish   talablariga   bog‘liqdir.   Bu   fan   bakteriyalar,
mikroskopiya   zamburug‘lar,   riketsiya,   mikoplazma   va   viruslarning
morfologiyasini,   fiziologiyasini,   genetikasini   va   ekologiyasini,   shuningdek
ularning   inson,   hayvon   va   o‘simliklar   hayotidagi   ahamiyatini   ham   o‘rganadi.
Bundan  tashqari   tabiatda  moddalarning  almashinishi,  infeksiya,   immunitet  va   q/x
hayvon   va   o‘simliklaridagi   yuqumli   kasallik   qo‘zg‘atuvchilari   haqida   ma’lumot
beradi.   Mikrobiologiya   yosh   fan   bo‘lsada,   ammo   shu   qadar   tez   o‘sdiki,   hozir
medisina,   veterinariya,   q/x,   sanoat,   dengiz   va   kosmos   mikrobiologiyalari   alohida
o‘rganiladi.
Mikroorganizmlar   ko‘zga   ko‘rgimasdan   inson   hayotida   (oziq-ovqatlarda,
suvda   va   havoda)   do‘st   yoki   dushman   sifatida   juda   ko‘p   uchraydi.   Organizm
tug‘ilgandan   to   ulgunga   qadar   mikroorganizmlar   bilan   chambarchas   bog‘liq
yashaydi.   Hayvonlar   tanasida   ham   mikroblar   ko‘p  bo‘ladi,  ularning  ayrimlari   har
xil yuqumli kasalliklar qo‘zg‘atadi. Ammo ko‘pgina mikroorganizmlar foydali.
Agar   sut   kislotali   taomlar   kuzatilsa,   ularda   mikroorganizmlar   nihoyatda
ko‘pligini   ko‘ramiz.   Mikroblarsiz   turli   sut   kislotalari   paydo   bo‘lmaydi.
Mikroorganizmlar   sanoatning   ko‘pgina   tarmoqlarida:   non   yopishda,   pivo
pishirishda,   vino   tayyorlashda   shuningdek,   sanoatda   aseton,   butil   spirt   sut,   limon
va sirka kislotalar, texnika jihatdan ma’lum bo‘lgan boshqa bir qancha mahsulotlar
olishda ko‘p ishlatiladi.
Mikroorganizmlar   medisinada   hom   muhim   ahamiyatga   ega.   Eng   muhim
antibiotiklar   –   penisillin,   streptomisin,   terramisin,   biomisin   va   boshqalarni   ishlab
chiqarish ham tegishli mikroblardan foydalanishga asoslangan. Hayvonlarda ovqat hazm   qilishda   ham   muhim   ahamiyatga   ega.   400-500   kg   vazndagi   sigirning   katta
qornidagi   oziq   massasining   tarkibida   3   kg   gacha   mikroblar   bor.   Katta   qornining
ichida   sellyuloza   parchalaydigan   mikroblar   borligidan   o‘simliklar   hujayralari
parchalanib,   oziqlar   o‘zlashtirishga   tayyorlanadi.   Bundan   tashqari   mikroblarning
moddalar   almashinuvi   jarayonida   hosil   bo‘lgan   moddalar   va   haloq   bo‘lgan
mikroorganizmlar oziq bo‘ladi.
Metallurgiya sohasida temir bakteriyalari muhim ahamiyatga ega bo‘lib ular
fuda   tarkibidan   metalni   ajratib   olishda   katta   rol   o‘ynaydi.   Temir   bakteriyalari
singari oltingugurt bakteriyalari faoliyatida oltingugurt hosil bo‘ladi.
Chirituvchi   mikroorganizmlar   o‘lgan   hayvonlar   murdasini   o‘simliklar
qoldiqlarini   parchalab,   yer   yuzini   tozalaydi   va   tabiatda   moddalar   almashinishida
ishtirok etadi. Sanoatda ishlatilgan ifloslangan chuchuk suvni  tozalashda biologik
usul keng qo‘llaniladi. Masalan, qog‘oz fabrikalaridan chiqayotgan chuchuk suvlar
o‘simliklar   hujayralari   va   qog‘oz   parchalari   bilan   ifloslangan   bo‘ladi.   Shu   suvni
tozalash   uchun   sellyuloza   parchalaydigan   mikroblar   bilan   katta   idishlarga
yuboriladi.   Ifloslangan   suv   shu   idishlardan   o‘tguncha   mikroblar   faoliyati   orqali
sellyuloza parchalanadi va suv tozalanadi.
Metan   gazini   parchalaydigan   mikrorganizmlardan   ko‘mir   konlarida
foydalaniladi.   Mikroblar   60%   gacha   metan   gazini   shaxtalarda   parchalab,   havoni
tozalaydi va portlashdan saqlaydi.
Saxaromiset   achitqilar   boshqa   tirik   jonzodlarga   nisbatan   oqsilni   ko‘proq
sintez qiladi. Masalan, 500 kg vaznli sigir organizmida 1 sutkada 0,5 kg oqsil hosil
bo‘ladi, 500 kg achitqilar esa 1 sutkada 50 tonna oqsil sintez qiladi.
Mikroorganizmlar   tabiiy   tuproq   hosil   bo‘lish   jarayonida   ekin   ekiladigan
yerlarda,   yerni   ishlash   va  o‘g‘it   solish   yoki   boshqa   hamma  agrotexnika   tadbirlari
bilan  bog‘liq  bo‘lgan  jarayonlarida  va   organik  o‘g‘itlar   tayyorlash,  ularni   saqlash
hamda   ishlatish   jarayonlarida   ham   juda   katta   ahamiyatga   ega.   Tuproq
mikroorganizmlarining   xususiyatlarini,   ularning   tuproqdagi   hayot   faoliyatini,
hisobga   olmagan   holda   o‘rganib   bo‘lmaydi.   Shuning   uchun   mikrobiologiya
tuproqshunoslik fani bilan chambarchas bog‘liq. Bunday   aloqani   mikrobiologiya   va   agrokimyo   fanlari   o‘rtasida   ham
o‘rnatish mumkin. Yerga solingan organik o‘g‘itlar tuproq mikroblari tufayli sodir
bo‘ladigan   jarayonlar   natijasida   o‘zgargandan   keyingina   o‘simliklar   tomonidan
o‘zlashtirilishi barchaga ma’lum.
Bundan tashqari, o‘simliklarning ildiz sistemasi juda xilma-xil mikrofloraga
boy   bo‘lib,   bular   o‘simlikning   ildizi   ajratgan   mahsulotni   o‘zlashtiradi   va   ildiz
atrofida   turli   xil   organik   hamda   mineral   moddalarni   o‘zgartirib,   o‘simliklarning
o‘sishi   va   oziqlanishga   katta   ta’sir   ko‘rsatadi.   Bu   mikroblar   asosan   bakteriya   va
mikroskopik   zamburug‘lar   “rizosfera”   mikroflorasi   deb   ataladi.   Rizosfera
bakteriya va zamburug‘larining ba’zilari, hatto o‘simlik ildizining ichiga kirib olib,
ildiz   bilan   mustahkam   aloqada   bo‘lishi   mumkin.   Tuganak   bakteriyalar   dukkakli
o‘simliklar bilan simbioz holda yashab ularning azot bilan oziqlanishi yaxshilaydi
va   katta   foyda   keltiradi.   Boshqalari   esa,   masalan,   fitopatogen   bakteriya   va
zamburug‘lar   ildiz   hujayralarini   buzib   o‘simlikning   normal   o‘sib,   rivojlanishiga
to‘sqinlik qiladi.
Agronom   bu   guruhga   kiruvchi   mikroorganizmlarni   xususiyatlarini
to‘g‘risida   to‘liq   bilimga   ega   bo‘lgandagina   mikroblar   hayot   faoliyatini   foydali
tomonga,   ya’ni   qishloq   xo‘jalik   ekinlar   hosildorligini   oshirishga   yo‘naltira   olishi
mumkin.
Mikroblar   kashf   qilinishidan   oldin   odamlar   uzum   suvidan   vino,   sutdan
qimiz,   qatiq,   pishloq   va   boshqa   mahsulotlarni   tayyorlab,   ularda   mikroblarning
ishtirokini bilmagan edilar.
Qadimda   medisina   rivojlanish   bilan   vrachlar   va   tabiatshunoslar   yuqumli
kasalning   hosil   bo‘lish   sabablarini   aniqlashga   kirishganlar.   Gippokrat   (e.o.   460-
377y), Pliniya (23-75 y.), Galen (131-211 y.) va boshqalar usha vaqtdagi yuqumli
kasalliklarning   sababchilari   mayda   jonivorlar   to‘g‘risida   fikr   yuritgan   edilar.   Ibn
Sino   esa   (980-1037   y.)   yuqumli   kasalliklarni   mayda,   ko‘zga   ko‘rinmaydigan
jonivorlar hosil qiladi, ular suv va havo orqali tarqaladi, degan fikrni bildirgan edi.
Lekin XVII asrning ikkinchi yarmidan boshlab mayda jonivorlar dunyosiga
asos   solindi.   Shu   asrning   ohirida   Gollandiyalik   tabiatshunos   Anton   Levenguk narsalarini   160   marta   kattalashtirib   ko‘rsatadigan   oddiy   optik   asboblar   yasashga
muyassar bo‘ldi. Levenguk   bunday mikroskoplar yordamida tish kiri, yomg‘ir va
quduq   suvlarini   tekshirib   unda   tirik   hayvonlar   borligini   aniqladi.   Bu   mikroblar
rasmi   va   ta’rifi   1695   yilda   nashr   etilgan   “Anton   Levenguk   kashf   etgan   tabiat
sirlari” kitobida berilgan. 
Mikrobiologiyaning   birinchi   rivojlanish   davri,   tabiiyki   faktli   materiallar
to‘plash davri, ya’ni morfologik davr bo‘lgan.
1786   yilda   birinchi   marta   mikroorganizmlar   haqida   ma’lumotni   sistemaga
solishga o‘rinib ko‘rdi. Lekin o‘rinish to‘liq bo‘lmay, sistema masalasini uzil-kesil
hal   qilishga   50   yil   kerak   edi.   Faqat   1838   yilda   Erenberg   o‘zining   “Infuzorii   kak
sovremenn ы ye   organizm ы ”   kitobida   infuzoriyalar   sinfini   22-ta   oilaga   bo‘lib,
shulardan 3 tasini mikroorganizmlar guruhiga  kirgizgan.
Mikrobiologiyaning   rivojlanishida   fransuz   olimi   Lui   Pasterning   xizmatlari
beqiyosdir.   Uning   ishlari   tufayli   mikrobiologiya   fani   rivojlanishining   ikkinchi
davri,   ya’ni   fiziologik   davrga   asos   solindi.   Bu   vaqtga   kelib   mikroblar   bir
tomonlama o‘rganilmasdan, asosiy e’tibor ularning fiziologik funksiyasini va bizni
o‘rab   turgan   tashqi   muhitdagi   hayot   faoliyatini   o‘rganishga   qaratilgan   edi.   L.
Paster   mikroblarni   faat   boshqa   ko‘rinishi   bilan   emas,   balki   moddalar   almashinuv
xususiyati   bilan   ham   bir-biridan   farq   qilishini   o‘z   ishlarida   birinchi   bo‘lib
ko‘rsatdi.   Pasterning   ishlari   asosida   keyinchalik   sanoat   va   texnika
mikrobiologiyasi rivojlana boshladi.Lui Paster odam va hayvonlarning bir qancha
kasalliklarini   o‘rganish   ustida   ham   keng   tadqiqot   ishlari   olib   bordi.   Kuydirgi,
qutirish,   vabo   kasalliklarining   qo‘zg‘atuvchilariga   qarshi   davo   emlashni   kashf
qildi. Pasterdan keyin Robert Kox tuberkulyoz, vabo va boshqa yuqumli kasalliklar
etiologiyasi bo‘yicha ish olib bordi.
Hozirgi   zamon   mikrobiologiyasining   rivojlanishida   rus   olim   –   biologi   Ilya
Ilich   Mechnikovning   xizmatlari   ham   katta.   U   organizmga   tushib   qolgan   kasallik
tarqatuvchi bakteriyalarga hayvon va odam organizmi ko‘rsatadigan qarshilikning
butun dunyoga ma’lum bo‘lgan fagasitar nazariyasini ishlab chiqdi. Qishloq   xo‘jaligi   mikrobiologiyasining   rivojlanishida     S.N.   Vinogradskiy,
V.L.   Omelyanskiy,   V.S.   Butkoyevich,   S.P.   Kostichev,   N.N.   Xudyakov   va
boshqalarning ilmiy ishlari katta ahamiyatga ega.
M.S.   Voronin   o‘zining   1866   y   da   bosilib   chiqqan   ishida   lyupin   va   olxa
daraxtlarining   ildizlaridagi   g‘uddalarda   mustaqil   harakatlanuvchi   son-sanoqsiz
tayoqchasimon mikroorganizmlar borligini ko‘rsatdi.
1880   yilda   F.M.   Kamenskiy   o‘simliklarning   mikoriza   zamburug‘lari   birga
yashashini aniqladi.
P.A.   Kostichev   tuproqda   qoramtir   mahsulotlar   hosil   bo‘lishda   tuproq
zamburug‘lari faol qatnashadi degan xulosani ilk bora aytdi.
S.N.   Vinogradskiyning   oltingugurt   bakteriyalari   (1887),   so‘ngra   temir
bakteriyalari  (1888) va nihoyat, nitrifikasiyalovchi  bakteriyalar  (1890) ustida olib
borgan ishlari katta ahamiyatga ega.
I. V. Tyurin, M.M. Kononov va boshqa olimlar chirindi moddalar va tuproq
strukturasining hosil bo‘lishida tuproq mikroorganizmlarning rolini tushuntirishda
qimmatli materiallar oldi.
Umuman   mikrobiologiya   fanining   rivojlanishida   rus   va   boshqa   chet   el
olimlarining hissasi katta.     Fitopotologiya   so‘zi   grekcha   so‘z   bo‘lib   uchta
so‘zdan   tuzilgandir:   Phyton   –   o‘simlik;   Pathos   –   kasallik;   Logos   –   fan.   Ya’ni   bu
fan o‘simlik kasalliklarini o‘rganuvchi fan demakdir. 
Fitopotologiya   fani   –   o‘simliklarning   kasalliklari   bilan   bir   qatorda,
patologik   jarayonlarni,   kasallik   belgildari,   kelib   chiqish   sabablari,   tarqalishi   va
kasalliklarni rivojlanishiga tashqi muxit omillarini ta’sirini o‘rganadi. 
Fitopotologiya   kasallikni   oldindan   aytib   berish   choralarini   ishlab   chiqadi,
keltiriladigan   zararni,   hosildorlikning   kamayishini   va   kasallikga   qarshi   kurash
choralarini o‘rganadi. 
2. Fitopotologiya fanining vazifalari.
Fitopotologiya fani   5ta bo‘limdan iborat; 
1. dioznostika,   (tashxis   qo‘yish)   –   kasallikni   tashqi   ko‘rinishiga   qarab
aniqlash.  2. Etiologiya kasallikni kelib chiqish sabablarini o‘rganish.
3. Fitoimmunologiya   o‘simlikning   yuqimli   kasalliklarini   o‘ziga
yuqtirmasligi va ularga qarshi kurashish qobiliyati. 
4. Epifitotiologiya – o‘simliklarning yuqimli kasalliklarini keng tarqalishi.
5. Kurash   choralari     2   bo‘limdan   iborat   1)   Profilaktika   (oldini   olish);   2)
terapiya. 
Profilaktika – kasallikni oldini olish usullari, terapiya kasallangan o‘simlikni
dovolash   usullari.   Hozirgi   davrga   kelib   Fitopotologiya   fani     bir   nechta   kurash
choralaridan foydalaniladi:                                    
1. Agrotexnik kurash choralari.
2. Kimyoviy kurash choralari.
3.  Biologik kurash choralari
4. Fiziko – mexanik kurash choralari.
   Shunday qilib,  Fitopotologiya  oldida ikkita asosiy vazifa turibdi.
1- O‘simliklarini   kasalliklarini   aniqlash   va   shu   kasalliklarning   kelib
chiqish   sabablarini   o‘rganish   (zamburug‘lar,   bateriyalar,   viruslar,   mikoplazmalar,
nematodalar, o‘simlik guli, parazitlar va noqulay obi hovo sharoitlari)
2- Kurash choralari. (agrotexnik kimyoviy, biologik).
3- Fitopatologiya fanining boshqa fanlar bilan bog‘liqligi.           
Fitopatalogiya ilmiy teshirish ishlarini amalga oshirishda va dehqonchilikda
o‘simlik   kasalliklariga   qarshi   kurashda   bir   qator   fanlar   bilan   bog‘liq   bo‘lib,
ularning yutuqlariga tayanadi.
Kasallik   qo‘zg‘atuvchi   organizimlar   –   zamburug‘lar,   bakteriyalar,   viruslar,
mikoplazmalar,   va   nematodalar   bo‘lganligi     uchun     fitopatalogiya   bevosita
mikologiya, bateriologiya, virusologiya va nematalogiya fanlari bilan bog‘liqdir. 
Oxirgi   paytlarda   fitopatalogiyada   kasallik   o‘simliklarning   ichki   holatini
tatqiq   qilish,   ularning   kasallik   tufayli   funksiyasini   o‘zgarishini,   xamda   kasal
o‘simlik   bilan   kasallik   tug‘diruvchi   fotogan   organizim   o‘rtasidagi   munosabatni
bilish   uchun   anatomiya,   fiziologiya   va   biokimyoni   o‘rganish   alohida   axamiyatni
kasb etmoqda.  Ayrim   madaniy   o‘simliklarni   ya’ni   o‘zlashtirilgan   yerlarga   ekilib,   ularning
xillarini ko‘paytirilganda yoki yangi  qishloq xo‘jalik ekinlarini iqlimlashtirilganda
bu o‘simliklarini kasalliklarini oldini olishda fitopatologik o‘simlikshunoslik bilan
bevosita aloqada bo‘ladi.
Seleksiya va  genetika uchun fitopatologiyaning  axamiyati  kattadir. Qishloq
xo‘jalik  ekinlarining  yangi  kasallikga   chidamli  navlarini  yaratishda  seleksionerlar
fitopatologik ma’lumotlardan foydalanadilar.
Fitopatologiya   dehqonchilik,   tuproqshunoslik   va   agrokimyo   bevosita
bog‘liq.   Ekinlani   ekish   muddati   va   usuli,   tuproqqa   ishlov   berish,   o‘g‘itlash,
almashlab ekish, doimo – fitopatologik ma’lumotlarni xisobga olgan holda amalga
oshiriladi. 
Ko‘pchili   xashoratlar   kasallik   tashuvchi,   ayniqsa   virus   va   mikoplazma
yuqtiruvchi bo‘lganligi uchun, hamda o‘simlikning kasallik va zararkunandalardan
ximoya   qilish   vositalari   bigalikda   amlga   oshirilishi,   entomologiyani
fitopatologiyaga juda yaqinligini ko‘rsatadi.
Kasallikga   qarshi   kimyoviy   moddalarni   maxsus   mashinalar   yordamida
qo‘llanilishi  fitopatalogiyaga organik va onarganik kimyo hamda mexanizatsiyani
aloqadorligini ko‘rsatadi.
Nixoyat   fitopatalogiya   o‘simliklarni   ximoya   qilishni   rejalashtirish,   kasallik
keltirgan   iqtisodiy   zararni   xisoblash   va   unga   qarshi   ishlab   chiqilgan   kurash
choralarining   iqtisodiy   samaradorligini   aniqlash   bo‘yicha   to‘g‘ridan-to‘g‘ri
iqtisodiy va matematika fanlari bilan bog‘ldiqdir. 
4- Fitopatalogiya fanining rivojlanish tarixi .
Fitopatalogiya faning rivojlanish tarixi bir necha davirlarga bo‘linadi. 
Birinchi   yoki   qadimiy   davr.   Tarixiy   manbalarga   qaraganda   eramizdan   3-4
ming yil avval ham qishloq xo‘jalik ekinlarining kasalliklari duhqonlarga ma’lum
bo‘lgan.   Xitoydagi   qishloq   xo‘jaligiga   oid   bo‘lgan   qadimiy   kitoblardan   biri
«SIMIN   IOA   -   ShU»   da   uning   muallifi   Dia   S-   sienni   yozishicha,   zig‘irning
kasallanishini oldini olish uchun u qayta-qayta bir yerga ekilmasligi kerak, xamda
tuproqni zararlantirish uchun uni xaydashdan oldin yondirish kerak deydi.  Xitoyda   2500   yil   ilgariyoq   dehqonlar   o‘simlik   kasalliklari   hamda   kasallik
turlari   xaqida   ma’lumotga   ega   edilar   va   xattoki   tuproqni   zararsizlantirish   usulini
ham qo‘llar edilar.
Qadimgi   yunon   mutafakkiri   Aristotel,   Demokrit   va   Teofrastlarning
asarlarida   zang,   qora   kuya   va   daraxtlarda   uchraydigan   shish   kasalliklari   xaqida
ma’lumotlarni uchratish mumkin. 
Demokrit (e. a. III- asr) birinchi bo‘lib o‘simlik  kasalliklariga qarshi kurash
chorasini   tavsiya   etadi.   U   bug‘doy   donnini   va   boshqa   ekinlar   urug‘ini   ekishdan
oldin oshlovchi moddaga va organik kislotaga boy bo‘lgan Sedum purpureum Sen.
O‘simlikning sharbati bilan qayta ishlov berish kerak deydi. 
O‘rta   asrlarda   fitopatalogik   ta’limotni   rivojlanishi   to‘g‘risida   ma’lumotlar
kam. 980- yildan 1037-yillarda yashab ijod etgan o‘rta asrning buyuk allomasi Abu
Ali   ibn   Sino   botanika   va   qishloq   xo‘jaligiga   oid   300   dan   ortiq   asarlar   yaratgan.
Uning bu asarlari orasida o‘simliklarning kasalliklariga oid ma’lumotlar ham bor.
XVII  – asrda ashagan  fransuz botanigi J. Turnefor o‘simlik kasalliklarini 2
sinfga bo‘ladi. 
1. Sinfga ichki ta’surotlar natijasida yuzaga keladigan kasalliklarni kiritadi.
2. Sinfga tashqi muxit ta’sirida yuzaga keladigan kasalliklarni kiritadi.
Tabiat щ unoslar   va   agranomlar   A.T.   Boloto   (1738-1833)   rossiyada,   M.
Tiletta   (1714-1791)   frasiyada,   Yan   Fabrisus   (1745-1803)   Daniyada   o‘simlik
kasalliklarini bir biriga yuqish mumkin ekanligini tajriba yo‘li bilan isbotladilar.
O‘simlik   kasalliklarining   kelib   chiqishi   noto‘g‘ri   talqin   qilish   hattoki   19-
asrda ham ayrim tabiatshunoslarning asarlarida o‘z ifodasini topgan. O‘simliklarda
kasallikni   hayvon   va   odamlarga   o‘xshab   hudo   yuboradi   degan   tushunchalar
mavjudligi tufayli eramizning 1-2 asrlaridayoq ko‘pchilik xaliqlarning yangi diniy
urf-odatlari   yuzaga   keldi.   Masalan;   Ekin   mavsumi   boshlanishidan   oldin   hudo
yo‘liga   qurbonlik   qilishlari   paydo   bo‘ldi.   Keyingi   davrlarga   kelib   o‘simlikning
kasalligi,   o‘simlik   ichida   suyuqlikni   buzulishi   natijasida   yuzaga   keladi,   degan
nazariyalar ham yuzaga keldi.  Xatto 1833 – yili Venalik tabiatshunos F. Unger (1800-1870) shu mavzuga
bag‘ishlagan   kitob   chop   etildi.   Uning   bu   nazariyasiga   ko‘ra   kasallangan
o‘simliklarning suyuqligini buzilishi natijasida o‘simliklarda zang, qora kuya yoki
boshqa   zamburug‘lar   va   xatto   gulli   parazitlar   shumg‘iya,   omela   va   boshqalar
paydo bo‘lishi mumkin. 
Shunday   qilib,   fitopatalogiyaning   asosini   soxta   nazariya   tashkil   qilishi   bu
fanning rivojlanishiga sezilarli darajada to‘sqinlik qildi.
Ikkinchi   yoki   yangi   davr.   Bu   davr   XIX   asrning   o‘rtasida   to   oxirigacha
davom   etib,   bunda   parazit   zamburug‘lar   kasallik   tufayli   paydo   bo‘lmaydi,   balki
kasallikni   o‘zini   yuzaga   ketirishiga   sababchi   ekaligi   to‘g‘risida   tushuncha   hosil
bo‘ldi. Shuning uchun bu davrni ko‘pincha mikologiya davri deyiladi.
Bu   davrda   fitopatalogiyani   rivojlishiga   xujayra   nazariyasini   yaratilishi,
Drvin   ta’limotining   yuzaga   kelishi   mikroskopning   keng   ravishda   qo‘llanilishi   va
kasallik     qo‘zg‘atuvchi   organizimlarni   sof   holda   olinishi,   hamda   o‘simliklarni
sun’iy ravishda kasallantirish usullarini qo‘llanilishi ta’sir qildi.
Ilmiy   fitopatologiyani   rivojlanishida   o‘z   davrining   buyuk   olimlarini   De
Kandol (1832), L Tyulan va Sh Tyulan (1847), Antondi Bari   va Yu Kyun (1853-
1859) kashf etganlari hal qiluvchi rol o‘ynaydi. 
Anton   de   Bari   qora   kuya,   zang   va   soxta   un-shudring   kasalliklarini
tug‘diruvchi     zamburug‘larning   rivojlanishida   o‘zaro   almashinuvchi   xar   hil
sporalar   hosil   bo‘lishini   aniqladi.   Anton   de   Barining   fitoftoroz   kasalligini   har
tomolama   chuqur   o‘rganish   va   uning   natijalarini   chop   etishini   katta   axamiyatga
ega bo‘lgan vokea bo‘ldi. 
  Anton   de   Barining   ilmiy   i щ larining   natijalarining   mikologiya   va
fitopotologiyani rivojlanishining yangi bosqichini boshlab berdi.
Anton de Barining shogirti M.S Voronin o‘simliklarda kasallik tug‘diruvchi
zamburig‘larni birinchi bo‘lib aniqladi. M. S. Voronin (1873-1877) karamning kila
kaslligini birichi bo‘lib topdi va rivojlanish sklini batafsi o‘rganib chiqdi.  M.   S.   Varonin   kungaboqarning   zang   kasalligini   olma   mevasini   chirishini,
donli   ekinlarning   sporinya   kasalligini   va   boshqa   kasalliklarni   o‘rganish   katta
axamiyatga ega bo‘ldi. 
Bu davrga kelib g‘arbiy ovropa shaxarlarida: Bern, Gamburg va Stoggolmda
mikologli   –   fitopatalogiya   markazi   yuzaga   keldi.   Parazit   zamburug‘larning
rivojlanish   tarixi   Farangiston,   Daniya,   AQSh   va   boshqa   mamlakatlarda   ham
o‘rganila boshlandi. 
Shunday   qilib   ikkinchi   davrda   kasallik   qo‘zg‘atuvchi   zamburug‘larning
rivojlanish skli har tomonlama va batafsil o‘rganilgan holda kasal o‘simliklardagi
o‘zgarishlarni   o‘rganish   e’tibordan   chetda   qoldi.   Lekin   shuga   qaramay   bu
mikologik tadqiqotlarfitopatalogiyani rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. 
Uchinchi   yoki   eng   yangi   davr.   Bu   davr   XIX     asrning   oxiridan   boshlanib
XX   asrning   20-yillarigacha   davom   etdi.   Bu   davr   ichida   fitopatalogiya   uchun
qilingan ishlar deyarli oldingi davrdan keskin farq qilmay, xatto ayrim yo‘nalishlar
bu   davrda   ham   davom   ettirilib   rivojlantirildi.   Lekin   shunga   qaramay   eng   yangi
davrning ham o‘ziga xos hususiyatlari bor. 
1. Ilgari ma’lum bo‘lgan o‘simliklarda kasallik tug‘diradigan fitogen bakteriyalar
guruhlari   aniqlandi   va   ularni   zamburug‘   kasalliklari   singari   mavjudligi
isbotlandi.
2. Filtrlanuvchi   viruslar   kashf   etildi   va   fitopatalogiyada   yangi,   ya’ni   o‘simliklar
virusi kasalliklarining o‘rganish bosqichi va yo‘nalishi vujudga keldi.
3.  fitopatalogiyada yangi ekologik yo‘nalish rivojlantirildi, hamda kasallikni keng
miqiyosda tarqalish va rivojlanish qonunlari (epifitotiologiya) o‘rganildi.
4. fitopatalogiyada   yangi   muammolar:   o‘simliklarni   imuniteti   muammosi,
o‘simlik kasalliklariga qarshi kurash muammosi yuzaga keldi.  
5. Fitopatogen   zamburug‘larning   ontogenezini   o‘rganishda   sitologik   tekshirish
usuli   kiritildi   va   ko‘pgina   muammolarni:   ekologiya,   o‘simlik   imuniteti,
zamburug‘   genetikasi   va   boshqa   hal   qilishda   eksperimental   uslublar
chuqurlashtirildi. Uchinchi   yangi   yoki   eng   yangi   davrga   asos   solgan   kashfiyotchilarning
ayrimlari ustida to‘xtalib o‘tamiz.
Sho‘ro   davridagi   fitopatologiyaning   muvaffaqiyatlar   bevosita   A.   A.
Yachevskiy   nomi   bilan   bog‘liqdir.   U   xaqli   ravishda   fitopatologiya   fanining
asoschilaridan   biri   hisoblanadi.   M.   S.   Voroninning   shogirdi   A,   A,   Yachevskiy
1986   yili   Peterburgda   fitopatologiya   laboratoriyasini   tashkil   qildi.   1907   yili
Peterburgda   «Mikologik   va   fitopotologiya   bo‘yicha   buyuro»   tashkil   qiladi,
keyinchalik 1922 yili bu Byuro davlat tajriba agranomiya inistitutining mikologiya
va   fitopatologiya   bo‘limiga   aylantirildi   (GIOA).   1929   yili   esa   butunnittifoq
o‘simliklarni ximoya qilish inistitutining mikologiya  laboratoriyasiga aylantirildi.
A.   A.   Yachevskiy   o‘z   hamkasiblari   bilan   o‘simliklarning   kasalliklarini
o‘rgandi va ularga qarshi kurash choralarini ishlab chiqardi.
U   «Rossiyadagi   donli   ekinlarning   don   kasalligi»   (1909   yil)   «Fitopatologiya»
(1910,1911yil) ikki jiltli «Zamburuglar tarifnomasi» (1917 yil) nomli kitoblarning
xamda yuzlap makolalar, tavsiyanomalarning muallifi.
                      Fitopatolagiyaning   rivojlanishiga   xissa   kushgan   olimlardan   biri
A.S.Bandarsevdir.   U   1913   yildan   boshlab   Peterburgdagi   botanika   bogining
markazi Fitopatologiya stansiyasining mudiri bulibishlaydi,keyinchalik bu stansiya
Fitopatologiya   bulimiga   aylantirildi.sungra   bu   bulim   1931   yilda   sobik   ittifok   FA
botanika inestituning sporoli usimliklar bulimi deb nomlandi. 
             A,S Bondarsev madaniy usimliklarning zamburugli kasalliklarini aniklash
maksadida   Rossiyaning   Ovrupa   kismi,   Ural,Ukraina,Kovkaz   va   Kirim   buylab
safarga   chikganda.   U   kishlok   xujaligi   kupgina   soxasida,ayniksa   meva
sabzovotlarda uchraydigan zamburug kasalliklariga karshi yangi kemyoviy dorilar
ishlatilib, ularni kishlok xujaligiga tafsiya etdi. Bondarsev boshchiligida «Madaniy
usimliklarining   zamburug   keltirib   chikaradigan   kasaliklari   va   unga   karshi   kurash
choralari»   deb   nomlangan   kullanma   uzok   vakt   mobaynida   kishlok   xujalik   ukuv
yurtlari uchun yagona darslik bulib xizmat kildi.             M.S. Voronin (1867) lyupin va kora olxa daraxtining  ildizidagi bakteriyali
tuganaklarini   kuzatib.birinchi   bulib   baktiriyalar   usimliklarda   patologik
uzgarishlarda yuzaga keltirdi degan fikirni aytdi.
             Lekin bu fikirni ishonarli qilib, o‘z ilmiy tajribalariga kuyganga o‘xshash
kasallik asosida  bakteriyalar  o‘simliklarda kasallik qo‘zg‘atishni  Amerikalik olim
Berilla   (1882-1883)   isbot   etib   berdi.   Bu   tajriba   fitopotologiyada   o‘simliklarning
bakteriyali   kasalliklarini   o‘rganuvchi   yangi   bo‘limni   yuzaga   kelishiga   sababchi
bo‘ldi.   O‘simliklarni   bakteriya   keltirib   chiqaradigan   kasalliklarini   o‘rganishda
Berillaning   shogirti   Yervn   Smtni   (1854-1927)   xizmati   katta.   U   o‘simliklarni
bakteriyali  kasalliklariga  oid ma’lumotlarning  umumlashtirib ilmiy tekshirishning
uslubini yaratdi va fitopotologiyaning bo‘limini asoslab berdi. 
O‘simliklarning bakteriyali kasalliklari bo‘yicha 
I.A.Serbinov (1872-1925), V.I.Izrailskiy , V.I.Vzorov (1901-1941), M.V.Gorlenko
va boshqalar ko‘p ish olib bordilar. 
1892-yil  D.I.Ivanovskiy  (1864-1920)  tamakining keng tarqalgan dog‘lanish
kasalligani o‘rganib, bu kasallikni shu vaqitgacha ma’lum bo‘lmagan kristalsimon
tuzilishdagi   organizm   tug‘dirilganligini   aniqladi.   Keyinchali   bu   organizmlar
viruslar   deb   nom   oldi,   ularni   o‘rganadigan   fan   virusalogiya   deb   ataladi.   Shunday
qilib D.I.Ivanovskiy virusalogiya faniga asos soldi. 
Viruslar   o‘rganishda   Amerikalik   olim   M.Stenlini   tajribalariga   juda   katta
etibor   berildi.   Bu   soxada   ish   olib   borgan   qator   uredinolog   olimlar-I.Artyur,
G.Kleban, Ditel, V.G.Transhel, L.I.Kursanov va boshqalarning ishlarini misol qilib
ko‘rsatish mumkin. 
Fitopotologiyaning   rivojlanishida   fitoimmunalogiyani   asoschisi   bo‘lgan
akademik N.I.Vavilovning xizmatlari katta. Uning ko‘pgina o‘simliklarni imuniteti
bo‘yicha   qilgan   ilmiy   tekshirish   ishlarini   fitoimmunologiya,   seleksiya   va
genetikani   rivojlanishiga   faqat   sobiq   ittiflqdagina   emas,   balki   boshqa   ko‘pgina
Ovrupo,   Amerika   va   Osiyo   mamlakatlarida   xam   katta   amaliy   axamiyatga   ega
bo‘ldi. Ko‘zga ko‘ringan mikolog va fitopotolog olim A.A.Yachevskiyning shogirdi
va safdoshi N.A.Naumov uning ilmiy va pedagogik faoliyati bilan  
Fitopotologiyaning   rivojlanishiga   o‘z   xissasini   qo‘shdi.   Uning   qalamiga   mansub
«Donli ekinlarining sporinya kasalligi »(1916) ilmi y assri  va
«Umumiy fitopatologiya kursi» (1917)darsligidir. 
Shunday   qilib   bu   davirda   fitopotologiyani   kompileks   fan   sifatida
shakillanishiga   uchun   zamin   tayyorlandi,yuzaga   kegan   ayrim   bo‘limlar   esa
keyinchalik mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi.
To‘rtinchi   davr.bu   davr   1917   ildan   boshlandi.   M.v.gorlenkoning
ta’kidlashicha   fitapotologiyaning   rivojlanishi   4     davrga:   1,   1917   2,   1930-1941;
3,1941-1945; 4, 1945 –xozirgi vaqtgacha bo‘lgan davr.
Birinchi davrda ham fitopatologik tadqiqotlarga A.A.Yachevskiy boshchilik
qildi. Akademik S.M.Bukasov, N.I.Vavilov, A.A.Yachevskiy tashabbusi bilan k/x
minestirligi qoshida qishloq xo‘jalik ekinlrining karantin bo‘yicha inspesiya tashkil
qilindi. 
Ikkinchi   davrda   fitopotologik   taqiqotlar   hamda   kimyoviy   pereparatlar
qo‘llash   keng   yo‘lga   qo‘yildi.   O‘simlik   doni   va   urug‘larini   ekishdan   oldin   qayta
ishlov   berishning   yangi   usullari   kashf   etila   boshlandi.   Donli   ekinlarni   qora   kuya,
fuzarioz,   gelmintosporioz   aloxida   etibor   berildi.   1928-1929   yillarda
A.A.Yachevskiy   boshchiligida   g‘o‘za   ekiladigan   yerda   tatqiqotlar   olib   borildi   va
uning   kasalliklari   o‘rganildi.   1932-1939   yillarda   g‘o‘zaning   vilt   kasalliklarining
keng   tarqalishi   tufayli   FA   O‘rta   Osiyo   g‘o‘zada   kasal   qo‘zg‘atuvchi
zamburug‘larni va kasallangan o‘simliklarni o‘rganishni tashkil qildi.
Uchinchi   davrda   ikkinchi   jahon   urishi   tufayli   tatqiqotlarning   asosiy   qismi
O‘rta   Osiyo   va   Zakavkaziyada   olib   borildi.   Olimlarning   V.F.Kupriyeviya,
M.S.Dunin,   N.A.   Krasilnikov,   K.T.Suxorukov,   B.A.Rubin,   T.D.Straxov,
N.G.Zapromyotov,   K.Ye.Mushkiniskiy   ilmiy   tatqiqot   va   pedagogik   ishlarni   olib
bordilar. To‘rtinchi   davrda   fitopotologiya   soxasida   nazariy   va   amaliy   masalalar
yuzasidan   ishlar   olib   borildi.   Fitopotolog   olimlarning   nazariy   muammolari
quyidagilardir:
1. Zamburug‘lar sistematikasini o‘rganish (Morfologik, substrat, anatogenetik).
2. Zamburug‘ va bakteriyalarning evolyusiyasi (filoginezi).
3. tur  ichidagi  o‘zgaruvchanlik, zamburug‘  va bakteriyalarda rassalarning hosil
bo‘lishi.
4. Imunitet genetikasi.
5. O‘simliklarni ximoya reaksiyasini roli va mexanizimi.
6. O‘simliklarni yangi patogenlarini kengroq o‘rganish.
7. O‘simlikni immunizasiyalash.
8. Vasinasiyalash.
9. Zamburug‘ va bakteriyalarda parazitizim evalyusiyasi.
10. fitopotogen viruslarni har tomonlama o‘rganish.
11. Oldindan ma’lumot olishning nazariyasi va epifitotiyaning sabablari.
Fitopotologiya fani Respublikamizda xam keng ko‘lamda rivojlangan. Buda
birinchi   bulib   Shreder   tomonidan   g‘o‘zaning   kasalliklari   o‘rganilgan   va   u
tomonidan   g‘o‘zaning   kasallanagn   a’zolarini   fitopotolog   olim   Yachevskiy
o‘rganish   uchun   yuborilgan.   Yachevskiy   tomonidan   fuzarioz   kasalligini
qo‘zg‘atuvchisiga batafsil tavsif berildi.
Fitopotologiya   rivojlanishiga   fitopotologiya   kafedrasining   mudiri
N.G.Zaprometov   xam   katta   xissa   qo‘shgan   uning   boshchiligida   ko‘pgina   ilmiy
fitopotolog   olimlar   yetishib   chiqdi:   Krimov,   Mirpo‘latov,   Ramazonova   va
boshqalar.   O‘rta   Osiyoda   yagona   o‘simliklarni   ximoya   qilish   instituti   tuzildi.   Bu
yerda   malakali   kadrlar   tayyorlash   bilan   bir   qatorda   ko‘pgina   ilmiy   izlanishlar   va
amaliy tadbiq qilish ishlari olib borilmoqda.
Hozirga   kelib   Respublikamizda   mavjud   bo‘lgan   barcha   biologik   ilmiy   –
tekshirish instutlari qoshida fitopotologik yo‘nalishda ishlar olib boriladi.
5.XULOSA . 1-fitopotologiya   fani   o‘simliklarning   kasalliklari,   potologik   jarayonlari,
kasalliklarning   belgilari,   kelibchiqish   sabablari,   tarqalishi   va   kasallikni
rivojlanishiga muxit fakturalarining ta’sirini o‘rganadi.
2-fitopotologiyaning asosiy vazifalaridan biri – kasallikni aniqlash va unga qarshi
kurash choralarini ishlab chiqishdir.
3-fitopotologiya   fani   ko‘pgina   fanlar   bilan   chambarchas   bag‘liq   va   uning   o‘zi
aloxida fanlarga bo‘lingan.
4-fitopotologiyaning rivojlanish tarixi bir necha bosqichdan iborat.
5-Respublikamizda   fitopotologiyaning   rivojlanishi   1928-1929   yillarda
A.A.Yachevskiyning   g‘o‘za   ekiladigan   yerlardagi   tatqiqotlaridan   boshlangan   va
xozirga kelib mutaxkam ilmiy bazaga egadir.

Umumiy va qishloq xo‘jaligi fitopatologiyasi fanining maqsadi va vazifalari

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский