Urg‘ochi hayvonlar jinsiy a’zolarining morfo-fiziologiyasi - Geologiya - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	102.0KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Geologiya

Urg‘ochi hayvonlar jinsiy a’zolarining morfo-fiziologiyasi

Sotib olish

URG’OCHI HAYVONLAR JINSIY A’ZOLARINING MORFO-
FIZIOLOGIYASI.
Reja:
1. Har xil turdagi urg’ochi hayvonlar ichki va tashqi jinsiy a’zolarining
tuzilishi, farqlanishi.
2. Tuxumdonlarning anatomo-gistologik tuzilishi.
3. Follikulogenez, ovulyasiya turlari va sariq tananing morfofunksiyasi.

Kerakli asbob-uskuna va jihozlar: kafedradagi asosiy va qo’shimcha
adabiyotlar, stendlar, aslahalar, jihozlar, mulyajlar, preparovka materiallari.
Mashg’ulotning borishi: Tashqi jinsiy ( Genitalia yexterna ) a’zolarga jinsiy
lablar, qin dahlizi va klitor; ichki jinsiy ( Genitalia interna ) a’zolarga qin, bachadon,
tuxum yo’llari, tuxumdonlar va sariq tana kiradi.
Jinsiy lablar - ichki va tashqi yuzalardan iborat bo’lib, tashqi yuzasi ter va
yog’ bezlariga juda boy pigmensiz teridan, ichki yuzasi esa shilliq pardadan iborat
bo’lib, ko’p qavatli yassi yepiteliy bilan qoplangan. Jinsiy lablar yelastik muskul
tolalari va venoz qon tomirlar to’riga boy bo’lib, jinsiy aloqa paytida qonga
to’lishadi.
Klitor - g’ovak tanadan tuzilgan bo’lib, Erkak hayvonlar jinsiy a’zosi
rudimenti hisoblanadi. Klitorda sezuvchi nervlar juda ko’p bo’ladi.
Qin dahlizi - urg’ochi hayvonlar jinsiy a’zolarning yeng keyingi bo’limi
bo’lib, tashqi lablar bilan tugaydi. Qin dahlizining shilliq qavati ko’p qavatli
yepiteliy xujayralari bilan qoplangan. Unda limfa tugunlari va pastki tomonida
vestibulyar bezlari bo’ladi.
Sigirlarda qin dahlizidagi bezlar klitorning yoniga ochiladi. Cho’chqalarda
dahlizning yon g’ovak to’qimalari bo’ladi. Qin dahlizining uzunligi sigir va
biyalarda 8-14 sm, qo’y va echkilarda 4-5 sm va cho’chqalarda 5-10 sm bo’ladi.
Qin - jinsiy qo’shilish a’zosi va tug’ish yo’lining bir qismi hisoblanadi.
Qinning orqa qismi qin dahliziga ochiladi. Qinning shilliq pardasi yassi ko’p
qavatli yepiteliy xujayralari bilan qoplangan bo’lib, bezlar bo’lmaydi. Muskul
qavati ichki aylana va uzunasiga joylashgan tashqi tolalardan iborat. Qinning
uzunligi sigirlarda 22-28, biyalar-32, qo’y va echkida - 8-12 sm, cho’chqalarda
ularning katta-kichikligiga bog’liq bo’ladi.
Bachadon - bachadon yembrional taraqqiyot davrida Myuller kanalidan
yuzaga keladi. Bachadonda yembrion rivojlanadi, shuning uchun ham uning shilliq
pardasi turli davrdagi o’zgarishlarga mufoviqlashgan, ya’ni otalangan tuxumni
qabul qilish, ona tanasi bilan birikishi uchun moslashgan va qon tomirlariga boy
bo’ladi. Bachadon tanasi va buyin qismlaridan iborat bo’ladi.

Sigirlarda bachadon tanasi uzunligi 2-6, qo’ylarda - 2-4, biyalarda - 4-8 va
cho’chqalarda - 5-6 sm bo’ladi. Bachadon buyinchasi uzunligi sigirlarda - 12,
qo’ylarda - 3-4, biyalarda - 8-15 va cho’chqalarda - 8-20 sm, bachadon shoxlari-
ning uzunligi sigirlarda - 14-30, qo’y va echkilarda - 10-20, biyalarda - 14-30 va
cho’chqalarda - 100-200 sm. gacha bo’ladi.
Bachadon devori 3 qavatdan: tashqi zardob qavati (perimetrium), ichki shilliq
parda (yendometrium) va o’rta muskul qavatidan (miometrium) iborat bo’ladi.
Tashqi zardob parda orqali bachadonga qon tomirlar va nervlar o’tadi. Shilliq
parda silindirsimon yepiteliy xujayralar bilan qoplangan, unda naysimon bezlar
bor. Bachadon shilliq pardasida har xil burmalar hosil bo’ladi. Muskul qavat
bachadon buynida yaxshi rivojlanib, sfinktor hosil qiladi. Bu sfinktor faqat jinsiy
qo’shilish va tug’ish vaqtida ochiladi.
Bachadon shoxlari va tanasining shilliq pardasida yarim dumaloq, burtik
shakldagi to’rt qator joylashgan karunkulalar bo’lib, har bir qatorda 10-14 tadan
bo’ladi. Karunkulalar soni sigirlarda 88-126 ta, echkilarda 90-100 ta, qo’ylarda 88-
110 tagacha bo’ladi. Ch o’ ch q alarda ko’p bola tug’ishi sababli bachadon juda
uzun (2 metrgacha) bo’lib, ichaksimon uralib joylashadi. Uning tanasi kalta, buyni
esa ancha uzun bo’ladi. Homilaning atrofida xorion pardasi joylashgan bo’lib,
uning so’rg’ichlari (kriptalar) bachadon shilliq qavatida joylashgan
karunkulalarning ichiga o’sib kirib homilaning oziqlanishini ta’minlaydi.
Sut yemizuvchi hayvonlar bachadoni tuzilishiga ko’ra, 4 tipiga bo’linadi:
1. Qo’ shalo q bachadon (quyon, fillarda);
2. Ikkiga bo’lingan (kemiruvchilarda);
3. Ikki shoxli ( q ishlo q xo’jalik hayvonlarida);
4. Oddiy bachadon (maymun va odamlarda).
Qo’shaloq bachadon ung va chap qismi bachadon qiniga ayrim teshikchalar
bilan ochiladi.
Ikkiga bo’lingan bachadonning qo’shaloq bachadondan farqi shundaki, uning
har ikkala qismi bir-biriga yaqinlashib, bachadon qiniga bitta teshik bilan ochiladi.

Ikki shoxli bachadon ikkala qismi birlashib, bachadon tanasini hosil qiladi va
tanasidan ikkita shoxlari chiqib turadi.
Oddiy bachadonning o’ng va chap qismlari qo’shilib ketadi.
Tuxumdonlar - oval shaklda bo’lib, sigir, qo’y va echkilarda taz bo’shlig’ida
bachadon shoxlarining uchi bilan asosi o’rtasida, cho’chqalarda qorin
bo’shlig’ining orqangi uchinchi bulagida joylashgan. Tuxumdonlar jinsiy bezlari
hisoblanib, ularda tuxum xujayrasi hosil bo’ladi, rivojlanadi va voyaga yetadi.
Shuningdek, urg’ochilik jinsiy gormonlari - yetrogenlar (yestradiol, yestron,
yestriol) va sariq tana gormoni progesteron ishlab chiqilib, bu gormonlar ta’sirida
urg’ochi hayvonlarda jinsiy quzg’alish, qo’yikish va jinsiy moyilik yuzaga keladi.
Tuxumdonlarni kattiligi turli hayvonlarda turlicha bo’lib, sigir va
cho’chqalarda uzunligi o’rtacha 2-5 sm, qo’ylarda - 0,8-2 sm, biyalarda - 3-12 sm
gacha bo’ladi.
Tuxumdonning og’irligi sigirlarda - 14-19, qorako’l qo’ylarida - 1-2 va
echkilarda - 2,5 grammgacha bo’ladi. Sigir, qo’y va cho’chqalarning tuxumdoni
ustidan maxsus oqish parda bilan qoplangan bo’lib, bu pardadan tuxumdonning
ichiga tomon nozik biriktiruvchi to’qima tolalari yo’nalgan. Tuxumdon pustloq va
mag’iz qismlaridan iborat bo’lib, pustloq (follikulyar qism) qavatida har xil
rivojlanish bosqichidagi yoki atreziyaga uchragan ko’plab follikulalar va mag’iz
(qon tomir) qismida to’rsimon biriktiruvchi to’qimadan iborat qon tomirlari va
nerv tolalari bo’ladi.
Follikulalarda yosh tuxum xujayralari (ovogoniy) va birinchi tartibli ovositlar
joylashgan. Ovositlar bir qavatli yassi yepiteliy xujayralari bilan uralgan.
Tuxumdonning pustloq qismida generativ yepiteliy xujayralaridan tuxum xujayrasi
hosil bo’ladi.
Tuxumdonda bir vaqtda bir necha follikulalar hosil bo’lib, yetila boshlashi
mumkin. Hosil bo’lgan follikulalarni ko’pchiligi yetilishning u yoki bu bosqichida
qayta so’rilib ketadi, ya’ni atreziyaga uchraydi.
Biya va sigirlarda odatda 1-1,5 sm kattalikdagi bitta, ayrim xollarda 2 ta
follikula yetilishi mumkin bo’ladi. Qo’y va echkilarda 1 - 2 ta, ayrim hollarda bir

vaqtda 6-7 ta, cho’chqalarda 15-20 ta hatto 40 tagacha follikulalar yetilishi
mumkin.
Sigirlarning tuxumdonlari biyalar tuxumdoniga nisbatan anchagina kichik va
oval shaklga ega. Katta yoshdagi hayvonlarda o’ng tuxumdon chap tuxumdonga
nisbatan biroz katta bo’ladi.
Qo’y va echkilarda esa tuxumdonlar dumaloq shakliga ega. Generativ
xujayralardan hosil bo’lgan tuxum xujayrasi dastlab follikulalar yepiteliysi bilan
uralgan bo’ladi, follikula yepiteliy xujayralari doimo bulinib ko’payib turadi va
tuxum xujayrasining atrofini bir necha qavat bo’lib urab oladi. Shunday qilib,
dastlabki follikula hosil bo’ladi.
Tuxum yo’li - tuxumdon bilan bachadon shoxi o’rtasida joylashib,
tuxumdonda yetilgan tuxum xujayralarini bachadonga o’tkazishga xizmat
qiladi va otlanish joyi hisoblanadi.
Tuxum yo’li uzunligi sigirlarda 20-28, qo’y va echkilarda 14-16, biyalarda
10-30, cho’chqalarda 15-30, itlarda 4-10 sm gacha bo’ladi.
Sariq tana - ichki sekresiya bezi bo’lib, progesteron gormonini ishlab
chiqaradi, bu gormon bachadon shilliq pardasiga ta’sir qilib, uni yembrionni qabul
qilishga tayyorlaydi. Haqiqiy va yolg’on sariq tana farqlnadi.
Haqiqiy sariq tana deb tuxum xujayrasi otalangandan keyin hosil bo’lgan
sariq tanaga aytiladi. Yolg’on sariq tana har bir ovulyasiyadan so’ng paydo bo’lib
turadi. Tuxum xujayrasi otalanmaganda yolg’on sariq tana ko’p vaqt o’tmay
atrofiyaga uchraydi.
Sariq tana tomonidan ishlab chiqariladigan progesteron «bo’g’ozlik gormoni»
- deb ataladi. Progesteron gormoni bachadonni bo’g’ozlikka tayyorlaydi,
bug’ozlikni saqlab turadi va jinsiy qo’zg’alishni ya’ni, follikulalarning yetilishini
to’xtatib turadi. Tuxum xujayrasi otalanib, hayvon bo’g’oz bo’lsa bu holat butun
bo’g’ozlik davrida davom yetadi va hayvon tug’ib, oradan ma’lum vaqt o’tganidan
so’ng yana jinsiy sikl boshlanadi. Agar hayvon otalanmagan bo’lsa sariq tana 13-
14 kundan keyin qayta so’rilib ketadi va yana qo’zg’alish bosqichi boshlanadi.

Sariq tananing so’rilib ketishiga bachadon shilliq pardasida ishlab
chiqariladigan prostoglandin ta’sir qiladi. Ilgari sariq tanani yo’qotish uchun to’g’ri
ichak orqali massaj qilinib sariq tana yezib yuborilar yedi. Bugungi kunda sariq
tanani so’rdirib yuborish xususiyatiga ega bo’lgan prostoglandinlar (progesteron)
keng qo’llanilmoqda. Bu preparatlarni qo’llash bilan sigirlarda kuyikishni
sinxronlashtirish mumkin.
Ovogenez - urg’ochi hayvonlarni tuxumdonida tuxum xujayralarining
yetilishi bo’lib, ovogenezda 3 ta faza farqlanadi:
1. Ko’payish fazasi.
2. O’ sish fazasi.
3. Yetilish fazasi.
K o’ payish fazasi - urg’ochi hayvon tug’ilganiga qadar boshlanib, diploid
jinsiy xujayralar - oogoniylar soni bir necha marta ortadi. Urg’ochi hayvon
tug’ilganda uning tuxumdonlarida ko’plab oogoniylar bo’lib, kelgusida ulardan
tuxum xujayralari rivojlanadi. Oogoniylar soni sigirning bir tuxumdonida 140
ming, cho’chqalarda - 120, tovuqda 60-150 mingtagacha bo’lishi mumkin. Tuxum
xujayralarida moddalar almashinuvi jarayonlari boshqa xujayralardagiga
qaraganda jadal kechadi.
O’ sish fazasi - tuxum xujayralari bora-bora bulinib ko’payishdan to’xtaydi va
birinchi tartibli oositga aylanadi. Oositlar mayda follikulyar xujayralar bilan urab
olinadi. Sekin va jadal o’sish fazalari farqlanadi. Voyaga yetgan follikula (Graaf
pufakchasi) tuxumdonda burtib turadi. Ko’p bola beradigan hayvonlarda, masalan,
cho’chqalarda bir vaqtning o’zida 18-20 va undan ko’p follikulalar yetilishi
mumkin. Bevosita ovulyasiyadan oldin birinchi tartibli oosit birinchi marta meoz
yo’li bilan bulinadi va ikkinchi tartibli oositga aylanadi.
Yetilish fazasi . Ovulyasiya paytida oosit tuxum yo’li voronkasiga tushadi va
unda harakatlana boshlaydi. Ovogenezning uchinchi yetilish bosqichi tuxum
yo’lida amalga oshadi. Tuxum xujayrasiga spermatozoidlar kira boshlashi bilan
oositni ikkinchi marta meyoz yo’li bilan bulinishi natijasida voyaga yetgan ya’ni,
otalanish xususiyatiga ega bo’lgan tuxum xujayrasi hosil bo’ladi. Ikkinchi hosil

bo’lgan xujayra degenerasiyaga uchraydi. Yosh tuxum xujayralari birinchi marta
murakkab va ikkinchi marta reduksion bulinadi.
Ovulyasiya - deb yetilgan tuxum xujayrasining tuxumdondan chiqishiga
aytiladi. Ovulyasiyani keltirib chiqaradigan sabablar hali to’liq o’rganilmagan. Qin
va bachadonda haroratni, mexanik va kimyoviy ta’sirotlarni qabul qiluvchi
reseptorlar bo’lib, ularning ta’sirlanishi ovulyasiya refleksini kelib chiqishida
asosiy omillar hisoblanadi.
Bundan tashqari follikula ichidagi suyuqlikni uning devoriga ko’rsatadigan
bosimi va tarkibidagi proteolitik fermentlar ham ovulyasiyaga ta’sir ko’rsatadi.
Sigirlarda ovulyasiya jinsiy moyillik boshlangandan so’ng, taxminan 7-15
soat, qo’ylarda - 22-60 soat, cho’chqalarda 25-40 soat o’tgandan keyin kuzatilsa,
biyalarda qo’yikishdan 3-7 sutka oldin yoki jinsiy moyillik tugashidan 48-24 soat
oldin kuzatiladi.
1-rasm. Sigirda jinsiy a’zolar sxemasi. 1.
Tuxumdonlar. 2. Tuxum yo’li. 3-4. Bachadon. 5-
6. Bachadon buyni . 7. Qin. 8. Siydik chiqarish
kanali teshigi . 9. Qin dahlizi . 10. Klitor. 11.
Bachadon tutqichlari.

2-rasm. Cho’chqada jinsiy a’zolar sxemasi. 1-
tuxumdonlar, 2-tuxum yo’li, 3-bachadon shoxi,
4-bachadon tanasi, 5-bachadon buyni, 6-qin, 7-
Siydik chiqarish kanali teshigi , 8-qin dahlizi, 9-
klitor, 10-jinsiy lablar.
Jinsiy siklning neyro-gumoral boshqarilishida
gipotalamus tomonidan ishlab chiqariladigan 2 ta
neyrogormon (libirinlar): folibirin va libirin gipofiz beziga ta’sir qiladi. Folibirin
ta’sirida gipofiz bezida follikulastimullovchi (FSG), libirin ta’sirida esa
lyuteinlovchi (LG) gormon ishlab chiqariladi. Jinsiy siklni me’yorida kechishi ikki
guruh gormonlarning: gonadotrop va gonodal gormonlarning hisobiga amalga
oshadi. Gipofiz bezi tomonidan ishlab chiqariladigan gonadotrop gormonlar uch
guruhga bulinadi: follikulastimullovchi (FSG), lyuteinlovchi (LG) va lyuteotrop
(LTG) gormonlar. FSG follikulalarning o’sishi va yetilishini ta’minlaydi. LG
ta’sirida ovulyasiya va sariq tana hosil bo’lishi, LTG ta’sirida sariq tana funksiyasi
boshqariladi va laktasiya davomida sut bezlari funksiyasini stimullaydi.
Gonadal gormonlar tuxumdonlarda ishlab chiqariladi. Bularga follikulyar
gormon (follikulin, follikulosteron) va sariq tana gormoni (progesteron,
lyuteogormon) misol bo’ladi. Voyaga yetgan follikulalarda ishlab chiqariladigan
follikulyar gormon «yesterogen gormon» deb ataladi va u hayvonlarda kuyikishni
(yestrus) chaqiradi. Yesterogenlarning uch turi: yestron, yestradiol va yetriol fanga
ma’lum. Ularning ichida yestradiol faol hisoblanib, yestron va yestriol uning
hosilalari hisoblanadi.

Sariq tana tomonidan ishlab chiqarilgan progesteron yendometriyaning
sekretor funksiyasiga ta’sir yetadi, bachadon shilliq pardasini unga murtakning
birikishi va rivojlanishiga tayyorlaydi. Bo’g’ozlikni boshlang’ich bosqichlarida
saqlaydi. Shuning uchun bu davrda sariq tananing yezib yuborilishi abortga sabab
bo’lishi mumkin. Progesteronning yetishmovchiligida murtakning o’lishi
kuzatilishi mumkin. Gormonlarning funksiyalari bosh miya yarim sharlari
boshqaruvida amalga oshadi.

Urg‘ochi hayvonlar jinsiy a’zolarining morfo-fiziologiyasi

Sotib olish