Uyg‘onish davri tarix falsafasi (xiv-xvi asrlar) - Falsafa - Referatlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	2000UZS
Hajmi	48.6KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	07 Noyabr 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Referatlar
Fan	Falsafa

Uyg‘onish davri tarix falsafasi (xiv-xvi asrlar)

Sotib olish

UYG‘ONISH DAVRI TARIX FALSAFASI (XIV-XVI ASRLAR)
REJA:
1. Uyg’onish davri tarix falsafasining asosiy jihatlari
2. Nikolay Kuzanskiy - “Bilimdon bilimsizlik”/
3. Cheksizlik muammosi va kosmologiya
4. Florentsiyaning Platon akademiyasi
5. Neoplatonizm ijodini renessans ruhiyatida qayta ishlab chiqish
6. Insonning erkinligi haqidagi ta’limot
7. Leonardo da Vinchi fenomeni
8. Makiavelli va makiavellichilik

Uyg’onish davri tarix falsafasining asosiy jihatlari
G‘arbiy Yevropada Uyg‘onish davri deb atalgan davr XIV -XV asrlarni o‘z
ichiga qamrab olgan va Yevropa madaniyatining eng buyuk davri deb hisoblanadi.
Bu davr olamga Nikolay Kuzanskiy, Mishel Monten, Leonardo da Vilgi, Dj.
Bruno, va ko‘pgina boshqa buyuk mutafakkirlar va daholarni berdi.
Falsafa tarixida Uyg‘onish davrining ahamiyati mavzusida mashhur rus
tadqiqotchisi Gorfunkel quyoshdagi fikrlarni bayon etadi. Uning fikricha Gegel va
Vindelband bu davrni o‘rta asr sxolastik falsafasidan G‘arbiy Yevropaning yangi
davr falsafasiga o‘tish davri deb hisoblaydilar va faqat uyg‘onishga xos bo‘lgan
maxsus xususiyatlar va buyuk kashfiyotlar haqida batafsil to‘xtab o‘tmaydilar.
Mashhur ingliz faylasufi B.Rassel esa uyg‘onish davri falsafasini o‘rta asr
metafizik naturfalsafa deb hisoblaydi va naturfalsafaga xos bo‘lgan fantastik
dunyoqarash elementlarini tanqid qilib o‘tadi. Rassel fikricha Spinoza, Leybnits,
Dekart ta’limotidagi ilmiy qarashlar, yangi davr falsafasiga asos solgan va bu
falsafa uyg‘onishning naturfalsafiy qarashlaridan ko‘ra katta ahamiyatga ega.
Gorfunkel Garen, Ch Vazzoli asarlarida uyg‘onish davri falsafasi G‘arbiy
Yevropada yangi kapitalistik ijtimoiy-siyosiy tuzumning boshlanish davri deb
hisoblanadi va tuzum o‘tlishidagi feodal monarxiyalarga qattiq zarba bergan yangi
iqtisodiy munosabatlarni yuzaga keltirgan madaniyat va ma’rifatni antik davr
madaniyatiga o‘xshash bo‘lgan xususiyatlarini yuzaga keltirgan.
Uyg‘onish davrining buyuk geografik astrnomik, matematik kashfiyotlari bu
davrda sayyohatchilar tomonidan yangi erlarning ochilishi falsafiy dunyoqarash
doiralarini benihoya kengaytirdi. Natijada bu davrning faylasuflari entsiklopedik
bilimlarga ega bo‘lgan olimlarga aylanishdi. Badiiy adabiyot, san’at,
haykaltorshlikning rivojlanishi esa badiiy obrazli fikr yuritishga birinchi darajali
ahamiyat berdi.
Uyg‘onish davri falsafasining markazida inson va koinot masalalari yotadi.
Inson koinotni o‘z ichiga jamlagani inson-mikrokosmos tushunchasida ifoda etadi.
Uyg‘onish davri falsafasi birinchi darajali ahamiyatni inson masalasiga qaratdi va

bu masalani insonning tabiatda egallagan o‘rni va insonni tabiatga bo‘lgan ta’siri
bilan bog‘ladi.
Bundan tashqari Uyg‘onish davrida astrologiya va magiya ham rivoj topdi.
Buni biz N. Kuzanskiy va J. Bruno falsafiy qarashlarida ko‘rishimiz mumkin.
Uyg‘onish deb nomlangan davr o‘rta asrlarda unutilgan antik falsafiy va
madaniy merosni qaytadan yuzaga keltirdi. Italiya shaharlarida neoplatonik,
aristotelik va platonik ta’limotlarni Mandzolli, Fichino Papponadi, Bruno
ta’limotlarida uchratishimiz mumkin.
Uyg‘onish davri falsafasi panteistik tusga ega, ya’ni tabiat puxatlantiriladi va
tabiatda xudo tajalli etadi deb hisoblanadi. Bunday qarash tabiatni ilohiy va
muqaddas kuchga aylantiradi.
Kuzanskiy, Bruno, Mandzolle, Yakob Byome ta’limotlarida panteistik
qarashlari bilan bir qatorda astrologiya va magiya bilimlariga xos bo‘lgan
elementlar mavjuddir. XX asrning oxirida falsafasida inson masalasi yana dolzarb
masalalardan biriga aylanmoqda.
Uyg‘onish davri, Renessans – Markaziy Osiyo, Eron, Xitoy (9-12 va 15-
asrlar), G‘arbiy Yevropada yuz bergan alohida madaniy va tafakkuriy taraqqiyot
davri. “Renessans” atamasi dastlab Italiyadagi madaniy-ma’naviy yuksalish (14–
16-a.lar)ga nisbatan qo‘llanilgan, uni o‘rta asrchilik turg‘unligidan yangi davrga
o‘tish bosqichi deb baholaganlar. Renessansning asosiy alomatlari: tafakkurda va
ilmu ijodda dogmatizm, jaholat va mutaassiblikni yorib o‘tib, insonni ulug‘lash,
uning iste’dodi, aqliy-fikriy imkoniyatlarini yuzaga chiqarish; antik davr (yunon-
rum) madaniyatiga qaytib, uni tiklash, boyitish; cherkov sxolastikasidan qutulib,
adabiyot va san’atda dunyoviy go‘zallik, hayot taronalarini qizg‘in kuylash; inson
erki, hurfikrlilik uchun kurashish. Buning natijasi o‘laroq, ijodiy qudrat va tafakkur
kuchini namoyish etadigan ulug‘vor badiiy asarlar, salobatli binolar yaratildi, ilm-
fan rivojlandi. Italiyada shoir Petrarka va Dante, rassom Jotto, adib va
mutafakkirlar Bokkachcho, Ariosto, Tasso, Byome Renessans g‘oyalarining
jarchilari bo‘lib maydonga chiqdilar. Keyinchalik Mikelanjelo, Rafael, Shekspir,
Servantes Yevropaning turli mamlakatlarida buni davom ettirdilar.

Ammo Renessans, ya’ni Uyg‘onish faqat Yevropa hodisasi emas. Dunyo
madaniyatini yaxlit olib o‘rgangan olimlarning ishlari shuni ko‘rsatdiki, Osiyo
markazida joylashgan Movarounnahr, Xuroson va Eronda Italiyaga qaraganda bir
necha asr oldin (9– 12-a.lar) ulkan madaniy ko‘tarilish yuz bergan, ilm-fan, falsafa,
adabiyot kuchli rivojlanib, ilg‘or insonparvarlik g‘oyalari jamiyat fikrini band
etgan, aqliy va ijodiy faollik gurkiragan. Bu davr dunyo ilmida “Musulmon
Renessansi” (A. Mets) yoki “Sharq Uyg‘onishi” (N. I. Konrad) nomi bilan atalib
kelinmoqda. Sharq uyg‘onish davrida Yevropa uyg‘onish davrining asosiy
belgilari mujassam: jo‘shqin ijodiy faoliyat, ulkan bunyodkorlik ishlarining amalga
oshirilgani, aqlni hayratga soluvchi bemisl asarlarning yaratilgani shundan dalolat
beradi.
Eron va Markaziy Osiyo xalqlari bir necha ming yillik sivilizatsiya tarixiga
ega. Zotan, qadimiyati, qadimgi davlatchiligi bo‘lmagan xalqda uyg‘onish davri
ham bo‘lmaydi. Markaziy Osiyoda 9–13 asrlarda o‘z xalqining qadimiyatiga
qaytish, Avesto falsafasini Qur’on ma’rifati bilan uyg‘unlashtirib, qayta tiklashga
intilish tasavvuf ta’limoti, “ishroq” falsafasida namoyon bo‘lgan. Shu asosda turli
nazariyalar, ta’limotlar yuzaga kelib, fikriy xilma-xillik rivojlandi. Tasavvufiy
orifona ta’limotning qaror topishi, tariqatlar ham, aslida, hurfikrlik va inson
kamolotiga bo‘lgan ishonchning nishonasi edi. uyg‘onish davri vakillari dinga
emas, balki dinni sxolastika va jaholat manbaiga aylantirgan kishilarga qarshi
kurashganlar.
Tafakkurdagi ikki: aqliy (ratsionalizm) va vajdiy (irratsionalizm) yo‘nalish
namoyandalari zohiran o‘zaro kelishmay kelgan bo‘lsalarda, amalda Yevropa
uyg‘onish davrida bo‘lganidek, inson ongini bedor etish, uni aqidaparastlik
(taqlidchilik) g‘uboridan tozalashda hamkorlik qildilar. Shu bois hurfikrli
mutafakkirlar orasida ratsionalist olimlar bilan birga, orif sufiylar ham bor edi.
Sharq uyg‘onish davri vakillari o‘z xalqlarining qadimgi madaniyat bilan
birga, yunon va hind xalqlari merosidan ham foydalanishgan. Yunon olimlarining
asarlari 8–9-asrlarda arab tiliga tarjima qilindi, sharhlandi. Aflotun, Arastuni Sharq
faylasuflari ham o‘z ustozlari deb hisoblashgan, Plotin qarashlari Ibn al-Arabiyga

ta’sir etib, “vahdatul vujud” falsafasiga turtki berdi. Biroq yunonlar ko‘p fikrlarni
qadimgi osiyoliklardan olganlar. Bu tarix qonuniyati: Abu Rayhon Beruniyning
“Kitob at-tafhim li avoil sinoat attanjim” asari qo‘lyozmasi (13 asr) yuksalishga
shaylangan xalq o‘z madaniyati va o‘zigacha yaratilgan bashariy yutuqlarni
o‘zlashtirib, yana yuksaklikka ko‘tariladi.
Sharq uyg‘onish davri keng ko‘lamli: ta’lim va tahlil, madrasa-maorif
rivojlangan, ulkan kutubxonalarda yuz minglab jild kitoblar yig‘ilgan, “xazinat ul-
hikma”, “dor ul-ulum”larda tolibi ilmlar, ustoz-shogirdlar suhbati bardavom edi,
olimning obro‘-e’tibori yuksak qadrlandi. Sharq uyg‘onish davri yutuqlari G‘arbiy
Yevropadagi uyg‘onish davriga bevosita ta’sir etgan. Chunki 12–14-asrlarda
musulmon olami bilan Yevropa davlatlari orasida aloqa kuchaygan edi. Ayniqsa,
tutash chegara mamlakatlari: Qurdoba (Ispaniya), Kavkaz, Bolqon yarim orolida
bu jarayon kuchli bo‘lgan. Yevropaliklar Sharq olimlarining asarlarini lotin, ispan,
yahudiy tillariga qilingan tarjimalar orqali yoxud bevosita arab tilida o‘qib
o‘rganganlar. Ibn Sinoning “Tib qonunlari”, “Ash-Shifo”, Forobiyning “Ilmlar
tasnifi”, Ahmad Farg‘oniyning “Samo harakatlari va yulduzlar ilmining jami
kitobi”, Muhammad Muso Xorazmiyning “Aljabr val muqobila”, Ibn Rushd, Abu
Bakr Roziy asarlari tarjima qilinib, keyinchalik nashr etilgan. Algebra, algoritm
fanlari Xorazmiy asarlari tufayli shakllangan. “Tib qonunlari” 7 asr mobaynida
Yevropa untiversitetlarida tibbiyot darsligi sifatida xizmat qildi. Ibn Sino shogirdi
Ibn Rushd g‘oyalari Italiya, Frantsiya hurfikrligini boshlab bergan. Ibn Sino –
Avitsenna, Ibn Rushd – Averroes, Ahmad Farg‘oniy – Al Frageni, Abu Bakr Roziy
– Al Ramzats, Abu Ma’shar Balxiy – Albumazar degan lotincha nomlar ostida
mashhur bo‘lgan. “O‘sha paytda (13–16-a.) jaholat changalidagi Yevropaning
ko‘pgina qismida musulmonlar ilm charog‘ini yoqdilar...; ispanlar yozuvi ham,
shimoliy oramiy yozuvi ham Osiyodan olingan; shimoliy, g‘arbiy va sharqiy
Yevropa madaniyati yunon – rumo – arab urug‘idan unib chiqqandir” (G.Gerder).
Platon, Aristotel asarlari ham Yevropaga dastlab arabcha tarjima va talqinlar orqali
kirib borgan. “Sharqliklar G‘arbni Aristotel falsafasi bilan yoritdilar” (Gegel).

Aniq fanlar va ularni o‘rganish usullarini, dehqonchilik va chorvachilik
ilmlari, dengizda suzish, harbiy texnikani Yevropa sharqdan olib rivojlantirdi.
“Matematika, kimyo, tibbiyot sohasida musulmonlarning xizmati buyuk... bu
fanlarda musulmonlar Yevropaning muallimlari bo‘lib qoldilar” (G. Gerder).
Yevropa uyg‘onish davri adiblari Dante, Petrarka, Bokkacho Sharq ilm-fani,
adabiy asarlaridan ilhomlanganlar. Dante “Bazm”, “Ilohiy komediya” asarlarida
Ibn Sino va Ibn Rushdni o‘z ustozlari qatorida ehtirom bilan tilga oladi. Ahmad
Farg‘oniy asarlaridan foydalanganini qayd etadi. K. Marloning “Buyuk Temur”
dramasida Amir Temur jasur, xaloskor inson sifatida tasvirlangan.
Nikolay Kuzanskiy
Nikolay Kuzanskiy (1401-1464) Prir eparxiyasining Kuza deb nomlangan
qishlog‘ida Germaniyada tug‘iladi. Uning otasi baliq savdosi bilan shug‘ullangan
boy savdogar edi. O‘zining ilk ma’lumotini Deventer shahridagi “umumiy hayot
birodarlari” maktabida oladi. Bu maktab diniy tusga ega bo‘lib, Iso
payg‘ambarning hayotiga taqlid qilar edi. Birodarlarning mistik dunyoqarashi yosh
Nikolay Kuzanskiy fikrlariga katta ta’sir ko‘rsatdi va uni sxolastik ratsional
qarashlarida uzoqlashtirdi. Keyingi ma’lumotini u Geydelberg va Paduya
universitetlarida davom ettiradi va bu erda kanonip ilmining doktori unvonini
oladi, keyinroq u Keln Universitetida o‘qiydi va bu erda buyuk Albert tarafdorlari
bilan yaqin munosabatlarla bo‘ladi. Nihoyatda iqtidorli olim bo‘lganligi uchun u
diniy muhitda katta obro‘ qozonadi va yosh bo‘lishiga qaramay kardinool unvonini
oladi. Kuzanskiyning diniy faoliyatda nihoyatda har taraflama bo‘lgan. U katolik
cherkovini kuchaytirishda ko‘p xizmat qildi, gusidlar bilan muzokaralar olib bordi
pravoslav cherkovini katolik cherkovi bilan yaqinlashtirishga harakat qildi. Papa
Piy II ning unga bo‘lgan do‘stona munosabati Nikolay Kuzanskiyning faoliyatida
va mansabining yuqoriligida yordam berdi. Nikolay Kuzanskiy o‘zining faol diniy
harakatlari bilan bir qatorda ilm sohasida ham shuhrat qozondi. Nikolay
Kuzanskiyning dunyoqarishga Dionsiy Arepagit, Miyster Ekkart, Shartr
maktabining platoniklari, Ioann Skott Eriugen kabi buyuk mistik mutafakkirlar
kuchli ta’siri etadilar. Buning natijasida Nikolay Kuzanskiy sxolastikaga xos

bo‘lgan ratsional falsafiy qarashlarga tanqidiy yondoshadi va o‘zining original
neplatonik falsafiy sistemasini yaratadi.
Nikolay Kuzanskiy o‘z davrining mashhur gumanistlari Eni-Silvie
Pikkolomini, Lorentso Valla, Ambrod jo Traversari, Paolo Poskanellilar bilan
do‘stona munosabatda bo‘lgan. Uning antik madaniyatga qiziqishi ham, aynan shu
gumanistlarning ta’siri natijasida bo‘ldi.
“Bilimdon bilimsizlik”
Kuzanskiy falsafasining markazida xudoning borliqdagi o‘rni masalasi
egallaydi. Bu masalani hal qilishda Kuzanskiy barcha oldingi sxolastik
qarashlardan tubdan farq qiladi.
Kuzanskiy ta’limotida xudo cheksiz yaratuvchi kuchdir. U butun olamlarni
yaratadi, va olamning ichida yashiringan, ya’ni olam va xudo yagona bir borliqdir.
Lekin xudoning olamidagi borlig‘i pardalangan yashirindir va barcha narsalarning
mohiyatini tashkil etadi. U xristian diniga xos bo‘lgan xudoni uch qiyofada
ko‘rinishini tanqid qiladi va xudoni ko‘proq ruhiy qudrat tabiatda yashiringan
muqaddas ruh sifatida tushunadi. U xudoni cheksiz qudrad manbasi deb hisoblaydi
va tabiatdagi barcha mavjudotlarda va tabiiy hodisalarda muqaddas ruhning
tajallisini ko‘radi. Bunday panteistik qarashlar Nikolay Kuzanskiyni yangicha
dialektik fikr yuritishga olib keldi. Nikolay Kuzanskiyning xudo haqida qarashlari
dialektik fikrlar bilan sug‘orilgan va bilimdon-bilimsizlik tushunchasida
Kuzanskiy tomonidan aniq va ravshan ochiladi.
Xudoning tabiatdagi oddiy ratsional fikr yuritish qolipiga sig‘maydi. U mistik
e’tiqod, Ollohga bo‘lgan mistik ishonch orqali ochiladi. Bunday e’tiqod har qanday
mantiqiy fikr yuritishdan xolidir va uni tushunish uchun biz Kuzanskiy
ta’limotidagi dialektik tushunchalarni o‘rganishga o‘tamiz.
Cheksizlik muammosi va kosmologiya
Ollohning mavjudligi yashirin imkoniyatlarning ochilishi jarayonida sodir
bo‘ladi. Bu imkoniyatlar esa cheksizdir. Shuning uchun olamning cheksizligi
aslida Ollohning borlig‘ida yashiringan imkoniyatlarning cheksizligidan kelib
chiqadi. Bu imkoniyatlarning ochilishi yaratish jarayonini tashkil etadi. Natijada

koinot doimiy cheksiz o‘zgarish va rivojlanish jarayonidir. Demak, xudoning
yashiringan qiyofasining ochilishi, olamning yaratilishi va tuzilishiga sababdir.
Koinotdagi barcha hodisalar va narsalar mohiyatida xudoning qiyofalarini ko‘rish
mumkindir. Bu qiyofalar o‘zgaruvchan bir-biriga o‘tib turadigan niqob ostidagi
Ollohning jamolidir.
Inson tabiati
Inson tabiati Ollohning eng buyuk yaratgan borlig‘idir. Insonning tabiatida
koinotdagi barcha ... jonzotlar birlashadi va yagona borliqni tashkil etadi. Shuning
uchun insonning tabiatida Ollohning yagona borlig‘i mavjuddir. Lekin bu yagona
borliq inson tabiatida yashiringan va ayrim insonlarda bu yagona borliqning faqat
bir qismi ochiladi. Ollohning borligi va mavjudligi butun odamzotning borlig‘ida
mavjuddir. Butun odamzotning borlig‘ini ya’ni uning zotini o‘z ichiga qamrab
olgan shaxs ilohiy odamdir. Bu ilohiy odamni xristian dini tilida Nikolay
Kuzanskiy xudoning o‘g‘li ya’ni mutloq ruhdan yaratilgan Iso Masih deb
hisoblaydi. Iso Masihning borlig‘ida Ollohning nurli siymosi tajalli etadi va u
butun olamni o‘z ichiga jamlaydi. Iso Masihning tabiati ilohiy tabiatdir va u butun
borliq koinot bilan qo‘shilib ketadi. Borliqning har bir nuqtasida Iso Masih
mavjuddir va Iso Masihning ichida butun borliq mavjuddir. Ayrim odamlarning
tabiati esa bu yagona borliqning faqat bir qirrasini aks ettiradi. Lekin har bir
insonda cheksiz rivojlanish imkoniyatlari mavjuddir.
Florentsiyaning Platon akademiyasi
O‘rta asrlarda Platonning ijodi nihoyatda kam ma’lum bo‘lgan. Bular asosan
“Piliy” “Fedon” va “Menon” kabi dialoglar bo‘lgan edi. Uyg‘onish davrida antik
madaniy meros qaytadan kashf etildi va ma’lum bo‘lmagan ko‘pgina asarlar
tarjima qilina boshladi. Endi bu asarlarning estetik, siyosiy va badiiy tomonlariga
ham katta e’tibor berilar edi. Florentsiyalik mashhur mutafakkir Marseleo Fichino
butun e’tiborini Platon ijodiga qaratdi va o‘z atrofidagi shogirdlari bilan birgalikda
yirik akademiyaga asos soldi. Marsello Fichino Filiino (Toskana) da 1433 yilda
tug‘iladi. Boshlang‘ich ta’limni Florentsiya va Piza shahrida olgan edi.

Fichino yosh paytidayoq antik merosga bo‘lgan zo‘r qiziqishi bilan barcha
odamlarni hayratga soldi. Florentsiyaning mashhur hokimi Kozimo Medichi ham
nihoyatda Fichinoga e’tibor berdi va o‘ziga yaqinlashtirdi. Fichino bilan
hamsuhbat bo‘lishi uchun unga o‘zining villalaridan birini sovg‘a qildi va grek
kodeksi deb nomlangan Platon ijodiga mansub barcha kitoblarni sovg‘a qildi.
Fichinoning mehnatkashligi va serg‘ayratligi tufayli Florentsiyaning
yaqinidagi Koredjo shahrida joylashgan uning villasi nafaqat Italiya balki
Yevropaning ham yirik antik merosni o‘rganuvchi markazlaridan biriga aylanadi.
Fichino atrofida yig‘ilgan uning hamfikrlari, shogirdlari, do‘stlari va
homiylari o‘sha davrda Platon Akademiyasi nomi bilan mashhur bo‘ldilar. Bu
Akademiya erkin jamoa bo‘lib, hech qanday Universitet yoki cherkov qoshida
bo‘lmagan. U erkin fikr yurituvchilarning hamjihatligi bo‘lib, ular xuddi Platon
davridagi Akademiyaga o‘xshashar edi. Bu erda yig‘ilgan erkin fikr yurituvchi
olimlar, tarjimonlar va hokazolar bog‘ni aylangan payt suhbat qurishar, bir-biri
bilan fikr almashishar va Platon ruhiyatiga yaqin bo‘lgan dialoglarda qatnashishar
edi. 1468 yil 7 noyabrda bu akademiya dargohida Platon tavalludiga bag‘ishlangan
katta yig‘in o‘tkazildi.
Fichino asarlari
Ko‘p yillar davomida Fichino Platon asarlari va neoplatonizmga tegishli
bo‘lgan kitoblarni tarjima qilib bordi. U ayniqsa Germetik traktat deb atalishi
Pifagor va Platon maktablariga mansub bo‘lgan faylasuflarning kitoblarini ham
tarjima qildi, ham chuqur o‘rgandi. Germest Tristligist nomi bilan mashhur bo‘lgan
qadimgi yunon taraktati eramizning II va III asrlarida neoplatonizm oqimiga asos
sodldi va Platon ruhiyatidagi xristian diniy oqimlarini ham yuzaga keltirdi.
1460 yillarda Fichino Platonning barcha ma’lum bo‘lgan asarlarini tarjima
qilib bo‘ldi. Bundan tashqari u Prokl Yamvli, Porfirii, Plotin ijodiga mansub
bo‘lgan ko‘pgina traktatlarni ham tarjima qildi.XII asrda Yevropada mashhur
bo‘lgan vizantiyalik neoplatonik faylasuf Mixail Panni ham aynan Fichino tarjima
qilgan edi. Fichinoning qalamiga mansub bo‘lgan ko‘pgina asarlar ham o‘sha
davrda chiqa boshladi. Bular: Platonning “Pir” asariga tahlil (1469), “Jonning

abadiyligiga bag‘ishlangan Platonning diniy qarashlari” (1469-1474, nashrga
chiqgan yili 1482 yil), “Xristian dini haqida” (1474 hayot haqida 1489) “Xabarlar”
deb nom olgan kichik asarlar to‘plami (1495).
Neoplatonizm ijodini renessans ruhiyatida qayta ishlab chiqish
Marsello Fichino Katolitsizm diniga mansub bo‘lgan chin dildan xristian
diniga ishonuvchi faylasuf bo‘lgan. Shunga qaramay u sxolastik diniy qarashlar
o‘rniga Platon va neoplatonizm davriga mansub bo‘lgan falsafiy g‘oyalarni
qo‘yadi. Bu g‘oyalar asosi xudo va tabiat, xudo va inson, jonning abadiyligi, ruhiy
muhabbat mavzulari edi. Sxolastik diniy dunyoqarashga xudoni dunyodan
tabiatdan va insondan o‘tib bo‘lmas to‘siq bilan ajratish xos bo‘lgan. Bu
qarashlarga binoan xudo dunyoni yaratadi. Lekin keyinchalik unga aralashmaydi,
chetdan kuzatadi. Fichino aynan shu qarashlarga qarshi chiqadi. Uyg‘onish davri
falsafasi va ayniqsa Fichinoning qarashlarida xudo bilan olamning aloqasi
birlikdan ko‘plikka o‘tishga va bundagi aloqalarga o‘xshaydi. Xudo va dunyo
masalasida Marsello Fichino xuddi Nikolay Kuzanskiy va Pikodela Mirondolaga
o‘xshab, koinotda xudo va uning yaratgan olami yagona birlikni tashkil etadi deb
hisoblaydi.
Ierarxiya va birlik
Fichino qarashlariga binoan butun olam pog‘onama-pog‘ona tashkil topgan va
bu pog‘onalardagi quyidagi bosqichlar yuqoriga intiladi, bu pog‘onalarning
barchasi ilohiy, ruhiy qudrat tomonidan boshqariladi. Eng yuqori pog‘onadagi
ruhiy kuch asta-sekin pastga tarqaladi. Olamni Fichino besh pog‘onasini ajratadi.
Eng yuqori pog‘ona bu xudodir. Keyingi pog‘onlar “Farishtalar”, “jon”, “sifat” va
nihoyat “materiya” yoki vaznga ega bo‘lgan modda.
Fichinoning Platon diniy qarashlari deb nomlangan asarida xudo va dunyo
bir-biridan ajralmas birlik va ko‘plik aloqalari bilan bog‘liqligi ko‘rsatishadi. Eng
oliy pog‘onadan Ollohning nuri butun dunyoga tarqaladi va dunyodagi barcha
jonzotlarda Ollohning nuri mavjuddir. Bu nur orqali Olloh ham erda ham
mavjullir.

Fichino qarashlariga mistik ruhiyatdagi panteizm xos bo‘lgan. Xudo dunyoda
tajalli etmaydi dunyo xudoda tajalli etadi ya’ni xudo faqatgina moddiy borliq bilan
chegaralanib qolmaydi. Moddiy borliq ruhiyat olamining bir qismidir. Materiya va
ruh aloqalarida ruh birlamchi o‘rinni egallaydi.
Eng oliy bosqichdagi xudo butun yaratgan dunyosi bilan farishtalar orqali
aloqada. Farishtalarni Fichino sof aql deb ataydi. Bu sof aqlda yoki farishtalar
aqlida barcha narsalarning shakli ham mavjuddir.
Sof aqldagi shakllardan osmon jismlari paydo bo‘ladi. Ulardan keyin esa
o‘simliklar hayvonot olami, to‘rtta unsur (er, suv, havo o‘t) va tosh ma’danlar
paydo bo‘ladi. Sof aqlda barcha narsalarning shakli mavjud. Sof aqldagi mavjudlik
harakatsiz sukunat holatidagi mavjudlikdir. Bu harakatsiz pog‘onadan xilma-xil
shakllarning harakatli shakliga o‘tish sodir bo‘ladi. Marselio Fichinoning
emonatsiyasida uchinchi bosqich yoki pog‘ona eng muhim ahamiyatga egadir. Bu
bosqichda jon joylashgandir. Bu jonni Fichino olamiy jon yoki tabiat deb ham
ataydi.
Aristotel sxolastikasi fikricha, tabiatni bevostia harakatga keltirgan birlamchi
sabab xudodir. Fichino fikricha esa xudo olamni jon orqali harakatga keltiradi. (U)
xudo jonga butun muhabbatini beradi va bu ilohiy muhabbat kuchi orqali jon butun
olamni, harakatga keltiradi. Shunday qilib ruhiy muhabbat olamdagi barcha
narsalarni bog‘lovchi va harakatga keltiruvchi kuchdir. Bu kuch eng yuqori
bosqichdan boshlanib, eng pastdagi bosqichlarga etib boradi va ularni yana yuqori
bosqich bilan bog‘laydi. Koinotni harakatga keltiruvchi barcha narsalardagi
go‘zallikni garmoniya holatining sababi ham ruhiy muhabbatdir. Barcha
narsalardagi go‘zallik Ollohning go‘zalligidan kelib chiqadi. Fichino uchun bu
o‘tkinchi olam dard va azob chekish olami emasdir. Uning uchun bu dunyo xudo
tomonidan yaratilgan go‘zallik va muhabbat dunyosidir. Olloh butun dunyoga shu
qadar buyuk muhabbat va go‘zallikni ato etdi-ki, undagi barcha jonzotlar bu
kuchdan lazzatlandilar va zavqalanadilar. Agar inson ham o‘z qalbida ruhiy
muhabbatni his qila olsa u bundan zavqalanadi va lazzatlanadi. Shunday qilib
Marseleo Lukretsiy Kar ta’limotidagi lazzatlanish va zavqlanish tushunchalarini

neoplatonik ruhiyatida talqin qildi. Fichino ta’limotida koinot bu go‘zallik,
muhabbat va zavqlanish olamidir. Olamdagi Ollohning tajallisi nur orqali sodir
bo‘ladi. Bu nur emonatsiyaning barcha bosqichlarida mavjuddir. Haqiqatning o‘zi
ham aslida Ollohning nuridir. Xudo nur orqali barcha ayrim narsalarda mavjuddir
va bu mavjudlik orqali narsalar chegarasini biladi va ularga uning usturlabi orqali
qaraydi.
Narsalar xudo uchun bir ko‘zgudir. Bu ko‘zguda u o‘z aksini ko‘radi.
Dunyoviy go‘zallik ham Marselio Fichinoning fikricha narsalarda yashiringan
Olloh timsoli aksidir. Shunday qilib dunyoviy go‘zallik ham ruhiy tusga ega.
Inson madhiyasi
Insonga madqiya keltirar ekan Fichino uni ilohiylashtiradi. Fichino fikricha
xudo yaratuvchilik kuchini borliqdagi hech bir jonzotga bermadi, uni faqat insonga
beradi va aynan shu ijodkorlik kuchi orqali insonni o‘ziga yaqinlashtirdi. O‘z
ijodkorligi orqali inson xudoning eradig xalifasidir. Insonning erdagi xalifaligi
barcha narsalarni ruhiy iroda kuchi orqali boshqarishdan kelib chiqadi.
U nafaqat tabiatni o‘zni ham boshqara oladi. Insonning ruhi ozod va erkin
yaratilganligi uchun u doimo erkinlikka intiladi, u boshqa barcha jonzotlar bilan
erkinlikka intilishi bilan farq qiladi. Insonning daholigi unda buyuk bilimlar
yashiringanligidan dalolat beradi. Barcha jonzotlar ichida insonning o‘rni
beqiyosdir. U o‘zining ezgu xislatlari orqali Ollohga eng yaqin turadigan
mavjudotdir. Fichino tomonidan insonga aytilgan madqiya uni surta asr sxolastik
diniy dunyoqarashdan tubdan farq qilar edi.
O‘zining “Xristian dini haqida” asarida Fichino er yuzidagi xilma xil
dinlarning mavjudligi haqida fikr yuritadi. Uning fikricha oldingi ko‘p xudolik
dinlarida inson o‘zining erkin ruhi orqali xudoni bilishga intilgan lekin u xudoni
birligi orqali emas balki ko‘plik shaklda anglagan. U tabiatning barcha kuchlarida
yagona xudoni xilma-xil shakllarini ko‘rgan va bu shakllarni inson xudo sifatida
qabul qilgan. Ko‘p xudolilik dinlarida ham Fichinoning fikricha asosiy xudoning
mavjudligi xudoning yagonaligidan darak beradi. Ko‘p xudolilik dinlari insondagi
hissiy tasavvurning rivojlangan paytida mavjud bo‘lishgan va inson bu hissiy

tasavvur orqali inson xudoni barcha shakllarda his qilgan. O‘sha davrda inson
tabiatga yoqinroq bo‘lgan va u xudoni borligini aqli orqali emas balki his-
tuyg‘ulari va tasavvuri orqali sezgan. Shuning uchun Fichini ham yagona xudoga
bo‘lgan e’tiqodning bu fikrlari uning hurfikrligi va diniy bag‘rikengligidan dalolat
berib turadi.
Piko dela Mirondola
Marselio Fichinoning neolatonik qarashlariga nisbatan kuchliroq ifoda etilgan.
“Sevgi haqidagi kontsona yozilgan tahlilda u butun dunyoni doimiy yaratilishi
haqida yozadi. Bu yaratilishi jarayoni cheksiz va tinimsizdir. Uning qarashlariga
binoan dunyoning yaratilishi uch bosqich asosida sodir bo‘ladi. Bular: farishtalar,
osmon bosqichi va elementar bosqichlardir. Piko fikricha go‘zallik tushunchasi
xudoga tegishli emasdir. Negaki Xudo mukammal, go‘zallik esa qandaydir nuqson
bilan bog‘liqdir. Har bir narsani Piponing fikricha ikki tomoni bor. Bu tomonlar
bir-biriga zid va bu zid qutblarni borligi narsani borligini belgilaydi. Go‘zallik ham
o‘ziga zid bo‘lgan tomonsiz mavjud bo‘la olmaydi. Koinotdagi irarxiya bu
dunyoning o‘zaro munosabatlarini belgilaydi. Tabiatdagi barcha kuchlar o‘zining
mohiyatini anglab etmaydilar. Lekin ular koinotni bilishga intiladilar.
Piko fikricha xudo bu ierarxiyadan tashqarida lekin u tabiatdagi barcha
jismlarni yaratadi va bir-biriga bog‘laydi. Ollohning tabiatda mavjudligi moddiy va
ruhiy narsalarning aloqasidan kelib chiqmaydi. Xudo tabiatning barcha zarrasida
mavjud u tabiatning birligi va mohiyatini tashkil etadi.
Xudo barcha narsalarning mohiyatida yashiringan. Narsalarning go‘zalligi va
latofati ham xudoning bu narsalarda mavjudligidan kelib chiqadi.
Insonning erkinligi haqidagi ta’limoti
Piko yulduzlarga qarab inson kelajagini aytib bergan astrologlarga
ishonmaydi va ularni tanqid qiladi. Buning o‘rniga u osmon jismlarining harakatini
matematik usullar orqali o‘rganishga da’vat etadi.
Pikoning fikricha insonning o‘zi ham butun borliqni qamrab oluvchi
mikrokosmosdir. Piko insonni ierarxiyaning barcha bosqichlaridan xoli deb
hisoblaydi.

Koinotning zinopoyasida insonning aniq egallagan o‘rni yo‘qdir. Inson bu
o‘rinni o‘zining, xohishi va irodasiga binoan tanlaydi. Xudo insonga tanlash
huquqini bergan va inson o‘z baxtining egasidir. Inson koinotning markazida
joylashgan va u o‘zidagi barcha ijodkorlik kuchlarini o‘zi voyaga etkazish
kerakdir. Insonning ierarxiyadagi o‘rni, uning ruhiy erkinligi bilan ham bog‘liqdir.
Insonga xudo tomonidan komillikka erishish qobiliyati berilgan va u bu qobliyatni
inson o‘zining har kungi hayotida ham, faoliyatida ham rivojlantirib borishi kerak.
Agar inson bu qobliyatlarni o‘zida o‘stirmasa u tubanlik botqog‘iga botadi. Demak
inson doimo rivojlanish va komilikka intilishi lozimdir. Xudo tomonidan insonga
barcha kuch–quvvat berilgan va inson bu kuch-quvvat orqali oldiga qo‘ygan
barcha maqsadlariga erishishi mumkin. Piko o‘z ijodining markaziga insonning
erkin tanlash huquqini quyadi. Bu boradagi Mirandolaning fikrlari inson tabiati va
fe’lini o‘z-o‘zini tashkil etuvchi va rivojlantiruvchi sistema sifatida ko‘radi. U
insonning erkin ijodiy faoliyatining mahsulidir. Inson qotib qolgan tosh emaski u
o‘zgarmasa. Insonning asosiy qudrati uning harakatchanligida. Olloh insonni
o‘ziga o‘xshatib yaratgan. Demak insonning ichki tabiatida komillikka erishishi
uchun barcha kuchlar mavjuddir. Inson bu kuchlarni yuzaga chiqazishi kerak.
Bunga esa faqat faoliyat, harakatchanlik orqali erishiladi.
Piko barcha falsafiy ta’limotlar va diniy qarashlardagi ijobiy fikrlarni
birlashtirishga harakat qildi. Ularni yagona haqiqatning xilma-xil qirralari deb
hisoblar edi. Pikoning ijodi eklentek tuchga ega bo‘lmadi, aksincha u insoniyatning
xilma-xil tajribasidan o‘rganishga harakat qildi va u o‘z ong xazinasini
insoniyatning beqiyos ong xazinasi hisobiga boytishga urindi.
Uyg‘onish davri tabiiyshunosligining falsafiy masalalari.
Uyg‘onish davrining gumanistik qarashlari o‘sha davrning tabiyshunos
fanlarining rivojlanishiga bog‘liq edi. Bu borada ikki buyuk olim Lenardo da
Vinchi va Nikolay Kopernik tadqiqotlari o‘rta asr sxolastik dunyoqarashi o‘rniga,
yangi gumanistik falsafiy ta’limotning shakllanishiga olib keldi.
Leonardo da Vinchi fenomeni

Leonardo ijod qilgan sohalar shu qadar xilma-xil ediki, uning zamondoshlari
bunday g‘ayrat, kuch-quvvat va dohoga xos xislatlarga ham taajublanib, ham
shubhalanib qarashar edi. Leonardo rassomlik, haykaltaroshlik, musiqa,
arxitektura, fortifekatsiya, biologiya, botanika, geologiya, zoologiya, minerologiya,
mexanika, astronomiya, fizika sohalarida ham ijod va kashfiyotlar qildi.
Laonardoning chop etgan asarlari va kashfiyotlari shu qadar ulkan ediki,
bularning barchasini bir inson yaratganiga aql bovar qilmas edi. Leonardo o‘zini
kamtarinlik bilan “bilimsiz” deb ovoza qilgan edi. Lekin u o‘z zamonasining
barcha bilimlarini egalladi. Leonardoning barcha ijodi kuzatish tajriba
quyishlardan iborat edi.
Leonardo o‘z davrining fani tomonidan qo‘yilgan benihoyat murakkab
masalalarni osonlik bilan echdi. Leonardo aql bovar qilmaydigan masalalarni
echishga bel bog‘laganda u sxolast faylasuf emas balki buyuk olim edi.
Quyoshning harakati va botishi, o‘simliklarning unib chiqish, hayvonlarning
yugurishni kuzatar ekan Leonardo bu narsalarning mohiyatini ochishga harakat
qildi. Bu sohadgi uning fikrlari diniy dunyoqarashdan uzoqlashib, falsafaga
yaqinlashib bordi. Diniy bilimlar tajriba va eksprimentga asoslanmagan edi.
Endilikda esa yangi tabiiyshunos fanlarning asosiy quroli tajribadir va ular tajriba
orqali dunyoning barcha sohalarida yangi bilimlarni kashf etishmoqda. Fanda
bahslashishlar faqatgina munozara natijasida yuzaga kelmaydi. Leonardoning
qo‘ygan tajribalardan barcha jonzotlarni harakatga keltiruvchi kuch borligi uning
nazariga tashlandi. Bu tabiiy kuchni o‘rganish uchun Leonardo eksperemental
usulni ishlab chiqdi va undan keng foydalana boshladi.
Eksperemental usulning kashf etilishi
Leonardo da Vinchi o‘z kashfiyotlarining asosiga kuzatish va tajriba usulini
qo‘yadi. Uning hisobsiz suratlari va yozuvlarining yonida insonning anatomik
tasviri ham berilgan edi. Murdalarni anatomik o‘rganib Leonardo o‘zining butun
dunyoga mashhur bo‘lgan asarlarini yaratdi. U barcha narsalarning yashiringan
mohiyatini ochishga intilar edi. Bu maqsadga etishish uchun u xilma-xil tajribalar
va kuzatishlarni amalga oshirdi. Uning ko‘pgina izlanishlari Leonardo yashagan

davrdan oldinga qarab ketgan edi. M: Delta planning kashf qilinshi, suv osti
kemasi, batiskaf va shunga o‘xshash kashfiyotlar Leonardoning zamondoshlarini
hayratga solar edi. U faqat rassom emas haykaltarosh, olim, san’atkor, faylasuf
ham bo‘lgan. Bir so‘z bilan aytganda Leonardo da Vinchi o‘z davrining buyuk
entsiklopedist olimlaridan edi.
Monardo tabiiyshunos fanlarning asosida matematika qonunlari .....
deb hisoblar edi. Lekin u o‘zi foydalangan o‘rta asr matematikasi yangi
kashfiyotlarni tushuntirishga ojizlik qilar edi yoki bu kashfiyotlarni noto‘g‘ri talqin
qilishga olib kelar edi. Bu kashfiyotlarni tushuntirish uchun yangi mexanika zarur
edi. Bu vazifani Leonardodan keyin Galiley bajardi. Lekin Leonardo kashf etgan
narsalar o‘z davrining genial injenerlik qobliyatini ko‘rsatar edi.
Dunyoqarash va inson
Insonning joni va tanasi o‘rtasidagi munosabat masalasida Leonardo ularni
bir-biridan ajratmaslik kerak deb hisoblar edi. Uning fikricha jon tana orqali
harakatga keladi o‘zining ijodkorlik faoliyatini tananing har hil qismlari orqali
amalaga oshiradi. Tananing o‘limdan keyin jon olamiy jonga qo‘shiladi va
o‘zining individual barhoyotligiga ega emas. Bu masalada Leonardo da Vinchining
fikri Fichino va uning Florentsiya akademiyasidan farq qiladi.
Leonardo dunyoning markazida quyi joylashgan deb hisoblaydi. Lekin uning
bu qarashi hali to‘la geliotsentrik nazariyaga o‘tishni anglatmas edi.
Leonardo da Vinchining geliotsentrik qarashlari ko‘proq antik yunon faylasufi
Pifagorning qarashlari ostida shakllangan edi. U Galiley, Kopernik va Brunolar
kabi pishiq nazariy asos va tajribalardan kelib chiqmagan. Buning uchun
Leonardoning davrida etarli ilmiy asoslar hali vujudga kelmagan edi. Lenardo
o‘zining asarlarida quyoshga madhiya to‘qigan xuddi Pifagor singari uni barcha
jonzotlarga nur ato etuvchi eng oliy osmon jismi deb hisoblar edi. Lekin
Leonardoning tadqiqotlarida astronomik tahlillar, Quyosh, Er va boshqa
sayyorlarning epitsikllari, yangi mexanikaning asosida hisoblangan sayyoralarning
bir-biriga nisbatan aylanish doirlari hisob-kitob qilib o‘rganilmagan edi. Bu
vazifani keyinchalik Kopernik bilan Galiley bajardilar. Leonardo da Vinchi

yaratgan dunyoqarash asosida konkret badiiy obrazlar yotadi. Aynan shu obrazlar
orqali u narsalar mohiyatini ochishga harakat qildi. Uning dunyoqarshida qotib
qolgan mantiqiy mulohazalarga o‘rin yo‘q. Yangi davrga xos bo‘lgan matematik,
empirik fikr yuritish ham Leonardoning dunyoqarashiga yotdir. Keyinchalik aynan
shunday mexanik dunyoqarash falsafaga kirib keladi va dunyoga xos bo‘lgan
tiriklik va go‘zallik siymosini o‘ldiradi. Leonardoning falsafiy dunyoqarashida
borliq, tabiat va inson ruhiy jonli va go‘zal siymolar orqali tasavvur etiladiyu
Leonardoning bu tasavvuri uning tabiat oldida bo‘lgan hayratlanishi buyuk
san’atkor, rassom sifatidagi tabiatdagi barcha go‘zallikni ko‘ra olishdan kelib
chiqadi. Shunday qilib Leonardo da Vinchining dunyoqarashi o‘tmishidagi
sxolastik dunyoqarashdan ham kelajakdagi mexanistik dunyoqarashdan ham
keskin farq qiladi. Bunday dunyoqarash uyg‘onish davri italyan gumanizmga xos
bo‘lgan. U tabiatni xudoni va insonni bir-biriga bog‘langan va ulardagi go‘zallik,
abadiylik va ruhiy muhabbat siymolarini ochib bergan. Masalan biz Leonardoning
madonnapar chizilgan suratlarida ularning nigohlarida ruhiy muhabbat siymosini
his qilishimiz mumkin. Leonardoning mashhur surati Jakonda bizni
zamondoshlarimizni hayratga solishining sabablaridan biri uning sirli nigohidagi
ruhiy jilvalanishdir. Shunday qilib Leonardo konkret er obrazlari ilohiy, ruhiy
siymolarni ochishga harakat qildi.
Nikolay Kopernik
Nikolay Kopernik yashagan davrda (1473-1543) buyuk geografik kashfiyotlar
sodir bo‘ldi. M. Magellan, Xristofor Kolumb kabi dengizchilarning kashfiyotlari er
shari xaritasining o‘zgarishiga olib keldi. Kopernik ijod qilgan davrda
universitetlar davrasida eski sxolastik dunyoqarash hali hukmron edi. Kopernik
birinchi bo‘lib bu dunyoqarashga eng kuchli zarbani berdi va yangi geliotsentrik
dunyoqarash uchun yo‘l ochdi. Lekin bu geliotsentrik dunyoqarashni Kopernik
kuchli kurash natijasida yara-tishga muvoffaq bo‘ldi. Uning asosiy asari “Osmon
jismlarining harakati” deb nomlangan edi. U bu asarni o‘lim bo‘sag‘asida yozadi.
Yangi kosmologiya

Kopernik o‘zining astronomik dunyoqarashning yartar ekan, uning zaminida
geometriya fani yotadi. Kopernik o‘zining asosiy asariga yozilgan kirish so‘zida u
kashf etgan yangi astranomik nazariya mutloq haqiqat emasligini qayd qilib o‘tadi.
Bu yangi geliotsentrik nazariya astranomik hisob-kitoblarda eng qulay keladigan
nazariya deb yozadi. Kopernikning bu kirish so‘zi uni xristian cherkovi ta’qibidan
himoya qilishga qartilgan edi. Kopernik haqiqatda ham ilmiy bilimlarni nisbiy
amaliy hayotga xizmat qiladigan bilimlar deb hisoblar edi. Uning fikricha diniy va
falsafiy bilimlar omma ongidan yuqoriroqda va ularni tushunish uchun maxsus
o‘qish va bilimga ega bo‘lishi kerak. Ayniqsa diniy haqiqat pardalangan va har
qanday kimsaning nigohiga ko‘rinmaydi. Antik davrdagi Ptolomey astronomik
nazariyasida er markazda jonlashgan edi va shu haqiqatga asoslangan ushbu
nazariyadagi hisob-kitoblar dengizchilik sohasida yaxshi xizmat qilgan. Lekin
ancha vaqt o‘tgandan keyin er atrofidagi Magellanning dengiz sayohatlari va
Xristafor Kolumbning “Hindiston” deb ochgan yangi erlari Ptololiy nazariyasini
yangi kashfyotlarga nisbatan nuqsonli ekanligini ko‘rsatdi. Endi buyuk geografik
kashfiyotlarni to‘g‘ri tushuntirish uchun astronomik va matematik hisob-kitoblarda
o‘zgartirishlar kirtilishi kerak edi. Bu esa er shari Quyosh va boshqa sayyoralarni
o‘z o‘qi va bir-biri atrofida aylanadigan doiralarni yangitdan hisoblashga olib
keldi. Bu hisoblashlar er va Quyoshni aylanish doiralarini Ptolomey nazariyasiga
nisbatan butunlay boshqacha joylashganligini ko‘rsatar edi. Kopernikning olib
borgan geolitrik va matematik hisob-kitoblari bo‘yicha quyosh er atrofida emas, er
quyosh atrofida aylanadi.
Epitsikllarni ya’ni doira shakllarini matematik va geometrik parametrlarini
hisoblash Kopernikni bunday geoliotsentrik nazariyaga olib keldi. Lekin Kopernik
bu nazariyani falsafiy darajaga ko‘tarmadi, umumlashtirmadi. Uning fikricha
tabiiyshunos bilimlarning chegaralari nisbiydir va ular kashf etgan haqiqat ham
nisbiydir. Tavrot va injildagi bilimlar inson tafakkuri chegarasidan tashqaridagi
bilimlar va ulardagi haqiqatni ilm-fan o‘lchovi bilan o‘lchash Kopernikning
fikricha xatodir. Yangi davrda Frantsuz materialistlari «Tavrot” va “Injil”dagi
bilimlarni tanqid qilishganda Kopernikning bu ogohlantirishga e’tibor berishmadi.

Vaholanki, Ptolomeyning nazariyasi ham o‘z davrida nisbiy haqiqat bo‘lgan va u
Evklidning o‘ch o‘lchamli fazo geometriyasiga asoslangan. Kopernik o‘z
nazariyasida ishlagan geometriya Evklid geometriyasi edi.
XIX asrga kelib, Evklid geometriyasi Lobachevskiy tomonidan tahlil qilindi
va Lobachevskiy Evklid geometriyasidan mutloq farq qiladigan o‘z geometriyasini
yaratdi. Bu geometriyaga binoan qiyshiq fazoda hech qanday markaz yo‘q. Demak,
quyosh ham koinotning markazi bo‘la olmaydi. XX asrga kelib Eshnteyn o‘zining
nisbiylik nazariyasini kashf etdi.
Bu nazariyaga binoan vaqt ham, makon ham nisbiydir. Demak quyoshni erga
erni esa quyoshga nisbatan aylanish doiralari nisbiydir va ular koinotning
evalyutsiyasi jarayonida joy almashishlari mumkin. Ptolomeyning astronomik
nazariyasi o‘z davri uchun haqiqat bo‘lgan. Hozirgi zamon fan tarixini o‘rganish
aynan shu xulosaga olib keladi.
Gumanizm va Utopiya
Italiyada tug‘ilgan gumanistik qarash asta-sekin Yevropaning ko‘pgina
davlatlarida tarqala boshladi. Niderland davlati, Germaniya, Angliya, Frantsiyada
gumanizm harakati ortodoksal diniy dunyoqarashva sxolastik falsafaga qarshi bosh
ko‘tardi. Gumanistik dunyoqarash yangi shakllanib borayotgan burjuaziya sinfiga
feodal tuzumiga qarshi bo‘lgan kurashda katta yordam berdi. Burjua sinfining yirik
vakillari gumanistik dunyoqarashga xayrihoh bo‘lishdi va bu dunyoqarashning
tarqalishida xizmat qilishdi.
Rotterdamlik Erazm
Rotterdamlik Erazm (1469-1536) xuddi Petrarkaga o‘xshab XVI asrning
boshi va o‘rtalarida Yevropaning eng mashhur nom taratgan yozuvchisi, va
gumanist faylasufiga aylandi. Ruhoniyning nikohsiz o‘g‘li bo‘lgan Roterdamlik
Erazm boshlang‘ich ta’limni xuddi Nikolay Kuzanskiyga o‘xshab, “umumiy hayot
birodarlar” iga tegishli bo‘lgan maktablarida olgan. Keyinchalik u Sarbonna
Universitetini tugatib, teologiya doktori unvonini oladi. Bu yosh ruhoniy Parijda
yashagan davrda gumanistlar ta’limoti bilan tanishib ularning davrasiga ham

qo‘shiladi. Erazm reformatsiya davridagi to‘s-to‘polonlardan o‘zini chetga olib
Bazel shahrida o‘z shogirdlari davrasida panoh topadi.
Asarlari
Erazm o‘zidan keyin nihoyatda boy badiy falsafiy meros qoldirgan. Bular
qatorida “Nodonlikning maqtovi”, “Osmonga chiqishga ruxsat berilmagan Yuliy”,
“Oddiy suhbatlar”, “Maqollar” to‘plami, “Xristian askariga nasihatlar”, “Xristian
hukmdorining tarbiyasi”, “Dunyoning shikoyati” “Til” “Iroda erkinligi haqidagi
traktol”.
Xristian axloqini gumanistik tarzda ishlab chiqilishi.
Erazmning xristian axloqi o‘z davridagi katolik xristian qarashlaridan tubdan
farq qilgan. Katolik cherkovining urf-odatlari uning fikricha haddan tashqari
marosimlarning tashqi shakliga e’tibor bergan. Undan tashqari xristian
inkvizatsiyasi ichki dushmanlarni qidirish bilan ovora bo‘lgan va ulrani gulxanda
yoqib vahshiyona qatl qilgan. Bularning barchasi Erazm fikricha xristian dinining
asl mohiyatiga to‘g‘ri kelmaydi. Xristian katolik cherkovining bunday faoliyatini
Erazm to‘g‘ri yo‘ldan adashish deb hisoblaydi. Uning fikricha ilk bor xristianlikda
diniy bag‘rikenglik insonlarga bo‘lgan mehr –adolat va hikmat yotadi.
Erazm tabiatni ulug‘laydi va xristian katolik dinga xos bo‘lgan tabiatni
xudodan ajratishga qarshi chiqadi. “Iso Masih aytgan hikmatlarida tabiat va xudo
yagona borliqni tashkil etadi” deb yozadi. Erazmning bu qarashlari panteistik tusga
ega edi. U materiyani ruhdan ajratmaydi va shundan kelib chiqib erdagi hayotni
ham ulug‘laydi. Riyozat chekish o‘rniga inson erdagi hayotdan lazzatlanish va
zavqalnishi kerak deb hisoblaydi Erazm. Bu fikrni Erazm o‘zining «Epikur”
asarida aytib o‘tadi va Epikur ta’limotidagi lazzatlanish g‘oyasini ilk bor
xristianlikdagi tabiatni ruhlantirish g‘oyasi bilan birlashtiradi.
Gumanizm va reformatsiya
Erazmning diniy bag‘rikenligi reformatsiyaning ayrim vakillariga yaqin edi.
M: ulardagi diniy bag‘rikenglik, tabiatga bo‘lgan ruhiy munosabat,
marosimlarni sodda shaklda o‘tkazish va barcha diniy odatlarni soddlashtirish.

Erazm ta’limotini reformatsiya harakatining ayrim vakillari qarashlari bilan
yaqinlashtirar edi.
Erazmning hurfikrliligi protestant va katolik Yevropa davlatlaridagi
ziyolilarga qattiq ta’sir etdi. Erazmning zamondoshi Xudoluis Vives falsafiy tilni
badiiy xalq tiliga yaqinlashtirish kerak va uni sxolastikaning murakkab
tushunchalari va mushohadalaridan ozod qilish kerak deb hisoblar edi.
Erazmning adolat va tinchliksevarlik g‘oyalari Vivech Andje madjevskiy va
shunga o‘xshash Yevropaning mashhur mutafakkirlarining fikricha katta ta’sir
ko‘rsatdi.
Tomas Mor
Rotterdamlik Erazmning qarashlariga uning buyuk zamondoshli bo‘lgan
Tomas Morning qarashlari yaqin edi.
Tomas Mor Londonda 1478 yil qirol sudyasining oilasida tug‘iladi.
Grammatik maktabidagi o‘qish unga lotin tilini yaxshi egallashga imkoniyat berdi.
Yoshlik davrida Tomas Mor Kenterbereylik arxiepiskop Jon Mortanning oilasida
xizmat qiladi. Arxiepiskopning xonadonida o‘sha davrning mashhur yozuvchilari,
olimlari, sahxatchilari siyosatchilari va ruhoniylar tez-tez yig‘ilib turishar edi.
XV asrning 90 yillarida arxiepiskopning maslahatiga binoan Tomas Mor
gumanistik qarashlarning markaziga aylangan Oksford Universitetining kolledjida
ta’lim oladi. Kollejdagi o‘qishni tamomlagach Tomas Mor Londonning yuridik
maktabini bitirib, yurist va advokat sifatida xizmat qiladi. Yosh sudyaning halloligi
va o‘tkir zehni unga katta hurmat va e’tibor keltirdi va Tomas Mor Angliya
parlamentining umumiy palatasiga saylanadi.
Tomas Morning siyosiy faoliyati Angliya qiroli Genrix II ning iqtisodiy
talablariga qarshi chiqishdan boshlandi. Morning bu harakatlari umumiy palata
deputatlari tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.
XVI asrning boshlarida Tomas Mor oksford gumanistlari qarashlarini qo‘llab-
quvvatlaydi, antik yozuvchilari va faylasuflari asarlarini Italyan faylasufi Piko dela
Mirandolaning tarjimai holini va xatlarini ingliz tiliga tarjima qiladi.

O‘zining yozuvchilik ijodini Mor London sherifiga yordamchisi sifatidagi
hikmati bilan birlashtiradi.
Qirol Genrix III ga fidokorona xizmat qilganligi uchun Tomas Mor qirol
kengashining a’zosi etib sayladi. Keyingi yillarda Tomas Mor muhim davlat
mansablarini egallaydi va nihoyat Angliyaning lord-kantsleri darajasiga ko‘tariladi.
Genrix III tomonidan Angliyada o‘tkazilgan reformatsiya Tomas Morda keskin
norozilik uyg‘otdi.
Tomas Mor Yevropada yagona xristian katolik cherkovi hukmronligini saqlab
qolishi tarafdori edi. U Martin Lyuter Genrix III ning reformatsion harakatlariga
qarshi chiqdi.
Tomas Mor Angliyada fermerlar erini tortib olish siyosatiga qarshi chiqadi.
“Qo‘ylar odamlarni edi” degan mashhur ibora Tomas Morga tegishli edi. Qirolning
qonunbuzar harakatlariga qarshi chiqgan Tomas Mor Tauer qamoqxonasiga
tashlanadi va uzoq davom etgan sud jarayonidan keyin 6 iyul 1535 yilda qatl
qilinadi.
Tomas Morning qahramonona harakatlari gumanistlarning inson hurmati,
ruhiy ozodligi va hurfikrliligiga butkul to‘g‘ri kelar edi.
Morning qatl qilinishi Yevropadagi gumanistik harakatni o‘z nihoyasiga
etganligidan dalolat berar edi.
“Utopiya” asari
Ilk bor katitalizm jamiyatidagi ziddiyatlarga qarshi chiqqan Tomas Mor
o‘zining «Utopiya” asarida bu ziddiyatlarni tanqid qilib, sinfsiz ijtimoiy tenglik
mavjud bo‘lgan jamiyat timsolini yaratadi. Tomas Morning Utopiya asari
gumanistlarning siyosiy axloqiy qarshlari bilan bevosita bog‘liq edi.
“Utopiya” asarida Tomas Mor o‘zi yashagan Angliya siyosiy tuzumini qattiq
tanqid qiladi. Ayniqsa, xususiy mulkchilikka asoslangan bu davlati tuzumini
kambag‘al dehqonlarga qarshi qilgan zulmlarini, daydilarga qarshi chiqarilgan
qonunlarni qoralaydi.
Daydilikning sababi Morning fikricha o‘z erini yo‘qotib qo‘ygan
dehqonlarning kelib chiqishdandir. Bu dehqonlarga davlat tomonidan qilinadigan

zulmlar xalq sabr kosasini to‘ldirib yuborgan deydi. Mor Davlat boyligini
yaratuvchi bu dehqonlar yovvoyi hayvonlar kabi yashaydilar. Ularning qismati har
qanday vijdonli odamni norozi bo‘lishiga olib keladi. Davlat ularga yordam
o‘rniga quvg‘in qiladi va qamoqxonalarga tashlaydi. Ularning peshonalariga esa
tamg‘a uriladi. Ularning oilasi bola-chaqasi ham daydilarga aylanib, Angliya
yo‘llarida darbadardirlar.
Ularning bir qismigina shaharlarda eng qashshoq lyumpen qatlamini tashkil
etadi. Ko‘pchiligi esa qamoqxonalarda va surgunlarda azob-uqubat va surgunlarga
chiday olmay jon beradi. Bunday adolatsiz tuzumni Tomas Mor butun borlig‘i
bilan qoralaydi. Umumiy mulkchilikka asoslangan tuzum haqida yozar ekan.
Tomas Mor Injil va Tavrotda ham bu haqda aniq fikrlar keltirib o‘tishganligini
aytadi. Uning fikricha insondagi qabihlik nafs va hirsning zo‘rligidan kelib
chiqadi, inson ular ustidan nazoratni yo‘qotib qo‘ysa, har qanday razillikka qodir
bo‘lib qoladi.
Xudo buni oldindan ko‘ra olganligi uchun deb yozadi Mor insonlarni ko‘proq
umumiy manfaatlarni o‘ylashga da’vat etadiyu iso Masih ham ilk bor xristianlarga
jamoa bo‘lib yashashiga va umumiy mulkka ega bo‘lishga maslahat berganlar.
Xususiy mulkchilik mulkchilik Morning fikricha insondagi eng tuban xislatlarni
rivojlantiradi va jamiyatni shahvatparastlik, tubanlik va poraxo‘rlik domiga tortadi.
Morning “Utopiya” asaridagi afsonaviy shahar Tavrot va Injilda ko‘rsatib
o‘tilgan “Fozil davlat”ga o‘xshab ketadi. Bu orolda joylashgan shaharda ish kuni
bor yo‘g‘i 6 soatni tashkil etadi. Qolgan vaqtni esa “Utopiya”liklar o‘z-o‘zini
rivojlanish dam olish, ilm fan bilan shug‘ullanishga bag‘ishlaydilar.
Tomas Morning axloqiy ta’limoti
O‘z falsafasining markaziga Tomas Mor axloqiy masalalarni qo‘yadi. Uning
fikricha jamiyatning rivojlanishi fuqarolarning hallolligi, vijdonliliga bog‘liqdir.
Xudo insonni ozod va erkin qilib yaratdi va unga barcha narsalarning me’yor
o‘lchamini berdi. Toki inson o‘z nafsi dardida bu me’yorni unutar ekan baxt-
saodatga etishishi ancha mushkuldir. Boshqa jonzotlarga nisbatan xudo insonga
o‘z-o‘zini anglash, o‘z xatolarini tushunib etish qobiliyatini ham bergan. Bundan

kelib chiqib odamlar jamiyat tuzumini o‘zgartirishlari va adolatli tuzum ham barpo
etishlari mumkin.
Baxt nima degan savolga javob berar ekanlar. Utopiyaliklar Epikur
ta’limotiga yon bosadilar va dunyoviy lazzatdan rohatlanishini baxt deb
hisoblaydilar. Morning “Utopiya” sida o‘rta asr xristian diniga xos bo‘lgan
tarkidunyolik g‘oyasini tanqid qiladi. Insonga berilgan buyuk ne’matlardan biri
salomatligidir. Inson uning qadriga etishi va asrab-avaylashi kerakdir.
Utopiyalikda diniy e’tiqod va tafakkur bir-birini inkor etmaydi. Aksincha ular bir-
birini to‘ldirib turadilar.
Gumanizmning siyosiy ta’limotlari Nikolo Makiavelli
XV asr oxiri-XVI asr boshlari Italyan gumanizmi quyoshining botishiga
to‘g‘ri keladi. Bu davrda gumanistlarning oltin davr haqidagi umidlari chilparchin
bo‘ldi. Butun Italiyan larzaga keltirgan ichki nizo va urushlar bu davlatni bir necha
asrga turg‘unlik botqog‘iga botishiga sabab bo‘ldi va natijada Italiya Yevropaning
qoloq davlatiga aylanib qoldi.
Italiyaning respublika shaharlari o‘z manfaatlari doirasida chegaralanib
qoldilar va Italiyani birlashtiruvchi milliy harakatni barpo etolmadilar.
Italiyada yagona milliy davlatga asos soluvchi biron-bir siyosiy kuch
topilmadi. Hatto Angliya, Frantsiya, Ispaniyada hukm surgan absolyut
monarxiyalarga o‘xshash davlatni yaratishga Italiyaning mayda hukmdorlari jur’at
eta olmadilar. Ularning ichida bunday vazifani bajara oladigan na kuchli rahbarni
diniy rahnomo topilmadi.
Aynan shunday murakkab siyosiy vaziyatda Nikolo Makiavellining ta’limoti
yuzaga keldi.
Nikolo Makiavelli
Nikolo Makiavelli (1469-1527) Florentsiya Respublikasining kambag‘allashib
qolgan nobillar oilasidan edi. Nikolo Makiavelli 1469 yil yurist oilasida tug‘iladi.
Otasining daromadi past bo‘lganligi uchun Nikolo Universitetda o‘qiy olmadi. U
mustaqil ta’lim oldi. Lotin tilini mukammal egallab antik davr faylasuflari va
shoirlarining asarlarini qunt bilan o‘qidi.

Makiavelli Florentsiyaning neoplatonik akademiyasidagi qarashlariga mutlaq
befarq edi. Uni o‘rta asr universitetlarining sxolastik ta’limoti ham qiziqtirmas edi.
Ammo yosh Nikolo «narsalar tabiati” haqidagi Lukretsiyning asarini katta e’tibor
bilan o‘qidi va tahlil qildi.
1498 yil 30 yoshli Nikolo Makiavelli Florentsiyaning siyosiy sahnasida
birinchi bor paydo bo‘ldi. U ikkinchi kontselyarining ilmiy kotibi bo‘lib saylandi.
Keyinchalik esa Florentsiya hukmatining 10 ta hukmdoridan tashkil etilgan
kengashga kotib bo‘lib saylandi.
14 yil davomida Nikolo Florentsiya hukmatining muhim siyosiy vazifalarini
bajarib Frantsiya, Germaniya va Rimga diplomatik ishlar bilan borib keladi. Uning
katta siyosiy bilimdonlik bilan yozilgan asarlari Italiya va Yevropa davlatlaridan
siyosiy ahvolni yaxshi bilishdan dalolat berar edi.
1512 yilda Medichi hukmronligi tiklanganidan keyin Makiavelli siyosiy
hayotdan chetda qoldi. Uni fitnada ayblab qamoqqa olishdi. Keyinchalik esa
qishloqdagi dala hovlisiga jo‘natib yuborishdi. Ikkinchi bor Medichi hukmronligi
tugatilgandan keyin Florentsiya respublikasi yana tiklandi. Ammo bu ikkinchi
respublika o‘zining katta kengashida Makiavellining xizmatiga muhtoj emasligini
bayon qildi. Bunday qarorga ko‘nika olmagan Makiavelli 27 iyun 1527 yilda vafot
etdi. Surgun paytida Makiavelli o‘zining asosiy asarlarini yaratdi. Bular:
“Humdor”, “Florentsiya respublikasining tarixidan Tit Liviyning birinchi
dekadasiga mansub bo‘lgan mulohazalar”, “Mandragora” komediyasi va
boshqalardir.
Tarix falsafasi
Makiavellining yaratgan tarixida ilohiy qudrat uchun joy yo‘qdir. Jamiyatdagi
barcha voqealar va hodisalar uning fikricha tabiiy qonunlarga binoan sodir bo‘ladi.
Davlat to‘ntarishlari, siyosiy tuzumning o‘zgarishlarining asosiy sababi
Makiavelli fikricha insonning tabiatiga borib taqaladi.
“Tarixiy voqealarni tahlil qilib” deb yozadi Makiavelli “Jamiyat doimo bir xil
ekan degan fikrga keldim.

Unda doimo yaxshilik va yomonlik o‘rtasida kurash ketadi. Lekin bu kurash
har xil shakllarda bo‘lib, bir davlatdan ikkinchi bir davlatga o‘tib turadi”.
Makiavelli fikricha barcha davlatlar paydo bo‘ladi rivojlanadi va nihoyat
inqirozga uchraydi. Bu xuddi tabiatdagi girdob harakatiga o‘xshaydir. “Har bir
davlatning va hukmdorni hayotini belgilovchi taqdiri bordir. Taqdirdagi
o‘zgarishlar inson harakatiga ham bog‘liqdir. Uning faolligi yoki sustkashligi
taqdirdagi o‘zgarishlarga ham ta’sir qiladi.-deb yozadi Makiavelli.
Taqdir va shon-sharaf
Makiavelli fikricha inson faqat taqdirga bo‘ysunib yashash xatodir. U o‘z
qo‘lidan kelgan faoliyatni yuritishi kerak va bu faoliyat orqali u o‘z taqdiriga ta’sir
ko‘rsatadi. “Taqdir xuddi asov daryoga o‘xshaydi, u yo‘lida duch kelgan barcha
narsalarni oqizib yuboradi. Ammo bu daryoning o‘zani va oqimini bilgan
siyosatchi ehtiyotkorlik bilan oldindan harakat qilishi mumkin. U xavf- xatarni
oldini olish uchun darayoning ayrim joylariga to‘g‘on qurishi mumkin va bu
to‘g‘onlar orqali o‘zini xavf-xatardan asaraydi. Taqdir o‘yinlarida omad ko‘proq
tavakkal qiluvchilarga kulib boqadi” deb yozadi Makiavelli.
Insonlar tomonidan sodir bo‘ladigan buzg‘unchiliklarga qarshi davlat qonun-
qoidalar ishlab chiqaradi.
Siyosat va din
Dinning kelib chiqishi masalasiga to‘xtab Makiavelli bu masalani uning ijtimoiy
zaruriyatdan paydo bo‘lganligini uqtirib o‘tadi. Xalq birligini ta’minlovchi asosiy
ijtimoiy kuchlardan biri bu dindir.
Xristian dinining axloqiy asoslari Makiavelli davridagi biron-bir Yevropa
davlatlarida e’tiborga olinmadi. Agar bu axloqiy printsiplarga rioya qilinganda edi
deb hisoblaydi. Makiavelli-Yevropa davlatlari o‘rtasidagi nizolarga barham
berilgan bo‘lur edi.
Makiavelli Rim katolik cherkovini axloqsizlikda ayblab qoralaydi va bu
cherkovning faoliyati ko‘p fuqarolarni yo‘ldan adashishiga sabab bo‘ldi deydi
Makiavelli.

Jamiyatdagi barcha buzg‘unchiliklar Makiavelli fikricha diniy, axloqiy
qarashlar ularga to‘siq bo‘lishi mumkin edi. Lekin diniy rahbarlarning o‘z nafs va
hirslarga berilib ketishi natijasida din o‘zining ijobiy natijasini bajarmay qo‘ydi.
Davlat manfaatlari.
Makiavelli fikricha barcha usullarni oqlaydigan yagona maqsad bu milliy
davlatdir. Yagona markazlashgan davlatni yaratish yo‘lida har qanday usullar
o‘zini oqlaydi.
Keng davlat manfaatlari yo‘lida diniy va ma’naviy qadriyatlar ham qurbon
qilinishi mumkin. Makiavelli yagona milliy davlatning shakllanishi jarayonida
xalq rolini yuqori baholaydi. Jamiyatda oddiy xalq va zodagonlar o‘rtasida kurash
ketadi. Shu kurash natijasida hurfikrlilik mavjuddir. Makiavelli Rim
respublikasining qudrati va erkinligi plebey va patritsiylar o‘rtasidagi kurashning
natijasi edi. Bu kurash o‘z nihoyasiga etkandan keyin respublika o‘rnida imperiya
paydo bo‘ldi. Rim imperiyasida esa kurash sustkashlanib keldi. Imperator barcha
tabaqalarni o‘ziga bo‘ysundirib olgan va imperator davlat manfaatlari deb o‘zining
shaxsiy manfaatlari va xohishlarini birinchi o‘ringa qo‘ydi. Natijada imperiya
chuqur ruhiy tubanlik va inqirozga uchradi va o‘z intihosiga etdi. Hukmdor
Makiavelli fikricha zadogonlarni avom xalqning manfaatlarini birdek ko‘rishi
lozim. Makiavelli avom xalq deb atagan tabaqa aslida esa shaharning o‘rta hol
xususiy mulk egalari edi.
Italiyada bu tabaqadagi kishilarni nobelllar deb atashar va Makiavelli xalq deb
atagan tabaqa aslida o‘rta hol burjuaziya sinfi edi.
Makiavelli zadagonlar deb ataganlar esa yirik er egalari va feodallar edi.
“Men dvoryanlar deb atagan tabaqa bu yirik er egalari. Ular hech qanday
foydali mehnat qilmaydilar. Ularning butun hayoti tekinxo‘rlik va topgan
tutganini eb ichish bilan o‘tadi. Ularning butun hayoti bazmu jamshid bo‘lib, o‘z
vatani va xalqiga hech qanday foyda keltirmaydilar”deb yozadi Makiavelli.
Makiavelli va makiavellichilik
Makiavelli va Makiavellichik o‘rtasidagi munosabatlar ancha murakkabdir.
Maqsadga etishishda barcha choralar yaxshi degan Makiavellining fikri murakkab

vaziyatni yuzaga keltirdi. Lekin Makiavelli xalq deb atagan sinf aslida o‘rta
tabaqadagi burjua sinfi edi va bu sinfning manfaatlarini himoya qilishda barcha
choralar yaxshi deydi Makiavelli. Lekin bunday siyosat keng xalq manfaatlarini
hech qachon himoya etmagan va etmaydi ham. Marks Makiavellining “Maqsad
yo‘lida barcha choralar yaxshi” degan fikrga keskin qarshi chiqadi. O‘z
dushmanlariga zahar ichirish fitna uyushtirishi suiqasd qilishi bu choralarning
hammasi hech qachon keng xalq manfaatlariga xizmat qilmagan va qilmaydi ham.
Makiavellining siyosat ta’limoti siyosatni ahloq va diniy qarashlardan ajratdi va
faqat sinfiy manfaatlar bilan bog‘ladi. Makiavellining bu qarashlari xristian
cherkovi tomonidan ham qoralandi. Italyan gumanizmining vakillari ham unga
qarshi chiqishdi. Masalan Tomazzo Kampanella milliy maqsad sari barcha
chorolar yaxshi degan fikrini keskin qoralaydi. Kompanella fikricha inson qanday
sinf yoki tabaqaga mansubligidan tashqari insoniy-axloqiy tabiatga egadir va bu
insondagi axloqiy tabiatni hisobga olmaslik ruhiy tubanlik va inqirozga olib keladi.
Natijada esa har qanday davlat inqirozga yuz tutadi. Kompanella fikricha Rim
imperiyasining emirlishining asosiy sababi sinflar o‘rtasidagi kurash emas, aslida
ruhiy tubanlik va inqiroz edi. Shunday qilib Makiavelli fikrlarida ko‘pgina
ziddiyatlar va qarama qarshiliklar mavjud. Aslida u xalq deb atagan omma tor
doiralar bilan chegaralangan o‘rta hol burjuaziya sinfi edi.
Makiavelli xalq tushunchasini sinf tushunchasi bilan almashtirishga harakat
qildi. Lekin hech qanday sinf .... omma manfaatlarini birlashtira olmaydi. Inson
manfaatlarini birlashtiradigan narsa sinfiy manfaatlar emas barcha sinflar vakillari
aslida yagona insoniy tabiatga egadirlar va bu insoniy tabiatning yagona mezoni
Kompanella fikricha axloq va e’tiqoddir.
Brunoning naturalistik panteizmi
J. Brunoning paneistik natur falsafasi uyg‘onish davrining eng buyuk va
kuchli falsafiy sistemalaridan edi. U o‘zining falsafiy qarashlarida tabiatni
ruhlantirdi va uning go‘zalligini madh etdi. Inson va tabiatning mutanosibligi
insondagi barcha ezgulik va ruhiy kuch tabiat bilan bog‘liq ekanligini ko‘rsatdi.
Bruno o‘z davrining eng hurfikr, irodasi bukilmas va qo‘rqmas mutafakkirdan edi.

U nafaqat faylasuf buyuk shaxs sifatida ham undan keyingi avlodlar e’tiborini
o‘ziga tortadi.
U o‘z qarashlarida Ibn Rushd, Ibn Giberol Piko dela Mirandolo, Marselio
Fichino va ko‘pgina boshqa mutafakkirlarning inson va tabiat haqidagi fikrlarini
o‘zida mujassamlashtirdi.
Bruno N. Kopernik ta’limotidagi gemitsentrik nazariyani davom ettirib koinot
cheksiz degan xulosaga keldi. J.Brunoning ta’limoti undan oldin yashagan buyuk
mutafakkir N.Kuzanskiy ta’limotiga falsafiy jihatdan o‘xshab ketar edi.
Bruno Kuzanskiyda mavjud bo‘lgan paneistik va dialektik fikrlarni
rivojlantirdi va o‘zining panteistik ta’limotini eng yuqori cho‘qqiga olib chiqdi.
Bruno materiya va ruhni, tabiat va xudoni birlashtirdi. Butun borliqni koinotni
birlashtiruvchi kuch xudo. U tabiatda tajalli etadi va xilma-xil qiyofalarda
ko‘rinadi.
Brunoning bunday izchil qarashlari xristian falsafasi qarashlariga zid edi.
Xristian dinida xudo tabiatni yaratgan. Uni harakatga keltirgan va undan tashqarida
mavjud Brunoda esa xudo tabiatning ichida mavjud va o‘zining yaratuvchilik
kuch-qudartini tabiatdagi jarayonlar orqali namoyish etadi. Ruhiy kuch borliq sari
intiladi va uning bu intilishini hech qanday boshqa kuch enga olmaydi. Xudo
borliq birla mavjud.
Undan tashqarida yaratuvchilik qudratini axtarish Bruno fikricha behuda
urinishdir.
Bruno bu fikrlarni ochiq-oydin izhor etdi. U hech qanday ikkilanishga o‘rin
qoldirmadi. Uning fojiali taqdiri undagi qat’iyat va jasorat bilan bog‘liq bo‘lgan
hurfikrlilikdan kelib chiqdi.
Brunoning yagona borliq haqidagi ta’limoti
Brunoning yagona borliq haqidagi ta’limotida borliqning asosida yotuvchi
barcha narsalarni birlashtiruvchi yakkayu-yagona ruhiy kuch haqidagi gapiriladi.
Yagonalik kuchi borliq asosida yotadi va borliqning o‘zi ham yagona kuchning
borlig‘idir.

Bruno fikricha borliqdagi barcha narsalar bir-biri bilan bog‘liqdir. Materiya va
........ tabiat va inson, xudo va tabiat, yagona borliqni tashkil etadilar. Bu borliqdan
tashqarida hech qanday borliq mavjud emas. Yagonalik printsipi bu dunyodagi
barcha narsalarni bir-biriga bog‘lab qo‘yadi. Yagonalik printsipi mutlaq va
absolyut, harakatsizdir.
Brunoning yagonalik printsipi aslida yagona borliqdir. U moddiy shaklga ega
emas. U materiya emas. Chunki uning moddiy shakli yo‘q. U aslida butun koinot
va borliqdir. Yagona borliq harkatsizdir va barcha moddiy narsalarning harakati
zaminida yotadi. Yagona borliq ta’limoti asosida ziddiyatlarning birligi masalan:
maksimum va minimumlarning birligi, shakl va materiyaning birligi, xudo va
tabiat birligi yotadi. Barcha narsalarning xilma-xilligi asosida ham yagona borliq
printsipi yotadi. Bu g‘oyani Bruno o‘zining “Shondon” komediyasida ifoda etgan.
Panpsixizm va “olamiy jon”
J. Brunoning ta’limotida materiyaning shakllar yaratishga qodirligi olamiy jon
deb nom oladi. Bu olamiy moddiy borliqda mavjud va undagi barcha narsalardan
ustun turadi. Olamiy jon va borliqdagi barcha jonlarni, undagi barcha moddiy
narsalarni ham yaratadi. Koinotning ruhlanganligi haqidagi ta’limot Aristtotelning
harakatsiz borliq haqidagi ta’limotiga qaratilgan edi. Aristotel ta’limotida barcha
narsalarning harakat sabablari tashqi birinchi turtki bilan bog‘langan edi. Bruno
ta’limotida esa barcha narsalar ichki harakat manbasiga ega. Bu manbaga ulardan
olamiy jonning faoliyatidir.
Bu faoliyat ruhiy kuch va qudart natijasida paydo bo‘ldi. Bruno fikricha
koinotdagi barcha narsalar o‘zining ruhiy kuchiga egadir. Aynan shu kuch
harakatning ichki sababchisidir. Undan tashqari bu ruhiy kuch koinotdagi barcha
narsalarni ongligiga sababchidir. Shunday qilib Bruno o‘zining ta’limotida
koinotdagi barcha moddiy narsalarning harakatini va ongini ularda yashiringan
ichki ruhiy kuch mavjudligidan kelib chiqadi deb hisoblaydi. Bu ruhiy kuch
narsalarni harakatga keltiradi va ularga ongni ham beradi.
Bruno ta’limotida makon va zamon

Bruno Aristotel ta’limotidagi bo‘shliqni inkor etuvchi haqidagi g‘oyani inkor
etadi. Bruno o‘zining makon haqidagi ta’limotida bo‘shliq va xaos to‘g‘risidagi
fikrlarni aytib o‘tadi. Bruno fikricha makon materiya bilan birgalikda bo‘shliq
sifatida mavjud bo‘lgan. Materiya joylashgan bo‘shliq Bruno fikricha makondir.
Makon materiyaning joylashgan joyi bo‘lib materiyaning harakati ham
makonda bo‘shliq mavjud bo‘lganligi uchun ham mumkindir. “Makonning
bo‘shlig‘i bu moddiy narsalarning harakatga keladigan joyidir» deb yozadi Bruno.
Bruno Aristotel tomonidan vaqtni harakatdan materiyadan va makondan
ajratilgan holatda tushinishga qarshi chiqadi. Bruno fikricha vaqt materiyaning
harakati va makon bilan bog‘liqdir. Shuning uchun vaqt nisbiydir. Bruno vaqtni
materiyaning harakati bilan bog‘lar ekan uni davomiylik sifatida tushunadi.
Vaqt borliqdagi osmon jismlarining harakati bilan ham bog‘liqdir. Har xil
moddiy jismlarning harakatlari bilan bog‘liq bo‘lgan vaqt ham har xildir.
J.Brunoning makon va zamon haqidagi ta’limoti uning yangi kosmogonik
nazariyani yaratishi bilan bog‘liq edi.
Brunoning yangi kosmologiya uchun kurash
Brunoning yangi kosmologiyasi uning naturalistik panteizmi bilan bevosita
bog‘liq edi. Bruno Kopernikning kashfiyotini faqat matematik nazariya deb
hisoblashga qarshi chiqdi va uni rivojlantirib, o‘zining yangi kosmologiyasining
asosiga qo‘ydi. Kopernik nazariyasini maqtar ekan Bruno uni N. Kuzanskiy
ta’limoti bilan bog‘laydi va buning natijasida Kopernikning nazariyasi Bruno
kosmologik ta’limotida o‘zgargan holatda ishlatiladi.
J.Brunoning kosmologiyasining asosiy g‘oyalari Aristotelning ratsionalitsik
formal mantiqga asoslangan falsafiy ta’limotidagi g‘oyalarga qarshi qaratilgan edi.
Brunoning kosmologiyasida koinot cheksiz shuning uchun unda hech qanday
markaz yo‘q. Hatto quyosh ham koinotning markazinini tashkil etmaydi.
Cheksizlikdagi har bir nuqta markaz bo‘lishi mumkin. Bu kosmologik
nazarriyadan Bruno olamning yagonaligi va birligi haqidagi fikrni ham
shakllantiradi.

Borliqning yagonaligi haqidagi g‘oya koinotdagi barcha jismlarni bir turdagi
ruhlangan materiyadan tashkil topganligiga olib kelar edi. Er, va boshqa osmon
jismlari bir-biri bilan bevosita aloqada va ularning harakatlari bir xil qonunlarga
bo‘ysunadi. Er va erdagi hayot koinotdagi barcha borliq jismlarga va ulardagi
hayotga o‘xshaydi.
Tiriklik va hayotiylik materiyaning asosiy xususiyatlaridan biridir. Shuning
uchun boshqa sayyoralarda ham hayot mavjud. Lekin uning shakllari har xil
bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari Bruno fikricha kosmosdagi barcha osmon
jismlar xuddi erga o‘xshash ruhlangandir. Ularni o‘ziga xos ongi mavjud. Demak
boshqa osmon jismlarida ham ongli mavjudotlar bo‘lishi mumkin. Butun koinot
tirik, harakatda va onglidir. Koinotdagi osmon jismlari tinimsiz harakatda bo‘lgan
barcha narsalar o‘tkinchidir. Shuning uchun osmon jismlari va ulardagi turli tuman
mavjudotlar qachonlardir paydo bo‘lgan vaqt o‘tgandan so‘ng yo‘qoladilar.
Brunoning xulosasi: Koinotdagi barcha narsalar o‘tkinchidir, lekin koinotning o‘zi
abadiydir. Bruno ta’limotida koinot materialistik ta’limotdagi koinotdan katta farq
qiladi. Undagi koinot ruhlangan ongga ega va undagi harakat manbaasi qalbi
bo‘lgan olamiy jon mahsulidir. Brunoning panteistik ta’limoti irratsional
xarakaterga egadir. Unda materiya va ruh birlashgan. Materializm va idealizmga
xos bo‘lgan birlamchi ekanligi masalasi Bruno falsafasida o’xshyamaydi
materialistilar ta’limotida materiya birlamchi, ruh esa ikklamchidir idealistlarda
ruh birlamchi, materiya esa ikklamchi edi. Brunoning panteistik natur falsafasida
esa nima birlamchiyu nima ikklamchi masalasi qo‘yilmaydi. Uning o‘rniga Bruno
materiyani ham ruhiy ruhlangan shaklda tushunadi. Materiya o‘zi Bruno uchun
Ollohning qalbi bo‘lgan olamiy jonning mahsulidir. Bunday dunyoqarashni XX asr
falsafasida irratsionalizm deb atashdi. Brunoning panteistik naturfalsafasidagi juda
ko‘p g‘oyalar ayniqsa makon va zamonning nisbiyligi vaqtni davomiylik sifatida
tushunish ularning harakat bilan bog‘liqligi materiyaning ruhlanganligi, materiyada
hayotiy jo‘shqinlik mavjudligi va bu hayotiy jo‘shqinlik ijodkorlik kuchini tashkil
etishi Bergsonning hayot falsafasidagi nihoyatda ko‘p fikrlar bilan bir xildir.
Koinotning cheksizligi

Brunoning fikricha koinotning o‘zi cheksiz, undagi osmon jismlari
chegaralangan ya’ni ular qachonlardir paydo bo‘lgan va qachonlardir yo‘qoladi.
Undan tashqari bo‘shliqda ularning o‘z o‘rni bor. Koinot esa abadiydir. Koinot
hech qachon yo‘qolmaydi. U harakatsizdir va undan tashqarida hech qanday
makon va zamon yo‘q. Bo‘shliq, undagi harakat qiluvchi jismlar nisbiy makon va
nisbiy zamon bularning barchasi koinotga xosdir. Lekin koinotning o‘zi abadiydir.
Cheksiz koinot va xudo
Sxolastika falsafasi moddiy olamni chegaralangan deb uni Ollohning
borligiga qarama-qarshi qo‘yishgan. Bruno aynan shu qarma-qarshilikka qarshi
chiqadi. Xudoning cheksizligi va qudrati moddiy olamning cheksizligi orqali tajalli
etadi. Undan tashqarida emas. Shunday qilib Brunoda tabiatdagi mutanosiblik,
mukammallik va go‘zallik xudo tabiat bilan birlashib ketganligidan kelib chiqadi.
Tabiat xudoga teng emas. Xudo tabiatning o‘zida mavjud va u bilan birlashib
ketgan. Tabiatdagi barcha o‘zgarishlar ham xudoning yaratuvchilik qudartidan
kelib chiqadi.
Shunday qilib Brunoda tabiat xudo, xudo tabiatdir.
Ijtimoiy-siyosiy qarashlari
Bruno o‘z davridagi ijtimoiy-siyosiy tuzumning kamchiliklarini ko‘rib, ularni
tuzatish yo‘llarini o‘ylab chiqgan edi. U xristian cherkovining davlat ishlariga
aralashishini qoralaydi va cherkovni davlatdan ajratish kerak deb hisoblanadi. U
sanoat, dehqon va hunar-kasblarni rivojlanish zarur deb hisoblaydi. Bu sohadagi
ishlaydigan shaharning mehnati ozod va erkin bo‘lishi kerak. Davlatdagi barcha
vahshiy qonunlar va hur fikrlilikka qarshi bo‘lgan qoidalar yo‘qotilishi kerak.
Uning fikricha jamiyatda feodallarga bo‘lgan imtiyozlar yo‘qotilishi kerak.
Bruno jamiyatda fuqarolarning huquqlari teng bo‘lishi kerak deb hisoblagan.
Uning bu fikrlari o‘z davri uchun ham ilg‘or fikrlar edi va yangi shakllanayatgan
burjua sinfining manfaatiga to‘g‘ri kelar edi. O‘zining “geroik ektuziozi” asarida
Bruno sinfiy tabaqalanishni oqlaydi va jamiyatda sinflarning mavjudligi zarurdir
deb hisoblaydi. Sinflar va shaxsiy mulk rivojlanishning zaruriy sharoitini tashkil
etadilar.

Shunday qilib J. Bruno o‘z davrining burjua sinfi manfaatlarini himoya qilgan
edi.
Yakob Byumening mistik panteizmi
Yakob Byumening mistik panteizmi o‘rta asr mistik oppozitsion
qarashlarining ajralmas bir qismi edi. Bu qarshlarga binoan inson va tabiat, tabiat
va xudo bir-biridan ajralmas yagona borliqdir, inson qalbidagi ilohiy zarra orqali u
bevosita xudo bilan aloqada bo‘lishi mumkin va xristian katolik cherkovining
vositachilik ahamiyati ham shu bilan barham topadi. Bunday mistik qarashlar
xristian katolik cherkoviga qarshi qartilgan edi, shuning uchun cherkov tomonidan
shavqatsiz ta’qib etilgan.
Gorfunkelning fikricha Yakob Byume Galileyning zamondoshi bo‘lishiga
qaramasdan o‘zining fikrlari va panteistik qarashlari bo‘yicha uyg‘onish davrining
eng oxirgi, yakunlovchi davriga tegishlidir. Byomening teosofik qarashlari
L.Feyerbaxning fikricha Ya.Byome diniy naturfaylasuf, uning qarashlari
uyg‘onish davri gumanistlari qarashlaridan keskin farq qiladi. Uning falsafiy
qarashlariga teotsentrizm ruhiyati xos edi.
Ya. Byomening fikricha tabiat mohiyatini inson tabishunos bilimlarga
asoslangan tarzda emas, balki o‘zining intuitiv dunyoqarashiga asoslangan holda
bilishi mumkin.
Byomening o‘zi ham o‘zining falsafiy qarashlarida go‘zal, badiiy timsolaridan
keng foydalanadi. Va bu timsollar asosida inson, tabiat va xudo o‘rtasidagi
aloqalarni ifodalaydi. Byome fikricha borliq bular o‘rtasidagi dialektik
munosabatlardan tashkil topadi.
Yakob Byome panteizmining o‘ziga xos xususiyatlari.
Byome asarlarila kitobxon mantiqiy izchillik, tarixiylik, davriylik va boshqa
falsafiy sistemaga xos bo‘lgan talablarga binoan qurilgan yaxlitlikni topa olmaydi.
Lekin uning asarlari markazida xudoning borligi g‘oyasi yotadi va muallifning
barcha fikrlari xudo g‘oyasi bilan birlashadi. Buni biz quyoshdan taralgan nurlarga
o‘xshatishimiz mumkin. Quyosh-bu xudo g‘oyasi bo‘lsa undan taralgan nurlar esa
Byomening barcha falsafiy fikrlari va g‘oyalaridir. Byome asarlariga intuitiv

dunyoqarashi xos bo‘lganligi uchun u ratsional sistemaga o‘xshab qurilmagan.
Uning falsafasi markazida xudo g‘oyasi joylashgan va barcha boshqa g‘oyalar
badiiy obrazlar (timsoli) orqali bu bilan birlashadi. Vaholanki ratsional
dunyoqarshda faylasufning fikrlari bir-biridan mantiqiy izchilik bilan kelib chiqishi
kerak. Bu talab fanlarning ratsional talablariga ham to‘g‘ri keladi. Byome
asarlarining barchasi bularga to‘g‘ri kelmaydi. Gorfunkel fikricha, Byome
asaridagi yaxlitilik irratsional tusga egadir.
Byome fikricha xudo-bu eng oliy birlikdir. Xudoda barcha narsalar, beqiyos
xilma-xil olam birlashadi. Lekin faqat buni tan olishgina etarli emasdir.
Byomemning fikricha xudoning birligini inson tafakkuri tahlil qila olmaydi.
Bu shunday sirli birlikki. Xudoning o‘zi ham o‘z borlig‘i haqida tushunchaga ega
emas. Xudo bu borliqning o‘zi va u har qanday bilimdan ustundir va uning
borlig‘ini hech qanday bilim olamning doimiy o‘zgarishi xudoning yaratish qudarti
bilan bog‘liq. Olam bilan xudoning o‘zi ham cheksiz bor, harakatda va yaratilishi
jarayonidadir. Xudoning o‘zi o‘zgarmas bo‘lsa ham u o‘zining yaratish qudarti
orqali doimiy o‘zgarishda va yaratilishi jarayonidadir. Olamdagi barcha narsalar er
va osmon, sanamlar va butlar bular barchasi xudodir. “Ey nodon inson deydi
Byome o‘zining «Erta tong yoki Avrora” asarida -sen xudoni borliqdan tashqarida
axtarmagin, u borliq ichida, pardalar orqasida yashiringan. Xudoni yashirgan
pardalar esa moddiy olamdagi o‘tkinchi narsalardir. Ularning barchasi xudoning
liboslari va xilma-xil kiyimlaridir.
Umumiy xulosalar
Uyg‘onish davri falsafasi sxolastik davridan ma’rifat davriga o‘tish uchun
zarur bo‘lgan buyuk xizmatni bajardi. Bu davr uyg‘onish deb bekorga nom olmadi,
antik yunon va rim falsafiy me’rosini tiklashdan tashqari bu davr insoniyatga
buyuk daholar, mutafakkir, san’atkor va shoirlarni berdi.
XIV-XVI asr buyuk mutafakkirlari yangi dunyoqarash va insonni dunyodagi
markaziy o‘rnini ko‘rsatib berishdi. Teotsentrizm nazariyasi o‘rniga Renessans
falsafasi gumanizm va antropotsentrizm g‘oyalarini kiritdi. Sxolastik diniy
ta’limotida xudo kosmos va tabiatdan ajralgan holatda mavjud edi. U tabiatni,

koinotni yaratgan, lekin o‘zi yaratgan olamdan tashqarida edi. Xuddi shunday
inson ham xudodan ajratilgan va inson borlig‘i xudoning borlig‘idan alohida
mavjud edi. Insonni sxolastikka gunohkor. Nomukammal banda deb hisoblar edi.
Uyg‘onish davri falsafasi insonni ulug‘ladi va inson borlig‘ini butun koinot va
xudoning borlig‘i bilan birlashtirdi. Endi olam cheksiz, doimiy harakatda va
o‘zgarishda, inson esa mikrokosmos deb hisoblana boshladi. Ruhiy olam va
moddiy olam birlashdi. Shuning uchun Renessans davrining naturfalsafasi
panteistik xarakterga ega bo‘ldi.
Yangi dunyoqarash moddiy olamni cheklangan harakatsiz deb hisoblaydigan
sxolatsikaga qarshi chiqdi. Moddiy olam ham ruhiy olam ham yagona borliqni
tashkil etib doimiy harakatda o‘zgarishda va cheksizlikka intilishda.
Cheksizlikning o‘zi yagona. Olamning xususiylaridan biridir. Bu abadiy
doimiy harakatdagi yagona borliq ruhlangan va jonlidir.
Uyg‘onish davri falsafasida materiya abstrakt tushuncha emas, u barhayot
tirik, xilma-xil jilolanadigan borliqdir. Bu borliq qotib qolgan o‘zgarmaydigan
emas. Borliq tirik ruhlangan bo‘lganligi uchun doimiy harakatda va o‘zgarishdadir.
Renessans naturfalsafasi falsafiy ta’lmot bo‘lib XVII-XVIII asrning ilm fan
darajasiga ham ko‘tarilmagan edi. Yuzaki qaraganda bu kamchilik bo‘lib ko‘rinsa
ham aslida bu uning eng kuchli tomoni edi.
Renssens naturfalasafasi fan darajasiga ko‘tarilganligining sababi bu davrning
ziddiyatlaridan kelib chiqmasdi. Aksincha Renessnes davri falsafa tarixida o‘ziga
xos buyuk betakror ahamiyatga ega davr hisoblanadi. XIV-XV asrning
naturfalasafasi buyuk geografiu kashfiyotlarga asoslangan tarzda sxolastikaning
(qotib qolgan) dunyoqarashiga zarba berdi. Bu zarbani u etuk rivojlangan fan
nuqati nazaridan emas balki, afsonlar ruhiyati va kuzatishlariga asoslangan tarzda
berdi. Fandan haqiqat mezoni ishlab chiqilmagan va renssans davri dunyoqarashi
panteistik tusga ega edi.
Renessans faylasuflariga magiya bilan qiziqshiga xos bo‘lgan. Masalan: Tiko
delo Mirandola, Fichino J.Bruno falsafiy ta’limotlarida magiyaga katta e’tibor
berilgan. Bu erda nima uchun? degan savol tug‘iladi. Buyuk mutafakkirlar bilimni

faol kuchga aylanishini benihoyat istashgan. Buning uchun bilim insonning
amaliyotiga qo‘shilib ketishi va undagi ijodkorlik kuchlariga turtkich bo‘lishi
kerak. Bilimni faol kuchga aylantirishda insonga xudo tomonidan berilgan iroda
yordam beradi.
XVII asr ma’rifat davri falsafasi uyg‘onish davri falsafasiga xos bo‘lgan
panteistik va sensualistik qarashlarni inkor etdi va ular o‘rniga mexanistik
dunyoqarashni yuzaga keltirdi.

Adabiyotlar:
1. O’zb e kiston R e spublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O’zb e kiston, 2011.
2. Davlat tili haqida (yangi tahriri). O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.:
O’zbekiston, 1997. – 22 b.
3. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. – T.: Sharq, 1997. – 63 b.
4. Ta'lim to’g’risida. O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.: O’zbekiston,
1989. – 30 b.
5. Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekistan davlatini
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2016. -53 b.
6. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2017 -484 b.
7. Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - Toshkent. 2017. - 28 b.
8. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy
ettirishning mustahkam poydevoridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
SHavkat Mirziyoevning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul
qilinganligining 25 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimidagi
ma’ruzasi. http://uza.uz .
9. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti SH.M.Mirziyoevning 2017 yil 19
sentyabr kuni Birlashgan Millatlar Tashkilot Bosh Assambleyasining 72-
sessiyasida so‘zlagan nutqi. http://uza.uz .
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoevning Oliy Majlisga
murojaatnomasi//22.12.2017. http://uza.uz .
11. Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1-24 jildlar. - Toshkent. O‘zbekiston,
1996-2016.
12. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - engilmas kuch. 2-nashr -
Toshkent.Ma’naviyat, 2016. -176 b.
13. Ahmedova M. tahriri ostida.Falsafa. -T.: OFMJ, 2006
14. Shermuhamedova N. A. Falsafaga kirish -T.: -Noshir, 2013. 460 b
15. Qo‘shoqov SH.S. Dialektika rivojlanish konsepsiyasi. – S., 2000. –B. 8 6 .
16. R.G.Collingwood. The Idea of History. Oxford University Press, England,
1994.
17. Ivin A.A. Vvedenie v filosofiyu istorii. M., 1997.
18. Barg M.A. Epoxi i idei. Stanovlenie istorizma. M., 1987.
19. Jo‘raev N. Tarix falsafasining nazariy asoslari. - T., Ma’naviyat, 2008.
20. A.Beruniy. Tanlangan asarlar. – T., Fan, 1968.
21. Berdyaev N.A. Smыsl istorii. M., 1990.
22. Blok M. Apologiya istorii ili remeslo istorika. M., 1986.
23. Veber M. Izbrannыe proizvedeniya. M., 1990.
24. Gegel G.V.F. Filosofiya istorii. Sochinenie 8-mi tomax. M.-L. 1932-1959.

Uyg‘onish davri tarix falsafasi (xiv-xvi asrlar)

Sotib olish