Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 39.7KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Vayronkor g‘oyalar tushunchasi, ularning turlari, ko‘rinish,

Sotib olish
Vayronkor  g’oyalar tushunchasi, ularning turlari, ko’rinish,
shakllari  hamda  reaksion mohiyati
Reja.
1. Vayronkor g’oyalar   tushunchasi va uning turlari
2. Vayronkor g’oya shakllarining mohiyati va mazmuni, ularning reaksion
tabiati
3. Mahalliychilik,millatchilik,urug’-aymoqchilik,korrupsiyaga   qarshi
kurash – ichki g’oyaviy tahdidlarni bartaraf etish yo’li Vayronkor   g’oyalar   tushunchasi   va   uning   turlari..   Vayronkor   g’oyalar   deb
inson   va   jamiyatni   tubanlikka   boshlaydigan,   odamlarni   g’arazli   niyat   va   qabih
maqsadlarga   undaydigan,   xalqlar   va   davlatlarni   tanazzul   va   halokatga   mahkum
etadigan     yovuzlik   va   jaholatga   xizmat   qiladigan     g’oyalar   majmuiga   aytiladi.
Bularga   mustabidlik,   bosqinchilik,   terorchilik,   aqidaparastlik,   jaholatparastlik,
irqchilik,   millatchilik,   mahalliychilik,   vatansizlik,   yovuzlik   g’oyalari   kiradi.   Ular
o’zlarini
bolshevizm,kommunizm,neokommunizm,fashizm,neofashizm,rasizm,kosmopolitiz
m,shovinizm,panslavyanizm,panamerkanizm,panislomizm,paneronizm,panturkizm
,nasizm,fundamentalizm,gegemonizm,konformizm   kabi   shakllarda   namoyon
qiladi.
  Vayronkor g’oyalarga xos bo’lgan xususiyatlar quyidagilardan iborat:
 g’oyaviy yakka hokimlikka intilish;
 fikrlar plyuralizmini rad etish;
 demokratik va milliy qadriyatlarni tan olmaslik;
 mutlaq hokimiyatga da’vo qilish;
 jamiyatda ijtimoiy-siyosiy beqarorlikka moyillik;
 yagona,hukmron mafkuraga urinish;
 ijtimoiy ixtilovlarni qo’llash;
 aqidaparsatlik va siyosiy ekstremizmni yoqlash.
        Vayronkor g’oyalarning tashkiliy asoslarini quyidagilar tashkil etadi:
 diniy ekstremizm;
 xalqaro terrorizm;
 narkobiznes;
 noqonuniy qurol-yarog’ savdosi;
 begona,soxta diniy aqidalar;
 jangarilikni targ’ib etish;
 aqidaparastlik.
    Vayronkor g’oyalar jamiyat hayotida quyidagi zararli oqibatlarni keltirib
chiqaradi:       inson tabiatiga zid bo’lgan  salbiy tomonga o’zgartiradi;
 tafakkur tarzini o’z negizlaridan begonalashtiradi;
 nosog’lom turmush tarzini shakllantiradi;
 begona   urf-odat,an’analarni   targ’ib   qiladi.Ularning   kirib   kelishiga   muhit
yaratadi;
 fikrlar xilma-xilligini cheklaydi;
 qaramlik,tobelik,mutelik muhitini yaratadi;
 mamlakatni,xalqni   o’z   milliy   qadriyatlaridan,oxir-oqibat   o’z   taraqqiyot
yo’lidan begonalashtiradi;
 jamiyatda xalqlar va millatlararo totuvlik,dinlararo bag’rikenglikka rahna
solib,ichki ixtiloflar,parokandalikka olib keladi.
          Ba’zi   bir   vayronkor   g’oya   shakllarining   mohiyati   va   mazmuni,   ularning
reaksion tabiati haqida ma’lumotlar:
        Fashizm   va   neofashizm.   Fashizm   (ital.–   bog’lam,   birlashma)   –   G’arb
mamlakatlarida XX  asr   boshlaridagi  og’ir   iqtisodiy,  siyosiy  va  ma’naviy  bo’hronlar
davrida   vujudga   kelgan   o’ta   tajovuzkor   va   vayronkor   g’oyalar   asosida   shakllangan
g’ayriinsoniy   nazariya   va   amaliyot.   U   eng   reaksion   va   tajovuzkor   doiralarning
dunyoqarashi   va   manfaatini   ifoda   etgan   holda,   ochiqdan-ochiq   terroristik
diktaturaga,   zo’rovonlik   g’oyasiga   tayanadi.   Fashizmning   muhim   xususiyati   –
ochikdan-ochiq   shovinizm   va   irqchilik   bo’lib,   uning   mohiyati   jamiyatning   barcha
taraqqiyparvar   qatlamlari,  ilg’or  fikrli   a’zolariga  qarshi  kuch  ishlatishning  eng  og’ir
va   zararli   shakllarini   qo’llash   jarayonida   yaqqol   namoyon   bo’ladi.   Fashizm   o’z
kirdikorlarini   yashirish   va   xaspo’shlash   uchun   siyosiy   tilyog’lamalik,   yolg’on   va
bo’htonlardan ustalik bi-lan foydalanadi.
Fashizmning   tashqi   siyosati   bosqinchilikdan   va   xalqaro   terrorchilikdan   iborat.   XX
asrning   30-yillarida   fashistik   tartiblar   Italiyada,   Germaniyada,   Portugaliyada,
Ispaniyada   va   Sharqiy   Yevropaning   boshqa   bir   qancha   mamlakatlarida   o’rnatilgan
edi. Fashistlar Germaniyasi Gitler boshchiligida va militaristik Yaponiya bilan ittifoq
tuzib 1939-1945 yillardagi Ikkinchi  jahon urushini  boshlagan. Bu urush insoniyatga mislsiz kulfat va falokatlar keltirdi, fashizmning to’la mag’lubiyati va inqirozi bilan
yakuniga yetdi. 1945 yilda Berlin konferensiyasi qarorlariga muvofiq fashistik milliy-
sosialistik partiya va uning tashkilotlari yo’q qilindi.
XX   asr   70-yillariga   kelib   Portugaliya,   Gresiya,   Ispaniyada   ham   fashistik   tartiblar
barbod   bo’ldi.   Ammo,   bugungi   kunda   ham   ba’zi   mamlakatlarda   (Avstriya,
Germaniya   va   b.)   fashistik   unsurlarning   muayyan   darajada   faolla-shuvi
kuzatilmokda.
          Neofashizm.   Bu   fashizmning   yangi   tarixiy   sharoitdagi   ko’rinishi.   Neofashistik
guruhlar   yangi  sharoitga  moslashgan   holda  o’zini  jahon  afkor   ommasi   ko’z  o’ngida
mutlaqo   obro’sizlantirgan   fashizmdan   farq   qiladigan   oqim   sifatida   ko’rsatishga
urinadi.   Neofashistlar   aholining   qashshoq,   marginal   guruhlarini   o’z   to-moniga
ag’darib   olishga   harakat   qiladi.   Shu   bois   o’z   mavqyeidan   norozi   bo’lgan   muayyan
guruhlar neofashistlar ta’siriga tushib qoladi. Neofashistlar qo’llaydigan asosiy taktik
usul – turli yo’llar bilan mamlakatda ijtimoiy tanglik vaziyatini keltirib chiqarish va
saqlab turishdan iborat. Shu tariqa ular demokratik yo’l bilan say-langan parlamentlar
va   hukumatlarni   mamlakatda   tartib   o’rnatish   va   saqlash   uchun   noqobil   deb
ko’rsatmoqchi   bo’ladi.   Ijtimoiy   tanglikning   surunkali   davom   etishi   aholi   quyi
tabaqalarining   bir   qismini   neo-fashistlar   safiga   qo’shilishga   olib   kelishi   mumkin.
Shuning uchun neofashistlar turli tartibsizliklar keltirib chiqarish yo’li bilan tanglikni
saqlab   turishga   harakat   qiladi.   Masalan,   Rossiya   Federa-siyasidagi   E.   Limonov
boshchilik   qilayotgan   nasional-bolsheviklar   o’z   faoliyatida   mana   shu   usuldan
foydalanadi.     «Rasizm» so’zi «rasa» (irq) atamasidan kelib chiqqan. Bu atama XVII
asrdan boshlab Yevropada «insoniyat nasli»ni turli irqiy guruhlar, jumladan, «oq» va
«sariq»   irqqa   ajratish   uchun   qo’llana   boshladi.   Irqchilik   –   odamlar   o’rtasidagi
ijtimoiy tengsizlik, bosqinchilik, zo’ravonlik va urushlarni  kishilarning turli irqlarga
mansubligi   bilan   oqlashga   xizmat   qiluvchi   gayrimilliy   ta’limot.   Irqchilik   ta’limoti
«oq   tanli»larning   afzalligi,   ularning   azaldan   «oliy   irq»   etib   tanlangani,   boshqa
irqlarning   esa   «oq»larga   qaraganda   nomukammal   yaratilganligi   va   hamisha
taraqqiyotning   quyi   pogonalarida   turishini   «asoslab»   beradi.   Uning   asosiy   g’oyasi o’zining «ilohiy» tabiatiga ko’ra «oq» irqlarni «quyi» irqlar ustidan hukmron qilishga
da’vat etishga qaratilgandir.  Buyuk davlatchilik shovinizmi. Bu masalani yoritishdan
oldin   shovinizm   nima   ekanligini   bilish   zarur.     Insoniyatning   yagona   birlik   sifatida
erkin     taraqqiy   qilishiga   katta   xavf   tug’diruvchi     mafkura   shakllaridan   biri
shovinizmdir.   Shovinizm   millatchilikning   o’ziga   xos   shakli,   boshqa   millatlarni
mensimaslik   va   o’z   millatining   ularga   nisbatan   ustunligini   asoslashga   qaratilgan
g’oyaviy-nazariy   qarashlar   tizimi   va   amaliyotidir.   Bunday   qarashlarning   tarixi   uzoq
bo’lsada, ilmiy tushuncha sifatida shovinizm atamasi fransuz yozuvchilari aka-uka I.
va   T.   Konyarlarning   "Uch   rangli   kokarda"   nomli   komediyasining   qahramonlaridan
biri, o’zining agressiv millatchiligi bilan ajralib turadigan Nikola Shoven nomi bilan
bog’liq   holda,   XIX   asrning   birinchi   yarmida   paydo   bo’lganini   qayd   etish   lo-zim.
Napoleonning  bosqinchilik urushlari   veterani   bo’lgan,  "buyuk  Fransiya"ni   yaratgani
uchun   imperatorga   sajda   qilish   ruhida   tarbiyalangan,   o’ta   millatchi   bo’lgan   bu   real
shaxs ushbu badiiy obrazning prototipi hisoblanadi. Shovinizm boshqa millatlarning
jahon   tarixida   tutgan   o’rni,   bugungi   kundagi   mavqyei   hamda   ma’naviy-madaniy
hayotining   o’ziga   xos   tomonlarini   mensimaslikka   intilishida   yaqqol   ko’rinadi.
Shovinizm   ko’p   sonli   xalqlarning   ko’p   millatli   davlat   doirasida,   shuningdek,   uni
o’rab turgan jug’rofiy - siyosiy makonda o’zining mutlaq hukmronligini o’rnatishga
urinishida   ham   namoyon   bo’ladi.   Buyuk   davlatchilik   shovinizmi   –   bir   davlatning
boshqa     davlat   yoki   davlatlar   ustidan   siyosiy,   mafkuraviy,iqtisodiy   va   harbiy
hukmronligani    o’rnatishga qaratilgan nazariya va amaliyot.
Xususan,  XIX  asr  oxiridan   boshlab  Rossiya   imperiyasining   hukmron  doiralari
boshqa   xalqlarga,   jumladan,     O’rta   Osiyo   xalqlariga   nisbatan   ana   shunday
siyosat   olib   borganlar.   Ikkinchi   jahon   urushidan   keyingi   davrlarda   ham   bir
qancha   mamlakatlar   buyuk   davlatchilik   siyosatini   xilma-xil   ko’rinishda   olib
bordilar.
Prezident   I.A.Karimov   o’zining   «O’zbekiston   XXI   asr   bo’sag’asida:
xavfsizlikka   tahdid,   barqarorlik   shartlari   va   taraqqiyot   kafolatlari»     asarida
buyuk davlatchilik shovinizmi va agressiv millatchilik xavfsizligimizga   tahdid solayotgan   muammolardan   biri   ekanligini   alohida   ta’kidlagan:     «O’tgan
mustaqil rivojlanish yillari davlatimizning suvereniteti va barqarorligiga tahdid
saqlanib   qol-moqda,   deb   aytish   uchun   asos   bo’la     oladi.   Bu   tahdid   buyuk
davlatchilik   shovinizmi   va   agressiv   millatchilik   ruhidagi   shiorlarda,
bildirilayotgan   fikrlarda,   sharhlarda     va   muayyan   hatti-harakatlarda   namoyon
bo’lmoqda»1.
Buyuk   davlatchilik   shovinizmi   g’ayriinsoniy   xususiyatga   ega   bo’lib,   boshqa
xalqlarni qaram qilish, iqtisodiy, siyosiy, madaniy hayotda ularni kamsitishning
o’ziga xos shaklidir.
Shovinizmning   tarixan   halokatli   ekanligiga   sabab   shuki,   haddan   tashqari
kuchayib   ketgan   va   ayniqsa,   o’z   milliy   mumtozligiga   ishonishga   asoslangan
buyuk davlatchilik zo’ravonlik asosiga qurilganligadadir. Bu esa, o’z navbatida,
buyuk   davlatchilik   shovinizmi   va   agressiv   millatchilikni   ifoda   etuvchi
davlatlarning o’zida ko’plab qurbonlar va yo’qotishlarga olib keladi.
Shu   bois   aytish   mumkinki,   shovinizm,   pirovardida,   davlatning   o’ziga   zarba
beradi,   uning   poydevorini   kuchsizlantiradi,   ichki   ziddiyatlarni   kuchaytiradi.   U
jamiyatni   parchalab   yuborishga   va   uning   uchun   og’ir   bo’lgan   oqibatlarni
keltirib   chiqarishga   qodir.   Garchi   tarixiy   davrlari   va   shart-sharoitlari   turlicha
bo’lsada,   Rim,   Usmonlilar,   Germaniya   hamda   Rossiya   va   Sovet
imperiyalarining tarixidan bunga ko’plab misollar topish mumkin.
Shovinistik   kuchlar   bugungi   kunda,   birinchidan,   mamlakat   aholisiga   axborot
orqali va mafkuraviy yo’l bilan tazyiq o’tkazish, ikkinchidan, mintaqa davlatlari
ichida   ziddiyatlarni   yuzaga   keltirish,   uchinchidan,   jahon   afkor   ommasida
O’zbekiston  haqida  noto’g’ri   tasavvurlarni   shakllanti-rishga  harakat  qilmoqda.
Bu yo’lda ular xilma-xil usul va vositalardan foydalanmoqdalar.
Buyuk   davlatchilik   shovinizmi   ham   jaholatning   bir   ko’rinishi.   Unga   qarshi
faqat   ma’rifat   bilai   kurashish   mumkin.   Bunda,   ayniqsa,   xalqaro   hamjamiyat,
jumladan,   uning   teng   huquqli   a’zosi   bo’lgan   har   bir   davlat   bilan   o’zaro manfaatli   aloqalar   o’rnatish   yaxshi   omil   bo’lib   xizmat   qiladi.   Ana   shundagina
mintaqamiz   hyech   qachon   sivilizasiyalar   to’qnashmaydigan,   balki   ular   bir-
biriga ijobiy ta’sir etib, bir-birini boyitadigan makonga aylanadi.
 Kommunizm va neokommunizm. Kommunizm (lotincha communis –umumiy)
–  K.Marks   (1818–1883)   va   F.Engels   (1820–1895)   tomonidan  ishlab   chiqilgan
siyosiy   ta’limot   bo’lib,   insonlarning   to’kin-sochinlik   asosida   yashashi   va   har
tomonlama tengligini ta’minlaydigan ijtimoiy idealning radikal turlaridan biri.
Kommunizm   dunyoni   o’zgartiruvchi   yakkayu   yagona   kuch   ishchilar   sinfi,
proletariat   deb   biladi,   o’z   g’oyalarini   amalga   oshirishda   ularga   suyanadi.
K.Marks   va   F   Engels   «Har   shaxsning   erkin   rivojlanishi   -     hammaning   erkin
rivojlanishidir»  degan g’oyani   ilgari   surdi. Bu  o’rinda  har  kim  —  hammaning
rivojlanishi   uchun   sharoit,   xolos.   Har   kimning   erkin   rivojlanishi,   ularning
fikricha,   faqat   vosita,   maqsad   esa   hammaning   erkin   rivojlanishidir.   Hamma   -
ular uchun mutlaq qadriyatdir.
Proletar   dohiylari   tomonidan   ishlab   chiqilgan   siyosiy   ta’limot   bolshevizm
nazariyasi va amaliyotining asosi sifatida xizmat qildi. Bu ta’limot 1917–1991
yillarda sobiq ittifoqda hukmron mafkura sifatida jamiyatni boshqarib keldi.
Bu ta’limot burjua jamiyatini tag-tugi bilan yo’qotib, o’rniga sosialistik jamiyat
qurib, keyinchalik uning yuqori bosqichi – kom-munistik jamiyat barpo etishni
da’vo qilar edi.
Davlat   asta-sekin  barham  topib  boradi,  tengsizlikning  har   qanday  ko’rinishlari
tugatilib,   hayot   kechirishning   eng   ideal   shart-sharoitlari   yaratilishi   bashorat
qilinadi. Bu da’vo va bashoratlarning nechog’lik haqiqat ekaniga tarix guvoh.
Marksning sinfiy kurash va inqilobiy taraqqiyot to’g’risidagi na-zariyasi hozirgi
vaqtda   g’ayriinsoniyligi   bilan   o’ta   xavfli   hisoblanadi,   chunki   u   jamiyatda
maslakdosh   bo’lmagan   kuchlar   o’rtasidagi   kurashni   targ’ib   etib,   ziddiyatni
yanada   avj   oldirishga   da’vat   etadi.   Vaholanki,   insoniyat   rivojining   yuqori
bosqichiga   sinfiy   qarama-qarshiliklarsiz,   inqilobiy   larza   va   to’ntarishlarsiz, tinch-osoyishta,   o’zaro   hamkorlik   tamoillariga   asoslangan   holda   ham   erishish
mumkin.
Kommunizm   shaxe   hayotini   ikkinchi   o’ringa   qo’yadi,   inson   qadr-qimmati,
huquq   va   erkishshklariga   yetarli   e’tibor   bermaydi.   Bunday   abso-lyutlashtirish
jarayonida   ijtimoiy   manfaatlar   shaxsiy   manfaatlardan   yuqori   qo’yilib,   shaxsiy
manfaatlar   ijtimoiy   manfaatlarga   bo’ysundirildi.   Insondagi   ijtimoiylikni,
sosiallikni   absolyutlash-tirgan   holda   undagi   tabiiylik,   jonli   va   biologik   asos
(xususan,   hayotning   tabiiy   tomonlari   —   moddiy   qulayliklari,   jismoniy
rivojlanishi,   jismoniy   madaniyat,   muhabbat)   to’g’ri   baholanmadi.   Shundan
yarim   tarkidunyochilik,   kamtarona   yashash,   sipo   ko’rinishga   harakat,
munofiqlik   va   ikkiyuzlamachilik   sari   og’ishmay   amal   qshshb   keldi.   Inson
barcha ijtimoiy munosabatlar majmuasi deb baholanadi.
Kommunistlar   uchun   inson   nafaqat   faoliyat   subyekti,   balki   ta’sir   ko’rsatish,
hiyla-nayrang   obyekti   ham   edi.   Marks   orzu   qilgan   «har   kimdan   imkoniyatiga
yarasha, har  kimga ehtiyojiga yarasha»  tamoyili  amal  qiladigan  jamiyat  aslida
odamzodning ijtimoiy tabiatiga ziddir.
Kommunizm   ta’limotiga   ko’ra,   millat   –   kapitalizm   mahsuli,   din   esa
o’tmishning qoldig’i bo’lib, xalq uchun afyun. Ularning fikricha, din, millat va
davlat insoniyat taraqqiyotining yuqori bosqichida barham topadi.
Har qanday sosializm va kommunizm ta’limoti barbod bo’lishga mahkum. Agar
sosializm   g’oyasi   amalga   oshiriladigan   bo’lsa,   bu   yana   mustabid   jamiyat,
mustabid   rejim   bo’ladi.   Mustabid   tuzum   jamiyat   rivojida   milliy   va   diniy
qadriyatlarga   hyech   ham   o’rin   bermaydi,   ularni   eskilik   sarqiti   hisoblab,
yo’qotish uchun ayovsiz kurash olib borishga chaqiradi. Jamiyatda fikrlar rang-
barangligiga,   xalqlarning   milliy   o’zligi   va   g’ururini   anglashi   hamda   saqlab
qolishiga yo’l qo’ymaydi.
Bolshevizmning   asoschisi,   nazariyotchisi,   g’oyaviy   rahbari   va   rahnamosi
V.I.Ulyanov   (Lenin)   edi.   Bolshevizm   V.I.Lenin   boshchiligidagi   tor   doira
siyosiy avantyuristlari va hokimiyatparastlarning o’ta reaksion, insoniyat uchun
zararli va xavfli ta’limotidir. Bolshevizm   –   Rossiyada   bolshevistik   partiya   rahbarligida   siyosiy   hokimiyatni
egallab   olish   va   davlat   boshqaruvining   g’oyaviy,   strategik,   taktik   va   tashkiliy
prinsiplari va vositalari sifatida amal qildi.
Bolshevizm   –   bu   terror,   zo’ravonlik,   ekstremizm,   bosqinchilik   va   insonlarni
talashning   avj   olishi,   quturishi   va   haddan   oshishi,   bu   qamoq,   konslager,
qatag’on va surgunlardan iborat ekannini sobiq sovet tuzumi ko’rsatdi.
Bolshevizm   -   bu   qullarcha   mehnat,   vahshiyona   ekspluatasiya,   ochlik,
qahatchilik, kasallik,   insonlarni  ajalidan  oldin bevaqt   o’limi   ekaniga  postsovet
hududidagi xalqlar tarixi guvoh.
Bolshevizm   –   tajovuzkor   urushlar,   sun’iy   ravishda   xalqaro   keskinlikni
kuchaytirish, o’z xalqini "temir to’siq" bilan tashqi olamdan ajratib qo’yishdan
iborat ekani jahon ahliga ma’lum.
Xalqaro   siyosiy   ekstremizm   asosida   paydo   bo’lgan   va   dunyoga   hukmronlik
qilishga   da’vo   etib   kelgan   bolshevizm   vujudga   kelgan   paytidan   toki   1991   yil
avgustigacha sobiq Markazdagi bir to’da imperiyaparast kuchlarning maqsad va
manfaatlarini ifodalab keldi.
Bolsheviklarning   bosh   nazariyotchisi   V.I.Lenin   bolshevizmga   jahonga
hukmronlik qilishning yetakchilik rolini belgilab bergan edi.
Bolshevizm   kommunizm   ta’limotining   sobiq   ittifoq   xududida   amal   qilgan
ko’rinishi   bo’lib,   u   har   bir   insondagi   mavjud   imkoniyatlarning   ro’yobga
chiqishiga to’sqinlik qilish bilan birga insoniy qadriyatlarni oyoqosti qildi, ham
moddiy,   ham   ma’naviy,   ham   ekologik   jihatdan   xalqimizga   juda   katta   zarar
keltirdi.
Mazmun-mohiyati,   namoyon   bo’lishi   va   ijtimoiy   hayotga   ta’siri   bilan
bolshevizm va fashizm g’oyat o’xshash. V.Mayakovskiy iborasi bilan aytganda,
bolshevizm va fashizm xuddi «aka-uka, egizak», ammo bolshevizmni katta aka
deb   hisoblash   kerak.   Shu   munosabat   bilan   aytish   mumkinki,   fashizm   o’zining
tarixiy hayot yo’lida bol’shevizm bilan yonma-yon harakat qilgan.
Bolshevizmning   asosiy   xususiyatlari   va   namoyon   bo’lishi,   uning   maqsad   va
ko’rsatmalari,   taktik   tamoyillari   Rossiya,   Yevropa,   butun   jahon   xalqlariga keltirgan   qurbonlik   miqyosi   va   shuningdek,   zo’ravonlik,   ommaviy   teraktlar,
sun’iy ocharchiliklar, vahshiylik va shafqatsizliklar, g’oyaviy qo’poruvchiliklar,
boshqa   ko’p   jinoyatlari   bolsheviklarning   o’ta   axloqsiz   xatti-harakatlari
fashizmvjng’   o’tmish-doshi   sifatida   unga   zamin   hozirlab,   metodologik   ayeos
sifatida XX asr boshlarida paydo bo’lganini ko’rsatadi.
Neokommunizm   ("neo"   –   "yangi"   va   "kommunizm"   –   umumiy   so’zlaridan
olingan)   –   ishlab   chiqarish   vositalariga   umumiy   mulkchilik   ko’zda   tutilgan
ijtimoiy-iqtisodiy   formasiya   –   kommunizmning   yangi   ko’rinishi.   Sobiq   SSSR
tarqalib   ketganidan   so’ng   kommunistik   partiya   negizida   qayta   tashkil   topgan,
kommunistik g’oyalarni yangicha talqin qilishga harakat qilayotgan so’l oqim.
Neokommunizm   tarafdorlarining   fikriga   ko’ra,   marksizm-leninizm   ta’limoti
asosiga   qurilgan   kommunizm   ilmiy   g’oyasi   bu   g’oyani   amalga   oshirganlar
tomonidan   noto’g’ri   talqin   qilingan   va   mazkur   ta’limotga   noto’g’ri   tuzatishlar
kiritilgan.   Xususan,   kommunizmni   butun   jahon   miqyosida   o’rnatish   mumkin
emasligi to’g’risidagi  oddiy haqiqat tushunib yetilmagan. Kommunizmni faqat
ijtimoiy turmush tarzini o’zgartirish, ya’ni tashqi muhitga ta’sir ko’rsatish bilan
qurib   bo’lmaydi.   Sobiq   kommunistik   arboblar   insonning   ichki   dunyosini
o’zgartirishni  unutib qo’ygan.  Neokommunizmga ko’ra, kommunizm  – sinfsiz
jamiyat. Holbuki, insonlar o’rtasida hamisha tafovutlar bo’ladi.
Neokommunizmga ko’ra, sinfsiz jamiyat  qurishga  faqat  yuksak taraqqiy etgan
insonlarning birlashishi  orqali erishish mumkin. Hyech qanday tashqi  kuchlar,
ayniqsa,  majburlash  orqali  kommunizmga erishib bo’lmaydi, chunki  bu inson,
uning ichki dunyosiga mutlaqo ziddir.
Mazkur   ta’limot   mualliflarining   fikricha,   neokommunizm,   eng   avvalo,   fan   va
din   (ko’proq   haqiqiy   dindorlik)   sinteziga   asoslanadi.   Neokommunizmning
kommunizmdan asosiy farqi–to’la kommunizmga yoki porloq hayotga erishish.
Neokommunizmning   maqsadi   yo’q,   chunki   "maqsad"ning   barcha   tu-
shunchalari   pirovard   natijaga   olib   keladi.   Bu   g’oya   targ’ibotchilari   "tabiatda
pirovard   natija   bo’lmaydi,   hayot   –   doimiy   harakatda,   shu   sababli   u   o’zini
namoyon   qilish   shakllarini   ko’p   o’zgartiradi",   degan   qarashni   ilgari   suradi. Sobiq   kommunistlar   hokimiyatni   qo’llarida   saqlab   qolish   uchun   mavjud
bo’lmagan ana shu maqsadni izlash bilan ovora bo’ladi. Ularning "Maqsad har
qanday   vositani   oqlaydi"   degan   shiori   ko’plab   ajoyib   insonlarni   halokatga
duchor etgan.
Neokommunist qandaydir aniq qoida va qonunlarga amal qilmaydi, u vaziyatga
qarab ish tutadi. Uning uchun umumiy qoidalar quyidagilardan iborat.
Ish,   eng   avvalo,   qoniqish   hissini   uyg’otishi   kerak.   Shuning   uchun
neokommunist   har   qanday   ishdan   mamnuniyat   hosil   qilishi   kerak.   U   o’zida   yangi
qobiliyatlarni topishi va ularni ishga solishi lozim.
Neokommunist   din   va   siyosat   sohasida   foydasiz   va   xavfli   bahslarga
qo’shilmaydi.   Biroq   u   insoniyatning   din   va   siyosat   sohasidagi   eng   yaxshi   tajribasini
o’rganib, ulardan o’zicha foydalanadi.
Neokommunist   maslakdoshlar   topishga   ortiqcha   harakat   qilmaydi.   Kerak
odamlar o’zlari neokommunizmni topib oladi.
Neokommunist   neokommunistga   do’st,   o’rtoq   va   birodar.   Ularning   kuchi   –
birlikda.
Neokommunizm   –   proletarchilar   harakati.   Lekin   hozirgi   proletariy,   sobiq
yollanma xodimlar sinfidan farqli ravishda keng, neokommunizm uchun yangi
ma’noda   tushuniladi.   Ya’ni,   proletariy   yollanma   ishchi   ham,   ish   beruvchi   va
mulkdor ham bo’lishi mumkin.
  Ekstremizm   (lot.   yextremus   –   o’ta)   –   ijtimoiy-siyosiy   xarakterdagi
muammolarni hal etishda o’ta keskin chora-tadbirlar, fikr-qarashlarni yoqlovchi
nazariya   va   amaliyot   hisoblanib,   mazmuniga   ko’ra   –   diniy   va   dunyoviy,   na-
moyon   bo’lishiga   ko’ra   –   hududiy,   mintaqaviy,   xalqaro   shakllarga   bo’linadi.
Ekstremistik qarashlar juda chuqur ildizlarga ega bo’lib, hyech qachon chegara
bilmagan, din, millat, hududni tan olmagan. Dunyoviy ekstremizmning siyosiy,
iqtisodiy,   mafkuraviy   ko’rinishlari   mavjud   bo’lga-ni   holda,   diniy   ekstremizm
barcha   dinlar   doirasida   rivojlangan.   Diniy   ekstremistik   ruhdagi   qarashlarni
katoliklar, protestantlar, pravoslavlar orasida ham uchratish mumkin. Diniy   ekstremizm   –   ma’lum   siyosiy   maqsadlar   yo’lida   va   din   niqobi   ostida
mutaassiblar   yoki   ularning   irodasiga   ko’ra   ish   ko’ruvchi   guruhlar   tomonidan
olib boriladigan o’ta ashaddiy harakatlar va qarashlar majmuini anglatadi.
Boshqacharoq   aytganda,   diniy   ekstremizm   —   muayyan   diniy   yo’nalish   va
tashkilotlardagi   ashaddiy   mutaassib   unsurlar   siyosiy   faoliyatining   mafkurasi.
Bu   fikrning   isboti   sifatida   «Musulmon   birodarlari»   va   undan   ajralib   chiqqan
ko’plab   diniy   ekstremistik   ruhdagi   guruh   va   tashkilotlar   tayanadigan   asosiy
g’oyalarni eslab o’tishimiz mumkin.
«Musulmon   birodarlari»   hyech   qanday   ma’muriy-jug’rofiy   hududni   tan
olmaydilar   va   pirovard   maqsadda   yer   yuzidagi   barcha   mamlakatlarda   yagona
musulmonlar   birligi   va   ularning   diniy   va   dunyoviy   hokimiyatini   o’zida
mujassamlashtirgan   «xalifa»   rahbarligidagi   yagona   musulmon   davlati   qurishni
ko’zlaydilar.   Bu   shartni   bajarmoq,   niyatga   yetmoq   uchun   har   qanday
xunrezlikka va birodarkushlikka fatvo beriladi.
Diniy   ekstremizm   namoyon   bo’lishiga   ko’ra   hududiy,   mintaqaviy,   xalqaro
shakllarga   bo’linadi.   Bunday   qarashlar   juda   qadimiy   ildizlarga   ega   bo’lib,
hyech qachon chegara bilmagan, millat, hududni tan olmagan, diniy ekstremizm
barcha   dinlar   doirasida   rivojlangan.   Diniy   ekstremistlar   qayerda   va   qaysi   din
bayrog’i   ostida   faoliyat   ko’rsatmasin,   asosiy   maqsadi   dkniy   davlatni   barpo
qilish   bo’lib,   bu   maqsadga   o’zaro   nizolar,   ixtiloflar,   qurolli   to’qnashuvlar
orqali, ya’ni qon to’kish va zo’rlik bilan erishishni ko’zlaydilar.
Bu   esa   mustaqillikka   ham,   taraqqiyotga   ham   katta   g’ov   bo’ladi.   Ekstremistik
guruhlarning   yagona   maqsadi   hokimiyatni   qo’lga   olish   bo’lib,   bu   yo’lda   ular
eng  jirkanch   usullarni   qo’llashdan   ham  tap  tortmaydilar.  Bugungi   kunga  kelib
ekstremizm nafaqat islom dunyosida, balki boshqa din-lar tarqalgan hududlarda
ham, to’la-to’kis namoyon bo’lib qolmoqda.
Dunyoda inson huquqlari va demokratik tamoyillar ustuvor bo’lib borayotgan,
qonun hamda xalqaro huquq qoidalari mamlakatlar, xalqlar, davlatlar orasidagi
munosabatlarning   asosiy   tamoyiliga   aylanayotgan   hozirgi   davrda   diniy
ekstremizmga   o’rin   qolmayapti.   Ammo,   bu   unga   qarshi   ku-rashmaslik, hushyorlikni   oshirmaslikni   bildirmaydi.   Mazkur   sohada   ham   Prezidentimiz
uqtirganlari   kabi   ogohlik,   ezgu   g’oyalar   yo’lida   kurash   olib   borish   hayot   va
faoliyatning asosiy mezoni bo’lib qolmoqda.
    Diniy   ekstremizmni keltirib chiqaruvchi sabablar:
 dindan foydalanib, dinga  aloqasi bo’lmagan siyosiy hamda boshqa
tajovuzlar va maqsadlarni amalga oshirish uchun intilish;
 dinni   niqob   qilib,   turli   siyosiy   mojarolar,   ziddiyatlarni       keltirib
chiqarishga urinish;
 inson, millatlarning    o’z taqdirini    o’zi belgilash xuquqini emas,
balki dinning yashashga bo’lgan huquqini e’tirof etish;
 dinni dunyoqarash, tafakkurning yagona vositasi deb hisoblash.
O’z-o’zidan   ravshanki,   bu   hodisalar   O’zbekistoning   mustaqilligini
mustahkamlash,   uning   xavfsizligini   ta’minlash   zarurligi   nuqtai   nazaridan
qaraganda butunlay zararlidir.
Terrorizm   (lot.   teggog–   qo’rquv,   dahshat)   –   ma’lum   yovuz   maqsadlar   yo’lida,   kuch
ishlatib, odamlarni jismoniy yo’q qilishdan iborat bo’lgan g’oyaga asoslangan zo’ravonlik
usuli. Qo’rqitish va dahshatga solish orqali o’z hukmini o’tkazishga urinish terrorchilikka
xosdir.   U   iqtisodiy,   siyosiy,   diniy,   g’oyaviy,   irqiy,   milliy,   guruhiy,   individual   shakllarda
namoyon bo’lishi mumkin. Ta’qib, zo’ravonlik, qo’poruvchilik va qotillik terrorchilikning
har   qanday   ko’rinishi   uchun   umumiy   xususiyat   bo’lib,   guma-nizm,   demokratiya,   adolat
tamoyillarig’a   ziddir.   Shuning   uchun,   terrorizm   qanday   "bayroq"   ostida   amalga
oshirilmasin, mohiyatan insoniyatga, taraqqiyotga, ezgulikka qarshi jinoyatdir.
                                     Terror bilan konservativ, inqilobiy, diniy, millatchi ruhdagi kuchlar shug’ullanishi
mumkin.   Lekin   ularning   asosiy   mohiyati   siyosiy   bo’ladi.   Qator   davlatlar   uchun
terrorist   hisoblangan   kuchlar,   boshqalar   uchun   isyonchi   yoki   erkinlik   yo’lidagi
kurashuvchi   sifatida   namoyon   bo’lmoqda.   Terrorizm   —   muayyan   guruhning   ruxsat
etilmagan holatda ongli ravishda kuch ishlatishidir. Bunda terrorchilar aniq maqsadni
ko’zlaydi   va   o’zini   to’la   haq   deb   biladi.   Bundan   shu   narsa   aniq   bo’ladiki,
terrorchilardagi mavjud kuch maqsadni amalga oshirishda ijtimoiy-siyosiy muhit bilan
bevosita   aloqadorlikda   bo’ladi.   Shuning   uchun   biron-bir   sababga   asoslangan   maqsad terrorchilikka olib boradi. Terror ko’p holatlarda keng miqyosdagi harbiy kuchlar bilan
aloqador bo’ladi va bunday misollar tarixda bir necha bor kuzatilgan. Bundan tashqari,
terror   davlatning   o’zi   tomonidan   ham   amalga   oshirilishi   mumkin.   Bunda   ikki   xil
shaklda  kuch ishlatiladi:  jazo berish organlari  yoki  harbiy kuchlar  tomonidan. Bunda
siyosiy   maqsadlarni   amalga   oshirish   yoki   aniq   bir   rejimni   joriy   qilish   uchun   terror
amalga oshiriladi. «Terrorizm» tushunchasi hamma vaqtda ham terroristik harakatning
tez   sur’atda   amalga   oshirilishini   bildiradi.   Bunday   hodisa   siyosiy,   etnik,   diniy   va
boshqa ko’rinishlarda bo’ladi.
       G’oyaviy terrorizm siyosiy ideolog rahbarlar tomonidan vujudga keltiriladi.
Bunga   rasmiy  tor   doiradagi   istisno   qilingan  ichki   sabablar   ko’rsatiladi.   Bunda
minoritar   ideologlar   jamiyatni   boshqa   bir   jamiyatga   aralashtirib   yuboradi
Tabiiyki, bu mafkuralar bir jamiyatdan boshqa bir jamiyatga o’tib turadi va bir
davlatda yashirin holda mavjud bo’lsa, boshqa bir davlatda esa parlament yoki
hokimiyatida ifodalanishi mumkin.
Etnik   terrorizm   subyekti   g’oyaviy   bo’lmay,   balki   milliylik   va   ja-miyatning
etnikligidir.   Hozir   so’z   minoritar   etnik   guruhlar   haqida   bormoqda.   Etnik
terrorizmning   yorqin   misollari   sifatida   basklar   (YeTA   ayirmachi   tashkiloti),
sisiliya   separatistlari,   irlandlar,   kurdlar   va   yangi   chiqayotgan   qorabog’lik
armanlar va chechenlar kabilar misol bo’ladi.
      Diniy terrorizm muayyan bir diniy sekta yoki guruh ta’limotining jamiyatda
mutlaqlashtirilishi   oqibatida   kelib   chiqadi.   Bunda   ushbu   g’oya   tarafdorlari
boshqalarning   fikr   va   g’oyalarini   keskin   tanqid   ostiga   olib   rad   qiladi   va
g’oyaviy   bezovtalikni   keltirib   chiqaradi.   Buning   dahshatli   tomoni   ular
qo’llaydigan   amaliy   choralarda   ko’rinadi.   Chunki   odatda   fundamentalizm
tarafdorlari   qo’lida   qurol   va   ba’zan   butun   boshli   harbiy   guruhlar   bo’ladi.
Bugungi   kunda   yadroviy,   biologik,   bakteriyalogik   qurollarning   terrorchilar
qo’liga tushib qolishi ehtimoli – eng katta xavfdir.
Jinoiy   terrorizmga   banditlik   –   talonchilik   va   gomisid   misol   bo’ladi.   Tahlikali
zamonda   kishilar   boshiga   kulfat   solayotgan   va   ularning   hayoti,   farzandlari, mol-mulkiga   tahdid   qilayotgan   jinoiy   terrorizm   kundan-kunga   kuchayib
bormoqda va jahon hamjamiyatida jiddsh xavotir uyg’otmoqda.    
Iqtisodiy   terrorizm.Iqtisodiy   manfaatlarni   ko’zlaydigan   va   moddiy   boyliklarni
o’zlashtirishni   maqsad   qilib   olgan   bu   terrorchilik   korrupsiya   kabi   katta   jinoiy
tizim   bilan   uzviy   bog’lanib   ketgan.   Unda   raqiblari   yoki   ularning   yaqinlarini
o’ldirish,   o’g’irlab   ketish,   zo’ravonlik,   tajovuz   bilan   qo’rqitib,   o’z   hukmini
o’tkazishga   urinish,   mol-mulkini   o’zlashtirib   olish   yo’llaridan   foydalaniladi.
Buning   yana   bir   tomoni   –   ba’zan   bu   terror   siyosiy,   etnik,   ba’zan   esa   diniy
xarakter   kasb   etmoqda.   Mana   shunday   vaziyatda   bu   terrorchilarning   maqsadi
hokimiyatni   egallashga   ham   qaratilib,   piramidasimon   xarakterga   ega   bo’lib
bormoqda.
Individual terrorizmning subyekti, boshqa terrorchilik harakatidan farqli o’laroq
jamoa   emas,   yagona   shaxsdir.   Bunda   terakt   yagona   inqilobchi,   yagona   diniy
mutaassib,   yagona   millatchi   kabi   tushunchalar   ostida   amalga   oshiriladi.   U
o’zining   ichki   hissiyotidan   kelib   chiqib   harakat   qiladi,   uning   ongidagi
vayronkor g’oya unga yo’l ko’rsatadi va bu yo’lda u hyech kimni tan olmaydi.
Individual terror ham o’ta xavfli kuch hisoblanadi, negaki u jamiyatning boshqa
a’zolariga   ta’sir   qilishi   va   buning   oqibatida   terrorning   ommaviy   turlarini
keltirib chiqarishi mumkin. U o’zi g’oyalarini singdirish orqali boshqalarni ham
jamiyatga   qarshi   qo’yishi   mumkin.   A.   Kamyuning   "Begona"   asarining
qahramoni bunga misol bo’lishi mumkin.
Keyingi   yillarda   intellektual   va   ommaviy   axborot   sohalarida   ham   terrorchilik
elementlaridan foydalanilmoqda. Muayyan mafkuraviy poligonlarning muttasil
tarqatayotgan   axborotlaridagi   yovuz   va   zararli   g’oyalar   oqimi,   teleekranlar
orqali   doimiy   namoyish   etiladigan   jangari   filmlar,   bolalarga   mo’ljallangan,
buzg’unchi   g’oyalar   asosida   ishlangan   o’yinlar,   kompyuter   tarmoqlari
dasturlarini ishdan chiqaradigan viruslar tarqatish shular jumlasidandir. O’zining   yovuz   niyatlariga   erishish   uchun   hokimiyatni   qo’lga   kiritishni
ko’zlaydigan kuchlarning zo’ravonligi va qo’poruvchiligi siyosiy terrorga misol
bo’ladi.   Siyosiy   terrorizm   nafaqat   jinoyatchi   guruhlar,   hatto   ba’zi   tajovuzkor
ruhdagi rasmiy reaksion siyosiy doiralar va kuchlar tomonidan uyushtirilishi va
qo’llanishi ham mumkin.
Chorizm   imperiyasining   kolonial   va   shovinistik   siyosati,   sovet   imperiyasining
g’oyaviy qatag’onlari xalqimizga qarshi o’ziga xos terror edi.      
  Bugungi kunda ham mustaqil rivojlanish yo’lidan borayotgan mamlakatimizga
nisbatan   g’araz   niyat   bilan   qarovchi   yovuz   kuchlar   ter-rorchilik   yo’li   bilan
taraqqiyot   yo’limizdan  chalg’itishga,  bizni  yana  qaramlik va  asoratga  solishga
urinmoqda.   Ular   vatanfurush   xoinlardan   ham,   terrorchilikni   kasb   qilib   olgan,
buyurtma   bo’yicha   qo’poruvchilik   va   bosqinchilik   bilan   shug’ullanadigan
yollanma xalqaro terrorchi, jinoyatchi guruhlardan ham foydalanmoqda.
Terrorchilar   harakatlarining   ikki   jihati   mavjud   bo’lib,   ular   rasional   yoki
irrasional   tarzda   amalga   oshiriladi.   Terrorning   rasionalligi   shunda   namoyon
bo’ladiki,   bunda   favqulodda   zo’ravonlik   bilan   bir   qancha   ijtimoiy   me’yorlar
doirasidan   chiqib,   odamlar   terroristlarga   yon   berishga   majburlanadi   va
muayyan   siyosiy   yoki   ijtimoiy   maqsadga   yetiladi:   boshqa   terrorchilarni   ozod
qilish,   bironta   siyosiy   yoki   etnik   erkinlikni   tan   oldirish,   jamiyatdagi   ijtimoiy
barqarorlikni   izdan   chiqarish,   ruhiy   tushkunlik   yoki   nochorlik   holatini
uyg’otish, muayyan guruhlar tomonidan keng namoyishlar o’tkazish va shunga
o’xshash   shartlar   qo’yilishi   mumkin.   Hozirda   sodir   etilayotgan   terrorchilik
harakatlarining deyarli hammasi mana shu usulda amalga oshirilmoqda. Xatarli
tomoni shundaki, ba’zan bu borada yon berishlar kuzatilmoqda.
Ikkinchi   jihat   irrasional   holatda   sodir   etiladi.   Bu   ekzistensional   tajribada
chegaralanib,   terakt   qatnashchisining   kuchli   ehtirosga   berilishi   va   jazavaga
tushishi   natijasida   sodir   bo’ladi.   Hozirgi   vaqtda   bunday   terrorchilik   kamdan-
kam   holatda   sodir   etilmoqda.   Bunda   inson   mohiyati   mavjud   qonun-qoidalar asosida   harakatga   keltiriladi.   Jamiyatda   shakllanib   borayotgan   nobop   xatti-
harakatlar   va   ularning   turli   nomlar   ostida   qonuniylashtirilishi   individual
xarakterdagi terrorni keltirib chiqarmoqda.
Bugun   jahon   hamjamiyati   bu   baloqazolarning   yechimini   topish   ustida   bosh
qotirmoqda. Prezident Islom Karimov mamlakatimizda ham bu borada amalga
oshirilayotgan   ishlar   haqida   to’xtalib,   shunday   degan   edi:   "Men   madaniyat   va
ma’rifat dunyoni jaholat va vahshiyliqdan, diniy va milliy ekstremizmdan, etnik
qarama-qarshilik,   mintaqaviy   mojaro   va   urushlardan   saqlay   olishiga
ishonaman" .
Ma halliychilik,millatchilik,urug’-aymoqchilik,korrupsiyaga   qarshi   kurash   –
ichki g’oyaviy tahdidlarni bartaraf etish yo’li
O’zbek   xalqining   mustaqilligiga,uning   ijtimoiy-iqtisodiy,siyosiy-huquqiy
va   ma’naviy-madaniy   asoslariga   nafaqat   tashqi   tomondan,balki   mamlakat
ichkarisidan ham mafkuraviy tahdid solish hollarining mavjudligini inkor qilib
bo’lmaydi. 
Bunday   tahdidlar   jumlasiga   korrupsiya   va   jinoyatchilik,   mahalliychilik   va
urug’-aymoqchilik,   odamlarning   befarqligi,   maqtonchoqligi,
xushomadgo’yligi, hasadgo’yligi, manmanligi, haqiqatni  mensimasligi, tanish-
bilishchilik, mansabparastlik,  poraxo’rlik qilishlari kabi  umuminsoniy axloqqa
zid bo’lgan illatlarni   kiritish mumkin.
Korrupsiya   va   jinoyatchilik.   Korrupsiya   (lotincha   «soggurtio»   –   poraga
sotilish, aynish, tanazzul) – mansabdor shaxsning, boyish maqsadida, o’z mansabi
bilan bog’liq huquqlarini suiiste’mol qilishidan iborat jinoyati.
        Tarix   nuqtai   nazaridan   olganda,   korrupsiya   eng   qadimiy   jinoyatlardan   biri:
qayerdaki davlat bo’lsa, davlat ap paratining turli tarmoqlarida, pastdan yuqorigacha
taral gan   jinoyat   bo’lgan.   Hududiy   jihatdan   qaraganda,   korrupsiya   butun   jahonga
yoyilgan  jinoyatlardan  biridir.  Shunday qi lib,  korrupsiya   zamon   va   makonda   teng-
barobar   tarqalgan   jinoyat shakllaridan biridir. Turli  davlatlar o’tmishda va   hozirda,
dunyoning   barcha   qit’alarida   korrupsiyaga   qarshi   muvaffaqiyatli   yoki muvaffaqiyatsiz   kurash   olib   borganlar   va   boradilar.   Lekin,   hozircha,   uni   batamom
yo’q qilishning  yo’lini topa olmadilar va   olmayaptilar.
Bu   masala   bilan   hattoki   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   alohida   shug’ullanib,
maxsus qaror qabul qilgan va korrupsiyani quyidagicha ta’riflagan: 
1) mansabdor shaxslar tomonidan davlat mulkini o’g’irlash, talon-toroj qilish va
o’zlashtirish; 
2) noqonuniy foyda olish uchun o’z xizmat lavozimini suiiste’mol qilish; 
3) ijtimoiy burch va shaxsiy ta’magirlik, manfaatlar o’rtasidagi ziddiyat.
Korrupsiyaning keng tarqalganligi va uni tagtomiri bilan yo’q qilishning ilojini
topish qiyinligini ko’zda tutib, uni «xalqaro ofat» deb atash mumkin. 
  I.A.Karimov   korrupsiyaning   paydo   bo’lish   sabablari   va   uning   keltirib
chiqaradigan salbiy oqibatlari haqida quyidagi fikrlarni bildiradi. «Jamiyatda jinoiy
"xufyona   iqgisodiyot"ning   mavjud   bo’lishi   uyushgan   jinoyatchilikni   keltirib
chiqaradi.   Davlat   hokimiyati   tuzilmalarining   turli   bo’g’inlari   va   turli   darajalari
vakillari ham uning yo’ldan ozdiruvchi ta’siriga tushib qoladi.  Korrupsiya vujudga
kelib,   u   eng   avvalo   uyushgan   jinoiy   tuzilmalarga   madadkor   bo’lish   yoki
to’g’ridan-to’g’ri   yordam   berish   UCHUN   davlat   xizmatining   imkoniyatlaridan
foydalanadi.   Bu   esa   jinoyatchilik   va   korruppiya   jamiyatga   keltiradigan   salbiy
okibatlar   TU - fayli   jamiyat   xavfsizligi   va   barkarorligiga   to’g’ridan-to’g’ri
tahdiddir.
Korrupsiyaning   mamlakatimizning   xavfsizligiga   solayotgan   tahdidlari
quyidagalardan iborat:
Birinchidan,   siyosiy   jihatdan   olganda,   korrupsiya   amalga   oshirilayotgan
islohotlarga qarshilik ko’rsatish ifodasidir.  Unda o’z umrini yashab bo’lgan, yangi
iqtisodiy   munosabatlarni   o’ziga   qarshi   tahdid   deb   bilgan   holda,   ularning
rivojlanishini   sekinlashtirib   qo’yishga   harakat   qiladigan   ma’muriy-buyruqbozlik
tizimi   bilan   "xufyona"   iqtisodiyotning   manfaatlari   obyektiv   ravishda   birlashib
ketadi.   Korrupsiya   domiga   ilingan   amaldorlar   shaxsiy   boylik   ortgarish
maqsadlarini   va   urug’-ay-moqlarning   manfaatlarini   davlat   manfaatlaridan   ustun
qo’yadi.   Bu   esa,   mamlakatning   siyosiy   va   iqtisodiy   yo’liga   hamda   aholining aksariyat   qismiga   tuzatib   bo’lmaydigan   zarar   yetkazadi.   Bundan   tashqari,   yangi
iqtisodiy   munosabatlarga   endigina   asos   solinayotgan   va   sifat   jihatidan   boshqa
siyosiy tizim shakllantirilayotgan o’tish davrida korrupsiya o’z xatti-harakati bilan
bu jarayonning yo’lini to’sib qo’yish imkoniga ega.
Ikkinchidan,   jinoyatchilik   va   korrupsiyaning   avj   olishi   davlatning
konstitusiyaviy   asoslarini   yemiradi,   fuqarolarning   huquq   va   erkinliklari   jiddiy
tarzda   buzilishiga   olib   keladi.   "Qonunlar   va   farmonlarni   qabul   qilishdan   maqsad
ularni   chetlab   o’tishdir"   degan   mutlaqo   yaramas   qoida   jamiyatning   eng   oddiy
huquqiy tartibot va jamoat tartibini saqlab turish qobiliyatidan mahrum bo’lishiga
olib boradi. Basharti iqtisodiyotda jinoiy guruhlar va "reketchilar" to’dalari "bazm
qursa",   ko’chalarda   esa   odamlar   qo’rqqanlaridan   tasodifiy   o’tkinchilardan   qochib
yursalar, jamiyatdagi barqarorlik va sobitqadamlik haqida gap bo’lishi mumkinmi?
Yo’q,albatta.
Uchinchidan,   jinoyatchilik   va   korrupsiya   jamiyatning   ma’naviy-axloqiy
asoslarini   yemiradi.   Jamiyat   a’zolarining   fuqarolik   mavqyeini   yo’qqa   chiqaradi.
Amalga   oshirilayotgan   o’zgarishlarga   salbiy   munosabat   vujudga   kelishi   uchun
sharoit yaratadi. Islohotlar g’oyasining o’zini obro’sizlantiradi va eski zamonlarni,
shu jumladan "qudratli markazning kuchli qo’li"ni qo’msash hissini tug’diradi.
O’tish   davrining   muayyan   qiyinchiliklari   sharoitida   fuqarolar   ongida,   ayniqsa,
yosh avlodning bir qismida, hayotda yuksak turmush darajasiga erishishning asosiy
usuli   qonunga   xilof   faoliyat   bilan   bog’liq,   degan   mut-laqo   axloqqa   zid   nuqgai
nazar   shakllanishi   va   qaror   topishi   mumkin.   Qing’ir   yo’l   bilan   boylik   orttirishga
intilish,   basharti   u   jamiyatning   va   huquqiy   nazoratning   e’tiboridan   chetda   qolsa,
odamlarni,  ayniqsa,  hayotga  endigana   qadam  qo’yib  kelayotgan  yoshlarni  yomon
yo’lga og’diradi. Axir, jamiyat  va davlat  uchun yosh avlodning axloqan buzilishi
va yuztuban ketishidan ham ayanchliroq, halokatliroq hol bormi o’zi?
To’rtinchidan,   "pul   hokimiyatga   intiladi",   degan   bir   ibora   bor.   Lekin   bu   pul
jinoiy   yo’l   bilan   topilgan   bo’lsa-yu,   uning   egalari   jamiyatning   hokimiyat tuzilmalariga   chiqib   olsalar,   ular   qanday   usullar   bilan   bosh-qarishlarini   tasavvur
qilish qiyin emas,
Jinoyat olamining nufuzli shaxslari hokimiyatga qanday yo’llar bilan kirib olishi
yaxshi   ma’lum   va   ko’p   mamlakatlarda   sinovdan   o’tgan.   Avvaliga   bu   ish   nopok
daromad   manbalarini   saqlab   qolish,   ulardan   kafolatli   foydalanish   maqsadida
hokimiyat   tuzilmalari   bilan   aloqa   bog’lash   va   bu   aloqani   mustahkamlashdan
boshlanadi. Shundan so’ng hokimiyatning o’zi ham qo’lga kiritiladi.
Hokimiyat   organlarining   jinoyatga   aralashib   qolishi   rivojlanayotgan   jamiyat
uchun   eng   jiddiy   xavf-xatarlardan   biridir.   Jinoiy   tuzilmalarning   davlat   organlari
amaldorlari   bilan   chatishib   ketishi,   ularning   turli   hokimiyat   tarmoqlariga   kirib
olishi   jamoatchilik   nazdida   fuqarolarning   himoyasizligi   hissini   kuchaytiradi.
Davlatning   o’zini   obro’sizlantiradi.   Mamlakat   ichkarisida   ham,   tashqarisida   ham
unga ishonchsizlik ortib boradi.
Beshinchidan,   nopok   yo’l   bilan   boylik   orttirganlar   jazodan   qutulib   qolish   va
o’zlarining   jinoiy   sarmoyalarini   himoya   qilish   uchun   har   qanday   xatti-
harakatlarga tayyor turishlarini yaxshi bilib olish lozim.  Bunday kimsalar adolatli
jazodan   qo’rqib,   hamma   ishni   qilishga,   hatto   vaziyatni   beqarorlashtirishga,
ommaviy   tartibsizliklarni   keltirib   chiqarishga   shay   turadilar.   Bunday   paytda
ehtiroslarni junbushga keltirish, olomonni qo’zg’atish va uning orqasiga yashirinib
olishdan   qulayi   yo’q.   Bunday   odamlarning   "Faqat   bizga   yaxshi   bo’lsa,   ishimiz
bitsa   —   bo’lgani"   qabilidagi   maslagi   xudbinlikning,   hamyurtlariga   nisbatan
surbetlarcha loqaydlikning yaqqol ko’rinishidir.
Oltinchidan,   jinoiy usudlar bilan boylik va mo’may  PUL   orttirgan kimsalarning
yangi   HUQUQ   ximoyachilari   va   xatto   demokratiya   UCHUN   jafo   chekkan
kurashchilar   sifatida   siyosatga   kirib   olishga   harakat   kilayotganidan   dalolat
beruvchi misollar, jumladan, bizda ham oz emas.
Ular   bunday   xatti-harakatlari   bilan   insoniyatning   adolat   va   demokratiya   kabi
olijanob   ideallariga   naqadar   jiddiy   zarar   yetkazayotganlarini,   o’z   xalqlari   va
mamlakatlari sha’niga dog’ tushirayotganlarini aytib o’ti-rishning hojati bormikin? Nafsilamrini aytganda, ular o’z xalqlari va mamlakatlarining taqdiriga, ozodlik va
mustaqillik ideallariga mutlaqo befarq qaraydilar.
Bunday  shaxslarning  turish-turmushi  ketma-ket  qilingan  jinoiy  xatti-harakatlar
zanjiridan   iboratdir.   Avvaliga   o’z   xalkini   aldab   kapital   to’planadi,   keyingi   gal   -
demokratiya   va   adolatni   ro’kach   qilgan   holda   jamoatchilik   fikrini   aldab.   siyosiy
obro’   orttiriladi.   Sir   emaski,   bunday   shaxslar   o’z   manfaatlari   yo’lida
respublikadagi   vaziyatga   ta’sir   ko’rsatishga   urinayotgan   tashki   kuchlarga   xizmat
qilishga hamisha tayyor turadidar. 
Mamlakatimizning   kelajagini   va   obro’-e’tiborini   qadrlaydigan   har   bir   vijdonli
fuqaro   bu   tahsidni   esda   tutmog’i   darkor.   Halol   mexnat   qilish,   o’z   bilimi,   kuch-
g’ayrati   va   ijodiy   qobiliyatini   sarflash   uchun   barqaror   shart-sharoit   bo’lishini
istaydigan,   farzandlari   va   yaqin   kishilari   kelajakda   ham   demokratik,   fuqarolik
jamiyatida   sivilizasiyalashgan   bozor   munosabatlarining   samaralaridan   to’la-to’kis
foydalanishni orzu qiladigan har bir fuqaro, jinoyatchilik va korrupsiya yo’liga o’z
vaqgida zarur to’siq qo’yilmasa, bu illatlar qanday ayanchli oqibatlarga olib kelishi
mumkinligani yaxshi anglab yetmog’i lozim» 1
.
Urug’   –  aymoqchilik.   Ko’pchilik   lug’atlarda   berilgan   ta’riflarga   ko’ra,   urug’-
aymoqchilik   feodal   jamiyatlarga   xos   hodisadir.   Bu     qon-qarindoshlik   aloqalari
bilan   bog’langan   odamlarning   birligidir.   Urug’   jamoasi   o’z   boshlig’ining   nomi
bilan   atalardi.   U   esa   a’zolari   uchun   eng   obro’li   odam   xisoblanar   urug’ning
manfaatlarini   jamoasining   nisbatan   mahdud olamidan tashqarida ifodalar edi. Aynan
urug’- aymoq o’z a’zolarini himoya etar, ularga homiylik qilar  va yordam berar edi.
Zamonlar   o’tdi,   ijtimoiy-iqtisodiy   formasiyalar   almashdi,   odamlar   o’rtasidagi
munosabatlar o’zgardi.   O’zgardi-yu, ammo izsiz yo’qolib ketmadi. Ba’zan tog’jins larida
qadimgi o’simlikning arang ilg’ash mumkin bo’lgan  izlari ko’rinib qolganqdek, hozirgi
jamiyatda,   uning   ijtimoiy-madaniy   hodisalarida   ham   uzoq   o’tmishning   aniq   izlari
namoyon bo’ladi. Urug’ jamoalari ham shunday  hodisalar sirasiga kiradi.
Bugungi dunyoda haqiqiy ma’nodagi urug’-aymoqqa  bo’lingan jamiyatni  topish
mushkul   bo’lsa   kerak.   Lekin   ba’zan   u   shakli   o’zgargan,   "yangilangan"   holda
1
  Каримов   И.А .   Ўзбекистон   XXI   аср   бўсағасида:   хавфсизликка   таҳдид,барқарорлик   шартлари   ва   тараққиёт   кафолатлари//   Унинг   ўзи.
Хавфсилик ва барқарор тараққиёт йўлида.Т.6. – Т.:Ўзбекистон,1998. – Б.90-93. mavjud   bo’ladi.   Ko’pgina   mamlakatlarda   qondoshlik   rishtalari   hozir   unchalik
kuchli emas. Biroq ular o’rniga boshqa mushtaraklik, boshqa birlikning rishtalari,
jumladan, yurtdoshlik, hududiy yaqinlik rishtalari vujudga keldi. U yoki bu joydan
chiqqan,   o’sha   joyning   hududidan   tashqarida,   mamlakatning   boshqa   yerlarida
o’rnashib   qolgan   kishilar   o’z   yurtdoshlariga   yordam   bersalar,   buning   nimasi
yomon, degan savol tug’ilishi ham mumkin. Yomon emas,albatta. Biroq, ularning
davlat tuzilmalariga suqilib kirishi, hokimiyat tizimidagi mansablardan o’zlarining
shaxsiy manfaatlari yo’lida foydalanishi xavflidir.
  Bunda   urug’   -   aymoqchilikning   maqsadi   –   o’z   a’zolarini   davlat   hokimiyati
pillapoyalaridan   mumkin   qadar   yuqori   ko’tarishdan   iborat.   Urug’-aymoqchilikni
ajratib turuvchi belgi – uning a’zolarining bir joyda tug’ilganligidir. Shuni nazarda
tutish   keraki,   mashg’ulot   turlarining   umumiyligi,   ma’naviy   manfaatlar,
dunyoqarashlarning mushtarakligi emas, balki aynan tug’ilgan joyning umumiyligi
asosiy belgidir. Shu belgiga qarab ish yuritish mahalliychiikni keltirib chiqaradi.
Mahalliychilik.   Bu –   kishilarda o’zlari tug’ilib o’sgan joy bilan bog’liq holda
shakllanadigan hududiy yaqinlik tuyg’usining salbiy shaklda namoyon bo’lishi. 
Mahalliychilikning   eng   nomaqbul   tomoni   mahalla,   hudud,   mintaqa
manfaatlarini jamiyat manfaatlaridan ustun qo’yishdadir. Jamiyatda bunday qarash
va   munosabatlar   tizimining   mavjud   bo’lishi   davlatning   hududiy   yaxlitligi,
barqarorligi,   va   taraqqiy   etishiga   salbiy   ta’sir   ko’rsatadi.   Mahalliychilikning
kuchayishi,   o’z   navbatida   joylarning   o’zini-o’zi   chegaralab   qo’yishiga,   mavjud
xo’jalik va ijtimoiy aloqalar tizimining kuchsizlanishiga, iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy
va   ma’naviy   tanazzuliga   olib   kelishi   ham   mumkin.   Shuningdek,   davlat   ichida
muayyan hudud o’zining ustunligini ta’minlash maqsadida, o’zlariga buzg’unchilik
g’oyalarini   shior   qilib   hokimiyat   uchun   kurashadigan   ekstremistik   va
qo’poruvchilik guruhlarini vujudga keltirishi ham mumkin.
Mahalliychilikning har  qanday ko’rinishi  jamiyat uchun xavfliligini  tushungan
holda   uning   kelib   chiqishini   oldini   olish   va   binobarin,   bu   illatga   yo’l   qo’ymaslik
muhim   vazifa   hisoblanadi.   Bu   vazifani   amalga   oshirishda   milliy   istiqlol
mafkurasining o’rni beqiyosdir. Bu mafkura o’z ahamiyatiga ko’ra jamiyatimizda yashovchi   barcha   xalqlar,   millatlar   va   elatlarning   asosiy   maqsadlari   va   orzu-
umidlarini   amalga   oshirishga   xizmat   qiladi,   mahalliychilik,   urug’-aymoqchilik
g’oyalariga   qarshi   kurasha   oladi.   U   xalqning   ma’naviy   kamolotiga,   ma’rifatiga
asosla nib,   kishilar   ongida   umummilliy   g’urur   tuyg’usi   bilan   birga,
mamlakatimizning   barcha   hududlarida   yashaydigan   vatandoshlarimizning
madaniyati va qadr-qimmati hurmat  qilinishini ta’minlashga da’vat etadi.
Millatchilik.   Bu   –   boshqa   millat   kishilari   manfaatlari,   ehtiyojlariga
bepisandlik   bilan   qarash,   xudbinlarcha   munosabatlarni   ifodalovchi   g’oyaviy-
nazariy   qarashlar   tizimi   va   amaliyoti.   Millatchilik   –   o’z   millati   manfaatlarini,
ehtiyojlarini   boshqa   millat   manfaatlarini,   ehtiyojlarini   kamsitish   yordamida
qondirishdir.
Millatchilik   chinakam   milliy   g’ururni   shakllantirmaydi.   Milliy   g’ururni
millatchilik   bilan   tenglashtirish   millatlararo   munosabatlar   madaniyatiga   g’ov
bo’ladi.   Milliy   g’urur   bir   millatga   xos   bo’lgan   xususiyatlarni   rivojlanishiga,
ularning   kelajak   hayotini   yuksaltirishga   qaratilgan   intilish   bo’lsa,   millatchilik
boshqa   millatlar,   elatlar   manfaatlari,   ehtiyojlarini   nazar-pisand   qilmaslik,   ularni
huquq va erkinliklarini chegaralashga qaratilgan faoliyat, harakatdir.
   Millatchilik siyosiy tusga kirsa, kuchli salbiy yo’nalish kasb etishi mumkinligani
ta’kidlash zarur. Bu davlat va millat xavfsizligiga, mintaqaviy va keng ko’lamdagi
xavfsizlikka ancha kuchli tahdidga aylanib ketishi mumkin.
Millatchilik   turli   shakllarda   namoyon   bo’ladi.   U   bir   hududda   yashayotgan
millatlarning   yoki   bir   davlatda   istiqomat   qilayotgan   millatlar   o’rtasida,   muayyan
imperiya   sharoitida   bir   millatning   ikkinchisi   yoki   boshqalaridan   ustunligi   tarzida
ro’y berishi ham mumkin. 
Ayni mahalda bir millat o’z ehtiyojlari va manfaatlarini boshqa millatning yoki
boshqa   xalqlar   vakillarining   XUDDI   shunday   intilishdarini   kamsitish   hisobiga
ro’yobga   chiqarmasligi   lozim.   Ba’zi   millat,   etnoslar   vakillarining   boshqalarga
takabburlik   bilan,   mensimay   munosabatda   bo’lishi   kabi   holatlar   yuzaga   chiqishi
MUMKIN   bo’lgan har qanday sharoitga barham berish lozim 2
.
2
  Каримов   И.А .  Ўзбекистон   XXI   аср   бўсағасида:   хавфсизликка   таҳдид,барқарорлик   шартлари   ва   тараққиёт
кафолатлари//  Унинг ўзи.  Хавфсилик ва барқарор тараққиёт йўлида.Т.6. – Т.:Ўзбекистон,1998. – Б.90-93.

Vayronkor g‘oyalar tushunchasi, ularning turlari, ko‘rinish,

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский