Veto institutini isloh qilish masalalari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
______________________________________ UNIVERSITETI
“______________________” kafedrasi
“Xalqaro huquq” fanidan
KURS ISHI
Mavzu:  Veto institutini isloh qilish masalalari
Bajardi: ______ guruh talabasi
________________________
Ilmiy rahbar: ____________
________________________
Kurs ishi himoya qilindi
“___” ________ 2026-y.
Baho: ______________
Toshkent – 2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. BMT XAVFSIZLIK KENGASHIDA VETO INSTITUTINING 
NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI ......................................................................
1.1. Veto institutining tushunchasi, vujudga kelish tarixi va xalqaro 
huquqdagi o‘rni .....................................................................................................
1.2. BMT Xavfsizlik Kengashida veto huquqining qo‘llanilish tartibi va 
huquqiy asoslari .....................................................................................................
II BOB. VETO INSTITUTINI ISLOH QILISHNING XALQARO-
HUQUQIY MEXANIZMLARI ...........................................................................
2.1. Veto huquqidan foydalanish amaliyoti va uning BMT Xavfsizlik 
Kengashi faoliyatiga ta’siri ..................................................................................
2.2. Veto institutini isloh qilish bo‘yicha xalqaro tashabbuslar va 
davlatlarning pozitsiyalari ...................................................................................
III BOB. VETO INSTITUTINI ISLOH QILISHDAGI MUAMMOLAR 
VA UNI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI .......................................
3.1. Veto huquqini cheklash va undan foydalanish ustidan nazorat o‘rnatish
bilan bog‘liq xalqaro-huquqiy muammolar .........................................................
3.2. Veto institutini isloh qilish va BMT Xavfsizlik Kengashi faoliyati 
samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar ..........................................................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .........................................
2 KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi.   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi
imzolanganiga   sakson   yildan   oshdi.   Shu   davr   mobaynida   dunyo   xaritasi   tubdan
o‘zgardi:   tashkilot   a’zolari   soni   51   tadan   193  taga   yetdi,  mustamlakachilik   tizimi
barham   topdi,   yangi   iqtisodiy   markazlar   shakllandi.   Biroq   xalqaro   tinchlik   va
xavfsizlikni saqlash uchun asosiy javobgar organ – Xavfsizlik Kengashining qaror
qabul   qilish   mexanizmi   deyarli   o‘zgarishsiz   qoldi.   Uning   markazida   1945-yilda
Ikkinchi   jahon   urushida   g‘olib   chiqqan   beshta   davlatga   berilgan   imtiyoz   –   veto
huquqi turibdi.
Bugungi kunda veto masalasi  faqat akademik bahs mavzusi  emas. 2022-yil
fevralidan   buyon   Ukraina   atrofidagi   vaziyat,   Yaqin   Sharqdagi,   xususan   G‘azo
sektoridagi   qurolli   to‘qnashuvlar   bo‘yicha   Xavfsizlik   Kengashi   qayta-qayta   veto
sababli  hech   qanday  qaror  qabul   qila   olmadi.  Ayni  paytda   Kengashning   o‘n  to‘rt
a’zosi ovoz bergan loyihalarning bir ovoz bilan rad etilgani holatlari ham kuzatildi.
Bunday   vaziyatlar   xalqaro   jamoatchilikda   “nega   bitta   davlatning   irodasi   butun
dunyo   hamjamiyatining   xohishidan   ustun   turishi   kerak?”   degan   savolni   tobora
keskinroq ko‘ndalang qilmoqda.
2024-yil   sentabrda   BMT   Bosh   Assambleyasi   tomonidan   qabul   qilingan
“Kelajak  uchun  pakt” hujjatida  birinchi   marta  davlatlar  rahbarlari   darajasida  veto
institutining   kelajagi,   jumladan,   uning   qo‘llanilish   doirasi   va   hajmini   cheklash
bo‘yicha   kelishuvga   erishish   uchun   sa’y-harakatlarni   kuchaytirish   majburiyati
qayd   etildi. 1
  Bu   –   islohot   masalasi   siyosiy   deklaratsiyalar   bosqichidan   amaliy
muzokaralar bosqichiga o‘tayotganidan dalolat.
O‘zbekiston   uchun   mavzu   ikki   jihatdan   muhim.   Birinchidan,
Konstitutsiyaning   17-moddasiga   ko‘ra,   mamlakat   tashqi   siyosati   davlatlarning
suveren   tengligi,   kuch   ishlatmaslik,   nizolarni   tinch   yo‘l   bilan   hal   etish   hamda
xalqaro   huquqning   umume’tirof   etilgan   prinsip   va   normalariga   asoslanadi. 2
1
Pact   for   the   Future,   Global   Digital   Compact   and   Declaration   on   Future   Generations:   UN   General   Assembly
Resolution 79/1 of 22 September 2024. Action 39 (g). – URL: https://undocs.org/A/RES/79/1   
2
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 2023-yil 30-apreldagi umumxalq referendumida qabul qilingan. 17-
modda // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL:  https://lex.uz/docs/6445145    
3 Ikkinchidan,   O‘zbekiston   BMT   Xavfsizlik   Kengashining   2035–2036-yillardagi
doimiy   bo‘lmagan   a’zoligiga   nomzodini   ilgari   surgan   bo‘lib,   Kengash   faoliyatini
samarali   tashkil   etish   masalasi   mamlakat   tashqi   siyosatining   amaliy   kun   tartibiga
kirib bormoqda.
Mavzuning   o‘rganilganlik   darajasi.   Veto   institutining   huquqiy   tabiati   va
islohot   muammolari   B.   Simma   boshchiligidagi   mualliflar   jamoasining   BMT
Ustaviga   sharhida,   L.   Sivers   va   S.   Dousning   Xavfsizlik   Kengashi   protsedurasiga
bag‘ishlangan   fundamental   asarida,   J.   Traxanning   atrof   jinoyatlar   sharoitida
vetoning   huquqiy   chegaralari   haqidagi   monografiyasida   chuqur   tahlil   qilingan.
Xalqaro tashkilotlar huquqining umumiy masalalari esa Ya. Klabbers va M. Shou
darsliklarida   yoritilgan.   Biroq   o‘zbek   tilidagi   ilmiy   adabiyotlarda   bu   mavzu,
ayniqsa   2022-yildan   keyingi   yangi   tashabbuslar   nuqtayi   nazaridan,   yetarlicha
o‘rganilmagan.
Ishning   ilmiy   yangiligi.   Kurs   ishida   veto   institutini   isloh   qilish   masalasi
2022–2026-yillardagi eng yangi xalqaro-huquqiy hujjatlar – Bosh Assambleyaning
76/262-son rezolyutsiyasi,  “Kelajak uchun pakt” va davlatlararo muzokaralarning
so‘nggi bosqichi materiallari asosida tahlil qilindi. Islohotni siyosiy majburiyatlar,
protsedura   va   Ustavga   tuzatishlar   darajasida   bosqichma-bosqich   amalga   oshirish
modeli   taklif   etilib,   unda   O‘zbekistonning   ishtirok   etish   imkoniyatlari   alohida
asoslandi.
Ishning   amaliy   ahamiyati.   Tadqiqot   natijalaridan   “Xalqaro   huquq”,
“Xalqaro   tashkilotlar   huquqi”   va   “Xalqaro   munosabatlar”   fanlarini   o‘qitishda,
shuningdek,   tashqi   siyosat   sohasidagi   tahliliy   materiallarni   tayyorlashda
foydalanish mumkin.
Kurs   ishining   maqsadi   –   BMT   Xavfsizlik   Kengashida   veto   institutining
nazariy-huquqiy   asoslari   va   amaliyotini   tahlil   qilish,   uni   isloh   qilish   bo‘yicha
xalqaro tashabbuslarni baholash hamda Kengash faoliyati samaradorligini oshirish
yuzasidan asosli takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:   veto tushunchasi va uning vujudga kelish tarixini
yoritish;   BMT   Ustavi   asosida   vetoning   qo‘llanilish   tartibini   tahlil   qilish;   vetodan
4 foydalanish   amaliyoti   va   uning   oqibatlarini   baholash;   islohot   bo‘yicha   xalqaro
tashabbuslar   va   davlatlar   guruhlarining   pozitsiyalarini   qiyoslash;   islohotdagi
huquqiy muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish yo‘llarini taklif etish.
Kurs   ishining   obyekti   –   BMT   Xavfsizlik   Kengashida   qaror   qabul   qilish
jarayoni bilan bog‘liq xalqaro-huquqiy munosabatlar. 
Kurs ishining predmeti  – BMT Ustavining veto institutini tartibga soluvchi
normalari,   Bosh   Assambleya   rezolyutsiyalari,   Xalqaro   Sud   amaliyoti   hamda
islohot bo‘yicha davlatlararo muzokaralar materiallari.
Kurs   ishining   usullari.   Ishda   tarixiy-huquqiy,   qiyosiy-huquqiy,   formal-
yuridik, statistik va tizimli tahlil usullaridan foydalanildi.
Kurs   ishining   tuzilishi.   Ish   kirish,   uch   bob,   olti   paragraf,   xulosa   va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
5 I BOB. BMT XAVFSIZLIK KENGASHIDA VETO INSTITUTINING
NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Veto institutining tushunchasi, vujudga kelish tarixi va xalqaro
huquqdagi o‘rni
“Veto”   so‘zi   lotin   tilidan   olingan   bo‘lib,   “taqiqlayman”   degan   ma’noni
anglatadi.   Bu   atama   dastlab   Qadimgi   Rimda   xalq   tribunlarining   senat   va
magistratlar   qarorlarini   to‘xtatib   qo‘yish   huquqini   ifodalagan.   Keyinchalik   u
konstitutsiyaviy   huquqqa   ko‘chib,   davlat   boshlig‘ining   parlament   qabul   qilgan
qonunni   rad   etish   vakolatini   bildira   boshladi.   Xalqaro   huquqda   esa   veto   deganda
kollegial   organda   bitta   ishtirokchining   salbiy   ovozi   bilan   qaror   qabul   qilinishiga
to‘sqinlik qilish huquqi tushuniladi.
BMT   Xavfsizlik   Kengashidagi   veto   o‘ziga   xos   xususiyatga   ega.   Ustavning
o‘zida   “veto”   so‘zi   umuman   uchramaydi.   “ Bu   huquq   27-moddaning   uchinchi
bandidan   kelib   chiqadi:   protsedura   masalalaridan   tashqari   barcha   masalalar
bo‘yicha qarorlar “to‘qqiz a’zoning, shu jumladan barcha doimiy a’zolarning mos
tushadigan ovozlari” bilan qabul qilinadi ” 3
. Demak, veto mustaqil vakolat sifatida
emas,   balki   doimiy   a’zolarning   “mos   tushadigan   ovozlari”   talabining   teskari
tomoni   sifatida   mavjud.   Doimiy   a’zolardan   birining   qarshi   ovoz   berishi   qaror
qabul qilinmasligiga olib keladi, garchi qolgan o‘n to‘rt  a’zo uni yoqlagan bo‘lsa
ham.
Veto   institutining   ildizlari   Millatlar   Ligasi   tajribasiga   borib   taqaladi.   1919-
yilgi   Liga   Statutining   5-moddasiga   ko‘ra,   Liga   Kengashi   va   Assambleyasining
qarorlari,   qoida   tariqasida,   yig‘ilishda   ishtirok   etgan   barcha   a’zolarning   bir
ovozdan   roziligi   bilan   qabul   qilingan.   Bu   amalda   har   bir   davlatga   veto   huquqini
bergan   va   Liganing   1930-yillardagi   agressiya   holatlariga   –   Yaponiyaning
Manchjuriyaga,   Italiyaning   Efiopiyaga   bostirib   kirishiga   –   samarali   munosabat
bildira   olmasligining   sabablaridan   biriga   aylangan.   Shu   saboqdan   kelib   chiqib,
3
Birlashgan  Millatlar Tashkiloti  Ustavi. San-Fransisko, 1945-yil 26-iyun. 27-modda // BMT rasmiy sayti. – URL:
https://www.un.org/en/about-us/un-charter/full-text    
6 BMT asoschilari bir ovozdan qaror qabul qilish talabini faqat eng qudratli davlatlar
doirasi bilan cheklashga qaror qildilar.
Veto   formulasining   shakllanishi   Ikkinchi   jahon   urushi   yillarida   ittifoqchi
davlatlar   o‘rtasidagi   muzokaralar   bilan   bog‘liq.   1944-yil   avgust–oktabr   oylarida
Vashingtondagi  Dumbarton-Oks qasrida AQSh, Buyuk Britaniya, SSSR va Xitoy
vakillari   bo‘lajak   tashkilotning   loyihasini   ishlab   chiqdilar,   biroq   Xavfsizlik
Kengashidagi   ovoz   berish   tartibi   bo‘yicha   kelisha   olmadilar.   SSSR   doimiy
a’zolarga cheklanmagan veto huquqini berishni, jumladan, ular nizo tarafi bo‘lgan
holatlarda   ham,   talab   qildi.   Masala   1945-yil   fevralida   Yalta   konferensiyasida
“Yalta   formulasi”   deb   nom   olgan   murosaga   ko‘ra   hal   etildi:   protsedura
masalalarida veto qo‘llanilmaydi, nizolarni  tinch  yo‘l  bilan hal  etish  masalalarida
esa nizo tarafi bo‘lgan a’zo ovoz berishdan tiyiladi.
1945-yil aprel–iyun oylarida San-Fransisko konferensiyasida kichik va o‘rta
davlatlar   veto   institutiga   qattiq   e’tiroz   bildirdi.   Avstraliya,   Yangi   Zelandiya   va
Lotin   Amerikasi   mamlakatlari   uni   cheklash   bo‘yicha   qator   tuzatishlar   kiritdi.
Bunga javoban to‘rt homiy davlat  1945-yil 7-iyunda Xavfsizlik Kengashida ovoz
berish   tartibi   to‘g‘risidagi   bayonotni   e’lon   qilib,   doimiy   a’zolar   bu   huquqdan
“o‘zboshimchalik   bilan”   foydalanmasligini   va   xalqaro   tinchlik   uchun   alohida
mas’uliyatni   his   etishini   va’da   qildi.   Mazkur   va’dadan   so‘ng   veto   formulasi
kelishuv   asosida   qabul   qilindi,   chunki   yirik   davlatlar   usiz   tashkilotga   a’zo
bo‘lmasligini ochiq bildirgan edi.
Bir ishtirokchining roziligi bo‘lmasa qaror qabul qilinmasligi g‘oyasi tarixda
boshqa   shakllarda   ham   uchragan.   XVII–XVIII   asrlarda   Polsha–Litva   davlatining
Seymida amal qilgan “liberum veto” tamoyiliga ko‘ra, birgina deputatning e’tirozi
butun   sessiyani   to‘xtatib,   qabul   qilingan   barcha   qarorlarni   bekor   qilishi   mumkin
edi. Tarixchilar bu tamoyilni davlatning siyosiy zaiflashuvi va oxir-oqibat bo‘linib
ketishining sabablaridan biri sifatida baholaydi. Bu tarixiy misol veto institutining
ikki qirrali tabiatini yaqqol ko‘rsatadi: u ozchilikni himoya qilishi mumkin, ammo
cheklanmagan holda qo‘llanilganda butun tizimni falajlantiradi.
7 Zamonaviy   xalqaro   tashkilotlarda   ham   veto   bilan   teng   kuchli   mexanizmlar
mavjud,   biroq   ular   boshqacha   ko‘rinishda   namoyon   bo‘ladi.   Masalan,   Xalqaro
valyuta   jamg‘armasida   eng   muhim   qarorlar   ovozlarning   85   foizi   bilan   qabul
qilinadi,   AQShning   ovozlar   ulushi   esa   16   foizdan   ortiq   bo‘lgani   uchun   u   amalda
bunday  qarorlarga   to‘sqinlik  qilish   imkoniyatiga   ega.  Yevropa   Ittifoqida  umumiy
tashqi   va   xavfsizlik   siyosati   masalalari   bo‘yicha   qarorlar,   qoida   tariqasida,   bir
ovozdan qabul qilinadi, bu esa har bir a’zo davlatga amalda veto huquqini beradi.
Biroq   BMT   Xavfsizlik   Kengashidagi   vetoning   o‘ziga   xosligi   shundaki,   u   faqat
beshta   davlatga,   muddatsiz   va   tashkilotning   eng   muhim   –   tinchlik   va   xavfsizlik
sohasidagi   vakolatlariga   nisbatan   berilgan.Shunday   qilib,   veto   huquqiy   jihatdan
ham,   siyosiy   jihatdan   ham   murosaning   mahsulidir.   Uning   tarafdorlari   vetoni
“xavfsizlik   klapani”   deb   ataydi:   buyuk   davlatlar   o‘z   hayotiy   manfaatlariga   zid
qarorga   bo‘ysunishga   majbur   bo‘lmagani   uchun   ular   tashkilotni   tark   etmaydi   va
tizim   butunligicha   saqlanib   qoladi.   Millatlar   Ligasidan   AQSh   umuman   a’zo
bo‘lmagani,   SSSR   esa   chiqarib   yuborilgani,   Germaniya,   Yaponiya   va   Italiya   esa
chiqib ketgani hisobga olinsa, bu dalil asossiz emas. Muxoliflari esa vetoni suveren
tenglik   prinsipiga   zid   bo‘lgan,   Kengashni   paralich   holatiga   solib   qo‘yadigan   va
doimiy  a’zolarni   hamda   ularning   ittifoqchilarini   javobgarlikdan   himoya   qiladigan
imtiyoz sifatida baholaydi.
Xalqaro huquq tizimida veto institutining o‘rnini belgilashda Ustavning ikki
asosiy   qoidasini   uyg‘unlashtirish   zarur.   Bir   tomondan,   Ustavning   2-moddasi
birinchi   bandi   tashkilot   barcha   a’zolarining   suveren   tengligi   prinsipiga
asoslanishini   e’lon   qiladi.   Ikkinchi   tomondan,   24-moddaga   ko‘ra   a’zolar   xalqaro
tinchlik   va   xavfsizlikni   saqlash   bo‘yicha   asosiy   javobgarlikni   Xavfsizlik
Kengashiga yuklaydi va Kengash bu majburiyatlarni bajarishda ularning nomidan
harakat qilishiga rozilik beradi. Veto ana shu ikki  qoida o‘rtasidagi  keskinlikning
eng   yorqin   ifodasidir:   suveren   tenglik   e’lon   qilingan   tashkilotda   beshta   davlat
boshqalarga nisbatan sifat jihatidan boshqacha huquqiy maqomga ega.
Doktrinada   vetoning   huquqiy   tabiati   to‘g‘risida   turli   qarashlar   mavjud.
Ayrim   mualliflar   uni   doimiy   a’zolarning   sub’ektiv   huquqi,   ya’ni   o‘z   xohishiga
8 ko‘ra   amalga   oshiriladigan   imtiyoz   deb   hisoblaydi.   Boshqalar   esa   veto   Ustav
maqsadlari   bilan   bog‘langan   vakolat   ekanini,   demak,   undan   BMT   maqsad   va
prinsiplariga   zid   ravishda   foydalanib   bo‘lmasligini   ta’kidlaydi.   “ Ikkinchi
yondashuv   tarafdorlari   Ustavning   24-moddasi   ikkinchi   bandiga   tayanadi:   unga
ko‘ra   Kengash   o‘z   majburiyatlarini   bajarishda   “BMT   maqsad   va   prinsiplariga
muvofiq”   harakat   qiladi ” 4
.   Bu   nuqtayi   nazardan   veto   mutlaq   emas,   balki   Ustav
doirasida cheklangan vakolatdir.BMT tashkil topgan ilk yillardayoq xalqaro huquq
olimlari  veto institutiga tanqidiy baho bergan. Jumladan,  avstriyalik huquqshunos
Hans   Kelzen   1950-yilda   nashr   etilgan   “Birlashgan   Millatlar   huquqi”   asarida
Ustavning ovoz berish qoidalarini batafsil tahlil qilib, doimiy a’zolar ishtirokidagi
nizolarda   kollektiv   xavfsizlik   tizimi   amalda   ishlamay   qolishini   ko‘rsatgan   edi.
Uning   fikricha,   buyuk   davlatlarning   o‘zi   tinchlikni   buzgan   taqdirda   Kengash
ularga   nisbatan   majburlov   choralarini   qo‘llay   olmasligi   tizimning   tug‘ma
kamchiligidir.   Keyingi   o‘n   yilliklar   amaliyoti   bu   xulosaning   asosli   ekanini   bir
necha bor tasdiqladi.
Bu   bahsning   amaliy   ahamiyati   katta.   Agar   veto   mutlaq   sub’ektiv   huquq
bo‘lsa, uni cheklash faqat Ustavga tuzatish kiritish orqali, ya’ni doimiy a’zolarning
o‘zlari roziligi bilan amalga oshirilishi mumkin. Agar veto Ustav maqsadlari bilan
cheklangan vakolat bo‘lsa, uning suiiste’mol qilinishi alohida huquqiy oqibatlarga
olib kelishi, uning qonuniyligi esa xalqaro huquqning boshqa normalari, jumladan,
imperativ   normalar   nuqtayi   nazaridan   baholanishi   mumkin.   Keyingi   boblarda
ko‘rib   chiqiladigan   islohot   tashabbuslarining   ko‘pchiligi   aynan   ikkinchi
yondashuvga tayanadi.
1.2. BMT Xavfsizlik Kengashida veto huquqining qo‘llanilish tartibi va
huquqiy asoslari
Xavfsizlik   Kengashi   15   a’zodan   iborat   bo‘lib,   ulardan   beshtasi   –   Xitoy,
Fransiya,   Rossiya   Federatsiyasi,   Buyuk   Britaniya   va   AQSh   –   Ustavning   23-
moddasiga ko‘ra doimiy a’zolardir. Qolgan o‘n a’zo Bosh Assambleya tomonidan
4
Simma B., Khan D.-E., Nolte G., Paulus A. (eds.) The Charter of the United Nations: A Commentary. – 3rd ed. –
Oxford: Oxford University Press, 2012. – Vol. I.
9 ikki   yil   muddatga   saylanadi.   Dastlab   Kengash   11   a’zodan   iborat   edi;   1963-yilda
Bosh Assambleyaning  1991 A (XVIII)-son rezolyutsiyasi  bilan qabul qilingan va
1965-yilda   kuchga   kirgan   tuzatish   bilan   doimiy   bo‘lmagan   a’zolar   soni   oltitadan
o‘ntaga   oshirildi.   Shu   bilan   birga,   qaror   qabul   qilish   uchun   zarur   ovozlar   soni
yettitadan   to‘qqiztaga   ko‘paytirildi.   Bu   –   Ustavning   Xavfsizlik   Kengashiga   oid
qismiga   kiritilgan   yagona   tarkibiy   o‘zgarish   bo‘lib,   veto   institutining   o‘ziga   daxl
qilmagan.
Vetoning   ahamiyatini   to‘g‘ri   tushunish   uchun   Xavfsizlik   Kengashi
qarorlarining   yuridik   kuchini   ham   hisobga   olish   zarur.   Ustavning   25-moddasiga
ko‘ra   BMT   a’zolari   Kengash   qarorlariga   bo‘ysunish   va   ularni   bajarish
majburiyatini   oladi.   Bu   xususiyat   Kengashni   boshqa   xalqaro   organlardan   ajratib
turadi:   uning  VII   bob  asosidagi   qarorlari   barcha   davlatlar   uchun   majburiy  bo‘lib,
Ustavning   103-moddasiga   muvofiq   boshqa   xalqaro   shartnomalar   bo‘yicha
majburiyatlardan   ustun   turadi.   Aynan   shu   sababli   Kengashda   qaror   qabul
qilinishiga  to‘sqinlik  qilish  imkoniyati   juda  katta  siyosiy   va  huquqiy  vaznga  ega.
Veto   orqali   doimiy   a’zo   nafaqat   muayyan   qarorni,   balki   butun   dunyo   davlatlari
uchun   majburiy   bo‘ladigan   huquqiy   oqibatlarning   yuzaga   kelishini   ham   to‘xtatib
qo‘yadi.
Ustavning 27-moddasi ovoz berish tartibini ikki toifaga ajratadi. Protsedura
masalalari bo‘yicha qarorlar istalgan to‘qqiz a’zoning ovozi bilan qabul qilinadi va
bu   yerda   veto   qo‘llanilmaydi.   Kun   tartibini   tasdiqlash,   majlisga   davlatlarni   taklif
etish, yordamchi organlar tuzish kabi masalalar protsedura masalalari hisoblanadi.
Boshqa barcha masalalar bo‘yicha esa to‘qqiz ovoz va barcha doimiy a’zolarning
roziligi   talab  etiladi.   Xalqaro  tinchlikka   tahdid  mavjudligini   aniqlash,   sanksiyalar
joriy   etish,   tinchlikparvar   operatsiyalar   mandatini   tasdiqlash,   kuch   ishlatishga
ruxsat   berish,   Bosh   kotib   nomzodini   tavsiya   etish   va   yangi   a’zolarni   qabul   qilish
masalalari ana shunday masalalar jumlasiga kiradi.
Qaysi   masala   protsedura   masalasi   ekanini   aniqlash   masalasining   o‘zi   ham
ko‘pincha   mazmunga   oid   hisoblanadi.   Bu   holat   “ikki   karra   veto”   deb   ataladigan
hodisani   yuzaga   keltiradi:   doimiy   a’zo   avval   masalani   mazmunga   oid   deb
10 tasniflash   bo‘yicha   veto   qo‘llaydi,   so‘ngra   qarorning   o‘ziga   nisbatan   yana   veto
qo‘yadi.   Mazkur   amaliyot   asosan   BMT   faoliyatining   dastlabki   yillarida
qo‘llanilgan. Keyinchalik Kengash amaliyotida bunday holatlar kamaygan, ammo
nazariy imkoniyat sifatida saqlanib qolmoqda.
Veto   institutini   talqin   qilishda   Kengash   amaliyotida   shakllangan   muhim
qoida – doimiy a’zoning ovoz berishdan tiyilishi veto hisoblanmasligi. Ustav matni
“barcha doimiy a’zolarning mos tushadigan ovozlari”ni talab qilsa-da, 1946-yildan
boshlab Kengash doimiy a’zoning betaraf qolishini qarorga to‘sqinlik qilmaydigan
holat sifatida izchil qabul qilib keldi.  “ Xalqaro Sud 1971-yil 21-iyundagi Namibiya
bo‘yicha   maslahat   xulosasida   bu   amaliyot   BMT   a’zolari   tomonidan   umumiy   tan
olinganini   va   tashkilotning   umumiy   amaliyotiga   aylanganini   qayd   etdi ” 5
.   Shu
sababli   bugungi   kunda   doimiy   a’zolar   qarorni   bloklamaslik,   lekin   uni   qo‘llab-
quvvatlamaslik uchun betaraf qolish usulidan keng foydalanadi.
Doimiy a’zoning majlisda umuman qatnashmasligi masalasi ham amaliyotda
muhim ahamiyat kasb etgan. 1950-yil yanvar–avgust oylarida SSSR Xitoy o‘rnini
Xitoy   Xalq   Respublikasi   vakillari   egallamagani   sababli   Kengash   majlislarini
boykot qildi. Aynan shu davrda, 1950-yil iyun–iyul oylarida, Kengash Koreyadagi
vaziyat bo‘yicha 82, 83 va 84-son rezolyutsiyalarni qabul qilib, Janubiy Koreyaga
harbiy   yordam   ko‘rsatishga   va   BMT   bayrog‘i   ostida   birlashgan   qo‘mondonlik
tuzishga ruxsat berdi. SSSR bu qarorlarni noqonuniy deb hisobladi, biroq Kengash
amaliyotida   doimiy   a’zoning   yo‘qligi,   xuddi   betaraf   qolish   kabi,   qaror   qabul
qilinishiga   to‘sqinlik   qilmaydi   degan   yondashuv   shakllandi.   Bu   voqeadan   keyin
doimiy   a’zolar   Kengash   majlislarini   boykot   qilish   o‘rniga   vetodan   foydalanishni
afzal ko‘ra boshladi.
Ustavning 27-moddasi uchinchi  bandida yana bir muhim qoida mavjud: VI
bob, ya’ni nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish bo‘yicha qarorlar qabul qilishda nizo
tarafi bo‘lgan a’zo ovoz berishdan tiyilishi shart. Bu qoida “Yalta formulasi”ning
ifodasi   bo‘lib,   nazariy   jihatdan   doimiy   a’zo   o‘zi   ishtirok   etgan   nizoda   vetodan
5
Legal   Consequences   for   States   of   the   Continued   Presence   of   South   Africa   in   Namibia   (South   West   Africa)
notwithstanding Security Council Resolution 276 (1970). Advisory Opinion of 21 June 1971 // I.C.J. Reports 1971.
– P. 16, para. 22. – URL:  https://www.icj-cij.org/case/53  
11 foydalanishiga   to‘sqinlik   qiladi.   Biroq   amalda   bu   norma   deyarli   qo‘llanilmaydi.
Buning   sababi   shundaki,   qaysi   masala   “nizo”,   qaysi   biri   “vaziyat”   ekanini
aniqlash,   shuningdek,   qarorning   VI   yoki   VII   bobga   asoslanishini   belgilash   yana
o‘sha   Kengashning,   demakki,   doimiy   a’zolarning   ixtiyoriga   bog‘liq.   VII   bob
bo‘yicha   majburlov   choralariga   nisbatan   esa   bunday   cheklov   umuman   nazarda
tutilmagan.
Veto   huquqi   Ustavning   boshqa   qator   moddalarida   ham   ahamiyatga   ega.
Yangi   a’zolarni   qabul   qilish   (4-modda),   a’zolikni   to‘xtatib   turish   (5-modda),
tashkilotdan   chiqarish   (6-modda),   Bosh   kotibni   tayinlash   (97-modda)   Xavfsizlik
Kengashining   tavsiyasi   asosida   amalga   oshiriladi,   bu  esa   doimiy   a’zolarga   ushbu
masalalarda   ham   hal   qiluvchi   ta’sir   beradi.   Ayniqsa   muhimi,   Ustavning   108   va
109-moddalariga   ko‘ra   Ustavga   kiritiladigan   tuzatishlar   barcha   doimiy   a’zolarni
o‘z ichiga olgan holda BMT a’zolarining uchdan ikki qismi tomonidan ratifikatsiya
qilingandan keyingina kuchga kiradi. Demak, veto institutining o‘zini o‘zgartirish
ham   veto   bilan   himoyalangan.   Bu   “yopiq   doira”   islohotning   asosiy   huquqiy
to‘sig‘idir.
Veto   nafaqat   rezolyutsiya   loyihasining   o‘ziga,   balki   unga   kiritilgan   tuzatishlarga
nisbatan   ham   qo‘llanilishi   mumkin.   Masalan,   2025-yil   24-fevralda   Ukraina
masalasi   bo‘yicha   rezolyutsiya   loyihasini   muhokama   qilishda   Rossiya
Federatsiyasi  loyihaga taklif etilgan ikki tuzatishga veto qo‘ydi. Bunday amaliyot
doimiy   a’zoga   qarorning   umumiy   yo‘nalishini   qabul   qilgan   holda   uning   alohida
qoidalarini   bloklash   imkonini   beradi   va   veto   vositasining   moslashuvchanligini
ko‘rsatadi.Vetoning   yana   bir   o‘ziga   xos   ko‘rinishi   BMT   Bosh   kotibini   saylash
jarayonida namoyon bo‘ladi. Ustavning 97-moddasiga ko‘ra Bosh kotib Xavfsizlik
Kengashining   tavsiyasi   bilan   Bosh   Assambleya   tomonidan   tayinlanadi,
Kengashning tavsiyasi esa mazmunga oid masala hisoblanadi. Nomzodlar bo‘yicha
dastlabki  yopiq  ovoz  berishlarda  doimiy  a’zolar   alohida  rangdagi   byulletenlardan
foydalanadi,   bu   esa   ularning   salbiy   munosabati   boshqa   a’zolarga   darhol   ma’lum
bo‘lishini   ta’minlaydi.   1996-yilda   AQSh   Butros   Butros-G‘olining   ikkinchi
muddatga   qayta   saylanishiga   veto   qo‘ygani   bu   jarayonda   vetoning   hal   qiluvchi
12 rolini   ko‘rsatgan.   2016-yilda   esa   Bosh   Assambleya   tashabbusi   bilan
nomzodlarning   ochiq   muloqotlari   joriy   etilib,   saylov   jarayonining   shaffofligi
birmuncha oshirildi.
“ Kengash   protsedurasining   amaliy   jihatlari   ham   vetoning   ta’sirini
kuchaytiradi.   Rasmiy   ovoz   berishga   qo‘yilmagan,   ammo   doimiy   a’zo   veto
qo‘llashi   bilan   tahdid   qilgani   sababli   muhokamadan   olib   tashlangan   loyihalar
“yashirin veto” deb ataladi. Bunday holatlar rasmiy statistikada aks etmaydi, biroq
Kengashning   ko‘plab   muhim   masalalar   bo‘yicha   jim   turishiga   sabab   bo‘ladi.
Loyiha   matnlarini   doimiy   a’zolar   o‘rtasidagi   norasmiy   maslahatlashuvlarda
kelishib   olish   amaliyoti   ham   doimiy   bo‘lmagan   a’zolarning   ta’sirini   sezilarli
darajada kamaytiradi ” 6
.
Kengash ish usullarini takomillashtirish maqsadida Kengash raisining 2017-
yil  30-avgustdagi   S/2017/507-son  eslatmasi   qabul  qilindi.  Unda Kengash   a’zolari
o‘rtasidagi   maslahatlashuvlarning   ochiqligini   oshirish,   loyihalar   bo‘yicha   barcha
a’zolarni   o‘z   vaqtida   xabardor   qilish   va   “qalam   egasi”   tizimini   yanada   inklyuziv
qilish   bo‘yicha   kelishuvlar   mustahkamlandi.   Garchi   bu   hujjat   vetoga   bevosita
taalluqli   bo‘lmasa-da,   u   Kengash   qarorlari   tayyorlanish   jarayonining   shaffofligini
oshirish   orqali   doimiy   bo‘lmagan   a’zolarning   ishtirokini   kengaytirishga   xizmat
qiladi.
6
Sievers L., Daws S. The Procedure of the UN Security Council. – 4th ed. – Oxford: Oxford University Press, 2014.
13 II BOB. VETO INSTITUTINI ISLOH QILISHNING XALQARO-
HUQUQIY MEXANIZMLARI
2.1. Veto huquqidan foydalanish amaliyoti va uning BMT Xavfsizlik Kengashi
faoliyatiga ta’siri
Veto   huquqidan   foydalanish   dinamikasi   xalqaro   munosabatlar   tarixining
o‘ziga   xos   ko‘zgusidir.   Xavfsizlik   Kengashi   protsedurasi   bo‘yicha   yuritiladigan
ma’lumotlar   bazasiga   ko‘ra,   1946-yildan   2025-yil   sentabrigacha   doimiy   a’zolar
264 ta taklifni bloklab, jami 318 marta veto qo‘llagan.  “ Shundan SSSR va Rossiya
Federatsiyasi   155   marta,   AQSh   94   marta,   Buyuk   Britaniya   30   marta,   Xitoy   21
marta,   Fransiya   esa   18   marta   vetodan   foydalangan ” 7
.   Diqqatga   sazovor   jihati
shundaki,   Buyuk   Britaniya   va   Fransiya   1989-yildan   buyon   bir   marta   ham   veto
qo‘llamagan.
Vetodan foydalanishni davrlarga ajratib tahlil qilish mumkin. Birinchi davr –
1946–1960-yillar   –   asosan   SSSR   vetolari   bilan   tavsiflanadi.   Bu   davrda   Sovet
Ittifoqi   G‘arb   davlatlari   ko‘pchilikni   tashkil   etgan   Kengashda   o‘z   pozitsiyasini
himoya qilish uchun vetodan muntazam foydalangan. Statistikaga ko‘ra, 60 ta veto
yangi   a’zolarni   BMTga   qabul   qilishga   qarshi   qo‘llangan   bo‘lib,   ularning   51   tasi
SSSRga tegishli. Bu davr vetoning “sovuq urush quroli”ga aylanganini ko‘rsatadi.
Ikkinchi   davr   –   1970–1980-yillar   –   AQSh   vetolarining   ko‘payishi   bilan
ajralib   turadi.   Bu   davrda   AQSh   Isroil   va   Janubiy   Afrika   rejimiga,   shuningdek,
Markaziy   Amerikadagi   siyosatiga   taalluqli   rezolyutsiyalarni   bloklagan.   AQSh
1970-yilgacha   bitta   ham   veto   qo‘llamagani   hisobga   olinsa,   bu   o‘zgarish   BMT
tarkibining   dekolonizatsiya   natijasida   kengayishi   va   Kengashda   AQSh
pozitsiyasini qo‘llab-quvvatlamaydigan davlatlar sonining ortishi bilan bog‘liq edi.
Uchinchi   davr   –   sovuq   urush   tugaganidan   keyingi   1990-yillar   –   veto
qo‘llanilishining   keskin   kamayishi   bilan   tavsiflanadi.   Bu   yillarda   Kengash   misli
ko‘rilmagan   faollik   ko‘rsatdi:   sobiq   Yugoslaviya   va   Ruanda   bo‘yicha   xalqaro
tribunallar   tashkil   etildi,   ko‘plab   tinchlikparvar   operatsiyalar   boshlandi,   Iroq   va
7
Overview   of   vetoes   cast   from   1946   to   present   (as   of   18   September   2025)   [Elektron   resurs]   //   Security   Council
Procedure. – URL: https://www.scprocedure.org/_files/ugd/54a569_5119991a76584ea886bfa979303ee845.pdf 
14 boshqa davlatlarga nisbatan sanksiyalar joriy etildi. Bu davr veto institutining o‘zi
emas,   balki   doimiy   a’zolar   o‘rtasidagi   munosabatlar   Kengash   samaradorligini
belgilashini yaqqol ko‘rsatdi.
To‘rtinchi   davr   2011-yildan   boshlanadi.   Suriyadagi   fuqarolar   urushi
bo‘yicha Rossiya va Xitoy o‘nlab loyihalarni bloklab qo‘ydi. Bu loyihalar orasida
kimyoviy qurol qo‘llanilishini tergov qilish mexanizmini uzaytirish, insonparvarlik
yordamini   chegara   orqali   yetkazish   va   vaziyatni   Xalqaro   jinoyat   sudiga   yuborish
to‘g‘risidagi   takliflar   bor   edi.   1990-yildan   buyon   Rossiya   41   marta,   AQSh   27
marta,   Xitoy   18   marta   veto   qo‘llagan.   Keyingi   yillarda   vetolar   tobora   o‘tkir
xalqaro inqirozlar bilan bog‘lanib bormoqda.
Suriya   inqirozi   doirasidagi   vetolarning   insonparvarlik   oqibatlari   ayniqsa
og‘ir   bo‘ldi.   Kengash   2014-yildan   boshlab   Suriyaning   shimoli-g‘arbiga   Turkiya
chegarasi orqali insonparvarlik yordamini yetkazish mexanizmini tasdiqlab kelgan
edi.   Biroq   bu   mexanizm   bosqichma-bosqich   qisqartirildi   va   2023-yil   iyulida
Rossiya uni uzaytirishga oid loyihaga veto qo‘ydi. Natijada millionlab odamlarga
yordam   yetkazishning   huquqiy   asosi   Kengash   darajasida   yo‘qoldi   va   bu   masala
Suriya   hukumati   bilan   ikki   tomonlama   kelishuvlar   orqali   hal   etilishiga   to‘g‘ri
keldi. 2023-yil avgustida esa Rossiya Malidagi sanksiya rejimi va uning ekspertlar
guruhi   mandatini   uzaytirishga   veto   qo‘ydi,   natijada   bu   rejim   ham   to‘xtatildi.   Bu
misollar   veto   nafaqat   yangi   choralarni,   balki   mavjud   mexanizmlarning   davom
etishini ham to‘xtatishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Xitoyning   vetolari   soni   nisbatan   kam   bo‘lsa-da,   ular   asosan   Rossiya   bilan
birgalikda   qo‘llangani   bilan   ajralib   turadi.   2007-yil   yanvarida   ikki   davlat
Myanmadagi   inson   huquqlari   vaziyatiga   oid,   2008-yil   iyulida   esa   Zimbabve
hukumatiga nisbatan   sanksiyalar   joriy  etishni   nazarda  tutgan  loyihalarni  blokladi.
2019-yil   fevralida   Venesueladagi   siyosiy   inqiroz   bo‘yicha   loyiha   ham   shu   tarzda
qabul   qilinmadi.   Bu   ikki   davlat   o‘z   pozitsiyasini   davlatlarning   ichki   ishlariga
aralashmaslik   va   suverenitetni   hurmat   qilish   prinsiplari   bilan   asoslaydi.   Ularning
nazarida   Kengash   ichki   siyosiy   masalalarni   xalqaro   tinchlikka   tahdid   sifatida
baholab,   o‘z   vakolatlari   doirasidan   chiqmasligi   lozim.   Bu   holat   veto   atrofidagi
15 bahslar   faqat   siyosiy   manfaatlar   to‘qnashuvi   emas,   balki   Ustav   prinsiplarini
turlicha talqin qilish bilan ham bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.
2022-yil   25-fevralda Rossiya  Ukrainaga  qarshi   harbiy  amallarni  qoralovchi
va   qo‘shinlarni   olib   chiqishni   talab   qiluvchi   rezolyutsiya   loyihasiga   veto   qo‘ydi.
Shu yilning sentabrida u Ukrainaning to‘rt viloyatida o‘tkazilgan referendumlarni
noqonuniy   deb   e’lon   qiluvchi   loyihani   ham   blokladi.   Bu   holatlar   BMT   tarixida
doimiy   a’zo   o‘zi   bevosita   ishtirok   etgan   qurolli   mojaro   bo‘yicha   qarorlarni
bloklashining   eng   yaqqol   namunalari   bo‘ldi.   2024-yil   martida   Rossiya   KXDRga
nisbatan   sanksiyalar   ijrosini   kuzatuvchi   ekspertlar   guruhi   mandatini   uzaytirishga
ham   veto   qo‘ydi,   natijada   2009-yildan   beri   faoliyat   yuritib   kelgan   mexanizm
to‘xtatildi.
AQSh   ham   so‘nggi   yillarda   Yaqin   Sharq   bo‘yicha   qator   vetolar   qo‘lladi.
2023-yil   oktabridan   boshlab   G‘azo   sektorida   o‘t   ochishni   to‘xtatish   va
insonparvarlik yordamini ta’minlashga chaqiruvchi bir nechta loyiha AQSh vetosi
bilan   bloklandi.   Jumladan,   2025-yil   4-iyun   va   18-sentabrda   ovozga   qo‘yilgan
loyihalar   Kengashning   14   a’zosi   tomonidan   qo‘llab-quvvatlanganiga   qaramay,
faqat bitta qarshi ovoz tufayli qabul qilinmadi.  “ 2020-yildan buyon AQSh 14 marta
veto   qo‘llagan   bo‘lib,   ulardan   ikkitasidan   tashqari   barchasi   Isroil–Falastin
masalasiga taalluqli ” 8
.
Vetoning ta’siri Kengashning yordamchi organlari faoliyatida ham seziladi.
Sanksiya   qo‘mitalari,   jumladan,   “Al-Qoida”   va   “IShID”ga   qarshi   sanksiyalar
bo‘yicha   1267-son   qo‘mita   qarorlarni   konsensus   asosida   qabul   qiladi.   Bu   esa
amalda nafaqat doimiy, balki doimiy bo‘lmagan a’zolarga ham shaxslarni sanksiya
ro‘yxatiga   kiritish   yoki   undan   chiqarishga   to‘sqinlik   qilish   imkonini   beradi.   Shu
tariqa Kengash tizimida rasmiy vetodan tashqari “konsensus vetosi” deb ataladigan
mexanizm   ham   amal   qiladi.   Uning   shaffofligi   past   bo‘lib,   qaror   qabul   qilmaslik
sabablari ko‘pincha ochiqlanmaydi.
BMTga   a’zolik   masalasi   ham   veto   bilan   chambarchas   bog‘liq   bo‘lib
qolmoqda.   2024-yil   18-aprelda   AQSh   Falastin   Davlatini   BMTga   to‘laqonli   a’zo
8
The   Veto:   UN   Security   Council   Working   Methods   [Elektron   resurs]   //   Security   Council   Report.   –   URL:
https://www.securitycouncilreport.org/un-security-council-working-methods/the-veto.php 
16 sifatida qabul qilishni tavsiya etuvchi rezolyutsiya loyihasiga veto qo‘ydi, holbuki
loyiha Kengashning 12 a’zosi tomonidan qo‘llab-quvvatlangan edi. Shundan so‘ng
Bosh   Assambleya   2024-yil   10-mayda   Falastinning   kuzatuvchi   sifatidagi
huquqlarini   kengaytiruvchi   rezolyutsiyani   ko‘pchilik   ovoz   bilan   qabul   qildi   va
Kengashni   masalani   qayta   ko‘rib   chiqishga   chaqirdi.   Bu   holat   veto   bir   organda
qarorni bloklagan taqdirda boshqa organning siyosiy ta’siri qanday ishga tushishini
ko‘rsatuvchi muhim misol bo‘ldi.
Vetoning   Kengash   faoliyatiga   ta’siri   faqat   bloklangan   loyihalar   soni   bilan
o‘lchanmaydi.   Birinchidan,   veto   tahdidining   o‘zi   Kengashni   ko‘plab   muhim
masalalarni   kun   tartibiga   kiritishdan   tiyib   turadi.   Ikkinchidan,   qabul   qilinayotgan
rezolyutsiyalar matni barcha doimiy a’zolarni qanoatlantirish uchun yumshatiladi,
natijada ular ko‘pincha noaniq va amaliy jihatdan zaif bo‘lib qoladi. Uchinchidan,
Kengashda   kelishuvga   erishilmasligi   xalqaro   tinchlik   va   xavfsizlikni   ta’minlash
vazifasini   mintaqaviy   tashkilotlar,   davlatlar   koalitsiyalari   yoki   yakka   tartibdagi
harakatlarga   o‘tkazib   yuboradi,   bu   esa   Ustavda   belgilangan   kollektiv   xavfsizlik
tizimini   zaiflashtiradi.Shu   bilan   birga,   Kengash   faoliyatini   faqat   vetolar   orqali
baholash noto‘g‘ri bo‘lar edi. Kengash har yili o‘nlab rezolyutsiyalar qabul qiladi,
ularning aksariyati bir ovozdan yoki keng qo‘llab-quvvatlash bilan. Tinchlikparvar
operatsiyalar   mandatlari,   sanksiya   rejimlari,   terrorizmga   qarshi   kurash   bo‘yicha
qarorlar  muntazam  ravishda  yangilanadi.  Muammo  shundaki,  eng keskin  va  ko‘p
qurbonlarga   sabab   bo‘layotgan   inqirozlar   –   aynan   doimiy   a’zolar   yoki   ularning
yaqin   ittifoqchilari   manfaatlari   daxldor   bo‘lgan   holatlar   –   Kengashning   harakat
doirasidan   tashqarida   qolmoqda.   Aynan   shu   nomutanosiblik   islohot   zaruratini
keltirib chiqarmoqda.
2.2. Veto institutini isloh qilish bo‘yicha xalqaro tashabbuslar va
davlatlarning pozitsiyalari
Veto   institutini   cheklashga   qaratilgan   dastlabki   huquqiy   mexanizm   BMT
faoliyatining ilk yillarida yuzaga keldi. 1950-yil 3-noyabrda Bosh Assambleya 377
A (V)-son “Tinchlik uchun birlik” rezolyutsiyasini  qabul qildi.   “ Unga ko‘ra, agar
17 Xavfsizlik   Kengashi   doimiy   a’zolar   o‘rtasida   bir   ovozlilik   yo‘qligi   sababli
tinchlikka   tahdid,   tinchlikni   buzish   yoki   agressiya   holatida   o‘z   asosiy
javobgarligini bajara olmasa, Bosh Assambleya masalani darhol ko‘rib chiqib, a’zo
davlatlarga   kollektiv   choralar   ko‘rish   bo‘yicha   tavsiyalar   berishi   mumkin ” 9
.
Rezolyutsiya   asosida   o‘nlab   favqulodda   maxsus   sessiyalar   chaqirilgan,   jumladan,
2022-yilda   Ukraina   bo‘yicha   va   Falastin   masalasi   bo‘yicha   qayta   tiklangan
favqulodda sessiyalar.
So‘nggi   o‘n   yillikda   veto   bo‘yicha   eng   muhim   normativ   yangilik   2022-yil
26-aprelda   Bosh   Assambleya   tomonidan   ovozga   qo‘yilmasdan   qabul   qilingan
76/262-son rezolyutsiya bo‘ldi.  “ Lixtenshteyn tashabbusi bilan ishlab chiqilgan va
80 dan ortiq davlat hammualliflik qilgan bu hujjatga ko‘ra, Xavfsizlik Kengashida
doimiy   a’zolardan   biri   yoki   bir   nechtasi   veto   qo‘llagan   har   bir   holatda   Bosh
Assambleya raisi o‘n ish kuni ichida yalpi majlis chaqiradi va unda veto qo‘llangan
vaziyat   muhokama   qilinadi.   Veto   qo‘llagan   davlatlarga   esa   munozarada   birinchi
bo‘lib so‘zga chiqish imkoniyati beriladi ” 10
.
76/262-son   rezolyutsiya   vetoni   huquqiy   jihatdan   cheklamaydi,   lekin   uning
siyosiy narxini oshiradi. Endi har bir veto avtomatik ravishda butun BMT a’zolari
oldida   ochiq   izohlanishi   kerak   bo‘lgan   voqeaga   aylandi.   Shuningdek,   Xavfsizlik
Kengashidan   Bosh   Assambleyaga   ushbu   masala   bo‘yicha  maxsus   hisobot   taqdim
etish   taklif   qilinadi.   Shu   tariqa   veto   institutiga   nisbatan   “hisobdorlik   mexanizmi”
yaratildi   va   mazkur   tartib   Kengash   va   Bosh   Assambleya   o‘rtasidagi
munosabatlarni   muvozanatlashtirish   yo‘lidagi   muhim   qadam   sifatida
baholanmoqda.
Veto bo‘yicha boshqa muhim tashabbus – ommaviy vahshiyliklar holatlarida
vetodan   voz   kechish   g‘oyasidir.   2015-yilda   Fransiya   va   Meksika   ommaviy
vahshiyliklar   sodir   etilganda   veto   huquqini   to‘xtatib   turish   to‘g‘risidagi   Siyosiy
deklaratsiyani ilgari surdi. Unga ko‘ra, doimiy a’zolar genotsid, insoniyatga qarshi
9
Uniting   for   Peace:   UN   General   Assembly   Resolution   377   (V)   of   3   November   1950.   –   URL:
https://undocs.org/A/RES/377(V) 
10
Standing   mandate   for   a   General   Assembly   debate   when   a   veto   is   cast   in   the   Security   Council:   UN   General
Assembly Resolution 76/262 of 26 April 2022. – URL: https://undocs.org/A/RES/76/262 
18 jinoyatlar   va   keng   ko‘lamli   harbiy   jinoyatlarning   oldini   olish   yoki   to‘xtatishga
qaratilgan   qarorlarga   nisbatan   ixtiyoriy   ravishda   veto   qo‘llamaslik   majburiyatini
olishi   kerak.   Deklaratsiyani   100   dan   ortiq   davlat   qo‘llab-quvvatlagan,   ammo
doimiy a’zolardan uni faqat tashabbuskor Fransiya to‘liq qo‘llab-quvvatlaydi.
Mazkur   yo‘nalishdagi   tashabbuslarning   institutsional   tayanchi   2013-yilda
tashkil   etilgan   “Hisobdorlik,   uyg‘unlik   va   shaffoflik”   guruhi   bo‘ldi.   Guruh   turli
mintaqalardagi   kichik   va   o‘rta   davlatlarni   birlashtirib,   Kengash   a’zoligiga
da’vogarlik qilmasdan, uning ish usullarini takomillashtirishga e’tibor qaratdi. Bu
yondashuv   muhim   afzallikka   ega:   u   Kengash   tarkibi   bo‘yicha   bahslarni   chetlab
o‘tib,   barcha   davlatlar   uchun   maqbul   bo‘lgan   amaliy   takliflarni   ilgari   surish
imkonini beradi.
Shu   yo‘nalishdagi   yana   bir   hujjat   –   “Hisobdorlik,   uyg‘unlik   va   shaffoflik”
guruhi   tomonidan   2015-yilda   ishlab   chiqilgan   Xavfsizlik   Kengashining   genotsid,
insoniyatga   qarshi   jinoyatlar   yoki   harbiy   jinoyatlarga   qarshi   harakatlari
to‘g‘risidagi Xulq-atvor kodeksidir.  “ Kodeksni imzolagan davlatlar Kengash a’zosi
bo‘lgan   taqdirda   bunday   jinoyatlarning   oldini   olish   yoki   ularni   to‘xtatishga
qaratilgan   har   qanday   ishonchli   loyihaga   qarshi   ovoz   bermaslik   majburiyatini
oladi ” 11
.   Kodeksni   120   dan   ortiq   davlat   qo‘llab-quvvatlagan,   bu   esa   xalqaro
hamjamiyatning   aksariyati   vetoning   eng   og‘ir   jinoyatlar   holatida   qo‘llanilishini
qabul qilib bo‘lmas deb hisoblashini ko‘rsatadi.
Veto   islohotiga   oid   g‘oyalar   1990-yillarda   ham   ilgari   surilgan   edi.   1997-
yilda   Bosh   Assambleya   raisi,   malayziyalik   diplomat   Razali   Ismoil   Kengashni   24
a’zogacha kengaytirish va yangi doimiy a’zolarga veto bermaslik, mavjud doimiy
a’zolarni   esa   vetoni   faqat   Ustavning   VII   bobi   bo‘yicha   masalalarda   qo‘llashga
chaqirish rejasini taklif qildi. 2005-yilda BMT Bosh kotibi Kofi Annan “Kengroq
erkinlikda”   ma’ruzasida   Kengashni   24   a’zogacha   kengaytirishning   ikki   modelini
taqdim etdi, biroq har ikkalasida ham yangi o‘rinlar veto huquqisiz nazarda tutildi.
2005-yilgi   Butunjahon   sammiti   yakuniy   hujjatida   esa   davlatlar   aholini   genotsid,
11
Letter   dated   14   December   2015   from   the   Permanent   Representative   of   Liechtenstein   to   the   United   Nations
addressed   to   the   Secretary-General.   Code   of   conduct   regarding   Security   Council   action   against   genocide,   crimes
against humanity or war crimes. UN Doc. A/70/621–S/2015/978. – URL:  https://undocs.org/A/70/621  
19 harbiy jinoyatlar, etnik tozalash va insoniyatga qarshi jinoyatlardan himoya qilish
mas’uliyatini tan oldi, bu keyinchalik veto islohoti bo‘yicha takliflarning g‘oyaviy
asosiga aylandi.
2012-yilda   Kosta-Rika,   Iordaniya,   Lixtenshteyn,   Singapur   va
Shveysariyadan iborat “Kichik beshlik” guruhi Kengash ish usullarini yaxshilashga
qaratilgan   rezolyutsiya   loyihasini   Bosh   Assambleyaga   taqdim   etdi.   Loyihada
doimiy   a’zolarni   ommaviy   vahshiyliklar   holatida   veto   qo‘llashdan   tiyilishga   va
veto   qo‘llanganda   uning   sabablarini   tushuntirishga   chaqirish   ko‘zda   tutilgan   edi.
Doimiy   a’zolarning   kuchli   bosimi   ostida   loyiha   ovozga   qo‘yilmasdan   qaytarib
olindi.   Biroq   undagi   g‘oyalar   keyinchalik   Xulq-atvor   kodeksi   va   76/262-son
rezolyutsiyada   o‘z   ifodasini   topdi,   bu   esa   xalqaro   huquqda   g‘oyalarning
bosqichma-bosqich yetilib borishini ko‘rsatadi.
“ Veto   islohoti   masalasi   Xavfsizlik   Kengashini   isloh   qilish   bo‘yicha
davlatlararo   muzokaralar   doirasida   ham   muhokama   qilinadi.   Bu   muzokaralar
2008-yilda Bosh Assambleyaning 62/557-son qarori asosida tashkil etilgan bo‘lib,
2009-yildan   buyon   besh   asosiy   yo‘nalish   bo‘yicha   olib   boriladi:   a’zolik   toifalari,
veto   masalasi,   mintaqaviy   vakillik,   kengaytirilgan   Kengash   hajmi   va   ish   usullari
hamda   Kengash   va   Bosh   Assambleya   munosabatlari ” 12
.   Muzokaralar   o‘n   besh
yildan   ortiq   davom   etayotgan   bo‘lsa-da,   yagona   muzokara   matniga   hali
erishilmagan.
Davlatlar   guruhlarining   pozitsiyalari   bir-biridan   sezilarli   farq   qiladi.   Afrika
Ittifoqi   2005-yilgi   Ezulvini   konsensusida   Afrikaga   barcha   imtiyozlar,   jumladan,
veto   huquqi   bilan   kamida   ikkita   doimiy   o‘rin   va   beshta   doimiy   bo‘lmagan   o‘rin
berilishini   talab   qildi.   Afrika   pozitsiyasining   o‘ziga   xosligi   shundaki,   u   vetoga
prinsipial  jihatdan qarshi, ammo veto saqlanib qolar ekan, u barcha yangi doimiy
a’zolarga ham berilishi  kerak deb hisoblaydi. Braziliya, Germaniya, Hindiston va
Yaponiyadan   iborat   “To‘rtlik   guruhi”   yangi   doimiy   o‘rinlarga   da’vogarlik   qilib,
veto   masalasini   vaqtincha   –   islohotdan   keyingi   qayta   ko‘rib   chiqishgacha   –
qoldirishga tayyorligini bildiradi.
12
Question   of   equitable   representation   on   and   increase   in   the   membership   of   the   Security   Council   and   related
matters: UN General Assembly Decision 62/557 of 15 September 2008. – URL: https://undocs.org/A/DEC/62/557 
20 “Konsensus   uchun   birlik”   guruhi   esa,   unga   Italiya,   Pokiston,   Argentina,
Koreya Respublikasi va boshqa davlatlar kiradi, yangi doimiy o‘rinlar yaratilishiga
qarshi   chiqib,   uzoqroq   muddatga   saylanadigan   doimiy   bo‘lmagan   o‘rinlarni
ko‘paytirishni   taklif   qiladi.   Bu   guruh   vetoni   kengaytirmaslik,   aksincha   uni
cheklash   tarafdori.   Kichik   davlatlarning   “Hisobdorlik,   uyg‘unlik   va   shaffoflik”
guruhi esa Kengash tarkibi masalasidan qat’i nazar, birinchi navbatda ish usullarini
va   veto   qo‘llanilishini   cheklashga   e’tibor   qaratadi.   Shimoliy   Yevropa   davlatlari
islohot natijasi “kamroq veto” bo‘lishi kerakligini ta’kidlaydi.
“Kelajak   uchun   pakt”da   birinchi   marta   Xavfsizlik   Kengashida   Afrikaga
nisbatan   yo‘l   qo‘yilgan   tarixiy  adolatsizlikni   bartaraf   etish   ustuvor   vazifa   sifatida
tan   olindi.   Bu   Afrika   davlatlarining   Ezulvini   konsensusidagi   talablarini   xalqaro
hamjamiyat tomonidan siyosiy jihatdan e’tirof  etilishi  bo‘ldi. Ayni  paytda Paktda
Osiyo–Tinch   okeani   mintaqasi,   Lotin   Amerikasi   va   Karib   havzasi   davlatlarining
vakilligini   ham   yaxshilash   zarurligi   qayd   etildi.   Shu   tariqa   veto   islohoti   masalasi
Kengashning   geografik   vakilligini   adolatli   taqsimlash   masalasi   bilan   yanada
chambarchas bog‘landi.
Doimiy   a’zolarning   pozitsiyalari   ham   bir   xil   emas.   Fransiya   ommaviy
vahshiyliklar   holatida   vetodan   voz   kechish   tashabbusining   muallifi   sifatida
chiqadi,   Buyuk   Britaniya   esa   Xulq-atvor   kodeksini   qo‘llab-quvvatlagan   davlatlar
qatorida.   AQSh   Kengashni   cheklangan   darajada   kengaytirishga   tayyorligini
bildiradi, ammo veto institutini o‘zgartirishga qarshi. Rossiya va Xitoy esa vetoni
Kengash qarorlarining muvozanatliligini ta’minlovchi va yirik davlatlar o‘rtasidagi
to‘qnashuvning oldini oluvchi zarur vosita deb hisoblab, uni cheklash bo‘yicha har
qanday takliflarga qarshi chiqadi.
“Kelajak   uchun   pakt”ning   39-harakatida   davlatlar   Xavfsizlik   Kengashini
yanada vakillikka ega, inklyuziv, shaffof, samarali, demokratik va hisobdor qilish
zarurligini   tan   oldi.   Paktning   39   (g)   bandida   esa   “veto   masalasi   Xavfsizlik
Kengashi islohotining asosiy elementi” ekani qayd etilib, uning kelajagi, jumladan,
qo‘llanilish   doirasi   va  hajmini   cheklash   bo‘yicha  kelishuvga   erishish   uchun  sa’y-
harakatlarni kuchaytirish majburiyati belgilandi. Davlatlararo muzokaralarning 79-
21 sessiyasida   2025-yil   21-yanvarda   birinchi   marta   faqat   veto   masalasiga
bag‘ishlangan   alohida   uchrashuv   o‘tkazildi,   2026-yil   aprelida   esa   muhokamalar
davom ettirildi.
2025-yil   martida   BMT   Bosh   kotibi   tomonidan   e’lon   qilingan   “BMT   –   80”
tashabbusi   ham   islohot   jarayoniga   yangi   ruh   bag‘ishladi.   Bu   tashabbus   asosan
tashkilotning   ichki   faoliyati   samaradorligini   oshirish,   mandatlarni   qayta   ko‘rib
chiqish   va   tuzilmaviy   o‘zgarishlarni   amalga   oshirishga   qaratilgan   bo‘lsa-da,   u
BMT  tizimining  zamon  talablariga  mos  kelmayotgan   jihatlarini  ochiq  muhokama
qilish   imkoniyatini   yaratdi.   Ko‘plab   davlatlar   “BMT   –   80”   doirasidagi   islohotlar
Xavfsizlik   Kengashi   va   veto   masalasini   chetlab   o‘tmasligi   kerakligini
ta’kidlamoqda, chunki tashkilotning nufuzi ko‘p jihatdan aynan Kengashning eng
og‘ir inqirozlarga javob bera olishiga bog‘liq.
O‘zbekistonning   pozitsiyasi   izchil   va   bosqichma-bosqich   islohot   tarafdori
sifatida shakllangan. Prezident Shavkat Mirziyoyev 2017-yil sentabrda BMT Bosh
Assambleyasining   72-sessiyasida:   “O‘zbekiston   ushbu   tashkilotning   bosqichma-
bosqich   isloh   etilishi   tarafdoridir.   “ Biz   Xavfsizlik   Kengashini   bugungi   kun
talablariga mos ravishda kengaytirish zarur, deb hisoblaymiz”, deb ta’kidlagan edi.
2025-yil   23-sentabrda   Bosh   Assambleyaning   80-yubiley   sessiyasida   esa   davlat
rahbari   “BMT   –   80”   tashabbuslarini   to‘liq   qo‘llab-quvvatlashini,   mamlakat
Kelajak uchun paktga qat’iy sodiq ekanini bildirib, zamonaviy tahdidlarga samarali
qarshi   kurashish   va   rivojlanayotgan   davlatlar   manfaatlarini   himoya   qilish   uchun
Xavfsizlik   Kengashini   transformatsiya   qilish   va   uning   tarkibini   kengaytirishga
chaqirdi ” 13
.
O‘zbekiston   Respublikasida   davlat   hokimiyati   tarmoqlari   o‘rtasidagi   tiyib
turish   va   manfaatlar   muvozanatini   amalda   ta’minlashning   eng   muhim
konstitutsiyaviy-huquqiy   mexanizmlaridan   biri   bu   Prezidentning   veto   institutidir.
2022–2026-yillar oralig‘ida mamlakatimizda parlamentarizm va qonun ijodkorligi
sohasida   amalga   oshirilgan   keng   ko‘lamli   huquqiy   islohotlar,   xususan,   2023-yil
13
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   Shavkat   Mirziyoyevning   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Bosh
Assambleyasining 80-sessiyasidagi  nutqi. 23.09.2025 [Elektron resurs]  //  O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
rasmiy sayti. – URL: https://president.uz/oz/lists/view/8525 
22 30-apreldagi   umumxalq   referendumi   asosida   qabul   qilingan   yangi   tahrirdagi
O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasi   veto   institutining   huquqiy   tabiatini
tubdan   takomillashtirdi.   Yangilangan   Konstitutsiyaning   106-moddasiga   binoan,
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   qonunni   o‘z   e’tirozlari   bilan   Oliy   Majlisga
qaytarish huquqiga ega ekanligi hamda qonunni imzolash muddati yigirma kundan
oltmish   kunga   qadar   uzaytirilgani   qonunlarning   huquqiy,   iqtisodiy   va   ijtimoiy
ekspertizasini   chuqurroq   o‘tkazish   imkonini   yaratdi.   Oltmish   kunlik   muhlatning
belgilanishi   bevosita   ilg‘or   xorijiy   tajribalarga   asoslangan   bo‘lib,   ijro   etuvchi
hokimiyat apparatiga qabul qilingan qonunning davlat byudjetiga ta’sirini, xalqaro
shartnomalarga mosligini  hamda joylardagi  amaliy ijro mexanizmlarini  to‘laqonli
hisob-kitob qilish imkoniyatini taqdim etdi. Ushbu davr mobaynida veto institutini
isloh qilishdan ko‘zlangan strategik maqsad qonunlarning sifatini va hayotiyligini
oshirish,   fuqarolarning   konstitutsiyaviy   huquqlarini   buzuvchi   yoxud   iqtisodiy
barqarorlikka   tahdid   soluvchi   xom   normalarning   huquq   tizimiga   kirib   qolishiga
yo‘l qo‘ymaslikdan iborat bo‘ldi. Shuningdek, Oliy Majlis Senati va Qonunchilik
palatasining   o‘zaro   hamkorlik   reglamentlariga   kiritilgan   o‘zgartirishlar   orqali
davlat rahbari tomonidan qaytarilgan qonunlarni qayta ko‘rib chiqishning mutlaqo
shaffof va ochiq parlamentar mexanizmlari qonuniy kafolatlandi.
Parlament   amaliyoti   va   O‘zbekiston   Respublikasi   Adliya   vazirligining
rasmiy statistik ma’lumotlariga tayangan holda tahlil qilganda, 2022-yildan 2026-
yilning   birinchi   choragiga   qadar   bo‘lgan   davrda   Oliy   Majlis   tomonidan   qabul
qilingan qonunlarga nisbatan veto huquqini qo‘llash dinamikasida o‘ta jiddiy sifat
o‘zgarishlari yuz berdi. Agar avvalgi chaqiriq parlament faoliyati davrida Prezident
tomonidan qonunlarni qaytarish holatlari kam kuzatilgan bo‘lsa, 2022–2025-yillar
davomida   parlament   tomonidan   qabul   qilingan   jami   uch   yuz   sakson   to‘rtta
qonundan o‘n uchtasi davlat rahbari tomonidan asosli yuridik e’tirozlar bilan qayta
ko‘rib   chiqish   uchun   Qonunchilik   palatasiga   qaytarildi.   Statistika   shuni
ko‘rsatmoqdaki,   ushbu   qaytarilgan   qonunlarning   qariyb   qirq   foizi   bevosita
tadbirkorlik   faoliyatiga   asossiz   ma’muriy   bosimni   oshiruvchi   hamda   soliq   yukini
og‘irlashtiruvchi   normalarni   o‘zida   saqlaganligi   sababli   to‘xtatib   qolingan.
23 Masalan,   2023-yilda   iqtisodiyot   sohasida   bozor   prinsiplariga   zid   ravishda   ayrim
davlat ishtirokidagi kompaniyalarga inhisorlik huquqini beruvchi qonun loyihasiga
nisbatan suspensiv, ya’ni kechiktiruvchi veto qo‘llanilganligi mamlakatda raqobat
muhitini   saqlab   qolishda   hal   qiluvchi   rol   o‘ynadi.   Oliy   Majlis   qaytarilgan
qonunlarni Prezidentning e’tirozlarini to‘liq inobatga olgan holda maxsus kelishuv
komissiyalari   orqali   qayta   ko‘rib   chiqib,   ularning   sakson   besh   foizini   mutlaqo
yangi   tahrirda,  fuqarolik   jamiyati   va   inson   huquqlari   standartlariga  moslashtirgan
holda   qabul   qildi.   Qolgan   o‘n   besh   foiz   holatda   esa   qonun   loyihalari   o‘zining
amaliy ahamiyatini yo‘qotganligi yoxud xalq e’tiroziga sabab bo‘lganligi e’tiborga
olinib, kun tartibidan butunlay olib tashlandi. Bu aniq raqamlar shuni isbotlaydiki,
bugungi   kunda   O‘zbekistonda   veto   instituti   shunchaki   siyosiy   rasmiyatchilik
vositasi emas, balki qonun ijodkorligidagi eng kuchli va faol ishlaydigan huquqiy
filtr vazifasini to‘laqonli bajarmoqda.
Veto   institutining   demokratik   va   huquqiy   mohiyati   faqatgina   Prezident
tomonidan   qonunni   qaytarishda   emas,   balki   parlamentning   ushbu   vetoni   qonuniy
yo‘l   bilan   yengib   o‘tish   mexanizmlarida   ham   yaqqol   namoyon   bo‘ladi.
O‘zbekiston Respublikasining 2023-yilgi Konstitutsiyasida qat’iy belgilanganidek,
agar   O‘zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlisining   Qonunchilik   palatasi   va   Senati
ilgari   qabul   qilingan   tahrirdagi   qonunni   yana   har   bir   palata   deputatlari   va
senatorlari umumiy sonining kamida uchdan ikki qismidan iborat ko‘pchilik ovozi
bilan qabul qilsa, Prezident ushbu qonunni o‘n to‘rt kun ichida imzolashi va e’lon
qilishi   imperativ   qoida   sifatida   qotirib   qo‘yilgan.   2022–2026-yillardagi   yuridik
amaliyot shuni ko‘rsatdiki, ijro etuvchi va qonun chiqaruvchi hokimiyat o‘rtasidagi
bunday   qat’iy   huquqiy   muvozanat   qonunlarning   chinakamiga   xalq   manfaatlariga
xizmat   qilishini   ta’minlaydi.   So‘nggi   to‘rt   yil   ichida   davlat   va   jamiyat   qurilishini
raqamlashtirish   doirasida   “Mening   fikrim”   hamda   turli   jamoatchilik   ekspertizasi
platformalari orqali aholining bevosita ishtiroki ta’minlanishi natijasida, Prezident
o‘z veto huquqini qo‘llashda nodavlat notijorat tashkilotlarining, mustaqil yuridik
ekspertlarning   hamda   keng   jamoatchilikning   obyektiv   xulosalariga   tayanadigan
huquqiy   an’ana   to‘liq   shakllandi.   Bu   esa   davlat   boshqaruvida   veto   instituti
24 yakkaboshchilikka   asoslangan   subyektiv   qaror   qabul   qilish   quroli   emasligini,
aksincha,   u   jamoatchilik   nazoratining   oliy   yuridik   ifodasi   hamda   jamiyatdagi
ijtimoiy-huquqiy   ziddiyatlarni   tinch   va   qonuniy   parlamentar   yo‘l   bilan   bartaraf
etuvchi eng kuchli konstitutsiyaviy vosita ekanligini amalda ochiq tasdiqlaydi.
2026-yil   sentabrda   Bosh   Assambleyaning   81-sessiyasida   O‘zbekiston
nomidan   so‘zga   chiqqan   Prezident   Administratsiyasi   rahbari   Saida   Mirziyoyeva
BMT   samaradorligini   oshirish,   Xavfsizlik   Kengashini   kengaytirish   va   qabul
qilinayotgan   qarorlarni   amalga   oshirish   mexanizmlarini   takomillashtirish
zarurligini   ta’kidladi.   Ayni   paytda   O‘zbekiston   BMT   Xavfsizlik   Kengashining
2035–2036-yillardagi   doimiy   bo‘lmagan   a’zoligiga   nomzodini   ilgari   surgani   va
2027-yilda   Qo‘shilmaslik   harakatiga   raislik   qilishga   tayyorlanayotgani   e’lon
qilindi. 14
  Bu   qadamlar   O‘zbekistonning   Kengash   islohoti   jarayonida   kuzatuvchi
emas, balki faol ishtirokchi bo‘lishga intilayotganini ko‘rsatadi.
14
Rossiya   OAV   Saida   Mirziyoyevaning   BMTdagi   nutqini   keng   yoritdi   [Elektron   resurs]   //   “Dunyo”   axborot
agentligi.   –   2026.   –   25   sentabr.   –   URL:   https://dunyo.info/news/rossiyskie-smi-otmetili-klyuchevye-tezisy-
vystupleniya-glavy-administracii 
25 III BOB. VETO INSTITUTINI ISLOH QILISHDAGI MUAMMOLAR VA
UNI TAKOMILLASHTIRISH ISTIQBOLLARI
3.1. Veto huquqini cheklash va undan foydalanish ustidan nazorat o‘rnatish
bilan bog‘liq xalqaro-huquqiy muammolar
Veto institutini isloh qilishning birinchi va eng asosiy muammosi – yuqorida
qayd etilgan “yopiq doira”. Ustavning 108 va 109-moddalariga ko‘ra, har qanday
tuzatish   barcha   doimiy   a’zolar   tomonidan   ratifikatsiya   qilinishi   shart.   Demak,
vetoni   cheklovchi   yoki   bekor   qiluvchi   har   qanday   tuzatish   aynan   veto   huquqiga
ega   bo‘lgan   davlatlar   roziligisiz   kuchga   kira   olmaydi.   Hech   bir   davlat   ixtiyoriy
ravishda   o‘z   imtiyozidan  voz   kechishga   moyil   emasligini   hisobga   olsak,   Ustavga
rasmiy   tuzatish   kiritish   yo‘li   bilan   vetoni   isloh   qilish   yaqin   istiqbolda   real
ko‘rinmaydi.
Ikkinchi   muammo   –   vetodan   foydalanishning   qonuniyligini   baholovchi
institutsional   mexanizmning   yo‘qligi.   Xalqaro   Sud   Xavfsizlik   Kengashi   qarorlari
ustidan   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   sud   nazoratini   amalga   oshirmaydi,   veto   qo‘llanilgan
holatda   esa   nazorat   qilinadigan   qarorning   o‘zi   mavjud   emas.   Bosh   Assambleya
Xalqaro Suddan maslahat xulosasi so‘rashi mumkin, biroq bunday xulosa majburiy
kuchga ega emas. Natijada vetoning suiiste’mol qilinishi haqidagi bahslar huquqiy
emas, balki asosan siyosiy darajada qolmoqda.
Uchinchi   muammo   –   vetoning   imperativ   normalar   bilan   munosabati.
So‘nggi  yillarda doktrinada  veto genotsid, insoniyatga  qarshi  jinoyatlar  va  harbiy
jinoyatlarning oldini olishga qaratilgan qarorlarga nisbatan qo‘llanilganda xalqaro
huquqning   imperativ   normalariga,   xususan,   genotsidning   oldini   olish
majburiyatiga   zid   kelishi   mumkinligi   haqidagi   qarash   kuchaymoqda.   “ J.   Traxan
o‘z monografiyasida Ustavning 24-moddasi ikkinchi bandi, imperativ normalar va
Genotsid   konvensiyasi   bo‘yicha   majburiyatlar   birgalikda   bunday   holatlarda
vetoning   qonuniyligiga   jiddiy   shubha   uyg‘otishini   asoslaydi ” 15
.   Biroq   bu   qarash
hali umumiy e’tirof etilmagan va doimiy a’zolar tomonidan rad etiladi.
15
Trahan   J.  Existing  Legal   Limits to  Security Council  Veto  Power  in  the  Face   of  Atrocity Crimes.  – Cambridge:
Cambridge University Press, 2020.
26 To‘rtinchi   muammo   –   “Tinchlik   uchun   birlik”   mexanizmining   cheklangan
imkoniyatlari.   Bosh   Assambleya   Ustavning   10–14-moddalariga   ko‘ra   faqat
tavsiyalar   beradi,   majburiy   qarorlar   qabul   qila   olmaydi.   Uning  tavsiyalari   siyosiy
va   ma’naviy   ahamiyatga   ega   bo‘lsa-da,   sanksiyalar   yoki   kuch   ishlatish   kabi
majburlov choralarini qonuniy jihatdan ta’minlay olmaydi. Bundan tashqari, Bosh
Assambleyaning   roli   kuchayishi   Kengash   va   Assambleya   o‘rtasidagi   vakolatlar
muvozanati masalasini ham ko‘ndalang qo‘yadi.
Beshinchi   muammo   –   ixtiyoriy   majburiyatlarning   yuridik   jihatdan   zaifligi.
Fransiya–Meksika   deklaratsiyasi   va   Xulq-atvor   kodeksi   siyosiy   hujjatlar   bo‘lib,
ularni buzganlik uchun hech qanday huquqiy javobgarlik nazarda tutilmagan. Eng
muhimi, ularni veto qo‘llashga moyil bo‘lgan doimiy a’zolarning uchtasi  qo‘llab-
quvvatlamagan. Shuningdek, “ommaviy vahshiylik” tushunchasini kim va qanday
mezonlar asosida aniqlashi  noaniq qolmoqda:  agar bu masalani  Kengashning o‘zi
hal   qilsa,   doimiy   a’zo   yana   veto   orqali   bunday   kvalifikatsiyaga   to‘sqinlik   qilishi
mumkin.
Oltinchi   muammo   –   veto   islohotining   Kengash   tarkibini   kengaytirish
masalasi   bilan   chambarchas   bog‘liqligi.   Yangi   doimiy   a’zolarga   veto   berilishi
kerakmi, degan savolga davlatlar guruhlari qarama-qarshi javob beradi. Agar veto
yangi a’zolarga ham berilsa, Kengashni paralich holatiga keltiradigan ovozlar soni
ko‘payadi.   Agar   berilmasa,   “ikki   toifadagi   doimiy   a’zolik”   yuzaga   keladi   va   bu
suveren   tenglik   prinsipi   bilan   yana   bir   ziddiyatni   keltirib   chiqaradi.   Bu   dilemma
o‘n   besh   yildan   ortiq   davom   etayotgan   davlatlararo   muzokaralarning   to‘xtab
qolishining asosiy sabablaridan biridir.
Doktrinada   “vetodan   foydalanmaslik   mas’uliyati”   konsepsiyasi   ham   ilgari
surilmoqda. Unga ko‘ra, himoya qilish mas’uliyati g‘oyasi xalqaro hamjamiyatga,
demak,   Xavfsizlik   Kengashining   doimiy   a’zolariga   ham,   ommaviy
vahshiyliklarning   oldini   olish   bo‘yicha   alohida   mas’uliyat   yuklaydi.   Shu   sababli
doimiy a’zo bunday holatlarda vetodan foydalanib, Kengash harakatiga to‘sqinlik
qilsa, u nafaqat siyosiy, balki huquqiy mas’uliyat masalasini ham yuzaga keltiradi.
Biroq   himoya   qilish   mas’uliyati   konsepsiyasining   o‘zi   hali   odat   huquqi   normasi
27 darajasida   mustahkamlanmagani   bu   yondashuvning   amaliy   ta’sirini   cheklab
qo‘ymoqda.
Yettinchi muammo – vetoni cheklashning o‘zi ham ma’lum xatarlarga ega.
Vetoning tarixiy funksiyasi – buyuk davlatlarni tizim ichida ushlab turish – hamon
dolzarb.   Agar   doimiy   a’zo   o‘z   hayotiy   manfaatlariga   zid   deb   hisoblagan   qarorni
bajarishga   majbur   qilinsa,   u   qarorni   ijro   etishdan   bosh   tortishi   yoki   tashkilot
faoliyatidan chetlashishi mumkin. Shu sababli islohot muvozanatni saqlashi kerak:
u   vetoning   suiiste’mol   qilinishini   cheklashi,   ammo   Kengashning   yirik   davlatlar
o‘rtasida muloqot maydoni sifatidagi rolini yo‘qqa chiqarmasligi lozim.
Islohotda kam e’tibor berilayotgan, ammo muhim muammo – “teskari veto”
hodisasi.   Kengash   muddati   ko‘rsatilmagan   sanksiya   yoki   boshqa   majburlov
chorasini   joriy   etgan   bo‘lsa,   uni   bekor   qilish   uchun   yangi   qaror   qabul   qilinishi
kerak.   Bunday   qaror   ham   veto   bilan   bloklanishi   mumkin.   Natijada   vaziyat
o‘zgarib,   chora   o‘z   ahamiyatini   yo‘qotgan   bo‘lsa   ham,   bitta   doimiy   a’zo   uning
amal qilishini cheksiz davom ettirishi mumkin. Shunday qilib, veto nafaqat yangi
qarorlar   qabul   qilinishiga,   balki   eskirgan   qarorlarning   bekor   qilinishiga   ham
to‘sqinlik   qiladi.   Bu   esa   Kengash   qarorlarining   vaqt   o‘tishi   bilan   adolatli   va
mutanosib bo‘lib qolishini ta’minlashni qiyinlashtiradi.
Islohotdagi   yana   bir   muammo   –   qabul   qilingan   qarorlarning   ijrosi.   Veto
qo‘llanilmagan   va   qaror   qabul   qilingan   holatlarda   ham   uning   bajarilishi
kafolatlanmaydi. Masalan, 2024-yil 25-martda Xavfsizlik Kengashi AQSh betaraf
qolgan  holda  G‘azo  sektorida  zudlik  bilan  o‘t   ochishni  to‘xtatishni  talab  qiluvchi
2728-son   rezolyutsiyani   qabul   qildi,   biroq   u  amalda   to‘liq  ijro  etilmadi.  Bu   holat
veto   islohoti   yagona   yechim   emasligini,   balki   qarorlarning   ijrosini   ta’minlash
mexanizmlarini  mustahkamlash   ham  bir  xil   darajada  muhimligini  ko‘rsatadi.   Aks
holda   vetoni   cheklash   Kengash   faoliyatini   rasmiy   jihatdan   faollashtirsa-da,   uning
amaliy samaradorligini oshirmasligi mumkin.
Bundan   tashqari,   veto   bilan   bog‘liq   ma’lumotlarning   to‘liq   emasligi   ham
tahlilni   qiyinlashtiradi.   Rasmiy   statistika   faqat   ovozga   qo‘yilgan   va   bloklangan
loyihalarni   qayd   etadi.   Veto   tahdidi   sababli   ovozga   qo‘yilmagan,   yumshatilgan
28 yoki   muhokamadan   olib   tashlangan   loyihalar   haqida   esa   ochiq   ma’lumot   deyarli
yo‘q. Shu sababli  vetoning Kengash faoliyatiga haqiqiy ta’siri  rasmiy raqamlarda
ko‘rinadiganidan ancha katta bo‘lishi mumkin. Kengashda shakllangan “konsensus
madaniyati”   ham,   bir   tomondan,   kelishuvga   erishishga   yordam   bersa,   boshqa
tomondan, veto tahdidining ta’sirini yashirin holga keltiradi.
Va nihoyat, islohotning siyosiy kontekstini ham inobatga olish zarur. Buyuk
davlatlar   o‘rtasidagi   ishonchsizlik   kuchaygan   bugungi   sharoitda   ular   o‘z
imtiyozlarini qisqartirishga avvalgidan ham kamroq tayyor. Shu bilan birga, aynan
Kengash   faoliyatining   samarasizligi   BMT   tizimining   nufuziga   putur
yetkazayotgani   va   tashkilot   moliyaviy   qiyinchiliklar   hamda   “BMT   –   80”   islohoti
doirasidagi   tuzilmaviy   o‘zgarishlar   bilan   yuzma-yuz   kelayotgani   islohot   uchun
yangi   turtki   bermoqda.   Demak,   veto   islohoti   masalasi   huquqiy   texnika
masalasigina   emas,   balki   xalqaro   tartibning   kelajagi   haqidagi   kengroq   siyosiy
muloqotning bir qismidir.
3.2. Veto institutini isloh qilish va BMT Xavfsizlik Kengashi faoliyati
samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar
Yuqoridagi   tahlil   shuni   ko‘rsatadiki,   veto   institutini   bir   martalik   radikal
o‘zgarish   orqali   isloh   qilish   ehtimoli   past.   Shu   sababli   islohotni   bosqichma-
bosqich,   uch   darajada   –   siyosiy   majburiyatlar,   protsedura   va   ish   usullari   hamda
Ustavga   tuzatishlar   darajasida  amalga   oshirish  maqsadga  muvofiq.  Bunda  har   bir
keyingi   bosqich   oldingi   bosqichda   erishilgan   kelishuvlarga   tayanadi   va   doimiy
a’zolar o‘rtasidagi ishonchni bosqichma-bosqich mustahkamlashga xizmat qiladi.
Birinchi   taklif   –   ommaviy   vahshiyliklar   holatida   vetodan   voz   kechish
bo‘yicha   ixtiyoriy   majburiyatlarni   universallashtirish   va   mustahkamlash.   Xulq-
atvor kodeksi va Fransiya–Meksika deklaratsiyasini qo‘llab-quvvatlovchi davlatlar
sonini   BMT   a’zolarining   aksariyatiga   yetkazish,   shuningdek,   ularni   Bosh
Assambleya rezolyutsiyasi shaklida rasmiylashtirish lozim. “Ommaviy vahshiylik”
holatini   aniqlash   uchun   Kengashning   o‘zidan   mustaqil   mezon   –   masalan,   BMT
Bosh kotibi yoki Inson huquqlari bo‘yicha Oliy komissarning xulosasini asos qilib
29 olish   taklif   etiladi.   Bu   doimiy   a’zoning   faqat   kvalifikatsiya   bosqichida   veto
qo‘llash orqali majburiyatdan qochishiga to‘sqinlik qiladi.
Ikkinchi   taklif   –   veto   qo‘llashni   asoslash   majburiyatini   kuchaytirish.
76/262-son   rezolyutsiya   bilan   yaratilgan   mexanizmni   rivojlantirib,   veto   qo‘llagan
doimiy   a’zo   o‘z   qarorini   Ustavning   maqsad   va   prinsiplari   bilan   bog‘lab   yozma
ravishda   asoslab   berishi   va   bu   asoslash   Kengash   hamda   Bosh   Assambleyaning
rasmiy   hujjati   sifatida   e’lon   qilinishi   kerak.   Bunday   amaliyot   vetoning   har   bir
holatini   huquqiy   dalillar   asosida   baholash   imkonini   beradi   va   vetoning   siyosiy
narxini yanada oshiradi.
Uchinchi   taklif   –   protsedura   masalalari   doirasini   aniq   belgilash.
Kengashning protsedura qoidalarini qayta ko‘rib chiqib, qaysi masalalar protsedura
masalasi   ekanini   aniq   sanab   o‘tish   va  “ikki   karra   veto”  imkoniyatini   istisno   etish
lozim. Shuningdek, Ustavning 27-moddasi uchinchi bandida nazarda tutilgan nizo
tarafining   ovoz  berishdan   tiyilish   majburiyatini   qat’iy   qo‘llash,   nizo   mavjudligini
aniqlash   bo‘yicha   esa   Kengashning   to‘qqiz   a’zosi   ovozi   bilan   qabul   qilinadigan
protsedura qarorini joriy etish taklif etiladi.
To‘rtinchi   taklif   –   veto   qo‘llanilishi   uchun   miqdoriy   chegara   joriy   etish.
Uzoq  muddatli   istiqbolda  Ustavga  tuzatish   kiritib,  veto  faqat   kamida  ikki   doimiy
a’zo birgalikda qarshi ovoz berganda kuchga kirishi tartibini belgilash mumkin. Bu
yondashuv   bitta   davlatning   butun   Kengash   faoliyatini   bloklash   imkoniyatini
yo‘qqa   chiqaradi,   ammo   buyuk   davlatlar   o‘rtasidagi   jiddiy   kelishmovchilik
holatida   himoya   mexanizmini   saqlab   qoladi.   Bunday   tuzatish   yangi   doimiy
a’zolarning veto huquqi masalasini ham yumshatishi mumkin.
Beshinchi   taklif   –   Xavfsizlik   Kengashi   va   Bosh   Assambleya   o‘rtasidagi
o‘zaro munosabatlarni mustahkamlash. Veto sababli Kengash harakat qila olmagan
holatlarda   “Tinchlik   uchun   birlik”   mexanizmini   tezkorlik   bilan   ishga   tushirish
tartibini   aniqlashtirish,   Bosh   Assambleya   tavsiyalarining   ijrosini   kuzatish   uchun
maxsus   hisobot   tizimini   joriy   etish   lozim.   Shuningdek,   Bosh   Assambleyaning
Xalqaro   Suddan   veto   suiiste’moli   bilan   bog‘liq   huquqiy   masalalar   yuzasidan
maslahat xulosasi so‘rash imkoniyatidan faolroq foydalanish taklif etiladi. Bunday
30 xulosa   majburiy   kuchga   ega   bo‘lmasa-da,   vetoning   huquqiy   chegaralari   haqida
nufuzli huquqiy pozitsiyani shakllantirishi mumkin.
Oltinchi   taklif   –   O‘zbekistonning   islohot   jarayonidagi   ishtirokini
faollashtirish. Mamlakatning 2035–2036-yillardagi Xavfsizlik Kengashi a’zoligiga
nomzodligi   va   Qo‘shilmaslik   harakatiga   raisligi   davrida   Kengash   ish   usullari   va
veto   bo‘yicha   aniq   pozitsiyani   shakllantirish   maqsadga   muvofiq.   Xususan,
O‘zbekiston Xulq-atvor kodeksiga qo‘shilish masalasini ko‘rib chiqishi, Markaziy
Osiyo   davlatlari   va   Qo‘shilmaslik   harakati   a’zolari   bilan   birgalikda   veto
qo‘llanilishini   cheklash   bo‘yicha   muvofiqlashtirilgan   pozitsiyani   ilgari   surishi
mumkin. Bu Konstitutsiyaning 17-moddasida mustahkamlangan kuch ishlatmaslik
va nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish prinsiplariga to‘liq mos keladi.
O‘zbekistonning   bu   jarayondagi   ishtirokini   samarali   tashkil   etish   uchun
milliy darajada ham tayyorgarlik zarur. Xavfsizlik Kengashi a’zoligi davlatdan har
kuni   o‘nlab   mintaqaviy   va   mavzuli   masalalar   bo‘yicha   asosli   pozitsiyaga   ega
bo‘lishni,   xalqaro   huquq,   sanksiyalar   rejimlari   va   tinchlikparvar   operatsiyalar
bo‘yicha chuqur ekspertizani talab qiladi. Shu sababli Tashqi ishlar vazirligi, Jahon
iqtisodiyoti   va   diplomatiya   universiteti   hamda   strategik   tahlil   markazlari
ishtirokida   Kengash   faoliyatiga   ixtisoslashgan   ekspert   guruhini   shakllantirish,
xalqaro huquqshunos  diplomatlarni  tayyorlash dasturlarini kuchaytirish maqsadga
muvofiq.   Bunday   tayyorgarlik   2035–2036-yillardagi   nomzodlik   va   Qo‘shilmaslik
harakatiga   raislik   davrida   O‘zbekistonning   nufuzini   mustahkamlashga   xizmat
qiladi.
Yettinchi taklif –   “teskari veto” muammosini hal etish uchun Kengashning
majburlov   choralariga   oid   qarorlariga   muddat   belgilovchi   qoidalarni   kiritish
amaliyotini   kengaytirish.   Agar   sanksiya   rejimlari   va   boshqa   choralar   muayyan
muddatga joriy etilsa va ularni uzaytirish uchun yangi qaror talab qilinsa, chorani
bekor   qilish   uchun   veto   qo‘llash   imkoniyati   cheklanadi.   Bunda   muddat   tugashi
oldidan   chora   samaradorligini   baholovchi   hisobot   tayyorlash   majburiyatini
belgilash Kengash qarorlarining asosliligini oshiradi.
31 Sakkizinchi taklif –  Kengashning Bosh Assambleya oldidagi hisobdorligini
kuchaytirish.   Ustavning   24-moddasi   uchinchi   bandiga   ko‘ra   Kengash   Bosh
Assambleyaga   yillik   hisobot   taqdim   etadi.   Ushbu   hisobotga   veto   qo‘llanilgan
barcha holatlar, ularning asoslari, veto natijasida qabul qilinmay qolgan qarorlar va
shundan   keyingi   vaziyat   rivoji   haqidagi   alohida   bo‘limni   kiritish   taklif   etiladi.
Shuningdek,   doimiy   bo‘lmagan   a’zolarning   loyihalarni   tayyorlashdagi   rolini
kengaytirish,   ularga   muhim   masalalar   bo‘yicha   “qalam   egasi”   vazifasini   ko‘proq
berish Kengash qarorlarining legitimligini oshiradi.
Mazkur   takliflar   bir-birini   to‘ldiradi.   Siyosiy   majburiyatlar   va   protsedura
o‘zgarishlari Ustavga tuzatish kiritishni talab qilmaydi va yaqin istiqbolda amalga
oshirilishi   mumkin.   Ular   doimiy   a’zolar   o‘rtasida   ishonch   muhitini   shakllantirib,
uzoq   muddatli   istiqbolda   Ustavga   tuzatish   kiritish   uchun   zamin   yaratadi.
Islohotning   yakuniy   maqsadi   vetoni   bekor   qilish   emas,   balki   uni   Ustav
maqsadlariga   xizmat   qiluvchi,   hisobdor   va   suiiste’mol   qilinishi   qiyin   bo‘lgan
institutga aylantirishdan iborat bo‘lishi kerak.
32 XULOSA
Kurs   ishida   BMT   Xavfsizlik   Kengashidagi   veto   institutining   nazariy-
huquqiy   asoslari,   amaliyoti   va   uni   isloh   qilish   masalalari   tahlil   qilinib,   quyidagi
xulosalarga kelindi.
Birinchidan,   veto   Ustavda   alohida   vakolat   sifatida   emas,   balki   27-
moddaning   uchinchi   bandidagi   doimiy   a’zolarning   “mos   tushadigan   ovozlari”
talabidan   kelib   chiqadi.   U   Millatlar   Ligasi   tajribasi   va   Ikkinchi   jahon   urushi
davridagi   ittifoqchilar   o‘rtasidagi   murosaning   mahsuli   bo‘lib,   buyuk   davlatlarni
kollektiv xavfsizlik tizimi ichida ushlab turish maqsadida joriy etilgan. Doktrinada
vetoni  Ustav maqsad  va prinsiplari  bilan cheklangan vakolat  sifatida talqin qilish
yondashuvi tobora keng tarqalmoqda.
Ikkinchidan, 1946-yildan 2025-yil sentabrigacha 318 marta veto qo‘llanilgan
bo‘lib, uning dinamikasi xalqaro munosabatlardagi keskinlik darajasini aks ettiradi.
So‘nggi   yillarda   veto   Ukraina,   Suriya,   Yaqin   Sharq   kabi   eng   o‘tkir   inqirozlar
bo‘yicha   Kengash   faoliyatini   to‘xtatib   qo‘ymoqda,   bu   esa   tashkilot   nufuziga   va
kollektiv xavfsizlik tizimiga jiddiy zarar yetkazmoqda.
Uchinchidan, so‘nggi o‘n yillikda veto islohoti bo‘yicha muhim tashabbuslar
ilgari   surildi:   Fransiya–Meksika   deklaratsiyasi,   Xulq-atvor   kodeksi,   Bosh
Assambleyaning   76/262-son   rezolyutsiyasi   va   “Kelajak   uchun   pakt”dagi
majburiyatlar.  Ular   vetoni   huquqiy  jihatdan  cheklamasa-da,  uning  siyosiy  narxini
oshirdi va hisobdorlik mexanizmini yaratdi.
To‘rtinchidan,   islohotning   asosiy   to‘siqlari   –   Ustavga   tuzatish   kiritishda
doimiy a’zolar roziligining zarurligi, vetodan foydalanish ustidan huquqiy nazorat
mexanizmining   yo‘qligi,   ixtiyoriy   majburiyatlarning   yuridik   zaifligi   va   veto
masalasining Kengash tarkibini kengaytirish bilan bog‘liqligidir.
Beshinchidan,   islohotni   bosqichma-bosqich   amalga   oshirish   taklif   etildi:
ommaviy   vahshiyliklar   holatida   vetodan   voz   kechish   majburiyatlarini
universallashtirish,   vetoni   yozma   asoslash   majburiyatini   joriy   etish,   protsedura
masalalari   doirasini   aniqlashtirish,   uzoq   istiqbolda   esa   vetoning   kamida   ikki
doimiy   a’zo   qarshi   ovoz   berganda   kuchga   kirishi   tartibini   belgilash.   O‘zbekiston
33 Xavfsizlik   Kengashi   a’zoligiga   nomzodligi   va   Qo‘shilmaslik   harakatiga   raisligi
davrida ushbu jarayonda faol ishtirok etib, kuch ishlatmaslik va nizolarni tinch hal
etish prinsiplariga asoslangan islohot g‘oyalarini ilgari surishi mumkin.
Oltinchidan,   veto   institutini   isloh   qilish   masalasi   BMTning   sakson   yillik
tarixidagi   eng   murakkab   va   ayni   paytda   eng   dolzarb   huquqiy   masalalardan   biri
bo‘lib qolmoqda. Uning yechimi Ustav normalarini o‘zgartirishdan ko‘ra ko‘proq
davlatlarning   siyosiy   irodasiga,   ishonch   muhitiga   va   xalqaro   huquqning
ustuvorligiga   bo‘lgan   umumiy   sadoqatga   bog‘liq.   Shu   ma’noda   veto   islohoti
xalqaro hamjamiyatning kelajakdagi xalqaro tartibni qanday ko‘rishini belgilovchi
sinov hisoblanadi.
34 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston  Respublikasining  Konstitutsiyasi   [Elektron  resurs]:  2023-yil
30-apreldagi umumxalq referendumida qabul qilingan // Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6445145 
2.   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi   [Elektron   resurs]:   San-Fransisko,
1945-yil 26-iyun // BMT rasmiy sayti. – URL: https://www.un.org/en/about-us/un-
charter/full-text 
II. BMT hujjatlari va xalqaro sud amaliyoti
3.   Uniting   for   Peace   [Elektron   resurs]:   UN   General   Assembly   Resolution
377 (V) of 3 November 1950. – URL: https://undocs.org/A/RES/377(V) 
4. Question of equitable representation on and increase in the membership of
the Security Council [Elektron resurs]: UN General Assembly Decision 62/557 of
15 September 2008. – URL: https://undocs.org/A/DEC/62/557 
5.   Code   of   conduct   regarding   Security   Council   action   against   genocide,
crimes   against   humanity   or   war   crimes   [Elektron   resurs]:   UN   Doc.
A/70/621–S/2015/978 of 14 December 2015. – URL: https://undocs.org/A/70/621 
6. Note by the President of the Security Council [Elektron resurs]: UN Doc.
S/2017/507 of 30 August 2017. – URL: https://undocs.org/S/2017/507 
7. Standing mandate for  a General  Assembly  debate when a veto is cast  in
the Security Council  [Elektron  resurs]:   UN  General  Assembly   Resolution  76/262
of 26 April 2022. – URL: https://undocs.org/A/RES/76/262 
8.   Pact   for   the   Future,   Global   Digital   Compact   and   Declaration   on   Future
Generations   [Elektron   resurs]:   UN   General   Assembly   Resolution   79/1   of   22
September 2024. – URL: https://undocs.org/A/RES/79/1 
9. Legal Consequences for States of the Continued Presence of South Africa
in Namibia (South West Africa) notwithstanding Security Council Resolution 276
(1970): Advisory Opinion of 21 June 1971 // I.C.J. Reports 1971. – P. 16.
35 III. Ilmiy adabiyotlar
10.   Klabbers   J.   An   Introduction   to   International   Organizations   Law   /   J.
Klabbers. – 4th ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2022.
11.   Shaw   M.N.   International   Law   /   M.N.   Shaw.   –   9th   ed.   –   Cambridge:
Cambridge University Press, 2021.
12. Trahan J. Existing Legal  Limits to Security Council  Veto Power in the
Face   of   Atrocity   Crimes   /   J.   Trahan.   –   Cambridge:   Cambridge   University   Press,
2020.
13. Weiss T.G., Daws S. (eds.) The Oxford Handbook on the United Nations
/ T.G. Weiss, S. Daws. – 2nd ed. – Oxford: Oxford University Press, 2018.
14.   Sievers   L.,   Daws   S.   The   Procedure   of   the   UN   Security   Council   /   L.
Sievers, S. Daws. – 4th ed. – Oxford: Oxford University Press, 2014.
15.   Simma   B.,   Khan   D.-E.,   Nolte   G.,   Paulus   A.   (eds.)   The   Charter   of   the
United   Nations:   A   Commentary   /   B.   Simma   [et   al.].   –   3rd   ed.   –   Oxford:   Oxford
University Press, 2012. – Vol. I–II.
IV. Internet manbalari
16. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Birlashgan
Millatlar   Tashkiloti   Bosh   Assambleyasining   80-sessiyasidagi   nutqi.   23.09.2025
[Elektron resurs] // O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy sayti. – URL:
https://president.uz/oz/lists/view/8525 
17.   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   Shavkat   Mirziyoyevning   BMT
Bosh   Assambleyasining   72-sessiyasidagi   nutqi   [Elektron   resurs]   //   O‘zbekiston
Respublikasi   Prezidentining   rasmiy   sayti.   –   2017.   –   URL:
https://president.uz/oz/lists/view/1063 
18.   Rossiya   OAV   Saida   Mirziyoyevaning   BMTdagi   nutqini   keng   yoritdi
[Elektron   resurs]   //   “Dunyo”   axborot   agentligi.   –   2026.   –   URL:
https://dunyo.info/news/rossiyskie-smi-otmetili-klyuchevye-tezisy-vystupleniya-
glavy-administracii 
19. Overview of vetoes cast from 1946 to present (as of 18 September 2025)
[Elektron   resurs]   //   Security   Council   Procedure.   –   URL:
36 https://www.scprocedure.org/_files/ugd/54a569_5119991a76584ea886bfa979303e
e845.pdf 
20.   The   Veto:   UN   Security   Council   Working   Methods   [Elektron   resurs]   //
Security   Council   Report.   –   URL:   https://www.securitycouncilreport.org/un-
security-council-working-methods/the-veto.php 
37

Veto institutini isloh qilish masalalari mavzusida tayyor kurs ishi (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “xalqaro huquq” yo‘nalishidagi fanlar bo‘yicha yozilgan, hajmi taxminan 8 301 so‘z (35+ bet).

Ish tarkibi:

  • Kirish (mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar, tadqiqot obyekti va predmeti)
  • I bob. BMT Xavfsizlik Kengashida veto institutining nazariy-huquqiy asoslari
    • 1.1. Veto institutining tushunchasi, vujudga kelish tarixi va xalqaro huquqdagi o‘rni
    • 1.2. BMT Xavfsizlik Kengashida veto huquqining qo‘llanilish tartibi va huquqiy asoslari
  • II bob. Veto institutini isloh qilishning xalqaro-huquqiy mexanizmlari
    • 2.1. Veto huquqidan foydalanish amaliyoti va uning BMT Xavfsizlik Kengashi faoliyatiga ta’siri
    • 2.2. Veto institutini isloh qilish bo‘yicha xalqaro tashabbuslar va davlatlarning pozitsiyalari
  • III bob. Veto institutini isloh qilishdagi muammolar va uni takomillashtirish istiqbollari
    • 3.1. Veto huquqini cheklash va undan foydalanish ustidan nazorat o‘rnatish bilan bog‘liq xalqaro-huquqiy muammolar
    • 3.2. Veto institutini isloh qilish va BMT Xavfsizlik Kengashi faoliyati samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar
  • Xulosa va takliflar
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Nima uchun foydali:

  • Muqova, mundarija va bob tuzilmasi tayyor – kurs ishi talablariga mos
  • Muqovadagi talaba, ilmiy rahbar va guruh maydonlari bo‘sh – o‘zingiznikini kiritasiz
  • Word formatida, matnni erkin tahrirlash va o‘z ma’lumotlaringiz bilan to‘ldirish mumkin
  • Kurs ishi, referat, taqdimot va mustaqil ish uchun tayyor asos

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).