Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlarning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: VIJDON ERKINLIGI VA DINIY TASHKILOTLARNING KONSTITUTSIYAVIY HUQUQIY ASOSLARI BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 2025 1 MUNDARIJA Kirish…………………………………………………………………3 I.O‘zbekiston respublikasida vijodon erkinligi va uning konstitutsiyaviy asoslari. 1.1 Vijdon erkinligi tushunchasi va tarifi………………………………7 1.2 Vijdon erkinligining O‘zbekiston respublikasi qonun hujjatlarida aks ettirilishi…………………………………………….....9 II. O‘zbekiston respublikasi diniy tashkilotlarning Huquqiy faoliyati. 2.1 Diniy tashkilotlarning tashkil etishning qonuniy huquqiy asoslari………………………………………………………17 2.2 Diniy tashkilotlarning tashkil etilishi hamda ularning faoliyatining tugatilish…………….………………………………......22 Xulosa……………………………………………………………………………33 Foydanaligan adabiyotlar………………………………………………………34 2 Kirish. 1. Mavzuning dolzabligi : Vujdon erkinligi va diniy tashkilotlarning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari mavzusi juda muhimdir, chunki bu mavzu inson huquqlari va diniy erkinlikni muhofaza qilishga oid bo‘lgan amaliyotlarni o‘rganish va tushunishga yordam beradi. 2. Mavzuning o’rganganlik darajasi: Bu mavzuni o‘rganish yerim bet darajasida bo‘lishi kerak, chunki vujdon erkinligi va diniy tashkilotlarning huquqiy asoslari konstitutsiyaviy muhitda o‘ziga xos bo‘lib, inson huquqlari va erkinliklari bilan bog‘liqdir. 3. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Bu kurs ishi vujdon erkinligi va diniy tashkilotlarning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari haqida tushuncha berish, ularning huquqiy himoyalarni ta’minlash, diniy erkinlikni muhofaza qilishning ahamiyatini o‘rgatishni maqsad qiladi. 4. Kurs ishi obyekti: Vujdon erkinligi va diniy tashkilotlarning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari obyekti inson huquqlari, diniy erkinliklar, diniy tashkilotlar faoliyatining huquqiy asoslari va ularning himoyalari bo‘lishi mumkin. 3 5. Kurs ishini predmeti: Kurs ishi predmeti vujdon erkinligi va diniy tashkilotlarning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari, ularning amaliyoti, huquqiy himoyalari, davlatning ularga munosabati va boshqa muhim masalalar bo‘lishi mumkin. 6. Kurs ishining nazariy va amaliy ahamiyati: Nazariy va amaliy tushunchalar vujdon erkinligi va diniy tashkilotlarning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari mavzusida o‘rganishda juda muhimdir, chunki bu tushunchalar insonlarning huquqlarini himoya qilish, erkinliklarini ta’minlashda katta ahamiyatga ega. 7. Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi vujdon erkinligi va diniy tashkilotlarning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari mavzusida tuziladi va o‘rganiladi, bu jarayonning tuzilishi esa mavzuga oid bo‘lgan qonun hujjatlardan foydalanish, ilmiy tadqiqotlar olib borish va mavzuni tushunishga yordam beradi. 1. Vijdon erkinligi: Vijdon erkinligi, har bir shaxsning o‘zining ma’naviy, diniy, axloqiy va fikriy qarashlariga ega bo‘lishi va ularni o‘zlashtirish huquqi hisoblanadi. Bu huquq Konstitutsiyada himoya qilinadi va har bir shaxsga o‘zining vijdoniga muvofiq amal qilish huquqi beriladi. 2. Diniy tashkilotlar: Diniy tashkilotlar, diniy madhiyalar, ibodat joylari va diniy faoliyatlar uchun o‘zaro aloqalarni ta’minlovchi 4 tashkilotlar hisoblanadi. Bu tashkilotlar ham Konstitutsiyada himoya qilinadi va diniy erkinliklarini amalga oshirish huquqiga ega bo‘ladi. 3. Konstitutsiyaviy-huquqiy asoslar: Konstitutsiyada vijdon erkinligi va diniy tashkilotlarning huquqiy asoslari belgilangan bo‘lib, ularning himoyalari va rivojlanishi ta’minlanadi. Bu asoslar barcha fuqarolarga vijdon erkinligini amalga oshirish, diniy tashkilotlarning faoliyatlarini rivojlantirish va ularning ozodliklarini himoya qilish huquqlarini ta’minlaydi. 4. Huquqiy garovlar: Konstitutsiyaviy-huquqiy asoslar vijdon erkinligi va diniy tashkilotlarning huquqiy garovlarini belgilaydi va ularni himoya qilish uchun kerakli qonunlar va mehanizmlarni ta’minlaydi. Bu garovlar barcha fuqarolarga teng huquqlar beradi va ularni tartibga solish imkoniyatini ta’minlaydi. Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlarning konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari, har bir insonning ma'naviy va diniy qarashlariga ega bo'lishi,b ularni o'zlashtirish huquqi, diniy tashkilotlarning ozodliklarini himoya qilish, ibodat joylarini yaratish va faoliyatlarini rivojlantirish imkoniyatini ta'minlashga oid huquqiy normativlar va garovlar to'plamini ifodalaydi. Bu asoslar, insonlarga vijdon erkinligini amalga oshirishda, diniy tashkilotlarga faoliyatlarini ozgina olib borishda va fuqarolarga barobar huquqlar ta'minlashda katta ahamiyatga ega. Konstitutsiyaviy-huquqiy asoslar, hukuki tartib va huquqiy mustaqillikni ta'minlashda asosiy qo'llanma sifatida xizmat qiladi. 5 Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlarning huquqiy asoslari, insonlarni ozodlik va barqarorlik bilan munosib amal qilishga chaqiradi va ularning ma'naviy, diniy qarashlarini himoya qiladi. Bu asoslar, jamiyatdagi madaniy va diniy pluralizmni ta'minlash, insonlarning o'zining vijdoniga muvofiq amal qilish huquqini himoya qilish va diniy tashkilotlarning faoliyatlarini rivojlantirishga imkon beradi. Jamiyatda vijdon erkinligi va diniy tashkilotlarning huquqiy asoslari mustahkam bo'lsa, insonlar ozodlik, barqarorlik va mazkur huquqlariga ega bo'lishlari ta'minlangan bo'ladi. Bu esa demokratik jamiyatning asosiy printsiplari bilan mos keladi va inson huquqlarining himoyalanganligini ta'minlaydi. I. O‘zbekiston respublikasida vijodon erkinligi va uning konstitutsiyaviy asoslari. 1.1 Vijdon erkinligi tushunchasi va tarifi. Vijdon erkinligi - ijtimoiy-falsafiy tushuncha; har kimning o zʻ e tiqodiga ko ra, mazkur jamiyatda mavjud ijtimoiy me yorlarni ʼ ʻ ʼ buzmagan holda vijdoni buyurgani bo yicha yashash, ishlash ʻ imkoniyatiga ega. Bunda dinga munosabat masalaning bir tomoni hisoblanadi. Siyosiy jihatdan Vijdon erkinligiga demokratiya ko rinishlaridan biri sifatida qaraladi. Yuridik nuqtai nazardan Vijdon ʻ erkinligi insonning asosiy shaxsiy huquqlari sirasiga kiradi va 6 demokratik erkinliklardan biri hisoblanadi. O zbekistonda u O zbekistonʻ ʻ Respublikasi Konstitutsiyasida, “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to g risida”gi qonunda (1991-yil 14-iyunda qabul qilingan, 1998- yil 1- ʻ ʻ mayda yangi tahriri tasdiqlangan) nazarda tutilgan. Konstitutsiyaga ko ra, "hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson ʻ xohlagan dinga e tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e tiqod qilmaslik ʼ ʼ huquqiga ega" (35-modda). O zbekiston Respublikasining ʻ Konstitutsiyasi bo yicha, diniy qarashlarni majburan singdirishga yo l ʻ ʻ qo yilmaydi. Ayni vaqtda yangi tahrirdagi “Vijdon erkinligi va diniy ʻ tashkilotlar to g risida”gi qonunga ko ra, dinga munosabatidan qat i ʻ ʻ ʻ ʼ nazar fuqarolarning tengligi ta minlanadi (4-modda). Ushbu qonunda ʼ ta kidlanishicha, hech bir dinga yoki diniy e tiqodga boshqalariga ʼ ʼ nisbatan biron-bir imtiyoz yoki cheklashlar belgilanishiga yo l ʻ qo yilmaydi. Qonun muayyan yoshga yetgan fuqarolarning o z diniy ʻ ʻ ehtiyojlarini qondirish uchun diniy tashkilot tuzish, oliy va o rta diniy ʻ o quv yurtlarida ta lim olish tartib-qoidalarini ham belgilab bergan. ʻ ʼ Vijdon erkinligi tabiiy huquq va erkinliklar sirasiga kiruvchi, har bir shaxsning ajralmas huquqlaridan biridir. Shaxsning tabiiy huquqlari davlatning insonga bergan “tuhfasi” emas, balki insonning munosib turmush va hayot tarzini tanlash bilan bog liq real imkoniyati ʻ hisoblanadi. Shu bilan birga, tabiiy huquqlar jumlasiga kiruvchi erkinliklarni qonun chiqaruvchi o zi xohlaganda qisqartirishi yoki ʻ cheklashga ham haqli emas. Chunki bu huquqlar tabiiy ravishda 7 insonlarga berilgan in om sanaladi. Vijdon erkinligi ham xuddiʼ shunday. Vijdon erkinligi insonning asosiy erkinliklaridan bo lsa-da, qonunda o z ʻ ʻ ifodasini topib, muhofaza ostiga olingandagina chin ma noda huquq ʼ darajasiga ko tariladi. Aks holda shaxsning qalb kechinmalarini ʻ ifodolovchi bu huquq haqiqiy ma nosini yo qotadi. Bu erkinlik deyarli ʼ ʻ barcha davlatlarning konstitutsiya va qonunlarida, shuningdek, qator xalqaro hujjatlarda huquqiy jihatdan himoyaga olingan. 1 1.2 Vijdon erkinligining O‘zbekiston respublikasi qonun hujjatlarida aks ettirilishi. Vijdon erkinligining O‘zbekiston respublikasi qonun hujjatlarida aks ettirilish asosiy tushunchalari mavjud bo‘lib va ular quyidagilardir: Diniy ta’lim muassasasi — muayyan konfessiyaga mansub bo‘lgan, diniy tashkilotlarning professional xizmatchilarini va ular uchun zarur bo‘lgan diniy xodimlarni tayyorlash uchun diniy tashkilotlarning O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha markaziy boshqaruv organi tomonidan tashkil etilgan muassasa; Diniy tashkilot — fuqarolarning belgilangan tartibda ro‘yxatdan o‘tkazilgan, birgalikda dinga e’tiqod qilish, ibodat qilish, diniy rasm- rusumlar va marosimlarni bajarish maqsadida tashkil etilgan, daromad (foyda) olishni o‘z faoliyatining asosiy maqsadi qilib olmagan hamda olingan daromadlarni (foydani) o‘z ishtirokchilari (a’zolari) o‘rtasida 1 “Diniy erkinlik va huquqiy maslahatlar” - Mavluda Tursunova. (88-122 betlar). 8 taqsimlamaydigan ko‘ngilli birlashmasi (mahalliy diniy tashkilot, diniy ta’lim muassasasi va diniy tashkilotlarning O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha markaziy boshqaruv organi); 2 Diniy tashkilotlarning O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha markaziy boshqaruv organi — bir konfessiyaning mahalliy diniy tashkilotlari, shuningdek diniy ta’lim muassasalari faoliyatini muvofiqlashtirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasining kamida sakkizta ma’muriy-hududiy birligida (Qoraqalpog‘iston Respublikasida, viloyatda, Toshkent shahrida) ro‘yxatdan o‘tib faoliyat ko‘rsatayotgan mahalliy diniy tashkilotlar tomonidan tashkil etilgan diniy tashkilot; mahalliy diniy tashkilot — O‘zbekiston Respublikasining tegishli tumani (shahari) hududida doimiy yashayotgan, o‘n sakkiz yoshga to‘lgan, ellik nafardan kam bo‘lmagan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari tashabbusi bilan tashkil etilgan, faoliyatini Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahri, tuman yoki shahar hududida amalga oshiruvchi diniy tashkilot (masjidlar, cherkovlar, sinagogalar, ibodatxonalar va boshqalar); missionerlik — aniq maqsadga qaratilgan mafkuraviy ta’sir o‘tkazish orqali shaxsni (bir guruh shaxslarni) o‘z diniga kiritish maqsadida unga (ularga) diniy qarashlarni majburan singdirishga va diniy ta’limotni tarqatishga doir faoliyat; 2 “Diniy erkinlik va huquqiy maslahatlar” - Mavluda Tursunova. (88-122 betlar). 9 qonunga xilof diniy faoliyat — diniy tashkilot sifatida ro‘yxatdan o‘tmasdan faoliyat ko‘rsatish, diniy tashkilot tomonidan faoliyatni o‘zi turgan joydan, shu jumladan ibodat qilinadigan binolardan va diniy tashkilotga tegishli hududlardan tashqarida amalga oshirish, shuningdek diniy ta’lim muassasalaridan tashqarida xususiy tartibda diniy ta’lim faoliyati bilan shug‘ullanish; diniy professional ta’lim — diniy ta’lim muassasalarida o‘quvchilarga ma’lum bir konfessiyaga oid diniy bilimlar berishga qaratilgan jarayon; prozelitizm — missionerlik faoliyatining bir konfessiyaga e’tiqod qiluvchilarni boshqa konfessiyalarga o‘tkazishga qaratilgan shakli. Vijdon erkinligini ta’minlash maqsadida “V ijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risi”da Qonunchilik palatasi tomonidan 2021-yil 4- mayda qabul qilingan Senat tomonidan 2021-yil 26-iyunda ma’qullangan Qonon mavjud bo‘lib ushbu qononing 4-moddasida keng yoritib berilgan: 4-modda Vijdon erkinligi — bu fuqarolarning xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik bo‘yicha kafolatlangan konstitutsiyaviy huquqidir. Fuqaro dinga, dinga e’tiqod qilishga yoki e’tiqod qilmaslikka, ibodatlarda, diniy rasm-rusumlar va marosimlarda ishtirok etishga yoki ishtirok etmaslikka, diniy ta’lim olishga nisbatan o‘z munosabatini belgilayotganda uni u yoki bu tarzda majburlashga yo‘l qo‘yilmaydi. 10 Voyaga yetmaganlarni ularning xohish-irodasiga, ota-onasining yoki qonuniy vakillarining xohish-irodasiga zid tarzda diniy tashkilotlarga jalb etishga yo‘l qo‘yilmaydi. O‘z diniga e’tiqod qilish yoki ishonish erkinligiga nisbatan faqat qonunda nazarda tutilgan cheklovlar tatbiq etiladi. O‘zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumini zo‘rlik bilan o‘zgartirish, uning suvereniteti va hududiy yaxlitligiga putur yetkazish, fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini kamsitish, urushni, milliy, irqiy, etnik yoki diniy adovatni targ‘ib qilish, fuqarolarning sog‘lig‘i va axloqiga tajovuz qilish, fuqarolar totuvligini buzish, vaziyatni beqarorlashtiruvchi tuhmatdan iborat uydirmalarni tarqatish, aholi o‘rtasida sarosima uyg‘otish hamda shaxs, jamiyat va davlatga qarshi qaratilgan boshqa harakatlar sodir etish maqsadida dindan foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi. 3 Vijdon erkinligini ta’minlashning asosiy ustuvorliklari: Vijdon erkinligini ta’minlashning asosiy ustuvorliklari quyidagilardan iborat: 1. Fuqarolarning dinga munosabatidan qat’i nazar, diniy qarashlarni majburan singdirishga yo‘l qo‘ymagan holda, ularning vijdon erkinligiga bo‘lgan o‘z huquqlarini amalga oshirishi uchun teng shart- sharoitlar yaratish; 2. Fonfessiyalar o‘rtasidagi tinchlik va totuvlikni mustahkamlash, jamiyatda diniy bag‘rikenglikni ta’minlash; 3 “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar” - Fazilat Toshmatova. (108-144betlar) 11 3. Vijdon erkinligini ta’minlashda dunyoviy davlat qurilishini saqlab qolish; 4. Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risidagi qonunchilikka fuqarolar hamda diniy tashkilotlar tomonidan rioya etilishini ta’minlash; 5. Jamoat tartibiga, O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining sog‘lig‘i va axloqiga, huquq va erkinliklariga tahdid soluvchi diniy g‘oyalar hamda qarashlarning singdirilishi va tarqatilishiga qarshi kurashish. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo‘yicha qo‘mita vijdon erkinligini, shuningdek vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risidagi qonunchilikning amalda izchil hamda bir xil tarzda qo‘llanilishini ta’minlashga doir choralarning amalga oshirilishi uchun mas’ul bo‘lgan vakolatli davlat organidir (bundan buyon matnda vakolatli organ deb yuritiladi). Fuqarolarning dinga munosabatidan qat’i nazar teng huquqliligi. O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari, dinga munosabatidan qat’i nazar, qonun oldida tengdir. Chet el fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari bilan teng ravishda vijdon erkinligi va dinga e’tiqod qilish erkinligi huquqidan foydalanadi hamda vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlik uchun qonunda belgilangan tartibda javobgar bo‘ladi. Rasmiy hujjatlarda fuqarolarning dinga nisbatan munosabatini ko‘rsatishga yo‘l qo‘yilmaydi. Fuqarolarning huquqlarini ularning dinga munosabatiga 12 qarab har qanday tarzda cheklash va to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita ustunliklar belgilash, ularning diniy yoki ateistik e’tiqodi bilan bog‘liq holda fuqarolarda adovat va nafrat uyg‘otish yoxud ularning his- tuyg‘ularini haqoratlash, xuddi shuningdek muqaddas diniy e’tiqod obyektlarini tahqirlash qonunda belgilangan javobgarlikka sabab bo‘ladi. Qonunda belgilangan majburiyatlarni bajarishdan hech kim o‘z diniy e’tiqodlarini sabab qilib bo‘yin tovlashi mumkin emas. Diniy e’tiqodlarini sabab qilib, bir majburiyatni bajarishni boshqasiga almashtirishga faqat qonunda nazarda tutilgan hollardagina yo‘l qo‘yiladi. Bir dinga yoki diniy e’tiqodga boshqalariga nisbatan biror-bir ustunliklar yoki cheklovlar belgilashga yo‘l qo‘yilmaydi. Dinning davlatdan ajratilganligi. O‘zbekiston Respublikasida din davlatdan ajratilgan. O‘zbekiston Respublikasida diniy tashkilotlar va davlat organlarining faoliyati o‘zaro aralashmaslik asosida amalga oshiriladi.Davlat turli dinlarga e’tiqod qiladigan va ularga e’tiqod qilmaydigan fuqarolar, turli dinlarga mansub diniy tashkilotlar o‘rtasida o‘zaro murosa va hurmat o‘rnatilishiga ko‘maklashadi, diniy aqidaparastlik hamda ekstremizmga, munosabatlarni qarama-qarshi qo‘yish va keskinlashtirishga, turli konfessiyalar o‘rtasida adovatni avj oldirishga qaratilgan xatti- harakatlarga yo‘l qo‘ymaydi. Davlat konfessiyalarning tinch-totuv yashashiga kafil bo‘ladi. Missionerlik va prozelitizmni amalga oshirishga yo‘l qo‘yilmaydi. Davlat diniy tashkilotlar zimmasiga 13 davlatning biror-bir vazifalarini bajarishni yuklamaydi, ularning qonunchilikka zid bo‘lmagan faoliyatiga aralashmaydi. Diniy tashkilotlar davlat vazifalarini bajarmaydi. Davlat diniy tashkilotlarning faoliyatini moliyalashtirmaydi va dinga e’tiqod qiluvchilarning din bilan bog‘liq his-tuyg‘ularini haqoratlaydigan faoliyatga yo‘l qo‘ymaydi. O‘zbekiston Respublikasida diniy ruhdagi siyosiy partiya va boshqa jamoat birlashmasining, respublikadan tashqarida tuziladigan diniy partiyalar vakolatxonalari va filiallarining tashkil etilishiga hamda faoliyatiga, siyosiy partiyalar va siyosiy maqsadlarni ko‘zlovchi boshqa jamoat birlashmalari faoliyatida diniy tashkilotlarning ishtirok etishiga, shuningdek ularga moliyaviy yoki boshqa yordam ko‘rsatishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Ta’lim tizimi va din. O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimi dindan ajratilgandir. Ta’lim tizimining o‘quv dasturlariga diniy fanlar kiritilishiga (bundan diniy ta’lim muassasalari mustasno) yo‘l qo‘yilmaydi. O‘zbekiston Respublikasi fuqarolarining dunyoviy ta’lim olish huquqi, ularning dinga bo‘lgan munosabatidan qat’i nazar, ta’minlanadi. Har kim diniy ta’lim muassasalarida professional diniy ta’lim olish huquqiga ega. Diniy ta’lim muassasalarida o‘qishga fuqarolar qonunchilikka muvofiq umumiy o‘rta, o‘rta maxsus ta’lim yoki professional ta’lim olganidan keyin qabul qilinadi. Diniy professional ta’lim olgan shaxslar diniy 14 ta’lim muassasalarida diniy fanlarni o‘qitish faoliyati bilan shug‘ullanish huquqiga egadir. Diniy rasm-rusumlar va marosimlar. Diniy rasm-rusumlar va marosimlar diniy tashkilotlar joylashgan joyda, shu jumladan ibodat qilinadigan binolarda hamda ularga tegishli hududlarda, dafn etish joylarida, ziyoratgohlarda, diniy zaruriyat bo‘lgan taqdirda fuqarolarning xohishiga ko‘ra ularning uylarida o‘tkaziladi. Kasalxonalarda, gospitallarda, internat muassasalarida, dastlabki qamoq va jazoni o‘tash joylarida, ichki ishlar organlarining reabilitatsiya markazlarida diniy rasm-rusumlar va marosimlar qonunchilikda belgilangan tartibda, shu joylardagi fuqarolarning iltimoslariga ko‘ra o‘tkazilishi mumkin. Ibodat qilinadigan binolardan tashqaridagi ommaviy diniy rasm-rusumlar va marosimlar qonunchilikda belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Diniy tashkilotlar dinga e’tiqod qiluvchilardan majburiy pul yig‘imlari va to‘lovlar undirishga, shuningdek ularga nisbatan shaxsning sha’ni va qadr-qimmatini kamsituvchi choralarni qo‘llashga haqli emas. Diniy mazmundagi materiallar, ularni tayyorlash, olib kirish va tarqatish. Diniy mazmundagi materiallar diniy ta’limotning aqidaviy asoslarini, tarixini, diniy ta’limot mafkurasini va sharhlarni, turli diniy ta’limotlarning marosimlar o‘tkazish amaliyotini, shuningdek alohida shaxslarning, tarixiy faktlar va hodisalarning diniy nuqtai nazardan 15 bahosini aks ettiruvchi kitoblar, risolalar, jurnallar, gazetalar, varaqalar, boshqa bosma nashrlar, belgilar, predmetlar, ramzlar, audiovizual asarlar (tele-, kino- va videofilmlar, kliplar, konsert dasturlarining yozuvlari, multfilmlar va boshqalar), elektron axborot tashuvchilardan (disketlar, CD, DVD disklari, o‘rnatilgan va yechib olinadigan xotira kartalari, Internet jahon axborot tarmog‘ida joylashtirilgan materiallar va boshqalar) iboratdir. O‘zbekiston Respublikasi hududida diniy mazmundagi materiallarni tayyorlash, olib kirish va tarqatish jamiyatda konfessiyalararo totuvlik hamda diniy bag‘rikenglik buzilishiga olib keladigan, diniy zo‘ravonlik va boshboshdoqlikka chorlaydigan g‘oyalar hamda qarashlar tarqalishining oldini olish maqsadida dinshunoslik ekspertizasining ijobiy xulosasi olinganidan keyin amalga oshiriladi. Diniy mazmundagi materiallarni tayyorlash, olib kirish va tarqatish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. 4 II. O‘zbekiston respublikasi diniy tashkilotlarning huquqiy faoliyati. 2.1 Diniy tashkilotlarning tashkil etishning qonuniy huquqiy asoslari. 4 . “Diniy tashkilotlar va huquqiy maslahatlar” - Sardor Toshpulatov. (56- 152betlar) 16 Bizga ma'lumki diniy tashkilotlarning jamiyat va fuqarolar hayotida o'rni juda yuqori va ahamiyatli. shuning uchun fuqarolar tomonidan diniy tashkilotla bilan bog'liq yangi normativ huquqiy hujjatlar qabul qilinishi, o'zgartirish va qo'shimchalar kiritilishi juda katta qiziqish bilan kutib olinadi. Xususan, joriy yilning 5 iyul kuni O'zbekiston Respublikasining "Vidon erkinligi va diniy tashkilotlar to'g'risida"gi Qonuni yangi tahrirda qabul qilindi. Mazkur yangi tahrirdagi qonun hujjatiga asosan Diniy tashkilotlarni ro‘yxatdan o‘tkazish diniy tashkilotlarni ro‘yxatdan o‘tkazish adliya organlari tomonidan amalga oshiriladi. Markaziy boshqaruv organlarini va diniy ta’lim muassasalarini ro‘yxatdan o‘tkazish O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan, mahalliy diniy tashkilotlarni ro‘yxatdan o‘tkazish esa tegishincha Qoraqalpog‘iston Respublikasi Adliya vazirligi, viloyatlar va Toshkent shahar adliya boshqarmalari tomonidan amalga oshiriladi. Mahalliy diniy tashkilotni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun talab qilinadigan hujjatlar Mahalliy diniy tashkilotni ro‘yxatdan o‘tkazish to‘g‘risidagi elektron murojaatga quyidagi hujjatlarning elektron ko‘chirma nusxalari ilova qilinadi: mahalliy diniy tashkilotni o‘z tashabbusiga ko‘ra tuzayotgan, o‘n sakkiz yoshga to‘lgan, ellik nafardan kam bo‘lmagan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari imzolarini o‘z ichiga olgan hujjatning; (mazkur qonun qabul qilingunga qadar o‘n sakkiz yoshga to‘lgan, yuz nafardan kam bo‘lmagan O‘zbekiston 17 Respublikasi fuqarolari imzolarini o'z ichiga olgan hujjat talab qilinar edi ) - ta’sis yig‘ilishining mahalliy diniy tashkilotni tashkil etish, uning ustavini tasdiqlash va rahbar organlarini saylash to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan qarorining; - mahalliy diniy tashkilotning davlat tilidagi ustavining; - mahalliy diniy tashkilotni tashkil etish tashabbuskorlari to‘g‘risidagi va uning rahbar organi a’zolari haqidagi hujjatlarning; - mahalliy diniy tashkilotning rahbarida diniy professional ma’lumot mavjudligi to‘g‘risidagi hujjatning, bundan ta’limoti diniy professional ta’lim tizimini nazarda tutmaydigan konfessiyalar mustasno; - vakolatli organ xulosasining; - mahalliy diniy tashkilotning pochta manzili sifatida foydalanilishi mo‘ljallanayotgan ko‘chmas mulkning shaharsozlik normalari talablariga muvofiqligi to‘g‘risidagi xulosalar ilova qilingan holda mahalliy ijroiya hokimiyati organi (Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari) xulosasi taqdim qilinadi. Diniy tashkilotning ta’sis hujjati Diniy tashkilotni tashkil etish tashabbuskorlari (ta’sischilari) tomonidan tasdiqlangan ustav diniy tashkilotning ta’sis hujjatidir. Diniy tashkilotning ustavida quyidagilar nazarda tutiladi: 18 1. Diniy tashkilotning nomi, turi, ta’limot asoslari to‘g‘risidagi axborot va unga mos keladigan diniy faoliyat haqidagi ma’lumotlar, uning tashkiliy-huquqiy shakli, joylashgan eri (pochta manzili), o‘z faoliyatini qaysi hudud doirasida amalga oshirsa, o‘sha hudud; 2. Maqsadi, vazifalari va faoliyatining asosiy turlari; diniy tashkilotning tuzilishi va rahbar organlari; 3. Diniy tashkilotning rahbar organlarining vakolat doirasi va ushbu organlarni shakllantirish tartibi, ularning vakolatlari muddatlari, 4. Doimiy asosda faoliyat ko‘rsatadigan rahbar organning joylashgan eri (pochta manzili); 5. Pul mablag‘larini va boshqa mol-mulkni shakllantirish manbalari, diniy tashkilotning hamda uning tarkibiy bo‘linmalarining mol- mulkni boshqarishga doir huquqlari; 6. Diniy tashkilotni qayta tashkil etish va tugatish tartibi, shuningdek diniy tashkilot tugatilgan taqdirda uning mol-mulkini tasarruf etish tartibi; 5 Diniy tashkilotni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun talab qilinadigan hujjatlar 5 “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risi”da Qonunchilik palatasi tomonidan 2021-yil 4-mayda qabul qilingan Senat tomonidan 2021-yil 26-iyunda ma’qullangan qonun. 19 Diniy tashkilotni tashkil etish bo‘yicha ta’sis yig‘ilishi (konferensiyasi) o‘tkazilgan kundan e’tiboran olti oy ichida uni ro‘yxatdan o‘tkazish to‘g‘risidagi elektron murojaat ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organga yuboriladi. Markaziy boshqaruv organini ro‘yxatdan o‘tkazish to‘g‘risidagi elektron murojaatga quyidagi hujjatlarning elektron ko‘chirma nusxalari ilova qilinadi: 1. Ta’sis yig‘ilishining (konferensiyasining) markaziy boshqaruv organini tashkil etish, uning ustavini tasdiqlash va boshqaruv organlarini saylash to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan qarorining; 2. Markaziy boshqaruv organining davlat tilidagi ustavining; 3. Joylashgan eridan diniy tashkilotning pochta manzili sifatida foydalanilishi mo‘ljallanayotgan ko‘chmas mulkka egalik qilish yoki undan foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjatning; 4. Markaziy boshqaruv organining ta’sischilari va uning rahbar organi a’zolari to‘g‘risidagi hujjatlarning; 5. Markaziy boshqaruv organining rahbarida diniy professional ma’lumot mavjudligini tasdiqlovchi hujjatning, bundan ta’limoti diniy professional ta’lim tizimini nazarda tutmaydigan konfessiyalar mustasno; 6. Vakolatli organ xulosasining, Diniy ta’lim muassasasini ro‘yxatdan o‘tkazish to‘g‘risidagi elektron murojaatga quyidagi hujjatlarning elektron ko‘chirma nusxalari ilova qilinadi: 20 7. Markaziy boshqaruv organining diniy ta’lim muassasasini tashkil etish, uning ustavini tasdiqlash va rahbar organlarini saylash (tayinlash) bo‘yicha ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan qarorining; 8. Diniy ta’lim muassasasining davlat tilidagi ustavining; 9. Diniy ta’lim muassasasining rahbar organi a’zolari to‘g‘risidagi hujjatlarning; Vakolatli organ xulosasining. 1. Mahalliy diniy tashkilotni ro‘yxatdan o‘tkazish to‘g‘risidagi elektron murojaatga quyidagi hujjatlarning elektron ko‘chirma nusxalari ilova qilinadi: 2. Mahalliy diniy tashkilotni o‘z tashabbusiga ko‘ra tuzayotgan, o‘n sakkiz yoshga to‘lgan, ellik nafardan kam bo‘lmagan O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari imzolarini o‘z ichiga olgan hujjatning; 3. Ta’sis yig‘ilishining mahalliy diniy tashkilotni tashkil etish, uning ustavini tasdiqlash va rahbar organlarini saylash to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan qarorining; 4. Mahalliy diniy tashkilotning davlat tilidagi ustavining; 5. Mahalliy diniy tashkilotni tashkil etish tashabbuskorlari to‘g‘risidagi va uning rahbar organi a’zolari haqidagi hujjatlarning; 2.2 Diniy tashkilotlarning tashkil etilishi hamda ularning faoliyatining tugatilishi. 21 Diniy tashkilotning faoliyatini to‘xtatib turish. Diniy tashkilotning faoliyati, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi , ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlarini buzgan taqdirda, sud tomonidan to‘xtatib turilishi mumkin.Diniy tashkilot tomonidan qonunchilik hujjatlari talablari buzilgan, shuningdek tashkilotning o‘z ustav maqsadlariga zid harakatlar sodir etilgan taqdirda, prokuratura organlari yoki ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organ mazkur qoidabuzarliklarni bartaraf etish to‘g‘risidagi taqdimnomani ushbu diniy tashkilotning rahbar organlariga kiritadi hamda bu qoidabuzarliklarni bartaraf etish muddatini belgilaydi. Agar bu qoidabuzarliklar belgilangan muddatda bartaraf etilmasa, diniy tashkilot faoliyati prokuratura organlarining yoki ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organning taqdimnomasi asosida sud qarori bilan olti oygacha bo‘lgan muddatga to‘xtatib turiladi. Favqulodda holat joriy etilgan taqdirda diniy tashkilotning faoliyatini to‘xtatib turish tartibi qonunda belgilanadi. Diniy tashkilotning faoliyatini to‘xtatib turish oqibatlari. Diniy tashkilotning faoliyati sudning qarorida belgilangan muddatga to‘xtatib turilgan taqdirda, uning xayriya fondlari muassisi sifatidagi huquqlari ham to‘xtatib turiladi, unga tadbirlar tashkil etish, bank omonatlaridan foydalanish taqiqlanadi, bundan xo‘jalik faoliyati, mehnat shartnomalari bo‘yicha xarajatlar, o‘z harakatlari (harakatsizligi) tufayli yetkazilgan zararlarning o‘rnini qoplash va jarimalar to‘lashga doir xarajatlar mustasno. Agar diniy tashkilot faoliyatini to‘xtatib 22 turishning sud tomonidan belgilangan muddati davomida uning faoliyati to‘xtatilishi uchun asos bo‘lib xizmat qilgan qoidabuzarliklar bartaraf etilsa, mazkur muddat tugaganidan keyin diniy tashkilot o‘z faoliyatini qaytadan boshlashi mumkin. Diniy tashkilot ko‘rsatilgan qoidabuzarlikni bartaraf etmagan taqdirda, uning faoliyatini to‘xtatib turish to‘g‘risida sudga taqdimnoma kiritgan organ mazkur diniy tashkilotni tugatish haqida sudga taqdimnoma kiritishi mumkin. 6 Diniy tashkilotni tugatish tartibi. Diniy tashkilotni tugatish qonunchilikka va diniy tashkilotning ustaviga asosan amalga oshiriladi. Diniy tashkilotni tugatish diniy tashkilotning vakolatli rahbar organi qaroriga binoan ixtiyoriy ravishda yoki ushbu Qonun 26-moddasining uchinchi qismiga muvofiq sud tartibida amalga oshiriladi. Diniy tashkilotni tugatish to‘g‘risida qaror qabul qilgan diniy tashkilotning rahbar organi yoki sud tugatuvchini — tugatish komissiyasini yoki jismoniy shaxsni tayinlaydi, diniy tashkilotni tugatish muddatini belgilaydi. Tugatish komissiyasi tarkibiga, qoida tariqasida, tegishli yuridik, iqtisodiy ma’lumotga ega va (yoki) buxgalteriya sohasida amaliy tajribaga ega bo‘lgan shaxslar kiritiladi. Diniy tashkilotning rahbar organi tomonidan diniy tashkilotni tugatish to‘g‘risida qaror qabul qilingan taqdirda, tugatuvchi haqidagi ma’lumotlar ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organga diniy tashkilotni tugatish to‘g‘risida rahbar organ qabul qilgan qarorning elektron ko‘chirma 6 “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risi”da Qonunchilik palatasi tomonidan 2021-yil 4-mayda qabul qilingan Senat tomonidan 2021-yil 26-iyunda ma’qullangan qonun. 23 nusxasi ilova qilingan holda uch ish kuni ichida elektron tizim orqali taqdim etiladi. Diniy tashkilot sud tomonidan tugatilgan taqdirda, tugatuvchi sudning qarorini elektron tizim orqali olganidan keyin qarorning elektron ko‘chirma nusxasini ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organga uch ish kuni ichida taqdim etadi. Ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organ tugatuvchi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni va diniy tashkilotni tugatish haqidagi rahbar organning qarorini olganidan keyin ikki ish kuni ichida reyestrga diniy tashkilotning tugatish jarayonida ekanligi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni kiritadi hamda bu haqda diniy tashkilot davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan joydagi soliq organlarini va statistika organlarini, ko‘chmas mulkka va avtotransportga bo‘lgan huquqlarni ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organlarni, shuningdek sud hujjatlarini va boshqa organlar hujjatlarini ijro etishni ta’minlash bo‘yicha organlarni elektron tizim orqali xabardor qiladi. Reyestrga diniy tashkilot tugatilganligi to‘g‘risida yozuv kiritish. Reyestrga diniy tashkilot tugatilganligi to‘g‘risida yozuv kiritish uchun tugatuvchi bu haqda ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organga elektron tizim orqali elektron murojaat yuboradi. 1. Elektron murojaatga quyidagi hujjatlarning ko‘chirma nusxalari ilova qilinadi: diniy tashkilot tugatilganligi to‘g‘risida davriy bosma nashrda berilgan e’lonning; 2. belgilangan tartibda tasdiqlangan tugatish balansining; 24 3. diniy tashkilotning barcha hisobvaraqlari yopilganligi to‘g‘risida xizmat ko‘rsatuvchi banklar ma’lumotnomalarining; 4. kreditorlarning talablari to‘liq qanoatlantirilganidan keyin qolgan mol-mulk tasarruf etilganligi faktini tasdiqlovchi hujjatlarning; 5. muhrlar va shtamplar yo‘q qilinganligi haqidagi dalolatnomaning; 6. litsenziyalar va ruxsatnomalarning (mavjud bo‘lgan taqdirda); 7. soliq organlarining soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha qarzdorlik mavjud emasligi to‘g‘risidagi xulosasining; 8. sud hujjatlarini va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish bo‘yicha organning diniy tashkilot qarzdor sifatida ishtirok etayotgan, ijro etilmagan ijro hujjati mavjud emasligi haqidagi xabarnomasi; Diniy tashkilot hujjatlarining davlat arxiviga topshirilganligini tasdiqlovchi ma’lumotnomaning. Bunda hujjatlarning asl nusxalari ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organga ikki ish kuni ichida taqdim etiladi. Ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organ tugatuvchining elektron murojaati olinganidan keyin reyestrga diniy tashkilot tugatilganligi to‘g‘risida besh ish kuni ichida yozuv kiritadi. Agar hujjatlarning to‘liq ro‘yxati taqdim etilmagan yoki ular lozim tartibda rasmiylashtirilmagan bo‘lsa, shuningdek taqdim etilgan hujjatlarda atayin noto‘g‘ri axborot mavjudligi aniqlangan bo‘lsa, reyestrga yozuv kiritilishi rad etilishi mumkin. Reyestrga yozuv kiritish rad etilgan taqdirda, ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organ tugatuvchiga rad etish asoslarini ko‘rsatgan holda elektron tizim orqali bildirishnoma yuboradi. Reyestrga yozuv kiritish 25 haqidagi qaror ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organ rahbarining xulosasi tarzida qabul qilinadi Ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organ diniy tashkilot tugatilganligi to‘g‘risida reyestrga yozuv kiritilganidan keyin ikki ish kuni ichida: diniy tashkilot tugatilganligi to‘g‘risida tugatuvchini, soliq organlarini va statistika organlarini elektron tizim orqali xabardor qiladi;diniy tashkilotga berilgan litsenziyalar va ruxsatnomalarni (mavjud bo‘lgan taqdirda) ularni bergan organlarga topshiradi. Diniy tashkilot reyestrga diniy tashkilot tugatilganligi to‘g‘risidagi yozuv kiritilgan paytdan e’tiboran tugatilgan deb hisoblanadi. O‘z faoliyatini tugatgan diniy tashkilotning mol-mulkini tasarruf etish Diniy tashkilotga unga foydalanib turish uchun berilgan mol-mulk uning faoliyati tugatilganidan keyin avvalgi egasiga qaytariladi. Diniy tashkilotning faoliyati tugatilganda uning tasarrufidagi mol-mulkka egalik qilish uning ustaviga va qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi. Kreditorlarning da’volari bo‘yicha undirish qaratilishi mumkin bo‘lmagan, ibodat qilish uchun mo‘ljallangan mol- mulkning ro‘yxati O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. Huquqiy vorislar mavjud bo‘lmaganda mol-mulk davlat mulkiga o‘tadi. O‘zbekiston musulmonlari idorasi, Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazi, O‘zbekiston yoshlar ittifoqi vakillari, imom-xatiblar, ta’lim muassasalari rahbarlarining ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosarlari ishtirok etgan tadbirda Bosh qomusimizda hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanishi, har bir inson xohlagan 26 dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga ega ekani, diniy qarashlarni majburan singdirishga yo‘l qo‘yilmasligi belgilangani ta’kidlandi. Prezidentimizning BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasi va Islom hamkorlik tashkilotining Fan va texnologiyalar bo‘yicha birinchi sammitida so‘zlagan nutqlarida ham diniy ma’rifatning umuminsoniy madaniyatda tutgan o‘rniga yuksak baho berildi. Darhaqiqat, Konstitutsiyamizda mustahkamlab qo‘yilgan vijdon erkinligi har bir fuqaroga biror dinga e’tiqod qilish yoki birorta dinga e’tiqod qilmaslik huquqini kafolatlaydi. Ammo dunyoning hozirgi globallashuv jarayoni, ayniqsa, yoshlarni «ommaviy madaniyat» niqobi ostida yurtimizga kirib kelayotgan turli g‘ayriaxloqiy, buzg‘unchi g‘oyalar ta’siridan asrashni har qachongidan dolzarb vazifa qilib oldimizga qo‘ymoqda. Shu bois yoshlarning diniy bilimini boyitish, dunyoqarashini to‘g‘ri shakllantirishning ahamiyati tobora ortayotir. – Viloyatdagi barcha umumta’lim maktablari, oliy va o‘rta maxsus ta’lim muassasalarida yoshlar o‘rtasida huquqbuzarliklar, jumladan, diniy oqimlarga qo‘shilib qolish holatlarining oldini olishga qaratilgan tarbiyaviy ishlarga alohida e’tibor qaratilmoqda, – deydi Jizzax viloyati hokimi o‘rinbosari E.Ismatov. – Ammo bu yo‘nalishdagi tarbiyaviy ishlar ko‘lamini faqat ta’lim muassasalari doirasida chegaralab bo‘lmaydi. Yoshlarning dunyoqarashi, tarbiyasini shakllantirishda ota- ona, qo‘ni-qo‘shni, mahalla-ko‘yning mas’uliyatini oshirish maqsadida sektorlar doirasida mahallalar, oilalardagi muhitni yaxshilashga ustuvor 27 ahamiyat berilmoqda. Tadbir ishtirokchilari bugun turli diniy ekstremistik oqimlar o‘zining buzg‘unchi g‘oyalarini tarqatishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalanayotgani, yoshlar ongiga ta’sir o‘tkazuvchi internet sahifalari orqali eng chekka hududlargacha yetib borayotganiga e’tibor qaratdi. Bu xatarning oldini olish uchun targ‘ibot-tashviqot, tarbiyaviy tadbirlarni tashkil etishda chekka hududlardagi yoshlarni keng qamrab olishga qaratilgan aniq takliflar bildirildi. Shu mavzudagi targ‘ibot tadbirlari viloyatning barcha tuman va shaharlarida o‘tkazilmoqda. Xulosa qilib aytganda, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Miryizozev «Yangi Konstituttsiyamizning ijobiy jihatlari, yangi tomonlari, avvalgi Konstitutsiyalardan farqlari, avvalambor bu Konstituttsiya o’zining tub mohiyati, falsafa g’oyasiga ko’ra yangi xujjatdir. Jamiki dunyoviy ne’matlar orasida eng ulug’i – inson degan fikrni ilgari surgan va shu asosda «fuqaro- jamiyat-davlat» o’rtasidagi o’zaro munosabatning oqilona huquqiy echimini topishga harakat qilingan». Konstituttsiyada hurfikrlilik vijdon va diniy e’tikod erkinligi masalalariga katta e’tibor berilgan. Unda dinning tarbiyaviy ahamiyatiga yanada ko’proq e’tibor berilishi lozimligi ko’rsatilgan. Shu bilan bir qatorda bu Konstitutsiyada vijdon erkinligi ham nazardan chetda qolmagan desak ham mubolag‘a bo‘lmaydi. e’tiqod qilish yoki e’tiqod qilmaslikka nisbatan, ibodat qilishda, diniy rasm-rusumlar va marosimlarda qatnashish yoki qatnashmaslikka nisbatan o‘z munosabatini belgilayotgan paytda 28 majburlash bilan bog‘liq diniy faoliyat yuritish, shuningdek diniy marosimlar o‘tkazishni tashkil etish shaxs badaniga yengil yoki o‘rtacha og‘ir shikast yetkazilishda— fuqarolarning sog‘lig‘i hisoblanadi. Mazkur moddada nazarda tutilgan jinoyatning ob’ektiv tomonini tahlil qilganda aytish kerakki, diniy marosimlarni o‘tkazishga to‘sqinlik qilish uchun moddaning birinchi qismida javobgarlik belgilangan. Diniy marosim diniy ye’tiqod, ibodatning amaldagi ko‘rinishi, barcha dinning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Qadimda odamlar g‘ayritabiiy kuchlarga turli marosimlar orqali ijobiy yoki salbiy ta’sir yetish mumkin deb hisoblaganlar. Islom dinida aqiqa, amri ma’ruf, xatna, ro‘za tutish va ramazon hayiti, qurbonlik qilish va qurbon hayiti, namoz, haj, janoza, sunnat, nikoh, dafn kabi diniy marosimlar bor. Yahudiylikda — ibodat, shanba kuni, tug‘ilish, diniy balog‘at, nikoh va dafn marosimlari alohida o‘rin tutadi. Xristian dini marosimlari misteriyalar ta’sirida shakllangan va asosan Iso Masiq shaxsi bilan bog‘liq. Xristianlikdagi pravoslav va katoliklar yetti sirli marosim — cho‘qintirish, non va vino totish, hushbo‘y moy surish, badanni yog‘lash, nikoh, tavba-tazarru va kashishlik (rohiblikka qabul qilish)ni tan oladilar. Protestantlar yesa faqat cho‘qintirish, non va vino totish marosimini ye’tirof qiladilar. Buddizmda yertalabki va kechki ibodat, monaxlarga oziq-ovqat keltirish, tiyilish kuni, dunyoga kelish va balog‘atga yetishini nishonlash, nikoh, yangi uyga ko‘chish, ajdodlarni xotirlash va dafn marosimlari mavjud. Diniy marosimlarda qatnashish fuqarolarning xususiy ishidir va hech 29 qanday huquqiy munosabatlarni keltirib chiqarmaydi. Diniy marosimlar ibodatxonalarda, diniy tashkilot muassasalarida, ziyoratgohlarda, qabristonlarda, fuqarolarning xonadonlari va uylarida o‘tkaziladi. Moddaning birinchi qismida nazarda tutilgan diniy marosimlarni o‘tkazishga to‘sqinlik qilish uchun javobgarlikda aynan qayerda o‘tkazilayotgan diniy marosim ekanligi ko‘rsatilmagan. Demak, qayerda bo‘lishidan qat’iy nazar, uyda yoki diniy tashkilot hududida bo‘lishidan qatiy nazar, diniy marosimlarni o‘tkazishga to‘sqinlik qiluvchi hatti- harakatlar – marosim o‘tkazishga yo‘l qo‘ymaslik uchun javobgarlik belgilangan. Voyaga yetmagan bolalarni diniy tashkilotlarga jalb etish har xil usullar orqali amalga oshirilishi mumkin. Masalan, bolaga pul taklif qilish, yaxshigina moddiy manfaatdorlik, biror garoyib yoki qimmat buyum sovg‘a qilish. Jalb etishning aynan qanday usulda amalga oshirilishi qonunchilik tomonidan cheklanmaganligi sababli qaysi usulda amalga oshirilsa ham javobgarlik keltirib chiqaradi. Bunda bolani diniy tashkilotga jalb etishda bolaning ixtiyoriy rozi bo‘lganligi yoki bo‘lmasligi ahamiyatga ega emas. Lekin dinga o‘qitish bundan farqli bo‘lib, shaxsni voyaga yetmagan bolalarni dinga o‘qitishda ayblab javobgarlikka tortish uchun voyaga yetmagan bolaning ixtiyoriga yoki ota-onasi ixtiyoriga zid ravishda bo‘lishi javobgarlikning zaruriy sharti hisoblanadi. Agar ota-onani roziligi bilan bolani dinga o‘qitilsa, hech qanday javobgarlik keltirib chiqarmaydi. Moddaning 3-qismiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, fuqarolarning o‘z fuqarolik huquqlarini amalga 30 oshirishlariga yoki fuqarolik burchlarini bajarishlariga to‘sqinlik qilish bilan bog‘liq diniy faoliyat yuritish deganda masalan biror diniy tashkilot rahbari fuqaroni o‘zining fuqarolik burchini bajarishga to‘sqinlik qilsa javobgarlik keltirib chiqaradi. Fuqarolik burchlari deganda masalan soliq va mahalliy yig‘imlarni to‘lash (Konstitutsiyasi 51-modda), O‘zbekiston Respublikasini himoya qilish (52- modda) kabi burchlarini keltirish mumkin. Fikrimizcha, shaxsni harbiy hizmatga ketishiga to‘sqinlik qilib, majburan dinga yo‘naltirish ham aynan fuqarolik burchlarini bajarishlariga to‘sqinlik qilish bilan bog‘liq diniy faoliyat yuritish hisoblanadi. Bugungi kunda diniy tashkilotlarga bo‘lgan e’tibor - fuqarolarning vijdon erkinligi huquqini ta’minlash maqsadida amalga oshirilmoqda. 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasi doirasida so‘nggi 3 yil davomida diniy bag‘rikenglikni ta’minlash sohasida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirildi. 7 7 “Diniy erkinlik va huquqiy maslahatlar” - Mavluda Tursunova. (88-122 betlar) 31 Xulosa Xulosa qilib aytganda, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Miryizozev “Yangi Konstituttsiyamizning ijobiy jihatlari, yangi tomonlari, avvalgi Konstitutsiyalardan farqlari, avvalambor bu Konstituttsiya o’zining tub mohiyati, falsafa g’oyasiga ko’ra yangi xujjatdir. Jamiki dunyoviy ne’matlar orasida eng ulug’– inson degan fikrni ilgari surgan va shu asosda “fuqaro- jamiyat-davlat” o’rtasidagi o’zaro munosabatning oqilona huquqiy echimini topishga harakat qilingan” .Konstituttsiyada hurfikrlilik vijdon va diniy e’tikod erkinligi masalalariga kata e’tibor berilgan. Unda dinning tarbiyaviy ahamiyatiga yanada ko’proq e’tibor berilishi lozimligi ko’rsatilgan. Shu bilan bir qatorda bu Konstitutsiyada vijdon erkinligi ham nazardan chetda qolmagan desak ham mubolag‘a bo‘lmaydi. 32 FOYDANALIGAN ADABIYOTLAR I. Rahbariy adabiyotlar. 1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi ( 2023-yil 30-aprelda yangi tahrirda qabul qilingan) 2. Husanov O.T. Konstitutsiyaviy huquq. Darslik. – Toshkent: Adolat. 2013. 3. O‘zbekiston davlati va huquqi asoslari: Darslik. Mualliflar guruhi; Huquq va jamiyat nashriyoti; Toshkent: 2019 4. B.T.Musayev, K.R.Aliyeva, B.Narimonov. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy huquqi. Darslik. – Toshkent: TDYU, 2019 II. Asosiy adabiyotlar 1. “Diniy erkinlik va huquqiy maslahatlar” - Muhammadjon Nurmatov. ( 78-93 betlar). 2. “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar” - Fazilat Toshmatova. (108- 144betlar) 3. “Diniy erkinlik va huquqiy maslahatlar” - Mavluda Tursunova. (88-122 betlar). 4. “Diniy tashkilotlar va huquqiy maslahatlar” - Sardor Toshpulatov. (56- 152betlar) 5. “Vijdon erkinligi va diniy ozodlik”- Zulfiya Qosimova. ( 66-98 betlar) 33 6. “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risi”da Qonunchilik palatasi tomonidan 2021-yil 4-mayda qabul qilingan Senat tomonidan 2021-yil 26-iyunda ma’qullangan qonun. Elektron ta`lim resurslari. 1. https://lex.uz/docs/-5491534 2. https://huquqiyportal.uz/document/2535?id=502 3. https://uz.wikipedia.org/ 4. https://uz.wikipedia.org/wiki/Diniy_e'tiqod 34

MUNDARIJA

Kirish

I.O‘zbekiston respublikasida vijodon erkinligi va uning konstitutsiyaviy asoslari

1.1 Vijdon erkinligi tushunchasi va tarifi

1.2 Vijdon erkinligining O‘zbekiston respublikasi qonun hujjatlarida aks ettirilishi

II. O‘zbekiston respublikasi diniy tashkilotlarning Huquqiy faoliyati

2.1 Diniy tashkilotlarning tashkil etishning qonuniy huquqiy asoslari

2.2 Diniy tashkilotlarning tashkil etilishi hamda ularning faoliyatining tugatilish

Xulosa

Foydanaligan adabiyotlar

Купить