Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 69.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlarning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari

Купить
KURS ISHI Mavzu: Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlarning konstitutsiyaviy huquqiy asoslari MUNDARIJA Kirish …………………………………………………………………………2- 4 I BOB.VIJDON ERKINLIGI VA DINIY TASHKILOTLARNING TARIXI. 1.1.Vijdon erkinligi atamasining yuzaga kelishi…………………………........5- 9 1.2Vijdon erkinligi inson manfaatlari kafolati ……… …………………… 10-12 II BOB . VIJDON ERKINLIGI VA DINIY TASHKILOTLAR HUQUQLARI : KECHA VA BUGUN 2.1 “ Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to ʻ g ‘ risida ” gi qonunda bo ʻ lgan o ʻ zgarishlar ………………………………………………………………….13-17 2.2. O ‘ zbekistonda faoliyat yuritayotgan diniy tashkilotlar ……….....………18-21 Xulosa ……………………………………………………………………….22-24 Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar ro ʻ yxati ……………………..…..…25 2 Kirish Tadqiqot mavzusining dolzarbligi . Insoniyat rivojlanishi davomida bir necha yuz yillar oldin ham ma ’ lum dinga e ’ tiqod qilib kelgan . Dunyoning turli burchaklarida turli dinga e ’ tiqod qiladigan , turli qabilalar keyinchalik , turli millat va elatlar yashagan edi . Vijdon erkinligi millionlab , balki , milliardlab insonlarning hayotida muhim ahamiyatga ega edi ammo bu haqida na bir qonun , na bir erkinlik topilmasdi . Odamlar hayotni e ’ tiqodsiz tasavvur qilolmaydigan darajaga yetib keldi . Mana shunday vaziyatda Yevropada fuqarolar vijdon erkinligi insonlar hayotida katta ahamiyat kasb etishini anglab yeta boshladi . Dastlab , vijdon va e ’ tiqod erkinligi haqida maqolalar chop etila boshlandi . Sebastyan Kastellio bunda katta jonbozlik ko ʻ rsatdi deya ayta olamiz . U yozgan tanqidiy maqolalar va risolalar aholi o ʻ rtasida qizg ‘ in muhokamalarga sabab bo ʻ ldi , ammo hech kim qonun doirasiga chiqarishni o ʻ ylab ham ko ʻ rmadi . Taslim bo ʻ lish qiyin emas , qiyini kurasha olishdir . Oradan bir asrdan ko ʻ proq vaqt o ʻ tib bu dolzarb masala Buyuk Britaniya qonunlaridan joy oldi . Vijdon erkinligi masalasi tarixda qonun doirasigacha kirib kelishi qanchalik qiyin bo ʻ lgan bo ʻ lsa , bugungi kun avlodlari ushbu mavzuga jiddiy e ’ tibor berishlari va tahlil qila olishlari lozim . Ishning maqsad va vazifalari . Ushbu kurs ishida vijdon erkinligi Yevropa davlatlarida qonunida belgilangunga qadar va undan keyingi vaziyatlar o ʻ rganiladi . Bundan maqsad , vijdon va e ’ tiqod erkinligi fuqarolarga ijobiy ta ’ sir ko ʻ rsatgan jihatlardan andoza olish , ularning tajribasini qanday o ʻ zlashtirish mumkinligini tahlil qilishga qaratiladi . O ʻ rganilayotgan qonunlar va qarorlarning yutuq va kamchiliklariga alohida e ’ tibor beriladi . Mavzuning o ʻ rganilganlik darajasi . Mazkur kurs ishi yozlishi davomida mavzu yuzasidan bir qator xorijlik va mahalliy tadqiqotchi jurnalistlar va siyosatchi olimlar tomonidan yozilan ilmiy adabiyotlar o ʻ rganildi . Shuningdek, 1789-yilda Fransiyada vijdon erkinligi "Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi" ning o ninchi moddasida e'lon qilindi.. Bu qonunlar fuarolar uchun qanchalikʻ ahamiyatli ekanligiga alohida to xtalib o tiladi. ʻ ʻ 3 Ishning metodologik asoslari. Ishning metodologik asoslari sifatida O zbekiston Respublikasining “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to g‘risidagi”ʻ ʻ qonuni, O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, “O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ Jinoyat Kodeksi” va unga daxldor hujjatlar tashkil qiladi.Shuningdek, mavzuga doir tadqiqot, bitiruv malakaviy ishlari va statistik ma’lumotlardan foydalanildi. Tadqiqot obyekti . Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlarga erkinlik bergan Osiyo va Yevropa davlatlari. (O zbekiston, Buyuk Britaniya,Fransiya,AQSH) ʻ Tadqiqot predmeti. Tanlangan mamlakatlarda qabul qilingan qonun vijdon erkinligi to g‘risidagi qonun va qarorlarni qiyosiy usul bilan solishtirish. ʻ Kurs ishining ilmiy yangiligi. Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to g‘risidagi qonun o zbek media olami uchun to liq zabt etilmagan cho qqi ʻ ʻ ʻ ʻ hisoblanadi.Bu mavzu o zbek OAV sida ko p yoritilmaydi. Shuning uchun ko p ʻ ʻ ʻ joylarda aholi o z erkinliklari va majburiyatlarini bilmaydi.”Vijdon erkinligi va ʻ diniy tashkilotlar to g‘risida”gi qonunni bilmaydigan fuqarolar ham topiladi.Bu ʻ yo nalishni o rganish uchun oliy o quv yurtlarida ham hali manbalar yetishmaydi ʻ ʻ ʻ va ular endi buni chuqur o rganishmoqda.Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar ʻ mavzusiga oid tadqiqot ishlari juda kam.Ushbu kurs ishi vijdon erkinligi va diniy tashkilotlarga oid qonun va qarorlarni atroflicha tahlil etganligi bilan boshqa ishlardan ajralib turadi. Ishning tarkibiy tuzilishi . Kurs ishining tuzilishi kirish,4 fasldan iborat 2 bob va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatini o z ichiga oladi. Jumladan , “ Vijdon ʻ ʻ erkinligi va diniy tashkilotlar to g‘risida”gi qonunda bo lgan o zgarishlar bobida ʻ ʻ ʻ 1998-yilda qabul qilingan “Vijdon erinligi va diniy tashkilotlar “ to g‘risidagi ʻ qonun hamda 2021-yilda yangi tahrirdagi qonun o rtasida bo lgan o zgarishlar ʻ ʻ ʻ atroflicha o rganiladi.Bundan tashqari,O zbekistonda faoliyat yuritayotgan diniy ʻ ʻ tashkilotlar “ bobida yurtimizda o z faoliyatini yuritayotgan diniy ʻ tashkilotlar ,muassasalar ishi o rganiladi ularning yutuq va kamchliklari tahlil ʻ qilinadi.Statistik ma’lumotlar ham keltirib o tiladi. ʻ 4 I BOB. VIJDON ERKINLIGI VA DINIY TASHKILOT ATAMALARINING TARIXIGA NAZAR. 1.1. Vijdon erkinligi atamasining yuzaga kelishi Zamonaviy gumanistik jamiyatdagi vijdon erkinligi insonning tabiiy huquqi sifatida qaraladi. Bu din erkinligidan keng ma'noda farq qiladi, chunki u nafaqat dinga, balki umuman insonning barcha e'tiqodlariga taalluqlidir.Vijdon erkinligi atamasi qachon yuzaga keldi,bu atamaning qonun doirasigacha yetib kelishiga nima sabab bo lgani barchaga qiziq bo lsa kerak.ʻ ʻ Vijdon erkinligi kontseptsiyasi insonning har qanday e'tiqodga ega bo lish huquqi sifatida ʻ Yevropada islohot boshlanishi bilan paydo bo ldi. ʻ Sebastyan Kastellio bu masalani birinchilardan bo lib ko targan va ʻ ʻ 1554-yilda "Bid'atchilar ta'qib qilinishi kerakmi?" risolasini nashr etgan.Ushbu risola auditoiya o rtasida katta muhokamalarga sabab bo lgan , ʻ ʻ ammo qonun doirasigacha olib chiqilmagan.Oradan bir asrdan ortiqroq vaqt o tgach ushbu masala yana ko tariladi.Ya’ni , Qonunchilik darajasida vijdon ʻ ʻ erkinligi birinchi marta 1689-yilda Britaniyaning Huquqlar to g‘risidagi qonunida ʻ mustahkamlangan. Ushbu hujjat odamlarning o z e'tiqodlari va fikrlariga ega ʻ bo lish huquqiga ega ekanligini va fuqarolar nima maslahat berishidan qat'iy nazar ʻ ularning fikrini hurmat qilish huquqini tan oldi.Yillar o tgani sari vijdon erkinligi ʻ atamasi turli mamlakatlarga kirib bordi.Bu atama nafaqat, xalq orasidan, balki,qonunlardan ham joy ola boshladi. 1 1789-yilda Fransiyada vijdon erkinligi " Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi " ning o ninchi moddasida e'lon qilindi. Qonun chiqaruvchi shaxs, ʻ agar "ularning e'lon qilinishi jamoat tartibiga tahdid solmasa", uning e'tiqodi uchun ta'qib qilinmasligi kerakligini ta'kidladi.Chunki vijdon erkinligi qonunda belgilangan deb, jamoat orasida turli tartibsizliklar,qoidabuzarliklar kelib chiqish ehtimoli juda yuqori edi.Hukumat rahbarlari ushbu tartibsizliklarning oldini olgan holda qonunga vijdon erkinligi jamoat tartibiga tahdid solmasligi kerakligini alohida ta’kidlab o tadi. ʻ Vijdon erkinligi huquqi Federal suverenitet to g‘risidagi ʻ 1 «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to g‘risida»gi O zbekiston Respublikasining Qonuni (Yangi tahriri). ʻ ʻ O zbekistonning yangi qonunlari. To plam. 19-son,-T.: «Adolat». 1998. ʻ ʻ 5 qonun loyihasiga kiritilgan AQSh Konstitutsiyasidagi birinchi o nta tuzatishlardanʻ biri edi. Ushbu hujjat 1791- yil oxirida ratifikatsiya qilingan.Oradan ancha yillar o tib yana bir katta ish amalga oshirildi.Ya’ni 1948- yil 10-dekabrda BMT Bosh ʻ assambleyasining uchinchi sessiyasida Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilindi. Boshqa qabul qilingan qonunlar qatorida "fikr, vijdon va din erkinligi huquqi"haqidagi hujjat edi. Dastlab Yevropaning, so ngra boshqa davlatlarning tarixiy rivojlanishi jarayonida ʻ vijdon erkinligi va din erkinligi o rtasidagi farq dinni davlatdan ajratilishi ʻ kerakligini yanada chuqurlashtirdi. Garchi bu tendensiya hamma joyda ko rinmasa ʻ ham. Masalan, shariat Islomning axloqiy protseduralari to plami sifatida ʻ dunyoviy,huquqiy va diniy me'yorlarni ham o z ichiga oladi, shuning uchun ʻ bunday jamiyatda vijdon erkinligi haqida gap bo lishi mumkin emas. ʻ Ammo Yevropa davlatlari vijdon va din erkinligi haqida boshqacha fikrda. Cherkovni davlatdan ajratish vijdon erkinligining kafolati bo lib xizmat qilmaydi deb ʻ hisoblashadi. Bundan tashqari, fuqarolarning vijdon erkinligi va din erkinligi huquqi kafolatlangan davlat cherkovi bo lgan davlatlar mavjud, masalan, ʻ zamonaviy Buyuk Britaniya va Yevropaning boshqa ko plab monarxiya davlatlari. ʻ Aksincha, davlatdan ajratilgan cherkovga ega bo lgan bir qator mamlakatlarda ʻ ruhoniylar va dindorlar hokimiyat tomonidan ta'qib etilganda vijdon erkinligi huquqi hokimiyat tomonidan buzilgan. 2 Bu, masalan, Sovet Ittifoqida bo lgan.Yuqorida sanab o tgan qonunlarimizning barchasida fuqarolarga vijdon ʻ ʻ erkinligi huquqi berilgan,ammo din davlatni boshqarmaydi degan tamoyil asosida qurilgan.Ammo, fuqarolar bu vijdon erkinligiga zid ekanligini ta’kidlab keladi.Ushbu bahslar asrlar davomida o z shaklini o zgartirmadi deb aytolamiz. ʻ ʻ “Vijdon erkinligi" atamasi ko pincha tanqid qilinadi, chunki axloqiy kategoriya ʻ sifatida erkinlik yoki vijdon erkinligining yetishmasligi tushunchasi juda noaniq. Ushbu konsepsiya "fikr erkinligi" atamasida to liqroq aks ettirilgan bo lar edi. ʻ ʻ Sho rolar davlatida ham vijdon erkinligi to g‘risida qonun qabul qilingan ʻ ʻ edi.Ushbu qonunning yutuq va kamchiliklariga nazar tashlaymiz: 2 Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi, xalq e'tiqodi buyuk kelajakka ishonchdir. 8-tom,-T.: O zbekiston, 2000 ʻ 6 Sho rolar davrida vijdon erkinligida yo l qo yilgan xatolar. Oktabr to ntarishidanʻ ʻ ʻ ʻ keyin dastlabki davrlarda vijdon erkinligi masalasini, ya'ni davlat va din o rtasidagi ʻ yangi munosabatni izchillik bilan amalga oshirishga harakat qilindi. Bu sohada 1918- yil 23- yanvarda RSFSR Xalq Komissarlari Kengashi tomonidan e'lon qilingan «Cherkovni davlatdan va maktabni cherkovdan ajratish to g‘risida»gi ʻ dekret dastlabki qadam bo ldi. Bu dekretda davlat organlari yoki diniy tashkilotlar ʻ tomonidan fuqarolarning vijdon erkinligiga zo rlik va tazyiq ko rsatishning har ʻ ʻ qanday ko rinishlariga chek qo yish; ularga dinga bo lgan munosabatlarini amalga ʻ ʻ ʻ oshirishda to la erkinlik berish; dinga munosabat bilan bog‘liq bo lgan shaxsning ʻ ʻ huquqlarini ilgarigidek cheklab ko yishlarni bekor qilish; hamma rasmiy aktlarda ʻ dinga bo lgan mansublik shartlarini olib tashlash asosiy maqsad ekanligi qayd ʻ qilingan edi. Diniy tashkilotlarga o z funksiyalarini to la amalga oshirishlari uchun ʻ ʻ barcha shart-sharoitlar yaratilishi lozimligi alohida uqtirib o tilgan. Shunday qilib, ʻ dekret asosida har bir kishiga xohlagan dinga e'tiqod qilish yoki e'tiqod qilmaslik huquqi berilgan. Dekret Sovet davlatining dinga nisbatan munosabati negizi bo lib, ʻ uning asosiy g‘oya va prinsiplari Ittifoqdosh Respublikalar Konstitusiyalari va shu sohadagi qonunlarida o z ifodasini topgan va keyinchalik bularni rivojlantirishga ʻ harakat qilingan. Jamiyatda yuz bergan ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy va madaniy o zgarishlar millionlab mehnatkashlarning bundan buyongi turmush tarzida ʻ ularning dunyoqarashlariga, ma'naviy hayotiga ham sezilarli ta'sir etgan. Hayotni qayta qurish, madaniy inqilobni amalga oshirish, odamlarni eskilik sarqitlaridan xalos qilish va shu kabi shiorlar ostida va ko pincha ma'muriy va ʻ o zboshimchalik yullari bilan minglab cherkov, masjid, ibodatxonalar, madrasa, ʻ seminariya, akademiyalar yopib qo yildi, din peshvolari, ruhoniylar va ko pgina ʻ ʻ dinga ishonuvchilar qatag‘on qilindi. Bunday muhim jarayonlar ayniqsa chekka o lkalarda, shu jumladan O rta ʻ ʻ Osiyoda g‘oyat keskin va dahshatli tus oldi. Birgina O zbekiston hududida 24 ʻ mingdan ortiq masjid yopildi, ularning binolari buzilib tashlandi. Mahalliy aholi musulmonlari uchun aziz, muqaddas bo lgan xalqning tarixiy va madaniy merosi ʻ 7 hisoblangan yuzlab obidalar, maqbaralar, masjid-u madrasalar xarobalarga aylantirildi. Toshkent shahridagi 26 madrasadan 1930- yilda 23 tasi buzib tashlandi. Dindorlik uchun odamlar quvg‘in qilindilar, ularning mol-u mulklari ayovsiz musodara etildi. Bunday qonunsizliklarga chidolmay shahar va qishloq aholisidan anchagina qismi qo shni mamlakatlar – Afg‘oniston va Sharqiyʻ Turkiston (Uyg‘uristonga) qochib ketishga majbur bo ldi. Aholini «tezroq ʻ savodxon va ma'rifatli qilish» bayrog‘i ostida asrlar bo yi xalqning madaniy ʻ boyligi, ma'rifat quroli, milliy g‘ururi bo lib kelgan arab alifbosiga asoslangan ʻ yozuv bekor qilinib, 11 yil ichida (1929-1940 yillarda) avval lotin, so ng rus ʻ alifbolari majburiy joriy etildi. Bu katta ma'naviy falokat edi. Albatta, chunki mahalliy xalqlar bu bilan o z o tmishidan, boy tarixiy va madaniy merosidan, ʻ ʻ ajdod-u avlodlari yaratgan boyliklardan mahrum bo lishga mahkum etildi. ʻ Qadimiy madaniyat va ma'rifat o chog‘i bo lgan zamin, dunyoga mashhur olim-u ʻ ʻ mutafakkirlar yetishtirib bergan xalqlar endi «savodsiz», «qoloq», «madaniyatsiz» ga chiqarib qo yildi.Agar 1984-yilda mamlakat bo yicha hammasi bo lib 7 ta ʻ ʻ ʻ musulmon uyushmasi ro yxatdan o tkazilgan bo lsa. Keyingi to rt yil mobaynida ʻ ʻ ʻ ʻ jami bo lib butun mamlakat bo yicha 18 masjid ochildi xolos. Ammo buning ʻ ʻ natijasida dindorlik kamaygani yo q. Din mahalla, xonadonlar, kishilar qalbiga, ʻ ichki dunyosiga yanada chuqurroq kirib boraverdi. Ruxsat etilmagan ibodatxonalar, masjidlar, «maxfiy» diniy maktablar soni ko payaverdi. Shunday ʻ qilib, dinga nisbatan qo llanilgan ko p yillik ma'muriy-zo ravonlik siyosati vijdon ʻ ʻ ʻ erkinligi tamoyillarini qo pol ravishda buzdi, butun jamiyatga, shu jumladan ʻ O zbekistonga juda katta zarar keltirdi. Faqat mustaqillik sharofati bilan yuqorida ʻ qisqacha tavsiflangan ma'muriy ateizmga va qonunbuzarliklarga barham berildi. 1.2Vijdon erkinligi inson manfaatlari kafolati Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar masalasi ijtimoiy hayotda muhim va murakkab masala bo lib kelgan. Nima sababdan muhim va murakkab masala ʻ demoqdamiz. Chunki uning zamirida shaxsning huquqi, demokratiya, adolatparvarlik va insonparvarlik kabi katta ijtimoiy, siyosiy, huquqiy va axloqiy 8 tushunchalar yotadi. Vijdon erkinligi jamiyat hayotida qanday ta’sir etadi? Ushbu atama kishilarning ruhiy olamiga, uning sog‘lom va barkamolligiga bevosita ta’sir ko rsatadi. Shuning uchun ham bu masalaning ijtimoiy hayotdagi o rni vaʻ ʻ bajaradigan vazifalari g‘oyat muhimdir.Vijdon erkinligi millat ham ,davlat ham tanlamaydi.Ya’ni qanday davlat, qaysi din bo lishidan qat’i nazar barcha uchun ʻ eng muhim masalalardan biri bo lib kelmoqda. Birlashgan Millatlar ʻ Tashkilotining ustavidan tortib, barcha xalqaro xujjat va shartnomalarda, hamma mamlakatlarning konstitutsiyasi va qonunlarida vijdon erkinligi o z ifodasini ʻ topgan. 1948 yilda qabul qilingan «Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi»ga muvofiq har bir inson fikrlash, vijdon va din erkinligi huquqiga ega. Bu huquq inson o z dini yoki,e’tiqodini o zgartirish huquqini, o z dini yoki e’tiqodiga yakka, ʻ ʻ ʻ shuningdek boshqalar bilan birgalikda amal qilish kafolatini, ibodat qilishda va diniy marosimlarda yakka tartibda yoki odamlar orasida birga qatnashish erkinligini o z ichiga oladi. ʻ Vijdon erkinligi - ijtimoiy-falsafiy tushuncha; har kimning o z e tiqodiga ko ra, mazkur jamiyatda mavjud ijtimoiy me yorlarni ʻ ʼ ʻ ʼ buzmagan holda vijdoni buyurgani bo yicha yashash, ishlash imkoniyatiga ega. ʻ Bunda dinga munosabat masalaning bir tomoni hisoblanadi. Siyosiy jihatdan Vijdon erkinligiga demokratiya ko rinishlaridan biri sifatida qaraladi. Yuridik ʻ nuqtai nazardan Vijdon erkinligi insonning asosiy shaxsiy huquqlari sirasiga kiradi va demokratik erkinliklardan biri hisoblanadi. O zbekistonda u O zbekiston ʻ ʻ Respublikasi Konstitutsiyasida, "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to g risida"gi qonunda (1991-yil 14-iyunda qabul qilingan, 1998- yil 1- mayda ʻ ʻ yangi tahriri tasdiqlangan) nazarda tutilgan. Konstitutsiyaga ko ra, "hamma uchun ʻ vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga e tiqod qilish yoki ʼ hech qaysi dinga e tiqod qilmaslik huquqiga ega" (35-modda). O zbekiston ʼ ʻ Respublikasining Konstitutsiyasi bo yicha, diniy qarashlarni majburan singdirishga ʻ yo l qo yilmaydi. Ayni vaqtda yangi tahrirdagi "Vijdon erkinligi va diniy ʻ ʻ tashkilotlar to g risida"gi qonunga ko ra, dinga munosabatidan qat i nazar ʻ ʻ ʻ ʼ fuqarolarning tengligi ta minlanadi (4-modda). Ushbu qonunda ta kidlanishicha, ʼ ʼ hech bir dinga yoki diniy e tiqodga boshqalariga nisbatan biron-bir imtiyoz yoki ʼ 9 cheklashlar belgilanishiga yo l qo yilmaydi. Qonun muayyan yoshga yetganʻ ʻ fuqarolarning o z diniy ehtiyojlarini qondirish uchun diniy tashkilot tuzish, oliy va ʻ o rta diniy o quv yurtlarida ta lim olish tartib-qoidalarini ham belgilab bergan. ʻ ʻ ʼ Bundan tashqari mazkur masala yana bir murakkab hodisani - turli dunyoqarash va e’tiqodda bo lgan kishilar o rtasidagi, davlat bilan din, diniy tashkilotlar bilan ʻ ʻ davlat o rtasidagi munosabatlarning amalda huquqiy ta’minlanishini ham nazarda ʻ tutadi. Insonlar doimo turli dunyoqarash va turli e’tiqodga ega bo lib kelishgan. ʻ Har kimning o z ichki dunyosi, o z e’tiqodi bo ladi.Buni kimdir o zgartirishga ham ʻ ʻ ʻ ʻ ,unga tahdid qilishga ham haqli emas.Mana vijdon va din erkinligi huquqi nim uchun kerak.Ushbu huquq insonlarning ma’lum ma’noda o z erkinliklari kafolati ʻ desak mubolag‘a bo lmaydi. Vijdon erkinligi qandaydir bir mavhum tushuncha ʻ emas, u albatta, ma’lum ijtimoiy vaziyatda namoyon bo ladi. Shuning uchun uni ʻ tarixiy, ijtimoiy sharoitsiz, obyektiv va subyektiv omillarsiz tasavvur qilish qiyin. Bundan tashqari vijdon erkinligi tushunchasini ilmiy talqin qilishda milliy, mafkuraviy va madaniy omillarni ham, albatta nazarda tutish kerak.O zbekiston ʻ mustaqillikka erishgach barcha sohalarda tub o zgarishlar bo lgani barchamizga sir ʻ ʻ emas.Ushbu yangilanish jarayonida vijdon erkinligi, davlat va din sohalari ham e’tibordan chetda qolmadi. 3 Binobarin, O zbekiston Respublikasi qonunchiligida ʻ asrlar osha qaror topgan vijdon erkinligiga yuksak va samimiy hurmat ifodalangan. 1992- yilda qabul qilingan O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 31- ʻ moddasiga muvofiq har bir fuqaro uchun vijdon erkinligi huquqi kafolatlanadi.Yana bir quvonarli tarafi shundaki, keyingi yillarda davlat bilan diniy tashkilotlar o rtasidagi munosabatlarda katta o zgarishlar bo lmoqda.Dinning ʻ ʻ ʻ jamiyatdagi o rni tiklanmoqda. Diniy uyushma va tashkilotlarning faoliyat ʻ ko rsatishlariga imkoniyat yaratilmoqda. Qator tarixiy obidalar diniy tashkilotlar ʻ ixtiyoriga o tkazildi, yangi masjidlar ochilmoqda. Diniy tashkilotlarning xalqaro ʻ aloqalari kun sayin kengayib bormoqda.Nafaqat,musulmonlarga balki,boshqa din vakillariga ham alohida ahamiyat berilmoqda. 3 «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to g‘risida»gi O zbekiston Respublikasining Qonuni (Yangi tahriri). ʻ ʻ O zbekistonning yangi qonunlari. To plam. 19-son,-T.: «Adolat». 1998. ʻ ʻ 10 “O lkamizda 130 dan ziyod millat va elat vakillari 16 ta diniy konfessiyaga e’tiqodʻ qilib yashab kelmoqda. Mamlakatimiz davlat ta’lim muassasalarida dars yetti tilda olib boriladi. O zbekiston Milliy teleradiokompaniyasi ko rsatuvlari jami o n ikki ʻ ʻ ʻ tilda namoyish etiladi, o ndan ortiq tilda gazeta, jurnal chop etilyapti. Madaniyat ʻ vazirligi huzuridagi Millatlararo munosabatlar va xorijiy mamlakatlar bilan do stlik aloqalari qo mitasi qoshida 156 ta milliy madaniy markaz faoliyat ʻ ʻ ko rsatadi. Bundan tashqari yurtimizda 16 ta diniy konfessiyaga tegishli 2300 ga ʻ yaqin diniy tashkilot mavjud. 4 Ushbu ma’lumotlar yurtimizda vijdon va din erkinligi yetarlicha taminlab berilganligini kafolatlaydi. Diniy bag‘rikenglik turli din vakillari e’tiqodidagi mavjud aqidaviy farqdan qat’i nazar, barchaning yonma- yon, o zaro tinch-totuv yashashini anglatadi. Har kim o z e’tiqodiga amal qilishda ʻ ʻ erkin bo lgani holda, bu huquqqa boshqalar ham ega ekanini e’tirof etmog‘i lozim. ʻ Bejizga O zbekiston bag‘rikeng diyor deyilmaydi.Qaysi millat vakili,e’tiqodi ʻ qanaqaligaidan qat’i nazar O zbekiston fuqarosi ekan barcha imkoniyatlardan teng ʻ foydalanish huquqi mavjud.Shu o rinda Qonun barcha uchun barobar iborasini ʻ ishlatishimiz mumkin. Bir so z bilan aytganda, diyorimizda fuqarolar jinsi, irqi, ʻ millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeidan qat’i nazar, teng huquq va erkinlikka ega, qonun oldida teng. Ijtimoiy adolat, qonun ustuvorligi, millat va elatlarning madaniy, til va diniy qadriyatlari, an’ana va urf-odatlari hurmat qilish davlat siyosatining asosiy tamoyili, usutvor yo nalishidir. ʻ 5 II BOB . VIJDON ERKINLIGI VA DINIY TASHKILOTLAR HUQUQLARI : KECHA VA BUGUN . 4 https://uza.uz/oz/posts/millatlararo-totuvlik-va-diniy-bagrikenglik-tinchligimiz-garovi_538292 5 https://uza.uz/oz/posts/millatlararo-totuvlik-va-diniy-bagrikenglik-tinchligimiz-garovi_538292 11 2.1. “ Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to ʻ g ‘ risida ” gi qonunda bo ʻ lgan o ʻ zgarishlar Mustaqillik yillarida vijdon erkinligi prinsplarini tiklash va unga og ‘ ishmay amal qilish davr talabi va zaruriyatiga aylanib qoldi . 1991- yilda O ʻ zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi “ Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to ʻ g ‘ risida ” gi qonunini qabul qildi . 1998- yilda bu qonunning yangi tahriri qabul qilinib , 15- may kuni matbuotda e ’ lon qilindi va shu kundan e ’ tiboran u kuchga kirdi . Mazkur qonun 23 moddadan iborat . Uning 1- moddasida ushbu qonunning maqsadi nimalardan iborat ekanligi ochiq va ravshan bayon etilgan : “ Ushbu qonunning maqsadi har bir shaxsning vijdon erkinligi va diniy e ’ tiqod huquqini , dinga munosabatidan qat ’ iy nazar , fuqarolarning tengligini ta ’ minlash , shuningdek diniy tashkilotlarning faoliyati bilan bog ‘ liq munosabatlarni tartibga solib turishdan iborat ”. 6 Bu qonunda asosan yoshlarga diniy ta ' lim berish xususidagi huquqlarni muhofaza qilishga e ' tibor qaratilgan . Qonunning 3-moddasidagi, 2-qismida bunday deyilgan: «Voyaga yetmagan bolalarni diniy tashkilotlarga jalb etish, shuningdek ularning ixtiyoriga, ota-onalari yoki ularning o rnini bosuvchi shaxslar ixtiyorigaʻ zid tarzda dinga o qitishga yo l qo yilmaydi» ʻ ʻ ʻ 7 . Shu munosabat bilan O zbekiston ʻ Respublikasining Jinoyat Kodeksining 145-moddasida voyaga yetmagan bolalarni shunday qonunga zid tarzda dinga o qitish – eng kam ish haqining ellik ʻ baravaridan yetmish baravarigacha miqdorda jarima yoki ikki yildan uch yilgacha ahloq tuzatish ishlari yohud uch yilgacha ozodlikdan mahrum etish bilan jazolanishi ko zda tutilgan. ʻ Ikkinchidan, O zbekiston Respublikasida ta'lim tizimi dindan ajratilgan. Uning ʻ tizimining o quv dasturiga diniy predmetlar kiritilishiga yo l qo yilmaydi degan ʻ ʻ ʻ dastur qonunning 7-moddasiga qo shib qo yilgan. Uchinchidan,diniy ta'lim maxsus ʻ ʻ o quv yurtlarida amalga oshiriladi. Diniy tashkilotlarning Markaziy boshqaruv ʻ organlari, ruhoniylar va o zlariga zarur bo lgan diniy xodimlar tayyorlash uchun ʻ ʻ 6 https://lex.uz/docs/-5491534 7 «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻg‘risida»gi Oʻzbekiston Respublikasining Qonuni (Yangi tahriri). Oʻzbekistonning yangi qonunlari. Toʻplam. 19-son,-T.: «Adolat». 1998. 224-234 betlar. 12 diniy o quv yurtlari tashkil etishga haqlidir;To rtinchidan, dindan saboqʻ ʻ beruvchilar, murabbiylar tegishli puxta bilimga va uni o qitish haqidagi maxsus ʻ ruxsatnomaga ega bo lishi shart; Beshinchidan, qonun xususiy tartibda ta'lim ʻ berishni man etadi (9-modda). Bu qonunni buzganlar uchun O zbekiston ʻ Respublikasi ma'muriy javobgarlik to g‘risidagi kodeksning 241- moddasida ʻ muayyan jazo belgilangan. Oltinchidan, vijdon erkinligi to g‘risidagi 1991- yildagi qonunning 13-moddasida ʻ diniy tashkilot yuridik shaxs huquqiga ega bo lishi uchun uni tuzgan, kamida o n ʻ ʻ kishidan iborat 18 yoshga to lgan fuqarolar Adliya Vazirligining shu diniy ʻ tashkilot faoliyat ko rsatish nazarda tutilgan hududdagi idorasiga Nizomni ilova ʻ qilib ariza topshiradilar, deb ko rsatilgan edi.Yangi tahrirdagi qonunga binoan esa ʻ diniy tashkilot O zbekiston Respublikasining 18 yoshga to lgan va respublika ʻ ʻ hududida doimiy yashayotgan yuz nafardan kam bo lmagan fuqorolar tashabbusi ʻ bilangina tuziladi. 8 Yettinchidan, diniy tashkilotlar O zbekiston Respublikasi Adliya Vazirligida ʻ yoki uning joylardagi organlarida ro yxatdan o tkazilganidan so ng yuridik shaxs ʻ ʻ ʻ maqomiga ega bo ladi va qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda o z ʻ ʻ faoliyatini amalga oshiradi (8-moddaning 5-qismi). Diniy tashkilot Nizomi davlat qonunlariga zid bo lmasligi kerak. Agar diniy ʻ tashkilot Nizomi qonuniy hujjatlariga zid bo lsa, diniy tashkilotning ushbu Nizomi ʻ ro yxatga olinmaydi va o zining faoliyati ta'kidlanib, tarqatiladi. Birinchi Prezident ʻ ʻ I.Karimov «Biz bundan buyon ham aholini eng oliy ruhiy, ahloqiy va ma'naviy qadriyatlardan, tarixiy va madaniy merosdan bahramand qilish tarafdorimiz» 9 ,- deb 8 «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to g‘risida»gi O zbekiston Respublikasining Qonuni (Yangi tahriri). ʻ ʻ O zbekistonning yangi qonunlari. To plam. 19-son,-T.: «Adolat». 1998. ʻ ʻ 9 Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi, xalq e'tiqodi buyuk kelajakka ishonchdir. 8-tom,-T.: Oʻzbekiston, 2000 13 ta'kidlagan edi yangi tahrirdagi qonun qabul qilingach. Diniy tashkilot - diniy ehtiyojlarni birgalikda qondirish yoki qondirishga ko maklashish maqsadidaʻ tuziladigan va diniy marosimlarni ado etish asosida ish ko radigan ixtiyoriy, teng ʻ huquqli va o z-o zini boshqaruvchi uyushma. Ayni vaqtda u fuqarolarning vijdon ʻ ʻ erkinligini kafolatlovchi tuzilmalardan hisoblanadi. Diniy tashkilotlarning ta limoti, tarixiy an analari, diniy uyushmalar tuzilishida tutgan o rni va roli turli- ʼ ʼ ʻ tuman bo lishi mumkin. Fuqaroning diniy tashkilotga a zoligi uning huquqiy ʻ ʼ maqomini, jumladan boshqa shaxslar bilan tengligini cheklab qo ya olmaydi. ʻ Diniy tashkilotlarning eng muhim belgisi — ularning o z-o zini boshqarishidir, ʻ ʻ ya ni, ular ma muriy jihatdan davlat idoralaridan ajratilgan. Diniy tashkilotlarning ʼ ʼ faoliyati qonunlarga zid kelmasa, davlat ularning ichki aqidaviy ishlariga aralashmaydi. Ular o z ustav (nizom)lariga muvofiq tashkil topish va ish yuritish, ʻ xodimlarni tanlash, tayinlash va almashtirish huquqiga egadirlar. Diniy tashkilotlarning ustavlari ularning tuzilishi, diniy ta lim va faoliyatning boshqa ʼ masalalarini belgilab beradi. Ba zi diniy tashkilotlar iyerarxiya tizimida tashkil ʼ topgan. Mas, O zbekiston musulmonlari idorasi (https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O ʻ %CA%BBzbekiston_musulmonlari_idorasi), Rus pravoslav cherkovining Toshkent va O rta Osiyo (https://uz.m.wikipedia.org/wiki/O%CA ʻ %BBrta_Osiyo) Yeparxiyasi masjidlar, cherkovlar, o quv yurtlari, mahalliy ʻ tashkilotlar va o z boshqaruv organlariga ega. ʻ O zbekistan Respublikasining "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to g risida"gi ʻ ʻ ʻ (1998) qonunida ta kidlanganidek, O zbekistan Respublikasi fuqarolarining dinga ʼ ʻ e tiqod qilish, ibodat, rasm-rusum va marosimlarni birgalikda ado etish maqsadida ʼ tuzilgan ko ngilli birlashmalari (diniy jamiyatlar, diniy o quv yurtlari, masjidlar, ʻ ʻ cherkovlar, sinagogalar, monastirlar va b.) diniy tashkilotlar deb e tirof etiladi. ʼ Tegishli ustav (nizom) asosida faoliyat yurituvchi respublika diniy uyushmalari O zbekistan Respublikasining Adliya vazirligi tomonidan ro yxatga olinadi. ʻ ʻ Viloyat, tuman va shahar, shaharcha va qishloq hududida bo lgan diniy tashkilotlar ʻ tegishli viloyatlar, shuningdek, Toshkent sh. hokimligi adliya boshqarmalari 14 tomonidan ro yxatga olinadi. Diniy tashkilot ro yxatga olingandan sung u yuridikʻ ʻ shaxsga aylanadi. Diniy tashkilot yuridik shaxs sifatida qonunlarga va o z ʻ nizomiga muvofiq holda huquqlardan foydalanadi hamda majburiyatlarni o taydi. ʻ Diniy tashkilot rahbarining tashkilot ustavini ro yxatdan o tkazishdan bo yin ʻ ʻ ʻ tovlashi qonun hujjatlariga muvofiq javobgarlikka olib keladi. Ro yxatdan ʻ o tmagan diniy tashkilotlarning faoliyat ko rsatishiga yo l qo ygan mansabdor ʻ ʻ ʻ ʻ shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javobgar bo ladilar. Diniy tashkilotlar ʻ faoliyati ikki holda: ular o z nizomlariga muvofiq tugatilganda va "Vijdon erkinligi ʻ va diniy tashkilotlar to trisida"gi qonun qoidalari yoki boshqa qonun hujjatlariga ʻ rioya qilinmaganda to xtatiladi. Diniy tashkilot faoliyatini to xtatish haqidagi qaror ʻ ʻ O zbekistan Respublikasi Adliya vazirligi, ʻ Qoraqalpog iston Respublikasi ʻ (https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Qoraqalpog%CA%BBiston) Adliya vazirligi, viloyatlar va Toshkent sh. hokimligining adliya boshqarmalari tomonidan qabul qilinadi. 10 Diniy tashkilotlar qabul qilingan qaror ustidan xalq sudiga shikoyat qilish huquqiga ega, shikoyat fuqarolik ishlarini yurituvchi sud tomonidan ko rib ʻ chiqiladi. Diniy tashkilotlar tasarrufida binolar (masjidlar, cherkovlar, sinagogalar, kirxalar, monastirlar, ibodatxonalar va b. inshootlar), i.ch. korxonalari (bosmaxonalar, fermalar, badiiy-tikuv sexlari va h.k.), ijtimoiy va xayriya ob yektlari (yetimxonalar, qariyalar uylari va h.k.), diniy anjomlar (diniy kitoblar, ʼ ikonalar, shamlar va h.k.), ular faoliyatini ta minlash uchun zarur transport ʼ vositalari, pul va b. mulklar bo lishi mumkin. Diniy tashkilotlarning mulkiy huquqi ʻ qonun tomonidan himoya qilinadi. 2021-yil 4-may kuni O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ʻ yangi tahrirdagi “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to g‘risida”gi O zbekiston ʻ ʻ Respublikasi Qonuni tasdiqladi. Mazkur qonun orqali diniy sohada ko plab ʻ o zgarish va islohotlar amalga oshirilishi ko zda tutilgan. Qonun O zbekiston ʻ ʻ ʻ Respublikasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasi tomonidan qabul qilingan. Yangi tahrirdagi ushbu qonunga kiritilgan o zgarishlar bilan tanishib chiqamiz: ʻ 10 «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to g‘risida»gi O zbekiston Respublikasining Qonuni (Yangi tahriri). ʻ ʻ O zbekistonning yangi qonunlari. To plam. 19-son,-T.: «Adolat». 1998. ʻ ʻ 15 1998-yilda qabul qilingan qonun 23 moddadan iborat bo lsa yangi qonun 35ʻ moddani o z ichiga oladi. Shuningdek 2-moddaga ya’ni, Vijdon erkinligi va diniy ʻ tashkilotlar to g‘risidagi qonunchilikka Qoraqalpog‘iston Respublikasida vijdon ʻ erkinligini va diniy tashkilotlar faoliyatini ta’minlashga oid munosabatlar, shuningdek Qoraqalpog‘iston Respublikasining qonunchiligi bilan ham tartibga solinadi bandi olib tashlangan. Eski tahrirda 3-modda Vijdon erkinligi huquqi deb nomlangan bo lsa yangi ʻ tahrirda Asosiy tushunchalarga almashtirilgan va mazmun jihatdan ham farq qiladi. Yangi tahrirdagi qonunda 5-modda Vijdon erkinligini ta’minlashning asosiy ustuvorliklari deb nomlanib asosan fuqarolarning vijdon erkinliklari ,ularga yaratilgan imkoniyatlar haqida gap ketsa, eski tahrida esa dinning davlatdan ajratilganli haqida so z boradi. ʻ Ta’lim tizimi va din haqidagi moddaga ham sezilarli darajada o zgarishlar ʻ kiritlgan.Eski qonnda ta’lim izimining o quv dasturlariga diniy fanlar kiritilishiga ʻ yo l qo yilmaydi deyiladi.Yangi qonunda esa (bundan diniy ta’lim muassasalari ʻ ʻ mustasno) qo shimchasi kiritilgan.Shuningdek ,ushbu moddaga juda katta ʻ ahamiyatga molik bo lgan qo shimcha band kiritilgan.Ya’ni, Har kim diniy ta’lim ʻ ʻ muassasalarida professional diniy ta’lim olish huquqiga ega. Diniy ta’lim muassasalarida o qishga fuqarolar qonunchilikka muvofiq umumiy o rta, o rta ʻ ʻ ʻ maxsus ta’lim yoki professional ta’lim olganidan keyin qabul qilinadi. Diniy professional ta’lim olgan shaxslar diniy ta’lim muassasalarida diniy fanlarni o qitish faoliyati bilan shug‘ullanish huquqiga egadir. ʻ Qonun loyihasi diniy tashkilotni ro yxatdan o tkazish tartibiga o zgartirishlar ʻ ʻ ʻ kiritadi. Bu, xususan, quyidagilarni talab qiladi: 18 yoshga to lgan, kamida 50 kishining tashabbusi bilan diniy tashkilot tuzilgan ʻ O zbekiston fuqarolarining imzolari bo lgan hujjat; ʻ ʻ 16 Ta’sis majlisining diniy tashkilotni tashkil etish, uning ustavini tasdiqlash va boshqaruv organlarini saylash to g‘risidagi ma’lumotlarni o z ichiga olgan qarori;ʻ ʻ davlat tilidagi diniy tashkilotning ustavi; diniy tashkilotni tuzish tashabbuskorlari va uning boshqaruv organi a’zolari to g‘risidagi ma’lumotlar; ʻ diniy tashkilot rahbarining diniy ma’lumotga ega ekanligini tasdiqlovchi hujjat; Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Din ishlari bo yicha qo mitaning rozilik xati; ʻ ʻ pochta aloqasi manzili sifatida foydalanilishi kerak bo lgan diniy tashkilot ʻ ko chmas mulkining shaharsozlik normalari, yong‘in xavfsizligi qoidalari va ʻ sanitariya-gigiyena standartlari talablariga muvofiqligi to g‘risida xulosa ilova ʻ qilingan holda mahalliy davlat hokimiyati organlaridan (Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari) kafolat xati. Qonunning amaldagi tahririga ko ra, diniy tashkilotni ro yxatdan o tkazish uchun ʻ ʻ ʻ kamida 100 kishidan iborat O zbekiston Respublikasi fuqarolari tomonidan ʻ imzolangan diniy tashkilot tuzilishi haqida iltimosnoma (1), diniy tashkilotning nizomi (2), ta’sis yig‘ilishining bayonnomasi (3), tashkil etilayotgan diniy tashkilotning joylashgan joyini tasdiqlovchi hujjat (4) va davlat boji to langanligini ʻ tasdiqlovchi hujjatlarni (5) taqdim etish lozim Shuningdek, loyihada diniy tashkilotning markaziy boshqaruv organida va alohida diniy o quv muassasasida ro yxatdan o tish tartibi belgilandi. ʻ ʻ ʻ Bundan tashqari, hujjatda diniy tashkilotni ro yxatdan o tkazishni rad etish uchun ʻ ʻ asoslar aniq ko rsatilgan. Ular orasida — tuzilayotgan tashkilot diniy tashkilot deb ʻ tan olinmagan, taqdim etilgan ta’sis hujjatlarida ataylab noto g‘ri ma’lumotlar ʻ mavjud bo lgan holatlar ham bor. ʻ Qonun loyihasida diniy fanlarni o quv dasturlariga kiritishni taqiqlash diniy ta’lim ʻ muassasalariga taalluqli emasligi aniqlandi. Bundan tashqari, fuqarolarning jamoat 17 joylarida diniy kiyimlarda ko rinishini oldini olish to g‘risidagi norma qonundanʻ ʻ chiqarib tashlandi. Adliya vazirligi matbuot xizmati loyihada belgilangan qoidalar O zbekistonning ʻ xalqaro shartnomalari talablariga to liq javob berishini ta’kidladi. Loyihani ishlab ʻ chiqishda vazirlik qo shimcha qildi, xalqaro huquq normalari, rivojlangan xorijiy ʻ mamlakatlarning bu boradagi tajribasi o rganildi, tahlil qilindi va foydalanildi, ʻ xalqaro ekspertlarning fikrlari hisobga olindi. 2.2.O zbekistonda faoliyat yuritayotgan diniy tashkilotlar ʻ Vijdon erkinligi zamirida shaxsning huquqi, demokratiya, adolatparvarlik va insonparvarlik kabi ijtimoiy, siyosiy, huquqiy va axloqiy tushunchalar turadi.Vijdon erkinligi kishilarning ruhiy olamiga, uning sag‘lom va barkamolligiga bevosta ta’sir ko rsatadi. Shuning uchun bu masalani ijtimoiy ʻ hayotdagi o rni va bajaradigan vazifalari nihoyatda muhumdir. ʻ 11 Insonning, shaxsning qadr -qimmatini ustuvor qadriyat sifatida e’tirof etuvchi hozirgi dunyoda, mazkur diniy dunyoqarash bilan dunyoviy fikr o rtasidagi ʻ ziddiyat, insonning erkin fikrlash, xohlagan dinga e’tiqod qilish, yoki, hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik erkiga bo lgan huquqini tan olishga aytiladi. ʻ 1948-yilda qabul qilingan “Inson huquqlari umumjahon deklaratsiya”siga muvofiq har bir inson fikrlash so z va vijdon erkinligiga ega.Bu huquq shaxslarning o z ʻ ʻ dinini o zgartirishi,boshqa dinga e’tiqod qilishi yoki,hech qaysi dinga e’tiqod ʻ qilmaslik huquqiga ega ekanligini ko rsatib beradi.Ushbu deklaratsiya yana bir ʻ jiddiy masalalardan biri bo lgan turli dunyoqarashga ega bo lgan insonlar, ʻ ʻ shuningdek davlat va din , diniy tashkilotlar bilan davlat o rtasidagi ʻ munosabatlarda ko prik vazifasini ham o tab kelmoqda.Yurtimizda vijdon erkinligi ʻ ʻ va e’tiqod hurligini ta’minlovchi konstitusiya bilan bir qatorda bir qancha qonun va qarorlar ham qabul qilingan.Masalan, 1991-yil 14-iyunda “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to g‘risida”gi qonun qabul qilindi.Bu qonun dunyoviy, ʻ 11 Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi, xalq e'tiqodi buyuk kelajakka ishonchdir. 8-tom,-T.: O zbekiston, 2000 ʻ 18 demokratik davlatda dinning o rni ham beqiyos ekanligini ko rsatib beruvchiʻ ʻ dastalbki eng katta qadamlardan biri bo ldi desam adashmagan bo laman. ʻ ʻ Shuningdek O zbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasi 1998-yil 28-martda ʻ “Ijtimoiy ma’naviy muhitni yanada sog‘lomlashtirish, diniy aqidaparastlikning oldini olish chora–tadbirlari to g‘risida”qaror qabul qildi.Ushbu qaror bilan ʻ aholining, ayniqsa yoshlar dunyoviy,ilmiy ahloqiy salohiyatini yuksaltirish, ularga Vatanga sadoqat, milliy-ma’naviy va umumbashariy qadriyatlarni hurmat qilish, jamiyatimizda diniy aqidaparastlikning har qanday ko rinishlarini oldini olish ʻ chora –tadbirlariga qaratilgan dastur tasdiqlandi.Yuqorida aytib o tganimizdek, ʻ O zbekiston dunyoviy demokratik davlat,ya’ni din davlatdan ajratilgan ammo ʻ davlat dinni nazorat qiladi.Dinning davlatdan ajratilganligi quyidagi omillarda ko rinadi: ʻ 1.Diniy konfessiyalar ,tashkilotlar va din xizmatlari faoliyatini bir maqsadga fuqarolarning diniy ehtiyojlarini qondirishga ,faqatga diniy ibodat va marosimlarni ado etishga yo naltirish; ʻ 2.Diniy muassasa va tashkilotlar zimmasidan biron bir davlat funksiyasini bajarishni soqit qilish; 3.Davlat tomonidan hech bir diniy konfessiyaga moddiy yordam ko rsatmaslik va ʻ ularning birontasiga nisbatan biron bir imtiyoz bermaslik; 4.Davlat diniy tashkilotlarning fuqarolar diniy ehtiyojlarini qondirish bilan bog‘liq qonun hujjatlariga zid bo lmagan faoliyatga aralashmaslik kabilardir. ʻ Islom dinining muqaddas kitobi Qur’oni Karimda “Dinda majburlash yo q”degan ʻ oyat bor.Mana shu erkinlik qonunda ham belgilangan.”Voyaga yetmagan bolalarni diniy tashkilotlarga jalb etish ,shuningdek ularning ixtiyorlariga ,ularning ota- onalari yoki,ota-ona o rnini bosuvchi shaxslar ixtiyoriga zid ravishda dinga ʻ o qitish ,eng kam oylik ish haqqining 50 baravaridan 70 baravarigacha miqdorida ʻ jarima yoki,2 yildan 3 yilgacha ahloq tuzatish ishlari yohud 3 yilgacha ozodlikdan 19 mahrum qilish bilan jazolanadi.” (O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 145-ʻ modda) Diniy ekstremizm ,separatizm va aqidaparastlik g‘oyalari bilan yo g‘rilgan qirg‘in ʻ solishga yoki fuqaroni zo rlik bilan ko chirib yuborishga da’vat etadigan ,yohud ʻ ʻ aholi orasida vahima chiqarishga qaratilgan ma’lumotlar va materiallarni har qanday shakllarda tarqatish ,huddi shuningdek fuqarolar totuvligini buzish,tuxmatona vaziyatni beqarorlashtiruvchi uydurmalar tarqatish hamda jamiyatda qaror topgan hulq –atvor qoidalariga jamoat xavfsizligiga qarshi qaratilgan boshqa qilmishlarni sodir etish maqsadida dinda foydalansa,eng kam ish haqqining 75-100 baravarigacha miqdorda jarima yoki 6 oygacha yoki mol-mulk musodara qilinib yoki,musodara qilinmay 3 yildan 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilinadi.(O zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi 24,41-moddalari) ʻ Shunday bo lsada yurtimizda turli dinga e’tiqod qiluvchi vakillariga barcha shart- ʻ sharoitlar yaratilgan.Hozirgi paytda O zbekistonda quyidagi diniy markazlar ʻ faoliyat olib bormoqda: O zbekiston Musulmonlari diniy idorasi ʻ Rus provaslaviye Cherkovi Yeporxiyasi boshqaruvining Markaziy Osiyodagi markazi Yevangeliya Xristian Baptistlarning Markaziy Osiyo bo yicha markazi ʻ Yettinchi kun adventistlarning Markaziy Osiyo va Kavkaz orti bo yicha markazi ʻ O zbekiston Yevangeliya Lyuteran jamoalari Yeparxiyasi ʻ O zbekiston “Biblya jamiyati” ʻ O zbekiston Rim katolik cherkovi markazi ʻ Krishnani anglash O zbekiston diniy jamiyati ʻ 20 “Chunan”xristian prisviterian dindorlar tashkiloti qonunning mazmuniga ko ra ,ʻ barcha diniy konfessiyalar tegishli markazlarga ega bo lishlari ,ro yxatdan ʻ ʻ o tkazilishi rasmiylashtirilishi lozim. ʻ Hozirgi vaqtda O zbekistonda bir qator diniy yo nalishdagi o quv yurtlari faoliyat ʻ ʻ ʻ yuritmoqda. 1.Imom al-Buxoriy oliy islom oliygohi; 2.Imom Faxriddin ar-Roziy islom madrasasi; 3.Buxorodagi Mir-Arab madrasasi; 4.Samarqand xristian protestant diniy seminariyasi; 5.Axeytmimim O rta Osiyo yahudiy diniy seminariyasi; ʻ 6.Eshon Boboxon nomli islom o rta maxsus bilim yurti; ʻ 7.Sayd Muhiddin mahdum nomli islom o rta maxsus bilim yurti; ʻ Qonun xususiy tadbirda diniy ta’lim berishni man etadi.Diniy tashkilotlarga tushadigan moliyaviy va mulkiy xayriyalarning,shuningdek,fuqarolardan tushgan mablag‘lardan soliq undurilmaydi.Ularning ishlab chiqarish faoliyatidan keladigan foydadan,ijtimoiy tashkilotlar korxonalardan olinadigan hajmda soliq olishadi.Ibodat,diniy rasm-rusum va marosimlarni o tkazish mahalliy hokimiyat ʻ tomonidan taqiqlanmoqda.Yangi tahrirdagi qonunning eskisidan farqi quyidagicha: Mazkur qonunda dindorlarning erkin e’tiqod qilishiga alohida e’tibor berilgan.Avvallari har bir diniy marosimga turli bahonalar bilan tanqidiy baho berilgan bo lsa,endilikda bunga chek qo yilgan. ʻ ʻ Qonunda dindorlar ham,dahriylar ham O zbekiston qonunlari oldida teng ʻ huquqliligi ko rsatilgan.Bundan tashqari oldinlari diniy ibodatxona ochish uchun ʻ 10 kishidan iborat fuqarolar O zbekistonning tegishli organlariga ariza berishlari ʻ kerak bo lar edi endi esa 100 kishiga ko paytirildi. ʻ ʻ 21 Qonun vijdoniy e’tiqodga,uning dunyoviy va diniy shakllariga erk beradi.Diniy tashkilotlarning mustaqil va teng huquqda nizosiz faoliyat olib borishlarini ta’minlaydi.Ularni qo llab- quvvatlaydi,g‘ayriqonuniy tajovuzlardan himoyaʻ qiladi. Xulosa Xulosa qilib aytganda vijdon erkinligi kishining biror dinga e'tiqod qilish yoki hech qanday dinga e'tiqod qilmaslik huquqidir. Shuning uchun bu muammo ijtimoiy hayotda tarixan muhim va murakkab masala bo lib kelgan. Vijdon ʻ 22 erkinligi huquqi kishilarning dinga bo lgan munosabatidan tashqari shaxsningʻ demokratik adolatparvarlik va insonparvarlik kabi katta ijtimoiy, siyosiy, huquqiy va axloqiy tushunchalarni ham qamrab oladi. Vijdon erkinligi kishilarning ruhiy olamiga, uning sog‘lom va barkamolligiga bevosita ta'sir ko rsatadi. Shuning uchun ham bu masalaning ijtimoiy hayotdagi ʻ o rni va bajaradigan vazifalari g‘oyat muhimdir. Birlashgan Millatlar ʻ Tashkilotining Ustavidan tortib, barcha xalqlar hujjat va shartnomalarda, hamma mamlakatlarning konstitusiya va qonunlarida vijdon erkinligi masalasi o z ʻ ifodasini topgan. 1948- yilda qabul qilingan Inson huquqlari umumiy deklaratsiyasiga muvofiq har bir inson fikrlash, vijdon va din erkinligi huquqiga ega. Bu huquq o z dini yoki e'tiqodini o zgartirish erkinligini, o z dini yoki ʻ ʻ ʻ e'tiqodiga o zicha, shuningdek boshqalar bilan birgalikda amal qilish kafolatini, ʻ ibodat qilishda va diniy marosimlarda yakka tartibda va odamlar orasida birga qatnashish erkinligini o z ichiga oladi. ʻ Vijdon erkinligi qandaydir bir mavhum tushuncha emas, u albatta ma'lum ijtimoiy vaziyatda namoyon bo ladi. Shuning uchun uni konkret tarixiy, ijtimoiy sharoitsiz, ʻ ob'yektiv va sub'yektiv omillarsiz tasavvur qilish qiyin. Bundan tashqari «vijdon erkinligi» tushunchasini ilmiy talqin qilishda albatta milliy, mafkuraviy, madaniy va sinfiy omillarni ham nazarda tutish kerak. Vijdon erkinligi dinga ishonuvchilarni majburan o z e'tiqodlaridan qaytarib, dinni ʻ ma'muriy tarzda taqiqlab qo yishning har qanday nazariy va amaliy ko rinishlariga ʻ ʻ chek qo yadi. Shuningdek, u jamiyatdagi barcha konfessiyalar, ya'ni dinlar, ʻ cherkov va diniy birlashmalar, turli dinlarga e'tiqod qiluvchi kishilarni teng huquqli deb biladi, biron bir dinni imtiyozli, boshqa dinlardan ustun qilib qo ymaydi. Shu bilan birga jamiyatda ilmiy dunyoqarashning qaror topishini ʻ vijdon erkinligining amalda namoyon bo lish belgilaridan biri deb hisoblaydi. ʻ O‘zbekistonda barcha shaxslarning vijdon va e’tiqod erkinligi huquqini ta’minlashga xizmat qiluvchi diniy tashkilotlarning hech bir to‘siqlarsiz, qonunda 23 belgilangan tartib va asoslarda faoliyat olib borishlari uchun tegishli huquqiy asos va tashkiliy shakllar ta’minlangan. Bu holat davlatimizning dunyoviy demokratik davlat sifatida rivojlanayotgani hamda diniy bag‘rikenglik tamoyillariga sodiq ekanini ko‘rsatadi. Yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, inson va fuqarolarning vijdonerkinligi huquqini amalga oshirishlarida diniy tashkilotlarning muhim o‘rni bor. Davlat bilan din o‘rtasidagi munosabatlarda subyekt sifatida bir tomondan e’tiqod qiluvchilar, ya’ni fuqarolar, ikkinchi tomondan davlat va uchinchi tomondan diniy tashkilotlar qatnashadi. Foydalangan adabiyotlar: 1.O ‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi-T.:O ‘zbekiston ,2023 2.O zbekiston Respublikasi “ Jinoyat Kodeksi”ʻ 3.“O zbekiston Respublikasini Vazirlar mahkamasi to g‘risida”gi qonun 1993-yil ʻ ʻ 6-may. 24 4. Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi, xalq e'tiqodi buyuk kelajakka ishonchdir. 8-tom,-T.: O zbekiston, 2000ʻ 5. «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to g‘risida»gi O zbekiston ʻ ʻ Respublikasining Qonuni (Yangi tahriri). O zbekistonning yangi qonunlari. ʻ To plam. 19-son,-T.: «Adolat». 1998. ʻ Internet saytlari: 1.www.wikipedia.u 2.www.lex.uz 3.www.edu.uz 4.www.ziyo.uz 5.www.kun.uz 25

MUNDARIJA

Kirish

I BOB.VIJDON ERKINLIGI VA DINIY TASHKILOTLARNING TARIXI

1.1.Vijdon erkinligi atamasining yuzaga kelishi

1.2Vijdon erkinligi inson manfaatlari kafolati

II BOB. VIJDON ERKINLIGI VA DINIY TASHKILOTLAR HUQUQLARI: KECHA VA BUGUN

2.1 “ Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻg‘risida”gi qonunda boʻlgan oʻzgarishlar

2.2.O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan diniy tashkilotlar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar roʻyxati

Купить