Vorislik huquqi - Юриспруденция - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	224.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	08 Май 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Юриспруденция

Vorislik huquqi

Купить

MAVZU: VORISLIK HUQUQI

REJA: • Vorislikning umumiy nazariyasi, universal vorislik (inter vivos) hamda meros bo‘yicha huquqiy vorislik va uning asoslari • Merosning ochilishi • Vasiyat bo‘yicha merosni ochilishi bilan vasiyat bo‘lmagan hollarda merosni ochilishining o‘zaro nisbati • Merosni qabul qilish huquqini begonalashtirish va topshirish, merosni qabul qilish • Egasiz qolgan mol–mulk • Vafot etgan shaxsning mol–mulkini merosxo‘rning mol–mulkidan ajratilishi • Merosni qabul qilish oqibatlari • Merosni himoya qilish • Birgalikda meros olish • Meros mol–mulkini orttirish huquqi • Bonorum posessio • Vasiyat bo‘yicha merosning ochilishi, vakolatlari • Vasiyatnomaning mazmuni, vasiyatnomani chaqirib olish, qonun bo‘yicha vorislikda merosni ochilishi • Qonun bo‘yicha vorislikda merosni olishdagi navbatlar tushuncha

VORISLIKNING UMUMIY NAZARIYASI, UNIVERSAL VORISLIK (INTER VIVOS) HAMDA MEROS BO‘YICHA HUQUQIY VORISLIK VA UNING ASOSLARI Vorislik huquqiy munosabatlari eng murakkab institutlardan biri , bu munosabat meros qoldiruvchining o’limidan keyin vujudga keladigan huquqiy munosabatlar Vorislik munosabatlari Rim quldorlik davlatining dastlabki paytlarida ma’lum bo’lgan, vorislik ham xuddi mulk kabi sinflarning, davlat va huquqning yuzaga kelishidan avval vujudga kelgan bo’lsa ham, tom ma’nodagi vorislik huquqi jamiyatning sinflarga bo’linishi, davlatning vujudga kelishi bilan iqtisodda hukmron bo’lgan sinfning erki, irodasi va manfaatini ko’zlagan holda paydo bo’ladi Qadimgi Rim quldorlik davlatida vorislik – vafot etgan shaxs (marhum shaxs, meros qoldiruvchi) ning o’ziga tegishli bo’lgan mol- mulki

VORISLIK HUQUQI TUSHUNCHASI VA TURLARI Vorislik munosabatlari dastlab XII jadval qonunlarida ko’rsatilib, bu qonunlarga asosan, vorislik munosabatlari 2 qismga bo’lingan: 1) qonun bo’yicha vorislik (successio legitima); 2) vasiyat bo’yicha vorislik (successio testamentaria). Rim quldorlik davlatidan oldin vujudga kelgan vorislik huquqini qabul qilish munosabatlari vasiyatnomasiz amalga oshirilgan bo’lsa, bu munosabatlar qonun bo’yicha vorislik deb atalib, uning huquqiy rejimi qonun bo’yicha vorislik asosida hamda ko’proq XII jadval qonunlari bilan tartibga solingan XII jadval qonunlariga asosan, meros qoldiruvchi shaxs vafot etishidan oldin vasiyatnoma qoldirmagan bo’lsa, uning birinchi meros oluvchisi agnatlar bo’lib, uning katta o’g’li hisoblangan. Barcha mulk meros massasi aka- ukalarga

VORISLIK HUQUQI TUSHUNCHASI VA TURLARI Qadimgi Rim huquqiy munosabatlarida vorislik huquqi o’z xarakterli xususiyatlariga ega bo’lgan: 1) Merosni qabul qilgan aka-ukalar va agnat qavm- qarindoshlari o’zlarining qullariga ozodlik huquqlarini berish vakolatlariga ham ega bo’lganlar 2) Merosni qabul qilib oluvchilar vafot etgan shaxsning barcha qarzlarini ham qabul qilganlar hamda o’zaro bu majburiyatlarni bajarishni bo’lib olganlar Vorislik huquqiy munosabatlari o’z xarakterli xususiyatlariga ko’ra: sivil vorislikka va pretorlik huquqlari bo’yicha vorislikka bo’lingan

VORISLIK HUQUQI TUSHUNCHASI VA TURLARI Vorislik huquqining rivojlanish bosqichlari: Sivil huquqi bo’yicha vorislik Pretor ediktlari bo’yicha vorislikImperator qonunchiligi bo’yicha vorislikYustinian qonunchiligi bo’yicha vorislik

VORISLIK HUQUQI TUSHUNCHASI VA TURLARI Eng ko’p qo’llaniladigan vorislik fuqarolik vorisligi dir. Fuqarolik vorislik – vafot etayotgan shaxs tomonidan xalq ko’p yig’iladigan forumlarda, kuriat komissiyalarida (ya’ni mahalliy hokimiyat oldida), urush vaqtlarida esa qurollangan saf tortib turgan qo’shinlar oldida kimga meros qoldirishni og’zaki ravishda vasiyat qilganlar. Bu munosabatni hatto V-VI asrlarga kelib imperator Yustinian ham qo’llab- quvvatlagan Bulardan tashqari pretor hamda imperator oldida qoldirgan vasiyatnomalar ham bo’lgan, lekin bu vasiyatnomalarni 7 ta guvoh tasdiqlashi (imzosi qo’yilgan bo’lishi kerak) hamda pretor yoki imperator ham tasdiqlashi lozim bo’lgan, ayniqsa kimga meros qoldirilayotganligini meros qoldiruvchi o’z qo’li bilan yozishi lozim edi. Bu esa qoldirilgan

VORISLIK HUQUQI TUSHUNCHASI VA TURLARI Rim huquqi tomonidan ishlab chiqilgan vorislik huquqiy munosabatlari barcha davlatlar, xalqlar, ayniqsa, feodalizm va burjua jamiyatlari tomonidan to’liq qabul qilindi, hatto hozirgi zamon qonunchiligi universal huquqni qabul qiluvchi, barcha qoldirilgan meros massasi bilan meros qoldirgan shaxslarning qarzlarini, ya’ni majburiyatlarini ham to’liq qabul qilishni va bajarish ma’suliyatini olish orqali meros qoldiruvchining huquqlarini davom ettirayotganligini bildirgan Rim huquqni universal huquqni qabul qilish bilan birgalikda singulyar huquqni qabul qilish institutini ishlab chiqdi. Bunga asosan, meros qoldiruvchining yakka iltimoslarini, buyruqlarini bajarish uchun merosning ma’lum qismini qabul qilish tushunilgan. Bu huquqni qabul qilish barcha qol

VORISLIK HUQUQI TUSHUNCHASI VA TURLARI Rim quldorlik davlatida “testamentum” meros qoldirish juda ko’pchilik hollarda vasiyatnoma orqali amalga oshirilgan. Rim davlatida vasiyatnoma – meros qoldiruvchi tomonidan ixtiyoriy, erkin asosda o’z mulkini bo’lib berish hamda merosxo’rning tayinlanishiga erishilgan. Sinfiy huquq bo’yicha bu tayinlash orqali amalga oshirilgan hamda dastlabki paytlarda vasiyatnomani tuzish majburiy bo’lgan. Vasiyatnomada ko’rsatilgan meros oluvchi muomalaga layoqatsiz bo’lib hisoblansa, unga vasiy tayinlangan. Vasiylikdan tashqari homiylik instituti ham mavjud bo’lgan Homiylik – ruhiy yoki jismoniy tomondan kamchiligi bor shaxslarni hamda o’zi tomonidan amalga oshiriladigan harakatlarning huquqiy oqibatini to’liq tushuna olmaydigan jismoniy shaxslar ustidan belgilana

VORISLIK HUQUQI TUSHUNCHASI VA TURLARI Vasiyatnomaning shakli uzoq vaqt davomida asta-sekin soddalashtirilib kelingan, lekin shunda ham Yustinian kodeksida ko’rsatilganidek, baribir bu masalani hal qilish nihoyatda murakkab bo’lgan. Unga ko’ra, vasiyatnomani tuzish paytida 7 nafar guvohning qatnashishi talab etilgan, lekin dastlabki paytlarda yozma shakl majburiy hisoblanmagan Xususiy asosda vasiyatnomalarni tuzish bilan bir qatorda oilaviy asosda vasiyatnomalarni tuzishga ham ruxsat etilgan, ya’ni bunda davlat organlari qatnashgan. Vasiyatnoma qoldiruvchining roziligi bilan sudning protokoli yoki munitsipal magistratning protokoliga kiritish hamda vasiyatnomani imperator kanselariyasiga saqlashga topshirish orqali ham amalga oshirilgan Vasiyat qoldiruvchi tomonidan aniq “persona certa” ta

VORISLIK HUQUQI TUSHUNCHASI VA TURLARI Merosxo’rni tayinlashda bir qancha shartlarni belgilashga ham yo’l qo’yilgan. Bu shart suspenziv deb atalgan. Shartnomaning shartlariga asosan, taraflar shartnoma bo’yicha ma’lum yuridik oqibatlarni vujudga keltirishni, muayyan shartlarga, ya’ni o’lganimdan keyin yodgorlik qo’yish yoki mana shu qoldirayotgan mulkim asosida nevaram Maniliyga uy-joy qurib berish yoki doimo mening tug’ilgan kunimni xotirlab turish va shunga o’xshash shartlar qo’yilardi Agar meros qoldiruvchi vasiyatni suspenziv shart bilan tuzgan bo’lsa, bunday holatda meros qoldiruvchining o’limi bilan emas, balki shu shartning vujudga kelishi bilan ochilgan. Merosxo’rni tayinlashda modus usulida, ya’ni bajarilishi mumkin bo’lgan shartni ishlatish lozim bo’lgan. Masalan, agarda o’g’il t

XII JADVAL QONUNLARI BO’YICHA VORISLIK XII jadval qonunlariga asosan marhumning fuqarolik vorislari jumlasi 3 navbat asosida tashkil topgan. Birinchi navbatdagi vorislariga: marhumning bolalari, eri yoki xotini, vafot etgan bolalaridan qolgan nevaralari, farzandlikka asrab olingan o’g’il yoki qizlari, nevaralari, ya’ni vafot etgan farzandining barcha o’g’il va qizlariga, butun oilasiga, marhum o’lgan taqdirda ularning otasi yoki onasi tirik bo’lganida boshqa vorislar qatorida teng asosda ulush olishi lozim bo’lgan meros hissasi ularga qoldiriladi va bu hissani barcha oila a’zolari bo’lib olishi mumkin bo’lgan. Bu munosabatda taqdim etish huquqi qo’llanilgan. Taqdim etish huquqi deganda, meros ochilgan kunga qadar vafot etgan voris huquqlarining boshqa shaxslarga o’tishi tushunilgan Ikkinch

PRETORLAR HUQUQI BO’YICHA VORISLIK Pretorlar huquqining mohiyati – ular vorislik munosabatidagi agnatlar qavm- qarindoshchiligi o’rniga qon-qarindoshlik bilan bog’liq bo’lgan kognatlar vorislik munosabatlarini keltirib chiqargan Pretorlar o’z ediktlarida vorislik munosabatlarini 4 navbatga bo’lib o’rganganlar. Lekin ba’zi adabiyotlarda pretorlik huquqi bo’yicha vorislikni 7 navbatga bo’lganlar. Umuman vorislik 7 qismga bo’lingan bo’lsa ham, mazmuni jihatidan 4 navbatdagi vorislik bilan tenglashadi Birinchi navbat – vafot etgan shaxsga to’g’ridan to’g’ri bog’liq bo’lgan bolalar hamda o’z bolalariga tenglashtirilgan barcha shaxslar, emansipatsiya asosida ozod bo’lgan va farzandlikka berilgan bolalari, lekin ular vafot etgan shaxsning o’limiga qadar o’z xo’jayinidan ozod bo’lgan shaxslar bo’l

YUSTINIAN QONUNLARI BO’YICHA VORISLIK MUNOSABATLARI Imperator Yustinian davriga kelib, 543-yilda qabul qilingan 118-son Novellasi hamda 548-yildagi 127-son Novellasi bilan qonun bo’yicha vorislik tizimini soddalashtirib, qon- qarindoshlik munosabatlariga, ya’ni kognatlar vorisligi tizimiga to’liq o’tdi. Imperator Yustinian tizimi bo’yicha meros oluvchilar navbati 4 ga bo’lingan: Birinchi navbat – vafot etgan shaxsga to’g’ridan to’g’ri bog’liq bo’lgan bolalar va o’lgan bolalarining bolalari, ya’ni marhumning nevaralari. Nevaralari otasiga taalluqli bo’lgan hissani olib, o’zaro bo’lib olishiga ruxsat etilgan Ikkinchi navbat – birinchi navbatdagi vorislar bo’lmagan taqdirda, ota va onasi, buva va buvisi, vafot etgan shaxsning aka- uka, opa-singillari va ularning bolalari (agar ularning ota-on

YUSTINIAN QONUNLARI BO’YICHA VORISLIK MUNOSABATLARI Ammo vafot etgan shaxsning bevasi (xotini) haqida Yustinian novellalarida vorislik ko’rsatilmagan. Lekin bu munosabatlar pretorlar huquqlari bilan amalga oshishi mumkin degan taxminlar mavjud. Ammo hech qanday o’z mulkiga ega bo’lmagan kambag’al bevalar vorislikning subyekti bo’lib, boshqa merosxo’rlardek qolgan merosning ¼ qismi bo’yicha meros olish huquqiga ega bo’lganlar, lekin olgan meros hajmi 100 funt oltindan oshib ketmasligi lozim bo’lgan Agar hech qanday vorislari bo’lmagan taqdirda, mulk egasiz deb topilib, davlat xazinasiga, monastir yoki cherkov muassasalariga o’tkazilgan

LEGATLAR VA FIDEIKOMISSLAR Legatlar va fideikomisslar Rim huquqida keng qo’llanilib, asosan bu singulyar asosda huquqni qabul qilish bilan bog’liq bo’lgan, ya’ni legatlar merosni qabul qilishdan voz kechish yoki marhum tomonidan qoldirilgan mulkdan boshqa shaxsga ma’lum bir summani berib qo’yish to’g’risidagi farmoyish yoki vasiyatnoma hisoblangan Legatlar umuman XII jadval qonunlari asosida vujudga kelgan. Shaxs vafotidan keyin farzandlarining yashash hayotini e’tiborga olib, tiriklik chog’ida vasiyatnoma asosida boshqa shaxslarga majburiyat yuklagan Majburiyatda, ya’ni vasiyatnomada o’g’illari, qizlari yoki xotiniga ro’zg’orni tebratish uchun marhum tomonidan qoldirilgan mulkdan qancha miqdor berish kabi munosabatlar ko’rsatilgan Rim huquqining dastlabki rivojlanish paytida legatlar kam

LEGATLAR VA FIDEIKOMISSLAR Rim huquqida bulardan tashqari Fideikomisslar ham mavjud bo’lgan. Unga ko’ra, shaxs vafotidan oldin yozma yoki og’zaki tarzda biror-bir shaxsdan biror narsani berib qo’yish yoki talab qilib olib, boshqa shaxsga berish kabi munosabatlarni amalga oshirish borasidagi oxirgi istagini bayon etgan. U vijdonga va chin so’zga ishonilgan holda, bajarilishi or-nomusga havola qilinayotgan oxirgi iltimos hisoblangan. Uzoq vaqtlar davomida bu iltimosni bajarish ma’naviy, axloqiy vazifa hisoblangan, hatto ba’zan majburiy bo’lgan holatlarni keltirib chiqargan Imperator Avgust hukmronlik qilgan paytga kelib, bu majburiy xarakterga ega bo’lib, u konsullarga, pretorlarga yoki ma’muriy mahalliy organlarga murojaat qilishni belgilab, uning bajarilishini majburiy holatga keltirgan Im

MEROSNI OCHISH, QABUL QILISH VA MEROSXO’RLARNING HUQUQLARINI HIMOYA QILISH Qonun vorislik-huquqiy munosabatlarining kelib chiqishini uning ochilishi bilan bog’laydi. Vorislik huquqi asosida meros mulkini qabul qilib olish merosning ochishi munosabati bilangina amalga oshiriladi. Shuning uchun merosning ochilish joyi va vaqti muhim va zarur ahamiyat kasb etadi Vorislik huquqining vujudga kelishi muayyan bir hodisaning sodir bo’lishi bilan bog’liq: 1) fuqaroning vafot etishi; 2) fuqaroning vafot etgan deb e’lon qilinishi Merosning ochilishi ma’lum bir vaqtda vujudga keladi. Merosning ochilishi – meros va vorislik huquqining paydo bo’lishini belgilab beruvchi yuridik faktning yuzaga kelishi va ma’lum bir sabablarga ko’ra meros qoldiruvchiga tegishli bo’lgan mol-mulkning merosga aylanib, ma’lu

MEROSNI OCHISH, QABUL QILISH VA MEROSXO’RLARNING HUQUQLARINI HIMOYA QILISH Merosni qabul qilish nuqtayi nazaridan hamma merosxo’rlar 2 guruhga bo’lingan: 1) pretor va sivil huquqida “herdes sui” (merosxo’rlar) deb atalgan. Shunga o’xshash vaziyat Yustinian digestlarida uchraydi. Unga ko’ra, birinchi navbatdagi merosxo’rlar mulkdor bilan uning o’limiga qadar yashovchilar bo’lib, meros aynan ularga o’tar ekan, u mulk xuddi shu oilada qolishini taqozo etgan. Qonunga asosan, vasiyatda belgilangan shaxslar shu merosni qabul qilishlari shart bo’lgan. Shuning uchun ularni “herdes cessau” majburiy merosxo’rlar deb atashgan 2) boshqa merosxo’rlar. Ular “tashqi” yoki “begona” merosxo’rlar (herder extranie) deb nomlangan. Chunki ular mulkdor bilan bir oilani tashkil qilmagan. Meros bu guruhga kiruvch

MEROSNI OCHISH, QABUL QILISH VA MEROSXO’RLARNING HUQUQLARINI HIMOYA QILISH Cretio guvohnomalar nazoratidagi tantanali bayonot va “prohorede gestio- konklyudent” harakatlar (concludere muhokama qilib, xulosa chiqarmoq). Yustinian digestlariga asosan, merosni qabul qilish uchun shunchaki ixtiyoriy bildiradigan magistrantga yo’naltirilgan ariza berish lozim edi Merosni qabul qilish vaqti “sivil huquqi”da belgilanmagan. Pretor huquqiga esa shu vaqtni qarindoshlar uchun 100 kun va boshqa merosxo’rlarga esa 1 yil deb belgilangan. Merosning ochilishi va qabul qilinishi o’rtasidagi vaqtda shu meros yuridik noaniq vaziyatga qolgan (hereditas jacens). Shunda merosdagi mulkka mulkdorsiz deb qaralgan (sine domino), ya’ni hech kimga tegishli bo’lmagan U boshqa shaxs tomonidan egallab olinishi, o’zlasht

MEROSNI OCHISH, QABUL QILISH VA MEROSXO’RLARNING HUQUQLARINI HIMOYA QILISH Merosni qabul qilish natijasida merosxo’r va meros qoldiruvchining mulki bir-biriga qo’shilib ketgan va kreditorlar tomonidan undirish obyekti bo’lib qolgan. Agar yuqoridagi qoidalar o’zgartirishlarsiz, izohlarsiz hayotga tatbiq etilsa, yo kreditor, yo merosxo’r zarar ko’rishi tayin edi Agar meros bir necha odamga atalgan bo’lsa, bo’laklarga muvofiq taqsimlangan. Bo’linmaydigan ashyolar xuddi shu bo’laklar miqdorida umumiy mulk bo’lib qolgan. Shuningdek bunday taqsimlanish asosida meros qoldirgan insonning qarzlari ham taqsimlangan. Merosxo’r to’g’ridan to’g’ri merosdan voz kechayotganligi haqida xabar bersa yoki merosni qabul qilish muddati tugagan bo’lsa, merosdan voz kechgan hisoblangan

MEROSNI OCHISH, QABUL QILISH VA MEROSXO’RLARNING HUQUQLARINI HIMOYA QILISH Merosdan voz kechish jarayoni o’zi bilan bir qator yuridik muammolarni keltirib chiqargan: 1) voz kechish merosni navbatdagi shaxsga o’tkazishni taqozo etgan. Bunday paytlarda navbatdagi shaxs, shu ondayoq merosxo’rning o’rniga turar edi 2) merosxo’rning o’rniga turadigan odam bo’lmasa va qonunga yoki vasiyatga qaraganda, u merosni boshqa shaxslar bilan bo’lishish kerak bo’lsa, uning merosdan voz kechishi bois qolgan merosxo’rlar oladigan meros miqdori ko’paygan 3) Rim huquqi rivojlanishi sari “succession ordinum et graduum” tizimi kengaygan. Yustinian digestlarida bu tizimni quyidagicha ifodalash mumkin bo’lgan. Birinchi navbatda oiladagi qarindoshlari, ikkinchi navbatda esa uzoqroq qarindoshlari, ya’ni aka-ukalari

MEROSNI OCHISH, QABUL QILISH VA MEROSXO’RLARNING HUQUQLARINI HIMOYA QILISH Merosxo’rning huquqlarini himoya qilish sivil huquqi qoidalari bilan himoya qilinganda, himoya sivil da’volari asosida ko’rilgan. Asosiy da’voning mazmuni merosxo’rlar talabidan iborat bo’lgan. Pretor huquqi faoliyati davomida merosxo’rlar pretor interdekti yordami bilan himoya qilingan. Interdekt asosida merosxo’r o’zining mulkka nisbatan huquqini talab qila olgan Yustinian digestlarida merosxo’rlarning huquqlarini himoya qilish ham xuddi yuqorida belgilangan tartib asosida ko’rilgan

E ’T I B O R I N G I Z U C H U N T A S H A K K U R !!!

Купить