Xalqaro gumanitar huquq - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15400UZS
Размер	146.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	22 Ноябрь 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

Sherzod Sultonov

Дата регистрации 10 Июнь 2025

1 Продаж

Xalqaro gumanitar huquq

Купить

Renassans ta’lim universiteti
Xalqaro huquq fanidan
Mustaqil ishi
Tayyorladi: Mengliyeva Nilufar
O’qituvchi: Z. Xidirov

Mavzu: Xalqaro gumanitar huquq tushunchalari
Kirish
1.Xalqaro gumanitar huquq (XGH) tushunchasi
2.XGH ning rivojlanish tarixi va unga bo'lgan ehtiyojning paydo bo'lishi.
3. O'zbekiston Respublikasi va xalqaro huquq
Xulosa
Kirish
Xalqaro gumanitar huquq - qurolli mojarolar davrida qo’llaniladigan,
qurolli kurash olib borishning ma’lum usullari va vositalarini qo’llashni
ta’qiqlovchi yoki cheklovchi, bunday kurashlar davomida inson huquqlarini
ta’minlovchi va ular buzilganligi uchun xalqaro-huquqiy javobgarlikni belgilovchi
yuridik normalar va tamoyillar tizimidir. Xalqaro gumanitar huquq tushunchasi
o’zida ahloqiy va huquqiy atamalarni birlashtirgan. Agar «gumanizm»
tushunchasiga ta’rif beradigan bo’lsak, u lotincha humanus degan so’zdan kelib
chiqib, insoniy humanitas – insoniylik ma’nolarini anglatadi. Gumanizm
adolatlilik, tenglik, insonning asosiy huquqlari va erkinliklariga rioya qilish hamda
ularni hurmatlashni nazarda tutadi. Bir so’z bilan aytish mumkinki, gumanizm –
insonni sevishdir. Lekin ming afsuslar bo’lsinkim, insoniyat taraqqiyotining butun
tarixi mobaynida «gumanizm» tushunchasi hamisha o’ziga teskari bo’lgan
barbaricus – yovuzlik, vahshiylik singari tushuncha bilan yonma-yon kelayotir.
Hozirgi kunimizda ham bu ikki tushunchaning yonma-yon kelishi hollari hamon
uchramoqda.
1.Xalqaro gumanitar huquq (XGH) tushunchasi

Xalqaro gumanitar huquq - xalqaro huquqning muhim qismlaridan
hisoblanib, insoniylik tuyg’ulariga da’vatlaydi va urush vaqtida inson himoyasini
ta’minlashga intiladi. Ushbu atamani mashhur huquqshunos olim Jan Pikte,
tabiatan ikki xil, ya’ni huquqiy va ahloqiy kategoriyalarni qamrab olaid va aynan
axloq normalari xalqaro huquqqa odob tushunchalarini olib kirishi ko’p hollarda
insonparvarlik bilan bog’liqdir, deb ta’rif beradi. Xalqaro gumanitar huquqning
o’ziga xos tomoni shundan iboratki, u faqatgina harbiy harakatlar davrida
qo’llaniladi, chunki urush inson huquqlarin amalga oshirishga to’sqinlik qilishi
yoki ularni jiddiy ravishda cheklab qo’yadi. Gumanitar huquq faqat qurolli
ziddiyatlar vaqtida amal qilib, urush vaqtida uning qullanilishini cheklovchi
moddalarga egadir. Bundan tashqari inson huquqlari to’g’risidagi qonun hujjatlari
davlat va uning fuqarolari munosabatlarini, gumanitar huquq esa, davlat va
dushman davlat fuqarolari o’rtasidagi munosabatlarni tartibga soladi . Hozirgi
kunda dunyoning turli mintaqalarida davom etayotgan turli ko’rinishdagi qurolli
mojarolar butun insoniyatni tashvishlantirmoqda va bunday to’qnashuvlar
insoniyat taraqqiyotiga salbiy ta’sir ko’rsatmoqda. Agar bu holatni aniq sonlarda
ko’radigan bo’lsak, yanada dahshatliroq namoyon bo’ladi. SHveytsariyalik olim
Jan Jak Babelning hisob-kitobiga qaraganda, keyingi 5500 yil ichida Yer kurrasida
deyarli 14,5 ming katta va kichik urushlar bo’lib, ularda 3640 milliard kishi halok
bulib ketgan. Faqat Ikkinchi jahon urushidan keyingina sayyoramizda 200 tadan
ko’proq to’qnashuvlar yuz berdi va ularda 70 milliondan ko’proq kishi halok
bo’ldi. Biz bu yerda ikkinchi jahon urushi 1945 yil tugaganini xotirlasak, so’nggi
57 yil ichida yiliga taxminan 1,3 million kishi faqatgina urushlar tufayli nobud
bo’lmoqda. Bu ko’rsatkichlar hozirgi madaniyatli jamiyatimizdagi qora dog’
emasmi? Yuqorida tilga olingan qurolli to’qnashuvlar va ziddiyatlar o’zining
ijtimoiy xarakteri va maqsadi bo’yicha davlatlararo, fuqarolik urushlarga,
taqiqlanmagan bo’yicha mudofaa, milliy-ozodlik, BMT Ustaviga asosan tinchik
o’rnatish uchun xarbiy aralashuvarga, taqiqlanganligi bo’yicha agressiv urushlar,
urush aressiyasiga bo’lish mumkin. XXI asrga kelib Butun jahon hamjamiyati

inson omili oliy qadriyat ekanligini anglab yetib, bumasalaga jiddiy
yondoshmoqda. Hozirgi kunda inson huquqlari masalasi davlat huquqi bilan
tartibga solinibgina qolmay, balki Halqaro huquq normalari bilan tartibga
solinmoqda.
Xalqaro gumanitar huquqning muhimligi va ahamiyati shundaki, u BMT
Ustavida aytilganidek,davlatlarni «iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va gumanitar
xarakterdagi xalqaro muammolarni hal etishda hamkorlikni amalga oshirish va
inson huquqlariga hamda irqi, jinsi, tili va dinidan, qat’i nazar, hamma uchun
asosiy erkinliklarga hurmatni qo’llab quvvatlash va rivojlantirishga» chaqiradi .
Bizga ma’lumki, hozirgi zamon jahon konstitutsiyalarida eng oliy qadriyat sifatida
davlat va ijtimoiy tizim emas, balki inson olinadi. Xalqaro huquqda ham inson
omiliga oliy qadriyat sifatida qaraladi. Ikkinchi jahon urushi tugashi BMTning
tuzilishi va 1948 yilda Inson Huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasining qabul
qilinishi inson huquqlarining rivojlanishida yangi davr bo’ldi. Halqaro huquqning
asosiy printsiplaridan biri “inson huquqlarini hurmat qilish” printsipidir.
Inson huquqlari, gumanitar huquq bu ikki atama g’oyalarida bitta tarixiy
va falsafiy asos bor: ikkala g’oya ham insonni yovuz kuchlardan muhofaza qilish
zarurati paydo bo’lgan. O’tmishning og’ir davrlarida dunyoga keldi. Birir urush
kulfatlari ta’sirini cheklashga intilish bilan izohlansa, boshqasi insonni har qanday
qonunga xilof o’zboshimchalikdan himoyalashdir. Albatta, inson huquqlari
instituti nisbatan umumiy bo’lgan printsiplarni muxrlasa, gumunitar huquq o’ziga
xos xarakterga ega bo’lib, ya’ni urush inson huquqlarini bajarishga xalaqit bera
boshlaganda yoki ularni cheklaganda amal qila boshlaydi. Bu turli huquqiy
normalarning ikki xil yig’indisidir. Agar gumanitar huquq qurolli mojarolar
vaqtida amalda bo’lsa, inson huquqlari to’g’risidagi normalar asosan tinchlik
sharoitida o’zining ifodasini topadi va bu institutning vositalari urush holatida
ba’zi bir cheklangan izohlarni belgilash bilan kifoyalanadi. Bundan tashqari, inson
huquqlari to’g’risidagi normalar, eng avvalo, davlat bilan uning fuqarosi
o’rtasidagi munosabatlarni, gumanitar huquq esa – davlat bilan dushman

tomonning fuqarosi o’rtasidagi munosabatlarni o’z ichiga oladi. Xulosa qilib shuni
aytish mumkinki, biz so’z yuritayotgan mazkur ikki normalar sistemasi biri-biriga
yaqin bo’lib, aynan bir paytda turlichadir. Ular birbirini to’ldirib turadi. Xalqaro
gumanitar huquqning xalqaro huquqning mustaqil sohasi sifatida: Birinchidan,
qurolli ixtiloflarda ishtirok etuvchilar o’tasidagi va xalqaro huquq sub’ektlari
tomonidan qurolli kurash olib borish vositalari va usullari; Ikkinchidan,
yaradorlarni, xarbiy asirlarni va tinch aholini himoya qilish sohasidagi
munosabatlarni tartibga soladi; Uchinchidan, bu huquqlarni buzganlik uchuchn
davlatlarning va ayrim shahslarning yuridik javobgarligini belgilaydi.
Xalqaro gumanitar huquqning maqsadi urushni taqiqlash bo’lmay, balki
iloji boricha maksimal darajada urushning shafqatsiz oqibatdlarini yengillashtirish,
unda jafo ko’rganlarga kafolatlangan himoya va yordam ko’rsatishdir. Gumanitar
huquqning alohidaligi yana shu bilan arakterlanadiki, u muayyan qurolli mojarolar
davrida, una jafo ko’rganlar uchun huquqiy muhofaza aruriyati tug’ilgan vaqtda
vujudga keladi va ushbu qurolli mojaro bilan bog’liq holda harakatga tushadi. SHu
bilan bira urush va qonun bir-biriga zid keluvchi tushunchalardir, degan fikrni
inkor etadi . Xalqaro gumanitar huquqning normalari imperativ (jus cogens)
xarakterni kasb etadi va unga amal qilish majburiy hisoblanadi. Xalqaro gumanitar
huquqning roli, qurolli mojaro xalqaro xarakterga egami, yoki xalqaro bo’lmagan
xarakterga ega bo’lishidan qat’iy nazar, uning jabrdiydasiga aylangan xar qanday
shahsga gumanitar yordam ko’rsatishdan iborat hisoblanadi. Xalqaro gumanitar
huquqning predmeti. Xalqaro gumanitar huquqining tartibga solish predmeti
quyidagi davlatlararo munosabatlardir:
• Urushning boshlanishi;
• Urushda qatgnashmayotgan davlatlarning betarafligi;
• Kurashayotgan taraflarning urushni olib borish ususllarini cheklash;
• Urushda jafo ko’rganlarni himoya qilish;
• Urush davrida madaniy yodgorliklarni himoya qilish;

• «Harbiy harakatlarini tugashi» harbiy okkupatsiya rejimi;
• urushning tugatilishi;
• huquq buzilishi uchuchn davlatlarning javobgarligi;
• qurolli mojarolar huquqi normalarini buzganligi uchuchn jismoniy shahslarning
jinoiy javobgarligi va boshqalardir.
Xalqaro huquqning amaldagi normalari xalqaro qurolli ziddiyatlarga ham,
xalqaro maqomga ega bo’lmagan qurolli ziddiyatlarga ham ta’lluqlidir. Xalqaro
gumanitar huquqining tartibga solish predmeti quyidagi davlatlararo
munosabatlardir: Xalqaro qurolli ziddiyatlarga davlatlar o’rtasidagi qurolli
to’qnashuvlar, mustamlakachilik tuzumi va chet el bosqinchilari hamda irqiy
rejimlarga qarshi o’z mustaqilliklari uchun olib boradigan to’qnashuvlar kiradi.
Ushbu huquq BMT Ustavi hamda boshqa xalqaro-huquqiy xujjatlarda o’z aksini
topgan. Xalqaro maqomga ega bo’lmagan qurolli ziddiyatlarga hukumat
qo’shinlari va hukumatga qarshi bo’lgan qurolli guruhlar yoki fuqarolik urushi
davridagi qurolli guruhlar o’rtasidagi to’qnashuvlar kiradi. Xalqaro gumanitar
huquqning normalari imperativ (jus cogens) xarakterni kasb etadi va unga amal
qilish majburiy hisoblanadi. Xalqaro gumanitar huquqning roli, qurolli mojaro
xalqaro xarakterga egami, yoki xalqaro bo’lmagan xarakterga ega bo’lishidan
qat’iy nazar, uning jabrdiydasiga aylangan xar qanday shahsga gumanitar yordam
ko’rsatishdan iborat hisoblanadi. Xalqaro gumanitar huquqining tartibga solish
predmeti quyidagi davlatlararo munosabatlardir:Urushning boshlanishi;Urushda
qatgnashmayotgan davlatlarning betarafligi; Kurashayotgan taraflarning urushni
olib borish ususllarini cheklash; Urushda jafo ko’rganlarni himoya qilish; Urush
davrida madaniy yodgorliklarni himoya qilish;«Harbiy harakatlarini tugashi»
harbiy okkupatsiya rejimi; urushning tugatilishi; huquq buzilishi uchuchn
davlatlarning javobgarligi; qurolli mojarolar huquqi normalarini buzganligi
uchuchn jismoniy shahslarning jinoiy javobgarligi va boshqalardir.

Xalqaro huquqning amaldagi normalari xalqaro qurolli ziddiyatlarga
ham,xalqaro maqomga ega bo’lmagan qurolli ziddiyatlarga ham
ta’lluqlidir.Xalqaro gumanitar huquqining tartibga solish predmeti
quyidagidavlatlararo munosabatlardir:Xalqaro qurolli ziddiyatlarga davlatlar
o’rtasidagi qurolli to’qnashuvlar,mustamlakachilik tuzumi va chet el bosqinchilari
hamda irqiy rejimlarga qarshio’z mustaqilliklari uchun olib boradigan
to’qnashuvlar kiradi. Ushbu huquq BMTUstavi hamda boshqa xalqaro-huquqiy
xujjatlarda o’z aksini topgan.
Xalqaro maqomga ega bo’lmagan qurolli ziddiyatlarga hukumat
qo’shinlariva hukumatga qarshi bo’lgan qurolli guruhlar yoki fuqarolik urushi
davridagi qurolli guruhlar o’rtasidagi to’qnashuvlar kiradi. O’tmishning og’ir
davrlarida dunyoga keldi. Birir urush kulfatlari ta’sirini cheklashga intilish bilan
izohlansa, boshqasi insonni har qanday qonunga xilof o’zboshimchalikdan
himoyalashdir. Albatta, inson huquqlari instituti nisbatan umumiy bo’lgan
printsiplarni muxrlasa, gumunitar huquq o’ziga xos xarakterga ega bo’lib, ya’ni
urush inson huquqlarini bajarishga xalaqit bera boshlaganda yoki ularni
cheklaganda amal qila boshlaydi. Bu turli huquqiy normalarning ikki xil
yig’indisidir. Agar gumanitar huquq qurolli mojarolar vaqtida amalda bo’lsa, inson
huquqlari to’g’risidagi normalar asosan tinchlik sharoitida o’zining ifodasini topadi
va bu institutning vositalari urush holatida ba’zi bir cheklangan izohlarni belgilash
bilan kifoyalanadi. Bundan tashqari, inson huquqlari to’g’risidagi normalar, eng
avvalo, davlat bilan uning fuqarosi o’rtasidagi munosabatlarni, gumanitar huquq
esa – davlat bilan dushman tomonning fuqarosi o’rtasidagi munosabatlarni o’z
ichiga oladi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, biz so’z yuritayotgan mazkur
ikki normalar sistemasi biri-biriga yaqin bo’lib, aynan bir paytda turlichadir. Ular
bir- birini to’ldirib turadi. Xalqaro gumanitar huquqning xalqaro huquqning
mustaqil sohasi sifatida: Birinchidan, qurolli ixtiloflarda ishtirok etuvchilar
o’tasidagi va xalqaro huquq sub’ektlari tomonidan qurolli kurash olib borish
vositalari va usullari; Ikkinchidan, yaradorlarni, xarbiy asirlarni va tinch aholini
himoya qilish sohasidagi munosabatlarni tartibga solidi.

2.XGH ning rivojlanish tarixi va unga bo'lgan ehtiyojning paydo bo'lishi.
Xalqaro gumanitar huquq (XGH) urush davrida insonparvarlik
tamoyillarini saqlab qolish ehtiyojidan, ya'ni urush jinoyatlari va shafqatsizlarga
qarshi kurashish zaruriyatidan yuzaga kelgan. Bu huquqning rivojlanishi Genri
Dunant ning 1859-yildagi Solferino jangidan so'nggi taassurotlari bilan bog'liq
bo'lib, bu voqea birinchi Jeneva konventsiyasining qabul qilinishiga olib keldi,
keyinchalik esa XGSning asosiy tamoyillari ni o'rnatgan ko'plab konventsiyalar va
protokollar qabul qilingan.
Xalqaro gumanitar huquqqa ehtiyojning paydo bo'lishi:
 Urushlar va ularning oqibatlari : Tarix davomida urushlar ko'plab qurbonlar va
vayronagarchiliklarga sabab bo'lgan. Gumanitar huquqning paydo bo'lishiga asosiy
sabab urushning shafqatsiz qonun-qoidalariga qarshi kurashish va urushda
jabrlanuvchilarni himoya qilish zaruriyati bo'lgan.
 Genri Dunant ning shaxsiy tajribasi: Genri Dunant "Solferino jangining xotirasi"
asarida jang maydonidagi shafqatsiz holatni tasvirlab bergan. Bu asar xalqaro
miqyosda katta ta'sir ko'rsatdi va ko'ngillilar tomonidan jangga yarador bo'lgan
askarlarga yordam ko'rsatish harakatini boshlab berdi, bu esa Jeneva
konventsiyalariga asos soldi.
 Xalqaro tashkilotlar: Genri Dunantning tashabbusi bilan 1863-yilda Xalqaro Qizil
Xoch Qo'mitasi tashkil etildi. Bu xalqaro tashkilot gumanitar huquqning
rivojlanishida muhim rol o'ynadi va urushdan jabr ko'rganlarga yordam ko'rsatish
tizimini yaratdi.
Xalqaro gumanitar huquqning rivojlanish bosqichlari:

 Birinchi Jeneva konventsiyasi (1864): Bu konventsiya jangda yarador bo'lgan va
bemor askarlarni himoya qilishga bag'ishlangan bo'lib, xalqaro gumanitar
huquqning rasmiy rivojlanishini boshlab berdi.
 1949-yildagi Jeneva konventsiyalari: Ushbu to'rt konventsiya (Jangovar harakatlar
ishtirokchilari va ularga yordam beruvchilarni himoya qilish to'g'risidagi
Konventsiya, yarador va bemor askarlar to'g'risidagi Konventsiya, harbiy asirlar
to'g'risidagi Konventsiya va fuqaro shaxslarni himoya qilish to'g'risidagi
Konventsiya) xalqaro gumanitar huquqning asosiy hujjatlari hisoblanadi va urush
paytida insonparvarlikni ta'minlashga qaratilgan.
 Qo'shimcha protokollar: 1977-yildagi ikki qo'shimcha protokol (xalqaro va
noxalqaro qurolli mojarolar paytida jabrlanuvchilarni himoya qilish to'g'risidagi
protokollar) XGHni yanada rivojlantirdi va urushlarda qatnashmaydigan
fuqarolarni himoya qilishni kuchaytirdi.
Hozirgi kunda dunyoning turli mintaqalarida davom etayotgan
turliko’rinishdagi qurolli mojarolar butun insoniyatni tashvishlantirmoqda va
bundayto’qnashuvlar insoniyat taraqqiyotiga salbiy ta’sir ko’rsatmoqda. Agar bu
holatnianiq sonlarda ko’radigan bo’lsak, yanada dahshatliroq namoyon
bo’ladi.SHveytsariyalik olim Jan Jak Babelning hisob-kitobiga qaraganda, keyingi
5500 yil ichida Yer kurrasida deyarli 14,5 ming katta va kichik urushlar bo’lib,
ularda 3640milliard kishi halok bulib ketgan. Faqat Ikkinchi jahon urushidan
keyingina sayyoramizda 200 tadan ko’proq to’qnashuvlar yuz berdi va ularda 70
milliondan ko’proq kishi halok bo’ldi. Biz bu yerda ikkinchi jahon urushi 1945 yil
tugaganini xotirlasak, so’nggi 57 yil ichida yiliga taxminan 1,3 million kishi
faqatgina urushlar tufayli nobud bo’lmoqda. Bu ko’rsatkichlar hozirgi madaniyatli
jamiyatimizdagi qora dog’ emasmi? Yuqorida tilga olingan qurolli to’qnashuvlar
va ziddiyatlar o’zining ijtimoiy xarakteri va maqsadi bo’yicha davlatlararo,
fuqarolik urushlarga, taqiqlanmagan bo’yichamudofaa, milliy-ozodlik, BMT

Ustaviga asosan tinchik o’rnatish uchun xarbiy aralashuvarga, taqiqlanganligi
bo’yicha agressiv urushlar, urush aressiyasiga bo’lish mumkin. XXI asrga kelib
Butun jahon hamjamiyati inson omili oliy qadriyat ekanligini anglab yetib,
bumasalaga jiddiy yondoshmoqda. Hozirgi kunda inson huquqlari masalasi davlat
huquqi bilan tartibga solinibgina qolmay, balki Halqaro huquq normalari bilan
tartibga solinmoqda.
Xalqaro gumanitar huquqning muhimligi va ahamiyati shundaki, u BMT
Ustavida aytilganidek,davlatlarni «iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va gumanitar
xarakterdagi xalqaro muammolarni hal etishda hamkorlikni amalga oshirish va
inson huquqlariga hamda irqi, jinsi, tili va dinidan, qat’i nazar, hamma uchun
asosiy erkinliklarga hurmatni qo’llab quvvatlash va rivojlantirishga» chaqiradi.
Bizga ma’lumki, hozirgi zamon jahon konstitutsiyalarida eng oliy qadriyat sifatida
davlat va ijtimoiy tizim emas, balki inson olinadi. Xalqaro huquqda ham inson
omiliga oliy qadriyat sifatida qaraladi. Ikkinchi jahon urushi tugashi BMTning
tuzilishi va 1948 yilda Inson Huquqlari Umumjahon Deklaratsiyasining qabul
qilinishi inson huquqlarining rivojlanishida yangi davr bo’ldi. Halqaro huquqning
asosiy printsiplaridan biri “inson huquqlarini hurmat qilish” printsipidir. Inson
huquqlari, gumanitar huquq bu ikki atama g’oyalarida bitta tarixiy va falsafiy asos
bor: ikkala g’oya ham insonni yovuz kuchlardan muhofaza qilish zarurati paydo
bo’lgan.
O’tmishning og’ir davrlarida dunyoga keldi. Birir urush kulfatlari ta’sirini
cheklashga intilish bilan izohlansa, boshqasi insonni har qanday qonunga xilof
o’zboshimchalikdan himoyalashdir. Albatta, inson huquqlari instituti nisbatan
umumiy bo’lgan printsiplarni muxrlasa, gumunitar huquq o’ziga xos xarakterga
ega bo’lib, ya’ni urush inson huquqlarini bajarishga xalaqit bera boshlaganda yoki
ularni cheklaganda amal qila boshlaydi. Bu turli huquqiy normalarning ikki xil
yig’indisidir. Agar gumanitar huquq qurolli mojarolar vaqtida amalda bo’lsa, inson
huquqlari to’g’risidagi normalar asosan tinchlik sharoitida o’zining ifodasini topadi
va bu institutning vositalari urush holatida ba’zi bir cheklangan izohlarni belgilash

bilan kifoyalanadi. Bundan tashqari, inson huquqlari to’g’risidagi normalar, eng
avvalo, davlat bilan uning fuqarosi o’rtasidagi munosabatlarni, gumanitar huquq
esa – davlat bilan dushman tomonning fuqarosi o’rtasidagi munosabatlarni o’z
ichiga oladi. Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, biz so’z yuritayotgan mazkur
ikki normalar sistemasi biri-biriga yaqin bo’lib, aynan bir paytda turlichadir. Ular
bir- birini to’ldirib turadi. Xalqaro gumanitar huquqning xalqaro huquqning
mustaqil sohasi sifatida: Birinchidan, qurolli ixtiloflarda ishtirok etuvchilar
o’tasidagi va xalqaro huquq sub’ektlari tomonidan qurolli kurash olib borish
vositalari va usullari; Ikkinchidan, yaradorlarni, xarbiy asirlarni va tinch aholini
himoya qilish sohasidagi munosabatlarni tartibga soladi; Uchinchidan, bu
huquqlarni buzganlik uchuchn davlatlarning va ayrim shahslarning yuridik
javobgarligini belgilaydi.
Xalqaro gumanitar huquqning maqsadi urushni taqiqlash bo’lmay, balki
iloji boricha maksimal darajada urushning shafqatsiz oqibatdlarini yengillashtirish,
unda jafoko’rganlarga kafolatlangan himoya va yordam ko’rsatishdir. Gumanitar
huquqning alohidaligi yana shu bilan arakterlanadiki, u muayyan qurolli mojarolar
davrida, una jafo ko’rganlar uchun huquqiy muhofaza aruriyati tug’ilgan vaqtda
vujudga keladi va ushbu qurolli mojaro bilan bog’liq holda harakatga tushadi. SHu
bilan bira urush va qonun bir-biriga zid keluvchi tushunchalardir, degan fikrni
inkor etadi . Xalqaro gumanitar huquqning normalari imperativ (jus cogens)
xarakterni kasb etadi va unga amal qilish majburiy hisoblanadi. Xalqaro gumanitar
huquqning roli, qurolli mojaro xalqaro xarakterga egami, yoki xalqaro bo’lmagan
xarakterga ega bo’lishidan qat’iy nazar, uning jabrdiydasiga aylangan xar qanday
shahsga gumanitar yordam ko’rsatishdan iborat hisoblanadi. Xalqaro gumanitar
huquqining tartibga solish predmeti quyidagi davlatlararo
munosabatlardir:Urushning boshlanishi;Urushda qatgnashmayotgan davlatlarning
betarafligi; Kurashayotgan taraflarning urushni olib borish ususllarini cheklash;
Urushda jafo ko’rganlarni himoya qilish; Urush davrida madaniy yodgorliklarni
himoya qilish;«Harbiy harakatlarini tugashi» harbiy okkupatsiya rejimi; urushning
tugatilishi; huquq buzilishi uchuchn davlatlarning javobgarligi; qurolli mojarolar

huquqi normalarini buzganligi uchuchn jismoniy shahslarning jinoiy javobgarligi
va boshqalardir.Xalqaro huquqning amaldagi normalari xalqaro qurolli
ziddiyatlarga ham,xalqaro maqomga ega bo’lmagan qurolli ziddiyatlarga ham
ta’lluqlidir.Xalqaro gumanitar huquqining tartibga solish predmeti
quyidagidavlatlararo munosabatlardir:Xalqaro qurolli ziddiyatlarga davlatlar
o’rtasidagi qurolli to’qnashuvlar,mustamlakachilik tuzumi va chet el bosqinchilari
hamda irqiy rejimlarga qarshio’z mustaqilliklari uchun olib boradigan
to’qnashuvlar kiradi. Ushbu huquq BMTUstavi hamda boshqa xalqaro-huquqiy
xujjatlarda o’z aksini topgan.Xalqaro maqomga ega bo’lmagan qurolli
ziddiyatlarga hukumat qo’shinlariva hukumatga qarshi bo’lgan qurolli guruhlar
yoki fuqarolik urushi davridagi qurolli guruhlar o’rtasidagi to’qnashuvlar kiradi
Jeneva konvensiyalari — bu xalqaro gumanitar huquqning markaziy hujjatlari
bo‘lib, qurolli mojarolar (urushlar) vaqtida qurolli kuchlar orasidagi
to‘qnashuvlarda ishtirok etmayotgan yoki endi ishtirok etmaydigan (masalan,
yaradorlar, asirlar, tinch aholi) insonlarning huquq va xavfsizligini himoya qilishga
qaratilgan xalqaro shartnomalardir. Ushbu konvensiyalar Shveysariyaning Jeneva
shahrida tuzilganligi sababli “Jeneva konvensiyalari” deb ataladi. Ular 1949-yil 12-
avgustda qabul qilingan bo‘lib, dunyoning deyarli barcha davlatlari tomonidan
ratifikatsiya qilingan — bu ularni eng keng tan olingan xalqaro huquqiy
hujjatlardan biriga aylantiradi. Jeneva konvensiyalarining ildizlari 19-asrga borib
taqaladi:1864-yil: Birinchi Jeneva konvensiyasi – jang maydonidagi yarador
harbiylarni himoya qilishga qaratilgan.Bu konvensiya Anri Dyunan – Qizil Xoch
jamiyatining asoschisi – tashabbusi bilan tuzilgan.1906 va 1929 yillarda
konvensiyaga qo‘shimchalar kiritildi.Ammo Ikkinchi jahon urushi davomida
yuzaga kelgan ommaviy jinoyatlar bu konvensiyalar yetarliemasligini
ko‘rsatdi.Shu sababli, 1949-yilda to‘liq qayta ko‘rib chiqilgan va to‘rtta asosiy
konvensiya qabul qilingan.1949-yilgi to‘rtta asosiy Jeneva konvensiyasi 1-
Konvensiya: “Urushda yaralangan va kasal bo‘lgan harbiy xizmatchilar holatini
yaxshilash to‘g‘risida”

 Urush maydonida yarador va kasallangan harbiylarga g‘amxo‘rlik qilish
majburiyatini belgilaydi.
 Tibbiy yordam ko‘rsatish taraflarning zimmasida.
 Qizil Xoch belgisi himoyalangan ramz hisoblanadi. 2-Konvensiya: “Dengizdagi
qurolli mojarolarda yaradorlar, kasallar va kemalarning halokatga uchragan harbiy
xizmatchilarini holatini yaxshilash to‘g‘risida”
 Dengizdagi mojarolar uchun 1-Konvensiyaga o‘xshash qoidalarni o‘z ichiga
oladi.  Harbiy kemalar halokatga uchraganda suvdagi harbiylarni, shuningdek,
tibbiyot xodimlarini himoya qiladi. 3-Konvensiya: “Harbiy asirlar bilan muomala
qilish to‘g‘risida”
 Asirga olingan harbiylar insoniy sharoitlarda saqlanishi, qiynoqlarga solinmasligi,
sudsiz jazolamasligi kerak.
 Ular shaxsiy sha’ni, salomatligi, diniy e’tiqodi hurmat qilinishi lozim.
 Majburiy mehnatga jalb etish cheklangan va faqat belgilangan doirada ruxsat
etilgan. 4-Konvensiya: “Urush vaqtida tinch aholining himoyasi to‘g‘risida”
 Fuqarolik aholining, ayniqsa, ayollar, bolalar va keksalarning urushdan himoyasi.
 Bosib olingan hududdagi aholining huquqlarini kafolatlaydi.
 Sudsiz hibsga olish , surgun qilish , jismoniy jazolash taqiqlanadi . 1977-yilda
konvensiyalarning zamonaviy urushlarga mosligini ta’minlash uchun ikkita
qo‘shimcha protokol qabul qilindi: 1-Qo‘shimcha Protokol (1977): Xalqaro qurolli
mojarolarga tegishli
 Millatlararo urushlarda tinch aholi himoyasi, qurolli kuchlar va fuqarolik aholisi
o‘rtasidagi farqni saqlash tamoyili mustahkamlangan.
 “Zarurat” va “mutanosiblik” printsiplari asosida kuch ishlatishni tartibga soladi.
2-Qo‘shimcha Protokol (1977): Davlat ichidagi qurolli mojarolarga tegishli
(fuqarolar urushi) Ichki mojarolarda ham insonparvarlik tamoyillarini saqlab qolish
uchun qoidalarni belgilaydi.

 Hukumatga qarshi qurolli guruhlar bilan bog‘liq holatlarda aholining asosiy
huquqlarini himoya qiladi. 3-Qo‘shimcha Protokol (2005): Yangi neytral emblema
joriy etildi – Qizil romb (Red Crystal)
 Bu diniy yoki siyosiy ramzlardan xoli bo‘lgan universal belgidir. Jeneva
konvensiyalarining asosiy prinsiplari
1. Farqlash tamoyili: Qurolli kuchlar va fuqarolik aholisi o‘rtasidagi qat’iy farq.
2. Mutanosiblik tamoyili: Harbiy maqsadga erishish uchun qo‘llaniladigan kuch
mutanosib bo‘lishi kerak.
3. Zaruriyat tamoyili: Kuch ishlatish faqat harbiy zarurat asosida bo‘lishi mumkin.
4. Insonparvarlik tamoyili: Urushda ham insoniylikni saqlash shart.
3. O'zbekiston Respublikasi va xalqaro huquq
«Mustaqillik va suverenitet jahon hamjamiyatiga kirib borishimizga,
barcha davlatlar bilan teng huquqli va o'zaro manfaatli munosabatlar
o'rnatishimizga imkon yaratdi»1. Davlat mustaqilligiga qadar sobiq markaz barcha
xalqaro aloqalarni faqat o'z qo'lida tutar edi, O'zbekistonga esa, «gullab-
yashnayotgan Sovet Sharqi»ni xorijiy mehmonlarga ko'z-ko'z qilish vazifasi
topshirilar edi. O'zbekiston nomigagina mustaqil bo'lib, boshqa ittifoqdosh
respublikalar singari xalqaro hamjamiyatda yuz berayotgan jarayonlardan
chetlashtirilgan edi. Bunday uzilish, ayniqsa jahon iqtisodiy tizimidan chetda
qolish, O'zbekistonning milliy manfaatlariga zid edi. SSSR tarqab ketganidan
keyin O'zbekistonning xalqaro hamjamiyatdan uzilib qolganiga ham chek qo'yildi.
Hozirga kelib, O'zbekiston Respublikasi ham Qoraxoniylar, Xorazmshohlar, Amir
Tem ur va Temuriylar, o'zbek xonliklaridek davlatlar singari o'zining tashqi
siyosatini mustaqil ravishda belgilaydi va amalga oshiradi. O'zbekiston mustaqil
rivojlanish yo'liga ilk qadam qo'ygan davrdanoq, 1990-yil 20-iyundagi Mustaqillik
deklaratsiyasida «xalqaro huquqning umume’tirof etilgan prinsiplariga sodiqligini»
e’lon qilgan edi. Deklaratsiyada suverenitet va inson huquqlari munosabatlarining

quyidagi muhim jihati aks ettirilgan: davlat suvereniteti oliy maqsadlar — inson
huquqlari va erkinliklarini ta’minlash yo'lida xizmat qiladi. Shuningdek, 1992-yilgi
Konstitutsiya Muqaddimasida O'zbekiston xalqi: «xalqaro huquqning umume’tirof
etilgan qoidalari ustunligini tan olgan holda» mazkur Konstitutsiyani qabul qilishi
qayd etilgan.
Bu so‘zlaming zamirida ijtimoiy taraqqiyotga tamomila yangicha
yondashuv, insoniyat hayotini saqlab qolish uchun kurashga bel bog‘lashga mas’ul
hamjamiyat — jahon hamjamiyati bilan uzviy aloqa bog'lash g‘oyasi yotadi. 0
‘zbekiston Konstitutsiyasida uning negiziga xalqaro huquq qoidalari ko‘rsatgan
ijobiy ta’sir yaqqol aks etib turibdi, ya’ni inson va fuqarolaming asosiy huquqlari,
erkinliklari va burchlari xalqaro huquqning umume’tirof etilgan prinsiplari va
normalariga muvofiq hamda mazkur Konstitutsiyaga binoan e’tirof etiladi va
kafolatlanadi. Konstitutsiyaning Muqaddimasida xalqaro huquqning umume’tirof
etilgan qoidalari milliy qonunlardan ustunligining tan olinishi belgilab qo'yilgan.
Shuningdek, Konstitutsiyada, xalqaro huquq bilan davlatimiz huquq tizimining
o'zaro aloqalari belgilangan. Jumladan, O'zbekiston qonun normalari bilan xalqaro
shartnoma qoidalari o'rtasida tafovut mavjud boMgan hollarda xalqaro shartnoma
qoidalarining ustuvor qo'IIanilishi ko‘zda tutilgan. O'zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasida mamlakatimiz o'zini jahon hamjamiyati oldida xalqaro
huquqning umume’tirof etilgan prinsiplari va normalariga sodiqligini
konstitutsiyaviy darajada e’lon qilgan. Bu esa O'zbekistonning eng nufuzli xalqaro
tashkilotlarga to'laqonli a ’zo sifatida kirishiga, suveren davlatimizning dunyo
miqyosida umumiy diplomatik tan olinishiga, ikki tomonlama va ko'p tomonlama
siyosiy, iqtisodiy, madaniy va huquqiy aloqalar o'rnatishiga hamda mustaqil tashqi
siyosatini amalga oshirishiga imkon berdi. O'zbekiston Respublikasining tashqi
siyosati jahon hamjamiyati teng huquqli a’zosining, boshqa davlatlar bilan
hamkorlikda XXI asr huquqiy tartibotini yaratayotgan suveren davlatning mustaqil
siyosatidir. O'zbekiston umumbashariy, Yevropa va Markaziy Osiyo miqyosidagi
yangi xalqaro-huquqiy tartibotni qurishda faol ishtirok etmoqda. Istiqlol yillari

davomida O'zbekiston Respublikasi o'zining siyosiy, iqtisodiy, boy madaniy va
ma’naviy salohiyatiga tayangan holda xalqaro siyosatning mustaqil va obro'li
omiliga aylandi. 2004-yilning boshiga kelib 0 ‘zbekistonning davlat mustaqilligini
131 davlat tan oldi, ulaming 113 tasi bilan diplomatik munosabatlar o'matildi.
Toshkentda 44 davlatning elchixonalari hamda 20 ta yirik xalqaro tashkilot
vakolatxonalari faoliyat ko'rsatmoqda. 0 ‘z navbatida, O'zbekiston xorijiy
mamlakatlarda o'zining 40 ta vakolatxonasini (jumladan 28 tasi elchixona) ochdi.
Bugun O'zbekiston 53 ta nufuzli xalqaro tashkilotlarning to'laqonli a’zosi bo'lib,
ularning faoliyatida faol ishtirok etmoqda. Shunday qilib, XXI asrda O'zbekiston
xalqaro va mintaqaviy siyosatning peshqadam markazlaridan biriga aylanishi
uchun barcha zaminga egadir. 2022 yilning 22 aprel kuni Oliy Majlisning Inson
huquqlari bo‘yicha vakili (Ombudsman) Feruza Eshmatova Jahon iqtisodiyoti
va diplomatiya universitetida tashkil etilgan YUNESKOning “Xalqaro huquq va
inson huquqlari” kafedrasi tomonidan “Xalqaro huquqning dolzarb
muammolari” mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyada ishtirok etdi.
Ma lumki, 2022-2026-yillarda Yangi O‘zbekistonni rivojlantirish strategiyasiʼ
doirasida “Tashqi siyosiy va tashqi iqtisodiy faoliyatning normativ-huquqiy
bazasini hamda xalqaro hamkorlikning shartnomaviy-huquqiy asoslarini
takomillashtirish” maqsad qilingan.
Mamlakatimizning xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar, jumladan, Jahon
Savdo Tashkiloti va Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqidagi ishtirokini faollashtirish,
xorijiy davlatlar bilan yaqin huquqiy munosabatlarni kengaytirish, milliy
qonunchilikni xalqaro standartlar asosida takomillashtirish bo‘yicha muhim chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Shulardan kelib chiqqan holda, xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyaning
maqsadi global transformatsiya: jarayonlari, jumladan, raqamli transformatsiyalar
kontekstida xalqaro huquqning dolzarb masalalarini muhokama qilish, xalqaro
huquqning huquq tizimi va fan sifatida jahon miqyosida va xususan,

O‘zbekistonda rivojlanish tendensiyalari hamda istiqbollari haqida fikr almashish
va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat.
Konferensiya xalqaro ommaviy huquq muammolari: zamonaviy holati va
rivojlanish istiqbollari, xalqaro huquq fanining rivojlanishi, inson huquqlarini
himoya qilish, Jahon savdo tashkiloti huquqi va amaliyotining dolzarb jihatlari
hamda O‘zbekiston Respublikasining siyosiy, iqtisodiy va madaniy-gumanitar
sohalardagi hamkorligini huquqiy tartibga solishga oid masalalarni qamrab oldi.
Xalqaro ommaviy huquq va xalqaro xususiy huquq bir-biri bilan yaqin aloqada
bo'lgan va o'zaro bogiiq huquq tizimlari hisoblanadi. Masalan, ikki tomonlama va
ko'p tomonlama savdo shartnomalari tashqi savdo bo'yicha davlatlararo xalqaro-
huquqiy majburiyatlarni keltirib chiqaradi. Bunda xalqaro shartnomalar xalqaro
ommaviy huquq predmeti doirasida o'rganiladi. Mana shu savdo shartnomalari
asosida tuziladigan tashqi savdo bitimlari (tovarlami yuklash, tashish, tushirish,
ularga haq to'lash va hokazo) esa fuqarolik huquqiy munosabatlarni keltirib
chiqaradi va xalqaro xususiy huquq predmeti doirasida o'rganiladi.
Huquqshunoslik fanida xalqaro umumiy huquq va xalqaro xususiy huquqning
o'zaro munosabati masalasi bahsli muammolardan hisoblanadi. Bu masalada uch
xil nuqtayi nazarni ko'rsatish mumkin. Birinchi nuqtayi nazarga ko'ra, xalqaro
xususiy huquq milliy huquqning tarkibiy qismidir. Bu fikr tarafdorlariga L.A.
Luns, I.S. Pereterskiy (Rossiya), X. BatifFol (Fransiya), M. Jiliano (Italiya) kabi
olimlar kiradi. Ikkinchi nuqtayi nazar tarafdorlari — S.B. Krilov (Rossiya), M.
Genovski (Bolgariya), Moreno Kintana (Argentina) fikriga ko'ra, xalqaro xususiy
huquq xalqaro umumiy huquqning tarkibiy qismidir. Uchinchi nuqtayi nazarga
ko'ra, xalqaro xususiy huquq qisman xalqaro ommaviy huquq, qisman milliy
huquq normalaridan tashkil topadi. Masalan, bunday fikmi Xose de Ianguas
Messiya (Ispaniya) olg'a suradi. Albatta, xalqaro ommaviy huquq va xalqaro
xususiy huquq muayyan o'zaro umumiy o'xshash tomonlarga hamda bir-biridan
farqlanuvchi jihatlarga ega. Asosiysi shundan iboratki, ular bir biri bilan yaqin
aloqada bo'lgan va o'zaro bog'liq huquq tizimlaridir. Xalqaro huquq dunyodagi

davlatlar irodasining kelishuvi natijasidir. Milliy huquqiy tizim esa, bir davlat
doirasidagi huquqiy normalarning yig'indisidir. Xalqaro huquq ham, milliy huquq
ham huquqning turli xil darajada namoyon bo'lishidir hamda huquqning ikki
mustaqil tizimini tashkil etadi. Ular o'zaro bog'liq va bir-biriga o'zaro ta’sir
ko'rsatadi. Shu bilan birga, ular o'rtasida muayyan farqlar mavjud. Xalqaro huquq
milliy huquqiy tizimdan quyidagi jihatlari bilan farq qiladi. Birinchidan, xalqaro
huquq normalari o'ziga xos usulda shakllanadi. Agar milliy huquq normalari bir
davlat organlari tomonidan qabul qilinsa, xalqaro huquq normalari xalqaro
huquqning subyektlari (davlatlar, xalqaro tashkilotlar) tomonidan yaratiladi.
Ikkinchidan, xalqaro huquq o‘z mohiyati bilan milliy huquqiy tizim dan farq
qiladi. Agar milliy huquq normalari muayyan bir davlatning mazmun-mohiyati va
tabiatini namoyon etsa, xalqaro huquq normalari umuminsoniy va
umumdemokratik xususiyat kasb etadi. Uchinchidan, xalqaro huquq milliy
huquqdan o‘z subyektlari tarkibi bilan ham farq qiladi. Agar milliy huquqning
subyektlari jismoniy va yuridik shaxslar hamda davlat organlari bo‘lsa, xalqaro
huquq subyektlaiga, awalambor, davlatlar hamda xalqlar va millatlar, xalqaro
tashkilotlar kiradi. To'rtinchidan, xalqaro huquq o'zining tartibga solish obyekti
bilan ham ajralib turadi. Agar milliy huquq normalari bir davlat doirasidagi
ijtimoiy munosabatlarni, shu jumladan chet el elementi bilan bog‘liq
munosabatlarni tartibga solsa, xalqaro huquq normalari, awalambor, davlatlararo
munosabatlarni yoki kengroq m a’noda davlatlararo tizim subyektlari o'rtasidagi
munosabatlarni tartibga soladi. Beshinchidan, xalqaro huquq o‘z faoliyati ko‘lami
va vositalari bilan ham milliy huquqdan farq qiladi. Agar milliy huquqning
harakati va uning qo'llanishi muayyan bir davlatning ijroiya va sud organlari bilan
bog'liq bo'lsa, xalqaro huquq normalarining harakat qilish mexanizmida esa ijroiya
va sud organlari yo'qdir. Xalqaro huquq normalariga rioya qilish davlatlar
tomonidan bevosita yoki bilvosita majburlash orqali amalga oshiriladi. Amerikalik
professor M.Makdugal xalqaro munosabatlarda majburlashning quyidagi to'rtta
vositasini ko'rsatgan:

1) diplomatik shu jumladan kuch bilan tahdid qilish;
2) mafkuraviy;
3) iqtisodiy;
4) harbiy.
Shu vositalar orqali xalqaro huquq normalarini bajarish ta’minlanishi mumkin.
Xulosa
XXI asr har bir inson va davlat hayotida xalqaro munosabatlar rolining rivoji,
yo'nalishi o'sishini ko'rsatmoqda, bu xalqaro huquq rivojiga ham olib kelishi
muqarrar. XXI asrdagi tarixiy taraqqiyot barcha mamlakatlami yagona jahon
hamjamiyati bilan bog'lab, globallashuv jarayonining tobora chuqurlashuvi bilan
xarakterlanadi. Nafaqat tinchlik, balki insoniyat omon qolmog'ining o'zi ham
davlatlarning keng hamkorligiga bog'liq. Dunyoda bo'layotgan o'zgarishlar yangi
dunyo tartibi va tegishli huquqiy tartibotning yaratilishini talab qilmoqda. BMT
davlatlarni «yo'naltirilgan adolatli xalqaro tartibot va demokratiyaga
ko'maklashishni xalqaro hamkorlikni rivojlantirish yo'li bilan davom ettirishga»1
chaqiradi.
Bugun hatto qudratli davlat ham yakka holda o'z fuqarolarining va o'zining
xavfsizligini ta’minlay olmaydi. Shu faktni anglab yetish milliy va xalqaro
xavfsizlik konsepsiyasini qayta ko'rib chiqishga olib keladi. Bu bo'lajak
o'zgarishlarning muhim xarakteri haqida guvohlik beruvchi muhim nuqtayi
nazardir. Yangi jahon tartiboti va uning amal qilishini ta’minlovchi qurol xalqaro
huquqdir. Shu bois BMTning eng asosiy hujjatlarida xalqaro munosabatlarda
huquqning ustunligini ta’minlash ahamiyatining ta’kidlanishi tasodifiy emas.
Foydalanilgan adabiyotlar

1. 1949-yilgi Jeneva konvensiyalari va ularning 1977 va 2005-yillardagi
qo‘shimcha protokollari.
2. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti,
1948-yil.
3. Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt, BMT, 1966-yil.
4. Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro pakt, BMT, 1966-
yil.
5. Babel, J.J. “Insoniyat tarixi va urushlar statistikasi.” – Jeneva: 1995.
6. Dyunan, A. “Solferino xotiralari”, Qizil Xochning asosiy tarixiy manbasi
sifatida. 7. Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi (ICRC) hisobotlari va rasmiy tahlillari,
2000– 2020-yillar.
8. Golland, T. va Fisher, D. “Xalqaro gumanitar huquqning asoslari”, Oksford
universiteti nashriyoti, 2016.
9. A.V. Naumov. “Xalqaro huquq”, Moskva, 2020.
10. Karimov A.“Xalqaro huquq asoslari”, Toshkent, 2021.
11. BMT Nizomi (Ustavi), 1945-yil – xalqaro tinchlik va xavfsizlik asosiy
printsiplari.
12. Xalqaro jinoyat sudi (ICC) Nizomi, Rim statuti, 1998-yil.

Купить