Xalqaro tashkilotlarning xalqaro huquqiy subyektligi

O ‘ ZBEKISTON RESPUBLIKASI 
OLIY TA ’ LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR  VAZIRLIGI
TOSHKENT DAVLAT TRANSPORT UNIVERSITETI 
KURS   ISHI
Mavzu:  Xalqaro tashkilotlarning xalqaro huquqiy subyektligi
Bajardi:  Yu  _________ guruh talabasi   
___________________________________________________
  
Kurs ishi himoya qilingan sana     “____” __ ___ _____20 26  y.
Baho  “_____” ____ __ _____
     Ilmiy rahbar:          _______________________________________
 
      
     Komissiya a’zolari:   __________      ____________________ 
                (imzo)                  (ismi sharifi)
                                       __________      ____________________ 
                 (imzo)                  (ismi sharifi)
Toshkent-2026 2 MUNDARIJA
KIRISH… ………………………………………………………… ………. ……  3
I BOB. XALQARO TASHKILOTLARNING XALQARO-HUQUQIY 
SUBYEKTLIGI TUSHUNCHASI VA NAZARIY ASOSLARI……...…….. 6
1.1. Xalqaro tashkilotlarning tushunchasi, vujudga kelishi va xalqaro huquq 
subyekti sifatida shakllanishi……………………………………………….…… 6
1.2. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini belgilovchi asosiy 
belgilar va tamoyillar………………………………………………………….. 14
1.3. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligi va davlatlarning 
xalqaro-huquqiy maqomi o‘rtasidagi farqlar………………………..…………. 19
II BOB. XALQARO TASHKILOTLARNING HUQUQIY SUBYEKTLIGI 
VA UNI AMALGA OSHIRISH MEXANIZMLARI……………...……….. 25
2.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro shartnomalar tuzish, xalqaro 
munosabatlarda ishtirok etish va huquqiy majburiyatlarni bajarish vakolatlari. 25
2.2. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligi va o‘z vakolatlari 
doirasida faoliyat yuritishining huquqiy asoslari……………………………..... 26
2.3. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini amalga oshirishda 
BMT va boshqa xalqaro tashkilotlarning o‘rni………………………………… 28
III BOB. XALQARO TASHKILOTLARNING XALQARO-HUQUQIY 
SUBYEKTLIGINI AMALGA OSHIRISHDAGI MUAMMOLAR VA 
ULARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI………………………………… 30
3.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini amalga oshirishda 
yuzaga kelayotgan huquqiy va amaliy muammolar……………………….…… 30
3.2. Xalqaro tashkilotlarning vakolatlari, xalqaro-huquqiy javobgarligi va 
davlatlar bilan munosabatlaridagi mavjud muammolarni hal etish masalalari… 34
3.3. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini takomillashtirish va 
O‘zbekiston Respublikasining xalqaro hamkorligi samaradorligini oshirish 
bo‘yicha takliflar……………………………………………………………..… 37
XULOSA VA TAKLIFLAR……………………………………………...….. 44
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI…………...…….……. 46 3 KIRISH
Kurs   ishi   mavzusining   dolzarbligi: Bugungi   kunda   dunyoda   yuz
berayotgan   murakkab   geosiyosiy   va   iqtisodiy   jarayonlar   fonida   davlatlarning
faqatgina   yakka   tartibda   barqaror   taraqqiyotga   erishishi   tobora   qiyinlashib
bormoqda. Aynan shuning uchun xalqaro tashkilotlarning roli, ularning mustaqil
xalqaro   huquq   subyekti   sifatidagi   o‘rni   har   qachongidan   ham   muhim   ahamiyat
kasb etmoqda. Bu masalaning dolzarbligi bevosita Yangi O‘zbekistonda amalga
oshirilayotgan   ochiq,   pragmatik   va   faol   tashqi   siyosat   bilan   chambarchas
bog‘liqdir.
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidenti   Shavkat   Mirziyoyev   o‘zining   Oliy
Majlis   va   xalqimizga   yo‘llagan   Murojaatnomalarida,   shuningdek,   BMT   Bosh
Assambleyasining   minbarlaridan   turib   so‘zlagan   nutqlarida   xalqaro   tashkilotlar
bilan   o‘zaro   manfaatli   hamkorlikni   kengaytirish   davlatimiz   tashqi   siyosatining
ustuvor   yo‘nalishlaridan   biri   ekanligini   alohida   ta’kidlab   kelmoqda.   Xususan,
davlatimiz rahbari “Biz Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Jahon Savdo Tashkiloti,
Shanxay Hamkorlik Tashkiloti, Turkiy Davlatlar Tashkiloti kabi nufuzli xalqaro
tuzilmalar bilan ko‘p tomonlama aloqalarni yanada chuqurlashtiramiz” deya qayd
etgani   bejiz   emas.   Ushbu   oqilona   tashabbuslar   amaliyotda   o‘z   ifodasini   topib,
mamlakatimiz   qisqa   davr   ichida   ko‘plab   xalqaro   tashkilotlarning   to‘laqonli   va
chinakam tashabbuskor a’zosiga aylanib ulgurdi.
“Bu jarayonlarning mustahkam huquqiy asosi yurtimizda amalga oshirilgan
umumxalq   konstitutsiyaviy   islohotlarida   o‘zining   yorqin   ifodasini   topdi.   Yangi
tahrirdagi   Konstitutsiyamizning   IV   bobi   bevosita   “Tashqi   siyosat”ga
bag‘ishlangan   bo‘lib,   unda   O‘zbekistonning   tashqi   siyosati   xalqaro   huquqning
umum   e’tirof   etilgan   prinsiplari   va   normalariga   asoslanishi   qat’iy   belgilab
qo‘yildi” 1
. Qolaversa, yurtimiz taraqqiyotining yangi  bosqichini  belgilab bergan
“O‘zbekiston   —   2030”   strategiyasida   ham   milliy   manfaatlarni   ta’minlashda
xalqaro   hamda   mintaqaviy   tashkilotlar   doirasidagi   faoliyatni   faollashtirish
bo‘yicha aniq maqsad va vazifalar ko‘rsatib o‘tilgan.
1
  O‘zbekiston  Respublikasining Konstitutsiyasi. 2023-yil  30-apreldagi  umumxalq referendumida  qabul  qilingan.
IV bob (17–18-moddalar) // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6445145 4Qonunchiligimizdagi   o‘zgarishlarga   to‘xtaladigan   bo‘lsak,   “O‘zbekiston
Respublikasining   xalqaro   shartnomalari   to‘g‘risida”gi   Qonuniga   muvofiq,
mamlakatimiz nafaqat suveren davlatlar bilan, balki xalqaro tashkilotlarning o‘zi
bilan   ham   bevosita   shartnomaviy-huquqiy   munosabatlarga   kirishadi. 2
  Ayni
paytda O‘zbekiston Jahon  banki, Osiyo taraqqiyot  banki  kabi  moliya institutlari
bilan yirik investitsion bitimlar tuzmoqda, shuningdek, Jahon Savdo Tashkilotiga
a’zo   bo‘lish   bo‘yicha   jadal   muzokaralar   olib   borib,   xalqaro   huquqiy
majburiyatlarni   o‘z   zimmasiga   olmoqda.   Aynan   shu   nuqtada   mazkur   kurs   ishi
mavzusining   qanchalik   hayotiy   va   dolzarb   ekanligi   namoyon   bo‘ladi.   Xalqaro
tashkilotlar   bilan   teng   huquqli   asosda   shartnomalar   tuzish,   ularning   doimiy
faoliyatida   ishtirok   etish   hamda   O‘zbekistonning   milliy   manfaatlarini   xalqaro
maydonda   yuridik   jihatdan   himoya   qilish   uchun,   avvalo,   bu   tashkilotlarning
“xalqaro-huquqiy   subyektligi”   nima   ekanligini,   ularning   vakolat   chegaralarini
juda   yaxshi   tushunishimiz   talab   etiladi.   Xalqaro   tuzilmalarning   yuridik
maqomini,   qabul   qilayotgan   qarorlarining   majburiylik   darajasini   va   ularning
javobgarligi   masalalarini   huquqiy   tahlil   qilmasdan   turib,   xalqaro   maydonda
muvaffaqiyatli huquqiy diplomatiya olib borish mushkuldir. Shu sababli, xalqaro
tashkilotlarning   huquqiy   subyektligini   mamlakatimizda   bo‘layotgan   shiddatli
islohotlar   hamda   milliy   qonunchiligimizdagi   yangilanishlar   nuqtai   nazaridan
o‘rganish   —   bugungi   kun   xalqaro   huquq   fani   va   amaliyotining   eng   dolzarb
vazifalaridan biri hisoblanadi.
Kurs  ishi  mavzusining  o‘rganilganlik  darajasi:   Xalqaro  tashkilotlarning
qanday   qilib   mustaqil   huquq   subyektiga   aylanishi   va   ularning   huquqiy   maqomi
doim   yuristlar   e’tiborida   bo‘lgan.   Bu   yo‘nalishda   I.I.   Lukashuk,   G.I.   Tunkin,   J.
Krouford   va   M.   Shou   kabi   xorijlik   yirik   mutaxassislarning   asarlari   asosiy
poydevor   hisoblanadi.   O‘zbekistonlik   huquqshunoslardan   A.X.   Saidov,   U.
Tojixonov   va   R.A.   Muhiddinovlarning   ilmiy   ishlarida   ham   mazkur   masalalar
tahlil   qilingan.   Ammo   bugungi   kundagi   xalqaro   nizolar,   turli   sanksiyalar   va
xalqaro   javobgarlik   amaliyotining   tez   o‘zgarib   borishi   bu   mavzuni   eskirgan
2
  O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro   shartnomalari   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasining   2019-yil   6-
fevraldagi O‘RQ-518-son Qonuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/4193761 5qoliplardan   tashqariga   chiqib,   hozirgi   kun   talablari   asosida   qaytadan   ko‘rib
chiqishni taqozo etadi.
Kurs ishi mavzusining obyekti:   Xalqaro tashkilotlarning tuzilishi, yuridik
maqomga   ega   bo‘lishi   hamda   xalqaro   maydonda   mustaqil   subyekt   sifatida
davlatlar va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan o‘zaro hamkorlik qilishi davomida
yuzaga keladigan ijtimoiy-huquqiy munosabatlardir.
Kurs   ishi   mavzusining   predmeti: Xalqaro   tashkilotlarning   xalqaro-
huquqiy   subyektligini   belgilab   beruvchi   ta’sis   hujjatlari,   konvensiyalar,   BMT
Nizomi   kabi   hujjatlar,   shuningdek,   xalqaro   sud   instansiyalari   tomonidan   shu
mavzuga doir qabul qilingan qarorlar hamda huquqiy normalardan iborat.
Kurs   ishi   mavzusining   maqsadi: Xalqaro   tashkilotlarning   huquqiy
subyektligi o‘zi nima ekanligini, uning qanday kelib chiqishini hamda amaliyotda
qanday   ishlashini   kompleks   tahlil   qilish,   shu   bilan   birga,   bu   borada
kuzatilayotgan   huquqiy   muammolarni   aniqlab,   ularni   hal   etish   bo‘yicha   amaliy
takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Kurs ishi mavzusining vazifalari:
 Xalqaro   tashkilot   tushunchasi   va   uning   qachondan   boshlab   xalqaro   huquq
subyektiga aylangani tarixini o‘rganish;
 Tashkilotlarning   huquqiy   subyektligini   tasdiqlovchi   asosiy   belgilar   va
amaldagi tamoyillarni yoritish;
 Oddiy  suveren   davlatlarning  huquqiy   maqomi   bilan   xalqaro  tashkilotlarning
maqomi o‘rtasidagi farqlarni taqqoslash;
 Xalqaro tashkilotlarning shartnoma tuzish amaliyoti va xalqaro javobgarlikni
zimmasiga olish xususiyatlarini ko‘rib chiqish;
 Bu   jarayonda   BMT   va   boshqa   asosiy   tashkilotlarning   qanday   o‘rin   tutishini
yoritib berish;
 Sohadagi   mavjud   muammolarni   tahlil   qilib,   O‘zbekistonning   xalqaro
tashkilotlar bilan hamkorligini yanada yaxshilash bo‘yicha tavsiyalar berish.
Kurs ishi mavzusining tuzilishi:  Ish kirish qismi, uchta yirik bob (ular o‘z
navbatida   paragraflarga   bo‘lingan),   umumiy   xulosalar   hamda   foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 6I BOB. XALQARO TASHKILOTLARNING XALQARO-HUQUQIY
SUBYEKTLIGI TUSHUNCHASI VA NAZARIY ASOSLARI
1.1. Xalqaro tashkilotlarning tushunchasi, vujudga kelishi va xalqaro
huquq subyekti sifatida shakllanishi
Xalqaro   huquq   fanida   xalqaro   tashkilotlar   tushunchasi   asrlar   davomida
davlatlararo   munosabatlarning   murakkablashuvi   natijasida   shakllangan   eng
muhim   huquqiy   kategoriyalardan   biri   hisoblanadi.   Bugungi   kunda   xalqaro
tashkilotlar   shunchaki   davlatlar   vakillari   yig‘iladigan   doimiy   konferensiyalar
emas,   balki   o‘zining   alohida   irodasiga   ega   bo‘lgan   mustaqil   huquqiy
tuzilmalardir.   Taniqli   xalqaro   huquqshunos   Malkolm   Shou   o‘zining   ilmiy
tadqiqotlarida   ta’kidlaganidek,   xalqaro   tashkilotlar   zamonaviy   xalqaro   huquq
tizimining   barqarorligini   ta’minlovchi   asosiy   mexanizmga   aylanib   ulgurgan.
Yuridik   nuqtai   nazardan   xalqaro   tashkilot   —   bu   kamida   uchta   suveren   davlat
tomonidan   maxsus   xalqaro   bitim   asosida   ma’lum   bir   umumiy   maqsadlarga
erishish  uchun tuzilgan birlashmadir. Ushbu ta’rifdan ko‘rinib turibdiki, bunday
tashkilotlarning   eng   asosiy   xususiyati   ularning   ta’sis   hujjati,   ya’ni   ustavi   yoki
xartiyasi   asosida   faoliyat   yuritishida   namoyon   bo‘ladi.   Shu   bilan   birga,   har
qanday   xalqaro   birlashma   ham   to‘laqonli   xalqaro   tashkilot   maqomini   ola
bilmaydi,   chunki   buning   uchun   unda   doimiy   faoliyat   ko‘rsatuvchi   mustaqil
organlar  tizimi mavjud bo‘lishi  shart. Masalan,  davlat  rahbarlarining vaqti-vaqti
bilan   o‘tkaziladigan   sammitlari   yoki   maslahatlashuv   uchrashuvlari   doimiy
kotibiyatga   ega   bo‘lmagunicha   mustaqil   huquq   subyekti   sanalmaydi.   Xalqaro
tashkilotlarning tushunchasini tahlil qilganda, rus huquqshunosi Grigoriy Tunkin
ilgari   surgan   nazariyaga   ko‘ra,   ularning   irodasi   a’zo   davlatlar   irodalarining
shunchaki   yig‘indisi   emas,   balki   mutlaqo   yangi,   sifat   jihatidan   farq   qiluvchi
umumiy   irodadir.   Bu   shuni   anglatadiki,   tashkilot   qabul   qilgan   qarorlar,   hatto
unga   qarshi   ovoz   bergan   yoki   betaraf   qolgan   davlatlar   uchun   ham   ma’lum   bir
huquqiy   oqibatlarni   keltirib   chiqarishi   mumkin.   Zamonaviy   xalqaro   ommaviy
huquqda xalqaro tashkilotlar asosan hukumatlararo  va nohukumat tashkilotlarga
bo‘linadi,   ammo   yuridik   ma’noda   faqat   hukumatlararo   tashkilotlargina   xalqaro
huquqning to‘laqonli subyektlari sifatida e’tirof etiladi.  Ularning vujudga kelishi 7va   huquqiy   jihatdan   takomillashib   borishi   bashariyatning   tinchlik,   xavfsizlik   va
barqaror   iqtisodiy   taraqqiyotga   bo‘lgan   tabiiy   ehtiyoji   natijasidir.   Shu   sababli,
xalqaro   tashkilotlarning   huquqiy   tabiatini   anglash   uchun   ularning   qanday
vujudga   kelgani   va   tarixiy   jihatdan   qanday   evolyutsiyani   boshdan   kechirganini
chuqur o‘rganish talab etiladi.
Xalqaro   tashkilotlarning   vujudga   kelish   tarixi   bevosita   o‘n   to‘qqizinchi
asrda   Yevropada   yuz   bergan   siyosiy   va   iqtisodiy   jarayonlar   bilan   chambarchas
bog‘liqdir.   Tarixiy   manbalarga   ko‘ra,   davlatlararo   munosabatlarni   doimiy
ravishda   muvofiqlashtirib   turuvchi   ilk   xalqaro   idoralar   1815-yildagi   Vena
kongressi qarorlari asosida paydo bo‘la boshlagan. “Aynan shu yili Yevropaning
yirik davlatlari Reyn daryosida kemalar qatnovini tartibga solish maqsadida Reyn
daryosi   bo‘yicha   Markaziy   komissiyani   ta’sis   etdilar   va   bu   insoniyat   tarixidagi
birinchi   xalqaro   tashkilot   sifatida   e’tirof   etiladi” 3
.   Taniqli   olim   Jeyms   Krouford
o‘zining asarlarida  ta’kidlaganidek, ushbu  komissiyaning  tashkil  etilishi  xalqaro
huquqda   ikki   tomonlama   diplomatiyadan   ko‘p   tomonlama   institutsional
hamkorlikka   o‘tishning   ilk   qadami   bo‘ldi.   Keyinchalik,   1856-yilda   imzolangan
Parij   sulh   shartnomasiga   muvofiq,   Dunay   daryosida   ham   xuddi   shunday
maqsadlarda   Yevropa   Dunay   komissiyasi   o‘z   ishini   boshladi.   Bu   komissiyalar
garchi   juda   tor   va   maxsus   vazifalarni   bajargan   bo‘lsa-da,   ularning   o‘ziga   xos
mustaqil   byudjeti,   xodimlari   va   a’zo   davlatlar   hududida   erkin   harakatlanish
imtiyozlari mavjud edi. O‘n to‘qqizinchi asrning o‘rtalariga kelib sanoat inqilobi,
telegraf   va   temir   yo‘llarning   kashf   etilishi   davlatlar   o‘rtasidagi   aloqalarni   misli
ko‘rilmagan darajada tezlashtirib yubordi. Ushbu texnologik taraqqiyot natijasida
1865-yilda Parij shahrida yigirma ta davlat vakillari ishtirokida Xalqaro telegraf
ittifoqi(hozirgi   Xalqaro   elektraloqa   ittifoqi   tashkil   qilindi.   Oradan   ko‘p   o‘tmay,
pochta   aloqalarini   xalqaro   miqyosda   unifikatsiya   qilish   ehtiyoji   tufayli   1874-
yilda  Bern   shahrida   Umumjahon  pochta   ittifoqi   barpo   etildi.  Bu   kabi   ma’muriy
ittifoqlarning   o‘ziga   xosligi   shunda   ediki,   ular   siyosiy   masalalarga
aralashmasdan,   sof   texnik   va   iqtisodiy   vazifalarni   bajarishga   ixtisoslashgan   edi.
3
  Klabbers J. An Introduction to International Organizations Law. – 4th ed. – Cambridge: Cambridge University
Press, 2022. 8Shunga qaramay, italiyalik huquqshunos Antonio Kasseze qayd etganidek, aynan
mana   shu   texnik   tashkilotlar   kelajakdagi   yirik   siyosiy   birlashmalar   uchun
huquqiy   va   ma’muriy   poydevor   vazifasini   o‘tab   berdi.   Ularning   faoliyati
davomida   ilk   bor   doimiy   xalqaro   kotibiyatlar   shakllandi,   xalqaro   byudjetni
moliyalashtirish   mexanizmlari   ishlab   chiqildi   va   a’zo   davlatlar   o‘rtasida   ovoz
berish   qoidalari   tizimlashtirildi.   Shu   tariqa,   o‘n   to‘qqizinchi   asr   oxiriga   kelib,
xalqaro tashkilotlar davlatlararo munosabatlarning ajralmas va zaruriy elementiga
aylanib, xalqaro huquqning yangi tarmog‘i shakllanishiga zamin yaratdi.
Yigirmanchi   asrning   boshlariga   kelib,   Birinchi   jahon   urushining   dahshatli
oqibatlari   xalqaro   hamjamiyatni   global   tinchlikni   ta’minlaydigan   yirik   siyosiy
tashkilot   tuzishga   majbur   qildi.   “1919-yilda   imzolangan   Versal   tinchlik
shartnomasining   ajralmas   qismi   sifatida   Millatlar   Ligasining   ta’sis   etilishi
xalqaro   tashkilotlar   rivojlanish   tarixidagi   eng   katta   burilish   nuqtasi   bo‘ldi.
Amerika   Qo‘shma   Shtatlari   prezidenti   Vudro   Vilsonning   faol   tashabbusi   bilan
yaratilgan   bu   tashkilot   insoniyat   tarixidagi   birinchi   universal   siyosiy   xalqaro
tashkilot   hisoblanadi” 4
.  Millatlar   Ligasining   ustavi   unga   a’zo  davlatlar   o‘rtasida
urushning   oldini   olish,   xalqaro   nizolarni   tinch   yo‘l   bilan   hal   etish   va   ochiq
diplomatiya olib borishdek ulkan huquqiy majburiyatlarni yukladi. Huquqshunos
Yan Braunli o‘z kitoblarida tahlil qilganidek, Millatlar Ligasi garchi oxir-oqibat
o‘zining asosiy maqsadi bo‘lgan Ikkinchi jahon urushining oldini olish vazifasini
uddalay   olmagan   bo‘lsa-da,   xalqaro   huquq   tizimida   inqilobiy   o‘zgarishlar   qildi.
Birinchidan, u doimiy faoliyat yurituvchi Assambleya, Kengash va Kotibiyatdan
iborat zamonaviy xalqaro tashkilotning mukammal institutsional modelini yaratib
berdi.   Ikkinchidan,   1920-yilda   Millatlar   Ligasi   doirasida   Doimiy   Xalqaro   Odil
Sud   Palatasi   ta’sis   etildi   va   bu   xalqaro   nizolarni   yuridik   majburiy   tartibda   hal
qiluvchi   ilk   mustaqil   sud   organi   edi.   Shuningdek,   aynan   ushbu   davrda   Xalqaro
mehnat   tashkiloti   ham   tuzildi   va   bu   tuzilma   ishchilarning   huquqlarini   xalqaro
miqyosda himoya qilishning mutlaqo yangi huquqiy mexanizmini ishga tushirdi.
Millatlar   Ligasi   tajribasi   shuni   ko‘rsatdiki,   xalqaro   tashkilot   to‘laqonli   ishlashi
4
  The   Covenant   of   the   League   of   Nations   //   The   Avalon   Project.   Yale   Law   School.   –   URL:
https://avalon.law.yale.edu/20th_century/leagcov.asp 9uchun   barcha   a’zolar   qaror   qabul   qilishda   yakdil   (konsensus)   bo‘lishi   kerak
degan   qoida   ko‘p   hollarda   tashkilotni   harakatsizlikka   olib   keladi.   Chunki
Liganing qoidalariga ko‘ra, har qanday tajovuzkor davlat o‘ziga qarshi qaratilgan
sanksiyalarga   veto   qo‘yish   huquqiga   ega   edi,   bu   esa   tashkilotning   huquqiy
layoqatini keskin cheklab qo‘ydi. Rossiyalik olim Igor Lukashuk ta’kidlaganidek,
Liganing   inqirozi   uning   yuridik   arxitekturasidagi   kamchiliklar   va   a’zo
davlatlarning   xalqaro   majburiyatlarga   sovuqqonlik   bilan   yondashganligi
oqibatida   yuz   berdi.   Shunga   qaramasdan,   Millatlar   Ligasining   yigirma   yillik
faoliyati   xalqaro   tashkilotlarning   huquqiy   subyektligini   shakllantirishda
bebahoga   aylanadigan   amaliy   xulosalar   va   saboqlar   berdi.   Uning   qulashi
insoniyatni umidsizlikka tushirmadi, aksincha, kelajakda undan-da qudratliroq va
huquqiy jihatdan mukammalroq bo‘lgan Birlashgan Millatlar Tashkilotini  barpo
etish   uchun   xato   va   kamchiliklarni   tahlil   qilish   imkonini   yaratdi.   Aynan   shu
davrdan   boshlab   huquqshunoslar   xalqaro   tashkilotlar   shunchaki   davlatlarning
yig‘iladigan   joyi   emas,   balki   qat’iy   huquqiy   vakolatlarga   ega   bo‘lgan   obyektiv
yuridik shaxs bo‘lishi shart degan xulosaga keldilar.
Ikkinchi jahon urushidan so‘ng, fashizm ustidan qozonilgan g‘alaba xalqaro
munosabatlarning   mutlaqo   yangi   arxitekturasini   va   huquqiy   tizimini   yaratishni
taqozo   etdi.   1945-yilning   26-iyunida   San-Fransisko   konferensiyasida   ellikta
davlat   vakillari   tomonidan   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Nizomining
imzolanishi   xalqaro   huquq   taraqqiyotida   yangi   davrni   boshlab   berdi.   BMT
o‘zidan   oldingi   Millatlar   Ligasidan   tubdan   farq   qilar   edi,   chunki   unga   xalqaro
tinchlik   va   xavfsizlikni   saqlash   yo‘lida   a’zo   davlatlarga   nisbatan   majburiy
xususiyatga   ega   bo‘lgan   qarorlar   qabul   qilish   va   hatto   harbiy   kuch   ishlatish
vakolati   berildi.   BMTning   ta’sis   etilishi   bilan   xalqaro   tashkilotlarning   maqomi
misli   ko‘rilmagan   darajada   ko‘tarildi,   ular   global   siyosatning   eng   ta’sirchan
omillaridan biriga aylandi. Nemis huquqshunosi  Bardo Fassbenderning fikricha,
BMT   Nizomi   o‘z   mohiyatiga   ko‘ra   oddiy   xalqaro   shartnoma   emas,   balki   butun
dunyo   davlatlari   o‘zini   bo‘ysundirishi   shart   bo‘lgan   global   konstitutsiya
xususiyatiga ega hujjatdir. “Nizomning 104-moddasida tashkilot o‘z a’zolarining
har birining hududida o‘z funksiyalarini bajarish va maqsadlariga erishish uchun 10zarur   bo‘lgan   huquq   layoqatidan   foydalanishi   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   mustahkamlab
qo‘yildi” 5
.   Bu   qoida   tashkilotning   davlatlarning   ichki   huquqida   yuridik   shaxs
sifatida tan olinishini kafolatlasa-da, uning bevosita xalqaro-huquqiy subyektligi
masalasi ancha murakkab ilmiy va amaliy bahslarga sabab bo‘ldi. Negaki, BMT
Nizomini   tayyorlash   jarayonida   ba’zi   davlatlar   unga   aniq   qilib   “xalqaro   huquq
subyekti”   maqomini   beruvchi   bandni   kiritishni   taklif   qilgan,   biroq   bu   taklif
“superdavlat”   yaratilib   qolishidan   xavfsirash   sababli   rad   etilgan   edi.   “Shunday
bo‘lsa-da,   1946-yilda   BMT   Bosh   Assambleyasi   qabul   qilgan   “Birlashgan
Millatlar Tashkilotining imtiyoz va immunitetlari to‘g‘risida”gi konvensiya uning
huquqiy maqomini  xalqaro miqyosda  kengaytirishga xizmat  qildi” 6
. Shu davrga
kelib nafaqat BMT, balki uning tizimiga kiruvchi ixtisoslashgan muassasalar —
YUNESKO,   Jahon   sog‘liqni   saqlash   tashkiloti,   Xalqaro   tiklanish   va   taraqqiyot
banki kabi mustaqil tashkilotlarning ulkan tarmog‘i ham shakllandi. Ularning har
biri   o‘zining   mustaqil   ustaviga,   alohida   a’zolik   tizimiga   va   xalqaro   huquqda
qat’iy   belgilangan   vakolatlar   doirasiga   ega   huquq   subyektlari   bo‘lib   maydonga
chiqdi.   Sovet   huquqshunosi   Grigoriy   Tunkin   o‘z   asarlarida   BMTni   xalqaro
tashkilotlar   evolyutsiyasining   cho‘qqisi   deb   atab,   uning   qarorlari   nafaqat   a’zo
davlatlar, balki xalqaro huquqning boshqa sohalari uchun ham normativ ahamiyat
kasb   etishini   asoslab   bergan   edi.   BMTning   muvaffaqiyatli   faoliyati   xalqaro
tashkilotlar   institutining   to‘liq   metrikasini   shakllantirib,   ularsiz   zamonaviy
insoniyatning yashashini tasavvur qilib bo‘lmaydigan darajaga olib chiqdi.
Xalqaro   tashkilotlarning   to‘laqonli   va   rasmiy   ravishda   xalqaro   huquq
subyekti   sifatida   e’tirof   etilishi   tarixida   bitta   aniq   sud   ishi   hal   qiluvchi   burilish
nuqtasi hisoblanadi. Bu voqea 1948-yilda Falastinda tinchlik o‘rnatish missiyasi
bilan borgan BMT vositachisi, shvetsiyalik graf Folke Bernadotning terrorchilar
tomonidan   o‘ldirilishi   bilan   bevosita   bog‘liqdir.   Ushbu   fojiali   voqeadan   so‘ng
BMT   Bosh   Assambleyasida   o‘z   xodimiga   yetkazilgan   zarar   va   uning   o‘limi
uchun   tashkilot   aybdor   davlatdan   xalqaro   miqyosda   tovon   puli   talab   qilish
5
  Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi.   San-Fransisko,   1945-yil   26-iyun.   104-modda   //   BMT   rasmiy   sayti.   –
URL: https://www.un.org/ru/about-us/un-charter/full-text
6
 Convention on the Privileges and Immunities of the United Nations, 13 February 1946 // United Nations Treaty
Series. – Vol. 1. – P. 15. 11huquqiga   egami   degan   o‘ta   jiddiy   yuridik   masala   ko‘tarildi.   Masalani   hal   etish
maqsadida   Bosh   Assambleya   1948-yil   oxirida   BMT   Xalqaro   sudiga   maslahat
xulosasi berishni so‘rab rasmiy murojaat yo‘lladi. 1949-yilning 11-aprelida BMT
Xalqaro sudi o‘zining “BMT xizmatidagi xodimlar ishi bo‘yicha qilingan zararni
qoplash”   nomli   tarixiy   maslahat   xulosasini   e’lon   qildi.   Sud   o‘z   xulosasida
ta’kidladiki,   xalqaro   huquq   subyektlari   tabiatan   hamda   huquqlarining   hajmi
jihatidan mutlaqo bir xil bo‘lishi shart emas. Sud BMT Nizomini va tashkilotga
yuklatilgan   vazifalarni   sinchiklab   tahlil   qilib,   tashkilot   katta   hajmdagi   xalqaro
huquq   va   majburiyatlarga   egaligini,   busiz   u   o‘z   oldiga   qo‘yilgan   maqsadlarga
erisha   olmasligini   tasdiqladi.   “Aynan   shunga   asoslanib,   Xalqaro   sud   BMTni
o‘ziga xos xalqaro huquq subyekti bo‘lib, xalqaro huquq va majburiyatlarga ega
bo‘lish   layoqatiga   ega   ekanligini,   shuningdek,   o‘z   huquqlarini   himoya   qilish
uchun   xalqaro   da’volar   qo‘zg‘atish   vakolatiga   egaligini   qat’iy   e’tirof
etdi” 7
 .Huquqshunos Jeyms Krouford ushbu qarorni baholar ekan, u nafaqat BMT
uchun, balki umuman barcha xalqaro tashkilotlarning huquqiy maqomini belgilab
bergan   eng   muhim   pretsedent   ekanligini   qayd   etadi.   Chunki   ushbu   qarorgacha
xalqaro munosabatlarda faqat davlatlargina xalqaro da’vo qo‘zg‘atishdek suveren
huquqdan foydalana oladi, degan eski yuridik qarash hukmronlik qilar edi. 1949-
yilgi   ushbu   sud   xulosasi   xalqaro   ommaviy   huquq   tarixida   “obyektiv   huquqiy
layoqat” nazariyasini rasman yuridik amaliyotga joriy etdi. Sudning fikriga ko‘ra,
ellikta davlat (o‘sha paytdagi BMT a’zolari) xalqaro huquq normalariga muvofiq
ravishda   nafaqat   o‘zlari   uchun,   balki   butun   xalqaro   hamjamiyat   uchun   ham
obyektiv   huquqiy   maqomga   ega   bo‘lgan   mustaqil   tashkilotni   yaratish   qudratiga
ega bo‘lganlar. Shu tariqa, graf Folke Bernadotning o‘limi ortidan kelib chiqqan
huquqiy   jarayon   xalqaro   tashkilotlarning   xalqaro   huquq   subyekti   sifatidagi
maqomini uzil-kesil va shubhasiz qonuniylashtirib berdi. Hozirgi kunda ham har
qanday   xalqaro   tashkilotning   subyektligini   isbotlashda   huquqshunoslar   birinchi
galda   Xalqaro   sudning   aynan   mana   shu   1949-yildagi   maslahat   xulosasiga
tayanishadi.
7
  Reparation   for   Injuries   Suffered   in   the   Service   of   the   United   Nations.   Advisory   Opinion   of   11   April   1949   //
I.C.J. Reports 1949. – P. 174. – URL: https://www.icj-cij.org/case/4 12Xalqaro   tashkilotlarning   huquqiy   subyektligi   yuridik   fanda   shakllanib
ulgurganidan   so‘ng,   ularning   vakolatlari   doirasini   aniqlash   muammosi   olimlar
o‘rtasida   qizg‘in   bahslarga   sabab   bo‘ldi.   Bu   borada   xalqaro   huquq   nazariyasida
asosan   ikkita   katta   yondashuv:   “berilgan   vakolatlar”   va   “nazarda   tutilgan
vakolatlar” doktrinalari keng tarqaldi. Berilgan vakolatlar nazariyasi  tarafdorlari
bo‘lgan ayrim mutaxassislar  tashkilot faqat o‘zining ta’sis hujjatida so‘zma-so‘z
yozib   qo‘yilgan   harakatlarnigina   amalga   oshirishi   mumkinligini   ta’kidlashgan.
Biroq,   hayotning   tez   o‘zgaruvchanligi   va   xalqaro   munosabatlarning   kutilmagan
chaqiriqlari   xalqaro   tashkilotlardan   ancha   moslashuvchanlikni   va   hujjatlarda
yozilmagan,   ammo   juda   zarur   bo‘lgan   ishlarni   qilishni   talab   etdi.   Shu   sababli
yuridik   amaliyotda   “nazarda   tutilgan   vakolatlar”   doktrinasi   g‘alaba   qozondi,   u
birinchi   bo‘lib   AQSh   Oliy   sudi   amaliyotidan   xalqaro   huquqqa   ko‘chib   o‘tgan
deya   hisoblanadi.   Taniqli   olim   Yan   Braunlining   izohlashicha,   bu   nazariyaga
muvofiq,   xalqaro   tashkilot   nafaqat   ustavidagi   aniq   huquqlarga,   balki   o‘z
funksiyalarini   samarali   bajarishi   uchun   mantiqan   zarur   bo‘lgan   barcha   yashirin
(nazarda   tutilgan)   huquqlarga   ham   avtomatik   ravishda   ega   bo‘ladi.   Masalan,
BMT Nizomining hech bir joyida tinchlikparvar kuchlar tuzish to‘g‘risida birorta
ham aniq norma yo‘q edi, biroq xalqaro tinchlikni saqlash maqsadi bu kuchlarni
tashkil etishni taqozo qildi va bu qonuniy deb topildi. Ushbu yondashuv xalqaro
tashkilotlarning   xalqaro-huquqiy   subyektligini   quruq   qog‘ozdagi   qoidadan   real,
ishlaydigan kuchli mexanizmga aylantirib yubordi. Shu bilan birga, bu doktrinani
suiiste’mol   qilmaslik   uchun   tashkilotlarning   xatti-harakatlari   baribir   ularning
ustavidagi umumiy maqsadlarga doimo mos kelishi qat’iy talab etiladi. Rus olimi
Igor   Lukashuk   o‘zining   “Xalqaro   huquq”   darsligida   qayd   etganidek,   tashkilot
o‘ziga berilgan vakolatlardan chetga chiqib qabul qilgan qarorlari yuridik kuchga
ega   bo‘lmaydi   va   u   “ultra   vires”   yoxud   vakolatdan   tashqari   harakat   sifatida
baholanadi.   Bu   degani,   xalqaro   tashkilotlarning   subyektligi   ularning   o‘ziga   xos
konstitutsiyasi   doirasida   qattiq   chegaralangan   bo‘lib,   ular   davlatlar   kabi   hamma
sohada   harakat   qila   olmaydi.   Ularning   layoqati   maxsus   xususiyatga   ega   bo‘lib,
atrof-muhit, sog‘liqni saqlash yoki savdo bo‘ladimi, faqat o‘zining ixtisoslashgan
sohasidagina to‘laqonli amal qiladi.  13Yigirma   birinchi   asrga   kelib   xalqaro   tashkilotlarning   huquqiy   subyektligi
masalasi   yuridik  fanning   eng  ko‘p  tortishuvlarga   sabab   bo‘layotgan   dinamik   va
o‘zgaruvchan   yo‘nalishlaridan   biriga   aylandi.   Bunga   asosiy   sabab   shundaki,
an’anaviy   xalqaro   tashkilotlar   qatoriga   endilikda   Yevropa   Ittifoqi   kabi   o‘zida
ham xalqaro, ham davlat usti belgilarini mujassam etgan noyob siyosiy-huquqiy
tuzilmalar   kirib   keldi.  1992-yilda  Maastrixt   shartnomasi   bilan  tuzilgan   Yevropa
Ittifoqi   xalqaro   tashkilotlarning   huquqiy   maqomi   to‘g‘risidagi   klassik
tushunchalarni butunlay o‘zgartirib yubordi, negaki uning qabul qilgan qarorlari
a’zo   davlatlarning   milliy   qonunchiligidan   ustun   huquqiy   kuchga   ega   bo‘la
boshladi.   Huquqshunos   Malkolm   Shou   o‘z   asarlarida   bunday   holatni   xalqaro
huquq   evolyutsiyasining   eng   yuqori   bosqichi   sifatida   baholab,   davlatlar   o‘z
suverenitetining   ma’lum   bir   qismidan   ixtiyoriy   ravishda   xalqaro   tashkilot
foydasiga  voz kechayotganini  ta’kidlaydi. Shu bilan bir qatorda, bugungi  kunda
nohukumat   tashkilotlari   hamda   transmilliy   korporatsiyalarning   xalqaro-huquqiy
layoqatga ega ekanligi to‘g‘risidagi yuridik diskussiyalar  ham fan doirasida faol
olib   borilmoqda.   Lekin   qat’iy   yuridik   qoidalarga   ko‘ra,   faqatgina   davlatlar
tomonidan   xalqaro   shartnomalar   orqali   tuzilgan   hukumatlararo   tashkilotlargina
tamoyil jihatdan xalqaro huquqning rasmiy subyekti  degan nomni  o‘zida saqlab
qolmoqda.   Zamonaviy   amaliyotda   ushbu   tashkilotlar   shunchaki   qaror
chiqaruvchi emas, balki  qoidalar buzilganda xalqaro tribunal va sudlarni  tashkil
etish   orqali   jazo   choralarini   ham   qo‘llovchi   kuchli   instansiyalardir.   Masalan,
1993-yilda sobiq Yugoslaviya bo‘yicha va 1994-yilda Ruanda bo‘yicha tuzilgan
xalqaro   jinoyat   tribunallari   bevosita   BMT   Xavfsizlik   Kengashining
rezolyutsiyalari asosida tashkil topgan edi. Ushbu amaliyot xalqaro tashkilotning
nafaqat huquq va majburiyatlarga, balki butun boshli sud organini yaratish orqali
xalqaro   jinoyat   huquqi   normalarini   majburiy   ijro   ettirish   salohiyatiga   ega
ekanligini   yorqin   tasdiqladi.   Bundan   tashqari,   2011-yilda   BMTning   Xalqaro
huquq   komissiyasi   tomonidan   qabul   qilingan   “Xalqaro   tashkilotlarning
javobgarligi to‘g‘risidagi moddalar” loyihasi ularning subyektligini yangi yuridik
bosqichga ko‘tardi. Ushbu moddalar bo‘yicha maxsus ma’ruzachi, italiyalik olim
Jorjo   Gaya   o‘z   ma’ruzalarida,   xalqaro   huquqbuzarlik   sodir   etgan   xalqaro 14tashkilot davlatlar bilan bir qatorda moddiy va ma’naviy javobgarlikka tortilishi
shart   ekanligini   asoslab   berdi.     O‘n   to‘qqizinchi   asrda   daryo   kemachiligini
nazorat qilishdan boshlangan tashkilotlarning yuridik tarixi, bugungi kunga kelib
dunyo taqdirini hal qiluvchi, o‘zining ulkan huquqiy qudratiga ega bo‘lgan global
subyektlar   darajasigacha   aqlbovar   qilmas   evolyutsion   yo‘lni   bosib   o‘tdi.   Ular
davlatlarning   irodasi   hosilasi   bo‘lishiga   qaramasdan,   zamonaviy   xalqaro   huquq
tizimining poydevorini ushlab turuvchi asosiy ustunlarga aylanib qoldi.
1.2. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini belgilovchi
asosiy belgilar va tamoyillar
Xalqaro   tashkilotlarning   xalqaro   huquq   subyekti   sifatidagi   maqomini
aniqlashda   yuridik   fanda   qat’iy   belgilangan   va   umum   e’tirof   etilgan   asosiy
belgilar   hamda   tamoyillar   g‘oyat   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Har   qanday
xalqaro   birlashma   yoki   davlatlararo   guruh   ham   o‘z-o‘zidan   xalqaro   huquqning
to‘laqonli   subyekti   maqomiga   ega   bo‘lavermaydi,   buning   uchun   u   yuridik
jihatdan   muayyan   mezonlarga   to‘liq   javob   berishi   shart   qilib   qo‘yilgan.   Taniqli
huquqshunos Yan Braunli o‘zining ilmiy tadqiqotlarida ta’kidlaganidek, xalqaro
tashkilotning   eng   birinchi   va   ajralmas   belgisi   uning   suveren   davlatlar   o‘rtasida
tuzilgan   xalqaro   ta’sis   shartnomasi   asosida   vujudga   kelishidir.   Bunday   hujjatlar
odatda   ustav,   konvensiya   yoki   xartiya   deb   nomlanadi   va   u   tashkilotning
muqaddas   huquqiy   poydevori   vazifasini   o‘tab   beradi.   Misol   uchun,   1919-yilda
qabul   qilingan   Versal   shartnomasi   Millatlar   Ligasining,   1945-yildagi   San-
Fransisko   konferensiyasida   imzolangan   Nizom   esa   Birlashgan   Millatlar
Tashkilotining   mustahkam   yuridik   asosi   bo‘lib   xizmat   qilgan.   Ushbu   ta’sis
shartnomalari   oddiy   xalqaro   kelishuvlardan   farqli   ravishda   o‘ziga   xos   xalqaro
konstitutsion   xususiyatga   ega   bo‘lib,   tashkilotning   ulug‘vor   maqsadlarini,
vakolatlarini va ichki tuzilishini qat’iy belgilab beradi. Tashkilotni oddiy xalqaro
diplomatik   konferensiyalardan   ajratib   turuvchi   ikkinchi   muhim   belgi   —   bu
doimiy   asosda   faoliyat   yurituvchi   institutsional   tuzilma,   ya’ni   tashkilot
organlarining   mavjudligidir.   Har   qanday   xalqaro   tashkilot   o‘z   oldiga   qo‘yilgan
maqsadlarga   erishish   va   kundalik   ishlarni   muvofiqlashtirish   uchun   kamida   bitta
oliy   vakillik   organi   va   doimiy   ishlovchi   kotibiyatga   ega   bo‘lishi   xalqaro 15huquqning oltin normasi hisoblanadi. Rossiyalik xalqaro huquq mutaxassisi Igor
Lukashukning fikricha, doimiy organlarsiz xalqaro tashkilot o‘z xohish-irodasini
shakllantira   olmaydi   va   xalqaro   maydonda   mustaqil,   jismoniy   jihatdan   sezilarli
harakat qila olmaydi. Masalan, Jahon savdo tashkiloti 1995-yilda rasman tashkil
topganidan so‘nggina o‘zining doimiy Bosh kengashi va Kotibiyatiga ega bo‘ldi,
bungacha   bo‘lgan   Savdo   va   tariflar   bo‘yicha   bosh   bitim   esa   aynan   doimiy
organlari yo‘qligi sababli o‘nlab yillar davomida to‘laqonli tashkilot sanalmagan.
Shunday qilib, davlatlararo shartnoma va doimiy organlarning mavjudligi xalqaro
tashkilotni   huquqiy   jihatdan   shakllantiruvchi,   uning   moddiy-huquqiy   tanasini
yaratib   beruvchi   birlamchi   fundamental   belgilar   sanaladi.   Ushbu   belgilar   1986-
yilda   qabul   qilingan   “Davlatlar   va   xalqaro   tashkilotlar   o‘rtasidagi   yoki   xalqaro
tashkilotlar   o‘rtasidagi   shartnomalar   huquqi   to‘g‘risida”gi   Vena   konvensiyasida
ham   o‘zining   qat’iy   yuridik   tasdig‘ini   topgan. 8
  Xususan,   konvensiya   normalari
doimiy   tuzilmaga   va   shartnoma   asosiga   ega   bo‘lmagan   har   qanday   boshqa
tasodifiy xalqaro  tuzilmalarni   ushbu  konvensiya  doirasidan   chetda  qoldiradi,  bu
esa mazkur ikkita belgining hal  qiluvchi yuridik kuchini  yana bir  bor  namoyish
etadi.
Xalqaro tashkilotlarni huquq subyekti sifatida namoyon etuvchi uchinchi va
eng murakkab  belgi  — bu uning a’zo  davlatlar  irodasidan  mustaqil  bo‘lgan o‘z
xohish-irodasiga   yoxud   avtonomiyasiga   ega   ekanligidadir.   Xalqaro   huquq   fani
terminologiyasida   bu   holat   fransuzcha   “volonte   distincte”,   ya’ni   alohida   iroda
deb yuritiladi va u tashkilotning yuridik layoqatini ta’minlovchi ma’naviy yurak
vazifasini   o‘taydi.   Huquqshunos   Jeyms   Krouford   o‘z   ilmiy   izlanishlarida   qayd
etganidek, agar tashkilot o‘z qarorlarini faqatgina barcha a’zolarining yuz foizlik
roziligi,   mutlaq   konsensus   bilangina   qabul   qilsa,   uning   mustaqil   irodasi   xavf
ostida   qoladi,   chunki   bu   holatda   tashkilot   shunchaki   davlatlar   irodasining
mexanik   yig‘indisidan   iborat   bo‘lib   qoladi.   Biroq   zamonaviy   xalqaro
tashkilotlarning aksariyati, shu jumladan Birlashgan Millatlar Tashkiloti ham, o‘z
qarorlarini   ko‘pchilik   ovoz   berish   yo‘li   bilan   qabul   qiladi,   bu   esa   qarshi   ovoz
8
  Vienna   Convention   on   the   Law   of   Treaties   between   States   and   International   Organizations   or   between
International   Organizations,   21   March   1986.   –   URL:
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_2_1986.pdf   16bergan   davlatlar   uchun   ham   ma’lum   yuridik   yoki   siyosiy   oqibatlarni   keltirib
chiqaruvchi   mustaqil   tashkilot   irodasi   shakllanganini   ko‘rsatadi.   Misol   uchun,
BMT   Xavfsizlik   Kengashining   global   xavfsizlikka   oid   qarorlari   1945-yilgi
Nizomga   muvofiq   barcha   a’zo   davlatlar   uchun   majburiy   hisoblanadi,   hatto   bu
qarorga   rozi   bo‘lmagan   davlatlar   ham   unga   so‘zsiz   bo‘ysunishga   majburdir.
To‘rtinchi   muhim   belgi   —   bu   xalqaro   huquqiy   layoqatning,   ya’ni   muayyan
huquq   va   majburiyatlarni   o‘z   zimmasiga   olish   va   xalqaro   munosabatlarda
mustaqil qatnashish imkoniyatining mavjudligidir. Xalqaro sudning 1949-yildagi
“BMT xizmatidagi xodimlar ishi bo‘yicha qilingan zararni qoplash” to‘g‘risidagi
maslahat xulosasi ushbu huquqiy layoqatning qanchalik keng qamrovli ekanligini
tarixda   birinchi   bo‘lib   ilmiy   asoslab   berdi.   Sud   o‘z   xulosasida   ta’kidlaganidek,
xalqaro tashkilot mustaqil ravishda xalqaro da’volar qo‘zg‘atishi, davlatlar bilan
xalqaro  shartnomalar   tuzishi   hamda  o‘z  xodimlarining  diplomatik  immunitet   va
imtiyozlarini   to‘liq   kafolatlashi   mumkin.   Sovet   va   rus   yuridik   maktabi
namoyandasi   Grigoriy   Tunkin   o‘zining   “Xalqaro   huquq   nazariyasi”   kitobida
bunday   layoqat   faqat   huquqlardan   foydalanishni   emas,   balki   xalqaro
majburiyatlarni   buzganlik   uchun   xalqaro-huquqiy   javobgarlikni   ham   o‘z   ichiga
olishini alohida uqtirib o‘tgan. Hozirgi kunda xalqaro tashkilotlar bevosita qurolli
kuchlarga   qo‘mondonlik   qilishi,   xalqaro   tinchlikni   saqlash   operatsiyalarini
o‘tkazishi   va   xalqaro   jinoyat   tribunallari   faoliyatini   yuritishi   ularning   mustaqil
irodasi   va   yuridik   layoqati   nechog‘lik   real   ekanligini   ko‘rsatadi.   Qisqa   qilib
aytganda,   mustaqil   iroda   va   huquqiy   layoqat   xalqaro   tashkilotni   oddiy
shartnomalar   to‘plamidan   tirik,   harakatdagi   va   javobgarlikka   tortilishi   mumkin
bo‘lgan   haqiqiy   yuridik   shaxsga   aylantiruvchi   hal   qiluvchi   mezonlardir.   Ushbu
mezonlarning   amaldagi   yaqqol   isboti   sifatida   1982-yilda   qabul   qilingan
BMTning   Dengiz   huquqi   to‘g‘risidagi   konvensiyasiga   nafaqat   davlatlar,   balki
xalqaro   tashkilotlarning   o‘zi   ham   mustaqil   taraf   sifatida   shartnoma   imzolab
qo‘shilish  huquqiga ega ekanligini keltirish mumkin. Bu esa xalqaro huquqning
rivojlanish   bosqichida   tashkilotlarning   irodasi   va   layoqati   ko‘plab
munosabatlarda   davlatlarniki   bilan   tenglashib   borayotgan   maxsus   sohalar
mavjudligidan yaqqol dalolat beradi. 17Xalqaro tashkilotlarning belgilari  ularning jismoniy mavjudligini  isbotlasa,
ularning   faoliyati   xalqaro   huquqning   o‘ziga   xos   fundamental   tamoyillariga
tayanadi, shulardan eng asosiysi — “hosilaviy subyektlik” tamoyilidir. Davlatlar
xalqaro huquqning azaliy, birlamchi va universal subyektlari hisoblanib, ularning
suvereniteti   hech   qanday   tashqi   kuch   tomonidan   in’om   etilmaydi,   u   jamiyat   va
davlat   paydo   bo‘lishi   bilan   avtomatik   tarzda   vujudga   keladi.   Bunga   mutlaqo
qarama-qarshi   o‘laroq,   xalqaro   tashkilotlar   qanchalik   qudratli   bo‘lmasin,   ular
o‘z-o‘zidan paydo bo‘lolmaydi; ularni aynan suveren davlatlar o‘z ixtiyorlari va
o‘zaro   yozma   kelishuvlari   asosida   sun’iy   ravishda   yaratadilar.   Britaniyalik
nufuzli   huquqshunos   Malkolm   Shouning   fikriga   ko‘ra,   hosilaviy   subyektlik
xalqaro   tashkilotlarning   xalqaro   maydondagi   vakolatlari   doimo   davlatlar
tomonidan   berilgan   “huquqiy   in’om”   ekanligini   va   bu   vakolatlar   xuddi   shu
ta’sischi   davlatlar   tomonidan   istalgan   vaqtda   qisqartirilishi   yoki   butunlay   bekor
qilinishi   mumkinligini   anglatadi.   Tarixdan   juda   yaxshi   ma’lumki,   1955-yilda
tuzilgan   Varshava   shartnomasi   tashkiloti   yoki   1949-yilda   tashkil   etilgan   O‘zaro
iqtisodiy   yordam   kengashi   kabi   dunyodagi   yirik   xalqaro   tashkilotlar   o‘tgan
asrning to‘qsoninchi yillari boshida aynan a’zo davlatlarning xohish-irodasi bilan
o‘z faoliyatini  butunlay tugatgan edi. Bu tarixiy holat  tashkilotlarning hayoti  va
yuridik   o‘limi   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   davlatlarning   qo‘lida   ekanligini,   ularning
huquqiy   subyektligi   ikkilamchi   xususiyatga   ega   ekanligini   shak-shubhasiz
isbotlaydi.   Shu   bilan   birga,   hosilaviy   subyektlik   tamoyili   tashkilotlarni
davlatlarning   irodasiz   quliga   aylantirib   qo‘ymaydi;   ta’sis   etilgandan   so‘ng
tashkilot   o‘z   ustaviga   tayangan   holda   juda   keng   va   nisbiy   mustaqillikni   qo‘lga
kiritadi. Amerika Qo‘shma Shtatlari olimi Xose Alvares ta’kidlaganidek, xalqaro
tashkilotlar   go‘yoki   afsonaviy   maxluqqa   o‘xshaydi   —   ular   davlatlar   tomonidan
yaratiladi,   biroq   keyinchalik   kuchga   to‘lib   o‘z   yaratuvchilariga   hukm   o‘tkazish
va   ularning   xatti-harakatlarini   nazorat   qilish   darajasiga   ko‘tariladi.   Ayniqsa,
1992-yildagi   Maastrixt   shartnomasi   bilan   tuzilgan   Yevropa   Ittifoqi   misolida   bu
tamoyilning   mislsiz   o‘zgaruvchan   tabiati   namoyon   bo‘ldi,   zero   Ittifoq   a’zo
davlatlar   qonunchiligidan   ustun   turuvchi   yuridik   kuchga   ega   supranatsional
qarorlar   chiqara   boshladi.   Shunday   bo‘lsa-da,   klassik   xalqaro   huquq   doirasida 18qat’iy qoida o‘zgarishsiz qolmoqda: xalqaro tashkilotlar mutlaq suverenitetga ega
emas, ularning davlatlar ustidan yuritadigan har qanday hokimiyati bevosita yoki
bilvosita   davlatlarning   o‘zlari   taqdim   etgan   vakolatlarga   qat’iy   suyanadi.   Bu
hosilaviy   yuridik   tabiat   ularni   diplomatik   munosabatlar   o‘rnatishda,   ko‘p
tomonlama shartnomalar tuzishda va boshqa xalqaro tashkilotlarga a’zo bo‘lishda
doimo   ta’sischilarning   siyosiy   ruxsatiga   qaram   qilib   qo‘yadi.   Shuning   uchun
ham,   huquq   fani   xalqaro   tashkilotlarning   har   qanday   muvaffaqiyatli   harakatini
yakkaxon   mustaqillik   emas,   balki   oxir-oqibat   davlatlar   xalqaro   hamkorligining
yorqin samarasi deb baholashni eng to‘g‘ri ilmiy yondashuv deb hisoblaydi.
Xalqaro   tashkilotlarning   faoliyatini   tartibga   soluvchi   ikkinchi   fundamental
yuridik   qoida   —   bu   yuridik   adabiyotlarda   maxsus   layoqat   tamoyili   nomi   bilan
yuritiluvchi   qat’iy   cheklovdir.   Agar   davlatlar   o‘zlarining   milliy   manfaatlari
yo‘lida   xalqaro   munosabatlarning   istalgan   sohasida   —   erkin   savdo,   harbiy
mudofaa,   inson   huquqlari   yoki   kosmosni   o‘zlashtirish   bo‘yicha   mutlaq   erkin
harakat   qila   olsa,   xalqaro   tashkilotlar   faqatgina   muayyan   tor   maqsaddagina
huquqiy faoliyat yuritishga haqlidir. Ya’ni, har bir xalqaro tashkilotning yuridik
vakolatlari   va   huquqiy   layoqati   uning   ta’sis   hujjatlarida   qat’iy   yozib   belgilab
qo‘yilgan   maqsad   va   vazifalar   doirasi   bilan   mustahkam   chegaralangan   bo‘ladi.
Masalan,   1919-yilda  tashkil   topgan Xalqaro  mehnat  tashkiloti  faqatgina  mehnat
munosabatlari, ish haqi  va ishchilar  huquqlariga  oid konvensiyalar  qabul  qilishi
mumkin,   harbiy   xavfsizlik   yoki   chegara   masalalariga   aralashishga   esa   uning
yuridik   haqqi   mutlaqo   yo‘q.   Yana   bir   yaqqol   misol   sifatida   BMT   Xalqaro
sudining   1996-yilda   Jahon   sog‘liqni   saqlash   tashkilotining   yadro   qurolidan
foydalanishning   qonuniyligi   yuzasidan   maslahat   xulosasi   berishni   so‘rab   qilgan
rasmiy   murojaatini   qat’iy   rad   etganligini   keltirishimiz   mumkin. 9
  Sud   o‘zining
tarixiy   qarorida   ta’kidladiki,   garchi   yadro   qurolining   qo‘llanilishi   inson
salomatligiga halokatli ta’sir qilsa-da, urush va global qurollanishni nazorat qilish
masalalari   Jahon   sog‘liqni   saqlash   tashkilotining   ustavida   belgilangan   maxsus
layoqat   doirasiga   hech   qanaqasiga   kirmaydi,   chunki   bu   bevosita   BMT   Bosh
9
 Legality of the Use by a State of Nuclear Weapons in Armed Conflict. Advisory Opinion of 8 July 1996 // I.C.J.
Reports 1996. – P. 66. – URL:  https://www.icj-cij.org/case/93   19Assambleyasi   hamda   Xavfsizlik   Kengashining   eksklyuziv   vakolatidir.   Ushbu
pretsedent   xalqaro   tashkilotlar   o‘z   yozma   vakolatlaridan   mutlaq   chetga   chiqqan
taqdirda,   huquq   tilida   bu   yondashuv   vakolatdan   tashqariga   chiqish   deb   ataladi,
ularning   harakatlari   hech   qanday   yuridik   kuchga   ega   bo‘lmasligini   xalqaro
miqyosda tasdiqlab berdi. Shu bilan birga, maxsus layoqat tamoyili o‘ta qattiq va
qotib   qolgan   dogma   emas,   zamonaviy   huquq   amaliyoti   uni   nazarda   tutilgan
vakolatlar   nazariyasi   yordamida   sezilarli   darajada   yumshatishga   muvaffaq
bo‘lgan.   Taniqli   huquqshunos   Yan   Klabbers   batafsil   izohlaganidek,   xalqaro
tashkilot   faqat   ustavda   yozilgan   so‘zlarga   asir   bo‘lib   qolmasligi   kerak;   agar
tashkilot o‘z asosiy maqsadlariga erishish uchun ustavda bevosita ko‘rsatilmagan,
ammo  mantiqan  g‘oyat   zarur  bo‘lgan  harakatlarni  amalga   oshirsa,  bu  to‘laqonli
qonuniy deb topiladi. Bir ming to‘qqiz yuz oltmish ikkinchi yilda BMT Xalqaro
sudi   tashkilotning   ayrim   xarajatlari   ishi   bo‘yicha   bergan   xulosasida   tinchlikni
saqlash  kuchlari  xarajatlarini  moliyalashtirish  Nizomda aniq yozilmagan bo‘lsa-
da, bu BMTning xalqaro tinchlikni saqlashdek bosh maqsadidan kelib chiquvchi
qonuniy nazarda tutilgan vakolat ekanligini yuridik e’tirof etgan. Shunday ekan,
maxsus   layoqat   tamoyili   tashkilotning   daxlsiz   chegaralarini   belgilab   bersa,
nazarda tutilgan vakolatlar doktrinasi bu chegaralar ichida tashkilotning erkin va
samarali   harakatlanishiga,   kutilmagan   global   inqirozlarga   tezkor   munosabat
bildirishiga keng huquqiy imkon yaratadi.
1.3. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligi va
davlatlarning xalqaro-huquqiy maqomi o‘rtasidagi farqlar
Zamonaviy   xalqaro   huquq   tizimida   davlatlar   va   xalqaro   tashkilotlar   eng
asosiy ishtirokchilar sanalib, ularning har ikkisi ham xalqaro-huquqiy subyektlik
maqomiga   ega   bo‘lsa-da,   ularning   yuridik   tabiati   o‘rtasida   o‘tib   bo‘lmas   ulkan
farqlar mavjud. Bu tafovutlarning eng birinchisi va eng asosiysi ularning vujudga
kelish   tabiati   hamda   davlat   suvereniteti   masalasi   bilan   bevosita   bog‘liqdir.
Davlatlar   xalqaro   huquqning   azaliy,   birlamchi   va   universal   subyektlari
hisoblanib,   ularning   huquqiy   maqomi   hech   qanday   tashqi   kuch   yoki   boshqa
davlatlar   guruhining   ruxsati   bilan   yaratilmaydi.   Yuridik   fanda   umum   e’tirof
etilgan   qoidaga   ko‘ra,   davlatning   xalqaro   huquq   subyekti   sifatidagi   vakolatlari 20uning   ajralmas   va   tug‘ma   xususiyati   bo‘lgan   davlat   suverenitetidan   avtomatik
tarzda kelib chiqadi. Xalqaro tashkilotlar esa mutlaqo qarama-qarshi tabiatga ega
bo‘lib,   ular   mustaqil   ravishda   yoki   tabiatan   o‘z-o‘zidan   vujudga   kela   olmaydi.
Ularning huquqiy hayoti  faqatgina suveren davlatlarning o‘zaro kelishuvi, ya’ni
muayyan   bir   ta’sis   shartnomasini   imzolashi   natijasidagina   boshlanadi.   Masalan,
xalqaro   maydonda   mustaqil   siyosat   yurituvchi   O‘zbekiston   Respublikasi,   ulkan
iqtisodiy   qudratga   ega   bo‘lgan   Xitoy   Xalq   Respublikasi   yoki   Yevropaning
yetakchi   siyosiy   markazlaridan   biri   sanalgan   Fransiya   davlati   o‘zining   azaliy
suvereniteti   tufayli   hech   qanday   cheklovlarsiz   xalqaro   munosabatlarda   ishtirok
eta   oladi.   Ushbu   uchta   suveren   davlat   o‘z   xohish-irodasi   bilan   istalgan   vaqtda
turli   xalqaro   tashkilotlarga   a’zo   bo‘lishi   yoki   ulardan   chiqib   ketishi   mumkin,
lekin   bu   ularning   xalqaro   huquqdagi   mutlaq   maqomiga   zarracha   ziyon
yetkazmaydi.   Xalqaro   tashkilotlarda   esa   davlatlarga   xos   bo‘lgan   suverenitet
degan   tushunchaning   o‘zi   umuman   inkor   qilinadi,   chunki   ularning   barcha
huquqlari a’zo davlatlar tomonidan vaqtincha va qat’iy shartlar asosida berilgan
bo‘ladi.   Rus   huquqshunosi   Grigoriy   Tunkin   o‘zining   ilmiy   asarlarida   batafsil
ta’kidlaganidek,   xalqaro   tashkilotning   irodasi   doimo   uni   tuzgan   davlatlarning
siyosiy   xohishiga   qaram   bo‘lib   qoladi   va   u   hech   qachon   suveren   davlat   irodasi
darajasiga   ko‘tarila   olmaydi.   Bu   degani,   xalqaro   tashkilotlar   xalqaro   maydonda
muhim  funksiyalarni  amalga  oshirsa-da,  ular  doimo  hosilaviy yoxud  ikkilamchi
subyekt bo‘lib qolaveradi. Xullas, davlatning xalqaro-huquqiy subyektligi uning
obyektiv, jismoniy mavjudligidan, xalqaro tashkilotning subyektligi esa davlatlar
o‘rtasidagi   subyektiv   kelishuvlardan   kelib   chiqishi   ular   o‘rtasidagi   eng
fundamental   yuridik   farq   hisoblanadi.   Ushbu   farq   shuni   ko‘rsatadiki,
tashkilotlarning  chiqargan   har   qanday   qarori   yuridik  kuchga   kirishi   uchun  oxir-
oqibat yana o‘sha suveren davlatlarning milliy huquqiy irodasiga qarab qoladi.
Davlatlarning   xalqaro-huquqiy   maqomi   va   xalqaro   tashkilotlarning
subyektligi   o‘rtasidagi   ikkinchi   yirik   tafovut   ularning   obyektiv   moddiy
belgilarida,   aniqrog‘i   hudud   va   doimiy   aholining   mavjudligi   masalasida   yaqqol
ko‘zga tashlanadi. Xalqaro huquqning klassik manbasi hisoblangan 1933-yildagi
Montevideo   konvensiyasiga   ko‘ra,   munosabatlarning   to‘laqonli   ishtirokchisi 21maqomiga ega bo‘lish uchun aniq belgilangan hudud, doimiy aholi va ta’sirchan
davlat   hokimiyati   bo‘lishi   qat’iy   talab   qilinadi. 10
  Har   qanday   davlat   o‘z   hududi
doirasida   mutlaq   yurisdiksiyaga   ega   bo‘ladi   va   o‘z   fuqarolari   ustidan   to‘liq
huquqiy   hamda   ma’muriy   nazoratni   hech   qanday   to‘siqlarsiz   amalga   oshiradi.
Bunga   amaliy   misol   qilib,   O‘zbekiston   o‘zining   markaziy   Osiyodagi   geografik
sarhadlariga,   o‘ttiz   yetti   milliondan   ortiq   doimiy   aholisiga   hamda   davlat
chegaralarining   daxlsizligini   mustaqil   ta’minlovchi   suveren   huquqlariga   ega
ekanligini keltirish kifoyadir. Xuddi shunday, Xitoy dunyodagi eng katta ijtimoiy
bazaga,   Fransiya   esa   Yevropaning   markazida   beqiyos   geostrategik   hududga
egaligi   ularning   birlamchi   subyekt   sifatidagi   maqomini   mutlaq   tarzda
kafolatlaydi. Xalqaro tashkilotlarning huquqiy tabiatida esa hudud va aholi degan
moddiy tushunchalar  umuman qabul qilinmaydi, chunki  ularning o‘ziga tegishli
bo‘lgan   bir   qarich   ham   suveren   yer   maydoni   yoki   fuqarosi   mavjud   bo‘lmaydi.
Ular o‘z faoliyatini yuritish uchun doimo qaysidir bir a’zo davlatning hududidan
ma’muriy joy so‘rashga  majburdir va buning uchun mezbon davlat  hukumatlari
bilan   maxsus   qarorgoh   to‘g‘risidagi   bitimlarni   tuzishlari   talab   etiladi.   Masalan,
butun   dunyo   e’tirof   etgan   Birlashgan   Millatlar   Tashkilotining   bosh   qarorgohi
mustaqil   davlat   hisoblangan   Amerika   Qo‘shma   Shtatlari   hududida   joylashgan
bo‘lib, tashkilot binosining diplomatik maqomi maxsus shartnoma bilan tartibga
solingan. YUNESKOning bosh qarorgohi Fransiya hududida, Shanxay hamkorlik
tashkilotining kotibiyati esa Xitoyning poytaxtida o‘z faoliyatini yuritadi, ammo
bu binolar joylashgan yerlar baribir o‘sha mamlakatlarning daxlsiz yuridik mulki
bo‘lib   qolaveradi.   Bundan   tashqari,   davlatlar   o‘z   fuqarolarini   xorijda   ham
diplomatik   himoya   qilishdek   mutlaq   huquqiga   ega   bo‘lsa,   tashkilotlar   faqat
o‘zining   ma’muriy   xizmatchilari   bilangina   xizmat   munosabatida   bo‘ladi   va
ularga hech qachon pasport yoki fuqarolik bera olmaydi. Xalqaro sudning 1949-
yildagi   qarorida   BMT   o‘z   xodimlarini   himoya   qilish   uchun   huquqiy   da’vo
qo‘zg‘atishi   mumkinligi   e’tirof   etilgan   bo‘lsa-da,   bu   an’anaviy   fuqarolik
himoyasi emas, balki shunchaki shartnomaviy funksional himoya ekanligi huquq
10
 Convention on Rights and Duties of States. Montevideo, 26 December 1933. Art. 1 // League of Nations Treaty
Series. – Vol. 165. – P. 19. 22fani   tomonidan   tasdiqlangan.   Demak,   moddiy   jihatdan   davlatlar   o‘z-o‘zini
ta’minlay oladigan yaxlit ijtimoiy-geografik organizm bo‘lsa, xalqaro tashkilotlar
faqat   qog‘ozda   yashaydigan   va   davlatlarning   hududiy   muruvvatiga   tayanuvchi
mavhum   yuridik   konstruksiyalar   hisoblanadi.   Ushbu   jiddiy   farq   xalqaro
tashkilotlarning   tabiatan   zaifligini   va   davlatlarning   moddiy   jihatdan   xalqaro
munosabatlarning mustaqil xo‘jayini ekanligini yana bir karra isbotlab beradi.
Xalqaro   tashkilotlar   va   davlatlar   maqomi   o‘rtasidagi   uchinchi   eng   jiddiy
yuridik   chegaralanish   ularning   xalqaro-huquqiy   layoqatining   hajmi   hamda
vakolat   ko‘lamida   o‘zining   yorqin   ifodasini   topadi.   Davlatlarning   xalqaro-
huquqiy   layoqati   mutlaqo   universal   xususiyatga   ega   bo‘lib,   ular   xalqaro   huquq
ruxsat   bergan   har   qanday   sohada   va   har   qanday   sharoitda   to‘laqonli   mustaqil
harakat   qilish   imkoniyatiga   egadir.   Har   qanday   suveren   davlat,   xoh   u   siyosiy
hamkorlik   bo‘lsin,   xoh   iqtisodiy   integratsiya,   harbiy   mudofaa   yoki   madaniy
almashinuv,   xalqaro   hayotning   barcha   qatlamlarida   o‘z   xohishiga   ko‘ra   erkin
shartnomalar   tuzish   huquqidan   doimiy   ravishda   foydalanadi.   Yuqorida   yorqin
misol   sifatida   keltirilgan   O‘zbekiston,   Xitoy   va   Fransiya   davlatlari   ham   harbiy
kafolat   kelishuvlarini,   ham   iqtisodiy-savdo   shartnomalarini,   ham   kosmosni
o‘zlashtirishga   doir   murakkab   hujjatlarni   mustaqil   ravishda   imzolay   oladilar.
Xalqaro   tashkilotlarning   huquq   layoqati   esa   fanda   “maxsus   layoqat”   yoxud
“maqsadli   layoqat”   deb   ataladi   va   bu   fundamental   qoida   ularning   vakolatlarini
juda   qattiq   yuridik   qoliplarga   solib   qo‘yadi.   Har   bir   xalqaro   tashkilot   faqatgina
o‘zini   ta’sis   etgan   davlatlar   tomonidan   ustavida   so‘zma-so‘z   yozib   berilgan   va
oldindan   tasdiqlangan   aniq   maqsadlar   doirasidagina   xalqaro   huquq   subyekti
sifatida   o‘zini   ko‘rsata   oladi.   Masalan,   agar   Jahon   sog‘liqni   saqlash   tashkiloti
global   tibbiyot,   epidemiyalarga   qarshi   kurash   va   salomatlik   masalalaridagina
huquqiy   normalar   yarata   olsa,   u   hech   qachon   chegara   nizolari   yoki   bojxona
tariflari   bo‘yicha   qarorlar   qabul   qilishga   haqli   emas.   Taniqli   britaniyalik   yurist
Malkolm   Shou   o‘z   ilmiy   izlanishlarida   batafsil   tushuntirganidek,   agar   biron   bir
xalqaro   tashkilot   o‘z   ustavidagi   vakolatlardan   chetga   chiqib   huquqiy   harakat
qilsa,   uning   bu   siyosiy   qilmishi   “ultra   vires”,   ya’ni   mutlaq   vakolatdan   tashqari
deb   topilib,   hech   qanday   yuridik   kuchga   ega   bo‘lmaydi.   Bundan   xulosa   kelib 23chiqadiki,   davlat   xalqaro   maydonda   o‘zini   har   tomonlama   to‘laqonli   va   erkin
shaxs   kabi   tutsa,   tashkilot   faqat   tor   doiradagi   mutaxassis   kabi   o‘zining
ixtisoslashgan va belgilab qo‘yilgan darajasidagina faoliyat olib boradi. Yana bir
e’tiborga   molik   jihat   shundan   iboratki,   butun   dunyo   miqyosidagi   qonun
ijodkorligi,   ya’ni   yangi   xalqaro   me’yorlarni   yaratish   huquqi   faqatgina   davlatlar
qo‘lida   jamlangan   bo‘lib,   tashkilotlar   qoidalarni   amaliyotga   joriy   qilishda
ko‘makchi   mexanizm   rolini   o‘taydi.   To‘g‘ri,   BMT   Bosh   Assambleyasi
tomonidan bugungi kunga qadar minglab xalqaro rezolyutsiyalar qabul qilingan,
ammo ular  yuridik jihatdan faqat tavsiyaviy xarakterga ega bo‘lib, davlatlar uni
o‘z milliy parlamentlarida ratifikatsiya qilmagunicha haqiqiy yuridik majburiyat
hisoblanmaydi.   Taniqli   olim   Jeyms   Kroufordning   xulosasiga   tayangan   holda
aytish mumkinki, tashkilotlar qanchalik ulkan moliyaviy va byurokratik qudratga
aylanmasin,   ular   normalarni   yaratuvchi   suveren   davlatlarning   yuridik
monopoliyasini   aslo   yengib   o‘ta   olmaydilar.   Shunday   qilib,   davlatlarning
universal   huquqiy   imkoniyati   ularni   xalqaro   huquqning   asl   yaratuvchilari   etib
belgilasa, tashkilotlarning maxsus layoqati ularni maqsadli hamkorlikning oddiy
funksional quroli ekanligini fosh etadi.
 Xalqaro tashkilotlar va davlatlarning huquqiy maqomidagi to‘rtinchi ulkan
farq   ma’muriy   yurisdiksiyani   qo‘llash   va   xalqaro-huquqiy   javobgarlik
mexanizmlari   bilan   bevosita   va   chambarchas   aloqadordir.   Davlatlar   xalqaro
huquqda eng to‘laqonli hamda hokimiyatli yurisdiksiyaga ega subyektlar bo‘lib,
ular o‘z sarhadlarida sodir bo‘layotgan barcha jarayonlar, mudhish jinoyatlar va
fuqarolik   munosabatlari   ustidan   sud-huquq   hokimiyatini   mustaqil   yurita   oladi.
Agar ushbu holatni real hayotiy misolda ko‘rib chiqsak, O‘zbekiston, Xitoy yoki
Fransiya hududida sodir etilgan har qanday jinoiy qilmish o‘sha mamlakatlarning
suveren   sudi   tomonidan,   milliy   qonunchilik   normalari   asosida   qat’iy
javobgarlikka   tortilishini   ta’kidlash   lozim.   Xalqaro   tashkilotlarda   esa   bunday
jazolash   apparati   va   jinoyat   huquqini   bevosita   qo‘llash   vakolati   umuman   yo‘q
bo‘lib,   ularning   ichki   yurisdiksiyasi   faqat   o‘z   idora   binosi   ichidagi   tartib   va
kotibiyat xodimlarining ma’muriy intizomini nazorat qilish bilangina cheklanadi.
Xalqaro   miqyosdagi   ommaviy   javobgarlik   masalasida   ham   katta   farq   mavjud, 24negaki davlatlar umum e’tirof etilgan me’yorlarni qo‘pol buzgan taqdirda ularga
nisbatan   og‘ir   sanksiyalar,   keng   qamrovli   iqtisodiy   qamallar   va   kerak   bo‘lsa
harbiy   xarakterdagi   kuch   ishlatish   choralari   qo‘llanilishi   kafolatlangan.   Xalqaro
tashkilotlarning   xalqaro   javobgarligi   esa   fan   va   amaliyot   uchun   o‘ta   murakkab
jumboq   bo‘lib   qolmoqda,   negaki   ular   shaxsiy   qurolli   armiyaga   yoki   mustaqil
shakllanadigan  davlat   byudjetiga ega  bo‘lmagani  sababli   yuridik  kompensatsiya
to‘lashda   juda   katta   qiyinchiliklarga   duch   kelishadi.   Garchi   2011-yilda   Xalqaro
huquq   komissiyasi   mutaxassislari   tomonidan   “Xalqaro   tashkilotlarning
javobgarligi  to‘g‘risidagi  moddalar”  maxsus  loyihasi   ishlab  chiqilgan  bo‘lsa-da,
amaliyotda   tashkilotning   qilgan   xatosi   uchun   tovon   to‘lash   baribir   uni   tuzgan
suveren davlatlar zimmasiga aylanib qoladi. Buning yuridik sababi  oddiy, ya’ni
xalqaro   tashkilot   faqat   a’zo   davlatlarning   ixtiyoriy   moliyaviy   badallari   hisobiga
kun   kechiradi,   uning   davlatlardan   mustaqil   bo‘lgan   shaxsiy   mulki   yoki   o‘z
boyligi   degan   moddiy   kafolati   tabiatan   yo‘q.   Yana   bir   o‘ta   nozik   huquqiy
muammo shundan iboratki, xalqaro huquqni buzgan agressiv davlatni diplomatik
baykot   orqali   yakkalab   qo‘yish   mexanizmi   aniq   ishlasa-da,   qaysidir   tashkilotni
xalqaro   maydondan   xuddi   shunday   chetlatish   amalda   imkonsiz   ishdir.   Rus
huquqshunos   olimlarining   adolatli   e’tirofiga   ko‘ra,   xalqaro   tashkilot   mustaqil
huquq subyekti  maqomiga  da’vo qilsa  ham,  xato qilganda  moddiy va  ma’naviy
javobgarlikning   barcha   yukini   hech   insof   qilmasdan   yaratuvchi   davlatlarning
elkasiga ortib qo‘yishga psixologik moyildir. Bu tahlillar va dalillarning barchasi
shuni yaqqol isbotlaydiki, xalqaro tashkilotlar garchi zamonaviy huquq tizimida
muhim aktyorlar bo‘lib qolsa-da, ular hech qachon suveren davlatlarning yuridik
va   moddiy   ko‘lankasidan   tashqariga   to‘laqonli   chiqa   olmaydilar.   Ularning
o‘rtasidagi   siyosiy   va   huquqiy   maqom   farqi   shu   qadar   beqiyoski,   xalqaro
yurisprudensiyada   suveren   davlatlarni   xalqaro   huquqning   baquvvat   “yuragi”,
tashkilotlarni   esa   faqatgina   uning   yordamchi   “qon   tomirlari”   deb   yuritish
an’anaga aylanib ulgurgan.  25II BOB. XALQARO TASHKILOTLARNING HUQUQIY
SUBYEKTLIGI VA UNI AMALGA OSHIRISH MEXANIZMLARI
2.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro shartnomalar tuzish, xalqaro
munosabatlarda ishtirok etish va huquqiy majburiyatlarni bajarish
vakolatlari
Xalqaro   tashkilotlarning   huquqiy   subyektligi   eng   avvalo   ularning   xalqaro
shartnomalar   tuzish,   xalqaro   munosabatlarda   mustaqil   ishtirok   etish   hamda   o‘z
zimmasiga   olgan   yuridik   majburiyatlarni   to‘laqonli   bajarish   vakolatlarida
namoyon   bo‘ladi.   Xalqaro   huquq   fanida   shartnoma   tuzish   huquqi   qadimiy   lotin
tilida   “ius   tractatuum”   deb   nomlanib,   u   har   qanday   tashkilotning   yuridik
layoqatini   ko‘rsatuvchi   eng   muhim   indikator   hisoblanadi.   “Taniqli   britaniyalik
olim  Malkolm  Shou o‘z  ilmiy tadqiqotlarida xalqaro tashkilotlarning shartnoma
tuzish amaliyotisiz zamonaviy global hamkorlik tizimini tasavvur qilish mutlaqo
imkonsiz   ekanligini   alohida   ta’kidlagan” 11
.   Ushbu   amaliyotning   mustahkam
qonuniy   poydevori   1986-yilda   qabul   qilingan   “Davlatlar   va   xalqaro   tashkilotlar
o‘rtasidagi   yoki   xalqaro   tashkilotlar   o‘rtasidagi   shartnomalar   huquqi
to‘g‘risida”gi   Vena   konvensiyasida   o‘zining   batafsil   yuridik   ifodasini   topdi.
Mazkur   konvensiya   tarixda   birinchi   marta   xalqaro   tashkilotlarning   huquqiy
maqomini suveren davlatlarning shartnomaviy layoqati bilan tenglashtirib, ularga
ko‘p tomonlama bitimlarda rasmiy taraf sifatida qatnashish imkoniyatini taqdim
etdi.   Rus   huquqshunosi   Grigoriy   Tunkin   ushbu   hujjatni   tahlil   qilar   ekan,
tashkilotning   shartnoma   tuzish   huquqi   faqatgina   uning   ta’sis   hujjatlarida
belgilangan   maqsadlar   doirasi   bilan   cheklanishini,   biroq   bu   cheklov   uning
qonuniy   kuchiga   salbiy   ta’sir   ko‘rsatmasligini   isbotlab   bergan.   Xalqaro
munosabatlarda   ishtirok   etishning   yana   bir   ulkan   mexanizmi   bu   diplomatik
vakolatxonalar   ochish,   ya’ni   huquq   tilida   “ius   legationis”   deb   ataluvchi   elchilar
yuborish   va   qabul   qilish   huquqidir.   Bugungi   kunda   Yevropa   Ittifoqi   yoki
Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   kabi   yirik   tuzilmalarning   dunyoning   yuzlab
davlatlarida o‘zining rasmiy diplomatik vakolatxonalari mavjudligi bu huquqning
amalda   naqadar   keng   qo‘llanilayotganligidan   yaqqol   dalolat   beradi.   Yevropalik
11
 Shaw M.N. International Law. – 9th ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2021.   26yurist   Antonio   Kasseze   qayd   etganidek,   tashkilotlarning   o‘z   vakillariga
diplomatik   immunitet   va   imtiyozlar   talab   qila   olishi   ularning   xalqaro   ommaviy
huquqdagi   avtonom   maqomini   yanada   mustahkamlaydi.   Shu   bilan   birga,
tashkilotlar   shartnoma   imzolagandan   so‘ng   undan   kelib   chiqadigan   huquqiy
majburiyatlarni   xuddi   davlatlar   kabi   vijdonan   bajarishi   (pacta   sunt   servanda
tamoyili   asosida)   qat’iy   talab   etiladi.   Agar   xalqaro   tashkilot   o‘z   zimmasidagi
shartnomaviy   majburiyatlarni   o‘z   vaqtida   yoki   lozim   darajada   bajarmasa,   u
xalqaro   sud   instansiyalarida   javobgarlikka   tortilishi   va   yuridik   nizoning
to‘laqonli ishtirokchisiga aylanishi mutlaqo qonuniy jarayondir. Xalqaro tashkilot
nafaqat   a’zo   davlatlar   bilan,   balki   uchinchi   davlatlar   hamda   boshqa   xalqaro
tashkilotlar bilan ham o‘zaro hamkorlik memorandumlari, konvensiyalar  va ijro
bitimlarini   imzolaydi.   Xalqaro   shartnomalar   tuzish   va   majburiyatlarni   bajarish
vakolati   xalqaro   tashkilotni   oddiy   davlatlararo   byurokratik   idoradan,   xalqaro
munosabatlarning   mustaqil   va   ta’sirchan   siyosiy-huquqiy   o‘yinchisiga
aylantiruvchi   eng   kuchli   mexanizmdir.   Aynan   mana   shu   mexanizm   yordamida
tashkilotlar o‘zining “hosilaviy subyektlik” tabiatidan unumli foydalanib, global
miqyosdagi   eng   murakkab   iqtisodiy,   ekologik   va   siyosiy   muammolarni   hal
etishda faol huquqiy maydonga chiqishga muvaffaq bo‘lmoqdalar.
2.2. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligi va o‘z
vakolatlari doirasida faoliyat yuritishining huquqiy asoslari
Xalqaro   tashkilotlarning   xalqaro-huquqiy   javobgarligi   masalasi   bugungi
kungi yuridik fanning eng ko‘p tortishuvlarga sabab bo‘layotgan, o‘ta murakkab
va   ayni   paytda   eng   muhim   huquqiy   institutlaridan   biri   sanaladi.   Huquqiy
mantiqqa   ko‘ra,   agar   biron-bir   subyekt   xalqaro   layoqatga   va   shartnoma   tuzish
huquqiga ega bo‘lsa, u o‘zining noqonuniy harakatlari yoki harakatsizligi tufayli
yetkazilgan   zarar   uchun   albatta   xalqaro   miqyosda   moddiy   va   yuridik   javob
berishi   shartdir.   “Ushbu   qat’iy   qoidani   tizimlashtirish   maqsadida   BMTning
Xalqaro   huquq   komissiyasi   tomonidan   ko‘p   yillik   mehnat   natijasida   2011-yilda
“Xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi   to‘g‘risidagi   moddalar”   loyihasi   rasman 27qabul   qilindi” 12
.   Ushbu   loyihaning   maxsus   ma’ruzachisi,   italiyalik   olim   Jorjo
Gaya o‘z ma’ruzalarida ta’kidlaganidek, xalqaro tashkilot javobgarlikka tortilishi
uchun  ikkita  asosiy   yuridik  shart:  huquqbuzarlikning  bevosita   tashkilot  harakati
sifatida malakalanishi hamda bu harakat xalqaro majburiyatning ochiqdan-ochiq
buzilishi bo‘lishi talab etiladi. O‘z vakolatlari doirasida faoliyat yuritish xalqaro
tashkilot   qonuniyligining   asosi   bo‘lib,   agar   tashkilot   o‘z   ta’sis   hujjatida
ko‘rsatilmagan   ishlarga   qo‘l   ursa,   bu   huquqshunoslikda   “ultra   vires”,   ya’ni
vakolatdan   tashqari   harakat   deb   ataladi.   Rus   olimi   Igor   Lukashukning   ilmiy
qarashlariga ko‘ra, “ultra vires” asosida  qabul  qilingan qarorlar  yuridik jihatdan
o‘z-o‘zidan   haqiqiy   emas   deb   topiladi,   biroq   bu   harakat   tufayli   uchinchi
shaxslarga   zarar   yetkazilsa,   tashkilot   baribir   moddiy   javobgarlikdan   qochib
qutula   olmaydi.   Masalan,   xalqaro   tinchlikni   saqlash   operatsiyalari   davomida
BMT   harbiylari   tomonidan   mahalliy   aholiga   qandaydir   zarar   yetkazilgan
taqdirda, kompensatsiya to‘lash majburiyati harbiylarni jo‘natgan davlatga emas,
balki   aynan   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   zimmasiga   tushadi.   Ammo
tashkilotning   shaxsiy   budjeti   faqat   davlatlarning   ixtiyoriy   a’zolik   badallaridan
tashkil topgani sababli, javobgarlikni amalda ijro etish va tovon pullarini undirish
yuridik   amaliyotda   ulkan   byurokratik   to‘siqlarga   duch   keladi.   Yevropa
huquqshunosi Yan Braunli bu holatni jiddiy tanqid qilib, xalqaro tashkilotlarning
javobgarligi ko‘pincha qog‘ozda qolib ketishini, chunki tashkilotni bankrot qilish
yoki uning mol-mulkini musodara etish xalqaro diplomatik immunitetlar sababli
deyarli imkonsiz ish ekanligini yozib qoldirgan. Shunga qaramasdan, 2011-yilgi
moddalar   majmuasi   xalqaro   huquqda   katta   inqilob   yasadi   va   a’zo   davlatlar   o‘z
tashkiloti   orqasida   yashirinib   olib,   yuridik   javobgarlikdan   qochish   amaliyotiga
qonuniy chek qo‘ydi. Bu nufuzli hujjatga binoan, agar davlat xalqaro tashkilotni
ma’lum bir noqonuniy qilmishni sodir etishga undasa yoki majburlasa, tashkilot
bilan   bir   qatorda   o‘sha   suveren   davlatning   o‘zi   ham   solidar   (birgalikda)
javobgarlikka   tortilishi   mustahkamlab   qo‘yildi.   Xalqaro   sudlarning   oxirgi
yillardagi amaliyoti shuni ko‘rsatmoqdaki, inson huquqlari buzilishi bilan bog‘liq
12
  International   Law   Commission.   Draft   Articles   on   the   Responsibility   of   International   Organizations,   2011.   –
URL:  https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/9_11_2011.pdf   28ishlarda   hududiy   sud   instansiyalari   nafaqat   davlatlarga,   balki   xalqaro
tuzilmalarning   harakatlariga   ham   huquqiy   baho   berish   amaliyotini   keng   joriy
etmoqda.   Xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi   ularning   xalqaro-huquqiy
subyektligini   mantiqan   yakunlovchi   va   bu   subyektlik   shunchaki   imtiyoz   emas,
balki   jiddiy   huquqiy   mas’uliyat   ekanligini   isbotlovchi   eng   asosiy   institut
hisoblanadi.   Ularning   o‘z   vakolatlari   doirasida   va   xalqaro   huquqning   imperativ
normalariga     qat’iy   rioya   etgan   holda   faoliyat   yuritishi   global   xavfsizlik   va
adolatli dunyo tartibotining eng muhim kafolatlaridan biridir.
2.3. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini amalga
oshirishda BMT va boshqa xalqaro tashkilotlarning o‘rni
Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini kundalik amaliyotda
ro‘yobga   chiqarishda   dunyodagi   eng   yirik   va   nufuzli   universal   tashkilot   —
Birlashgan Millatlar Tashkilotining o‘rni har qanday ta’rifdan yuqori turadi. Bir
ming   to‘qqiz   yuz   qirq   beshinchi   yilda   qabul   qilingan   BMT   Nizomi   xalqaro
tashkilotlarning   huquqiy   maqomini   belgilab   bergan   ilk   xalqaro   konstitutsiya
hisoblanadi   va   uning   104-moddasida   tashkilotga   o‘z   funksiyalarini   bajarish
uchun   barcha   zarur   huquq   layoqati   berilishi   ochiq-oydin   kafolatlangan.   O‘z
navbatida,   1946-yilda   Bosh   Assambleya   tomonidan   tasdiqlangan   “Birlashgan
Millatlar   Tashkilotining   imtiyoz   va   immunitetlari   to‘g‘risida”gi   konvensiya
orqali BMT xalqaro huquqning boshqa ishtirokchilari bilan mutlaqo teng huquqli
munosabatlarga   kirishish   imkoniyatini   yuridik   jihatdan   to‘la   mustahkamladi.
Taniqli   huquqshunos   Jeyms   Krouford   o‘zining   ilmiy   tadqiqotlarida   qayta-qayta
ta’kidlaganidek,   BMT   Xalqaro   sudining   1949-yildagi   graf   Folke   Bernadot   ishi
bo‘yicha   chiqargan   maslahat   xulosasi   BMTning   obyektiv   yuridik   layoqatini   tan
olib, butun xalqaro huquq tizimida inqilobiy pretsedent yaratgan hujjatdir. Ushbu
mislsiz   yuridik   g‘alabadan   so‘ng,   BMT   yirik   xalqaro   shartnomalar   imzolash,
diplomatik  missiyalar   yuborish   va  xalqaro   nizolarni   sud   tartibida   ko‘rib  chiqish
kabi   mexanizmlardan   faol   foydalanib,   o‘zining   subyektligini   real   harakatlar
orqali isbotlay boshladi. “Yana bir muhim huquqiy misol sifatida BMT Xalqaro
sudining 1962-yildagi “BMTning ayrim xarajatlari” bo‘yicha xulosasini keltirish
mumkin,   u   tashkilotning   tinchlikparvar   kuchlar   tuzish   kabi   yashirin   (nazarda 29tutilgan)   vakolatlari   borligini   uzil-kesil   qonuniylashtirib   berdi” 13
.   Ayni   paytda,
BMT   tizimidan   tashqari   ixtisoslashgan   va   mintaqaviy   xalqaro   tashkilotlar   ham
ushbu   subyektlikni   amalga   oshirishda   o‘zlariga   xos   noyob   huquqiy
mexanizmlarni   shakllantirganlar.   Jumladan,   1919-yilda   tashkil   etilgan   Xalqaro
mehnat tashkiloti  o‘z normalarini nafaqat hukumatlar, balki kasaba uyushmalari
va   ish   beruvchilarning   vakillari   ishtirokidagi   uch   tomonlama   yuridik   mexanizm
orqali   qabul   qilib,   o‘zining   xalqaro   maydondagi   vakolatlarini   mislsiz   darajada
kengaytirdi.   Huquqshunos   Malkolm   Shou   o‘z   darsliklarida   e’tirof   etganidek,
1992-yilgi   Maastrixt   shartnomasi   bilan   tuzilgan   Yevropa   Ittifoqi   esa   xalqaro
subyektlikning   butunlay   yangi   —   davlat   usti   (supranatsional)   darajasini   kashf
qilib   bergan   yagona   siyosiy   fenomendir.   Yevropa   Ittifoqi   idoralari   qabul   qilgan
reglament   va   direktivalar   a’zo   mamlakatlar   milliy   qonunchiligidan   shartsiz
ravishda   ustun   turishi   uning   mustaqil   xohish-irodasi   qanchalik   qudratli   huquqiy
kuchga   ega   ekanligini   yorqin   isbotlaydi.   Shuningdek,   1995-yilda   tashkil   topgan
Jahon   savdo   tashkilotining   Nizolarni   hal   qilish   organi   xalqaro   subyektlikni
ro‘yobga   chiqaruvchi   eng   samarali   mexanizmlardan   biri   bo‘lib,   uning
sanksiyaviy   qarorlariga   dunyoning   eng   yirik   davlatlari   ham   og‘ishmay   itoat
etishga   majburdir.   Rus   yuridik   maktabi   namoyandasi   Igor   Lukashuk   xulosa
qilganidek,   xalqaro   tashkilotlarning   bu   kabi   turli-tuman   va   murakkab
mexanizmlarni   qo‘llashi   xalqaro   huquqni   quruq   siyosiy   deklaratsiyalardan   real
ishlaydigan mustahkam normalar tizimiga aylantirgan.
13
 Certain Expenses of the United Nations (Article 17, paragraph 2, of the Charter). Advisory Opinion of 20 July
1962 // I.C.J. Reports 1962. – P. 151. – URL: https://www.icj-cij.org/case/49 30III BOB. XALQARO TASHKILOTLARNING XALQARO-
HUQUQIY SUBYEKTLIGINI AMALGA OSHIRISHDAGI
MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI
3.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini amalga
oshirishda yuzaga kelayotgan huquqiy va amaliy muammolar
Xalqaro   tashkilotlarning   xalqaro-huquqiy   subyektligini   amaliyotda
ro‘yobga chiqarish jarayoni bugungi kunda ko‘plab jiddiy huquqiy hamda amaliy
muammolarga   to‘qnash   kelmoqda.   Ushbu   muammolarning   eng   asosiysi
davlatlarning suvereniteti va xalqaro tashkilotlarning mustaqil irodasi o‘rtasidagi
doimiy   siyosiy-huquqiy   ziddiyat   bilan   chambarchas   bog‘liqdir.   Taniqli
huquqshunos   Yan   Braunli   o‘z   ilmiy   izlanishlarida   ta’kidlaganidek,   garchi
tashkilotlar   qog‘ozda   mustaqil   yuridik   shaxs   deb   e’tirof   etilsa-da,   real   xalqaro
munosabatlarda ular hanuzgacha yirik qudratli davlatlarning geosiyosiy ta’siridan
to‘liq   qutula   olgan   emas.   Xususan,   tashkilotning   yuridik   layoqatini   belgilovchi
“maxsus vakolatlar” tamoyili amaliyotda tez-tez buzilishi yoxud juda erkin talqin
qilinishi   tez-tez   kuzatilmoqda.   Masalan,   BMT   Xavfsizlik   Kengashi   1993-yilda
sobiq   Yugoslaviya   bo‘yicha   va   1994-yilda   Ruanda   bo‘yicha   xalqaro   jinoyat
tribunallarini   ta’sis   etganda,   ayrim   davlatlar   bu   harakatni   Nizomda
ko‘rsatilmagan “ultra vires”, ya’ni vakolatdan tashqari qadam sifatida baholagan
edi.   Garchi   bu   tribunallar   xalqaro   adolatni   ta’minlashda   beqiyos   muhim   rol
o‘ynagan   bo‘lsa-da,   ularning   bevosita   BMT   Nizomining   qaysi   aniq   moddasi
asosida yuridik jihatdan vujudga kelgani fanda haligacha jiddiy bahsli muammo
bo‘lib qolmoqda. Britaniyalik olim Malkolm Shouning fikricha, tashkilotlarning
o‘z   vakolat   doirasini   “nazarda   tutilgan   vakolatlar”   doktrinasi   orqali   muntazam
ravishda   kengaytirib   borishi   suveren   davlatlarning   xavotirini   kuchaytirib,
tashkilot   qarorlarining   qonuniyligiga   nisbatan   ishonchsizlikni   keltirib
chiqarmoqda.   Bundan   tashqari,   xalqaro   shartnomalar   huquqida   tashkilotlarning
to‘laqonli   ishtirok   etishi   masalasi   ham   oxirigacha   hal   etilmaganligicha   huquqiy
bo‘shliq   bo‘lib   qolmoqda.   Bir   ming   to‘qqiz   yuz   sakson   oltinchi   yilda   qabul
qilingan davlatlar va xalqaro tashkilotlar o‘rtasidagi xalqaro shartnomalar huquqi
to‘g‘risidagi   Vena   konvensiyasi   bugungi   kunga   qadar   yetarli   miqdordagi 31davlatlar   tomonidan   ratifikatsiya   qilinmagani   sababli   u   hanuzgacha   rasman
kuchga kirmagan. Bu holat  esa  xalqaro tashkilotlarning uchinchi  davlatlar  bilan
shartnoma   tuzish   amaliyotini   yagona   universal   qoliplarga   solishda   o‘ta   jiddiy
amaliy   to‘siqlarni   yaratmoqda.   Natijada,   har   bir   xalqaro   tashkilot   o‘zining
shartnoma tuzish jarayonini mustaqil ravishda, turli xil tarqoq standartlar asosida
amalga oshirishga majbur bo‘lmoqda va bu xalqaro huquq tizimining yaxlitligiga
putur   yetkazmoqda.   Demak,   huquqiy   subyektlikning   o‘zak   qismi   bo‘lgan
shartnomaviy   layoqatning   xalqaro   miqyosda   qat’iy   kodifikatsiya   qilinmaganligi
amaliyotda   davlatlar   va   tashkilotlar   o‘rtasida   turli   yuridik   nizolarni   keltirib
chiqaruvchi birlamchi sabablardan biri hisoblanadi.
Xalqaro   tashkilotlarning   mustaqil   huquqiy   subyektligini   ro‘yobga
chiqarishdagi ikkinchi yirik amaliy muammo — bu ularning moliyaviy zaifligi va
byudjet   masalasida   davlatlarga   mutlaq   qaramligidir.   Har   qanday   xalqaro
tuzilmaning   avtonom   harakat   qilishi   va   xolis   huquqiy   qarorlar   qabul   qilishi
bevosita uning iqtisodiy hamda moliyaviy mustaqilligiga tayanadi, ammo amalda
deyarli   barcha   tashkilotlar   a’zo   davlatlarning   ixtiyoriy   badallari   hisobiga   kun
kechiradi.   Huquqshunos   Jeyms   Krouford   e’tirof   etganidek,   qachonki   xalqaro
tashkilot faqat sanoqli qudratli davlatlarning moliyaviy in’omlariga qaram bo‘lib
qolsa,   uning   “alohida   mustaqil   irodasi”   haqidagi   ulug‘vor   yuridik   nazariya   o‘z
qimmatini darhol yo‘qotadi. Tarixiy amaliyotga chuqurroq nazar tashlasak, yirik
donor   davlatlar   o‘zlariga   yoqmagan   siyosiy   qarorlar   qabul   qilinganda
YUNESKO   yoki   Jahon   sog‘liqni   saqlash   tashkiloti   kabi   nufuzli   muassasalarni
moliyalashtirishni   namoyishkorona   to‘xtatib   qo‘yish   kabi   iqtisodiy   bosim
vositalaridan   bir   necha   bor   ustalik   bilan   foydalangan.   Ikki   ming   yigirmanchi
yilda boshlangan koronavirus pandemiyasi  inqirozi  davrida bu moliyaviy bosim
mexanizmi Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti misolida yaqqol ko‘zga tashlandi va
tashkilotning   xalqaro   huquqiy   faoliyatini   falaj   holatiga   keltirib   qo‘yish   xavfini
real   tug‘dirdi.   Rus   olimi   Igor   Lukashuk   o‘z   asarlarida   ta’kidlashicha,   bunday
chuqur   moliyaviy   qaramlik   xalqaro   tashkilotlarni   o‘z   ustavida   belgilangan
adolatli   maqsadlardan   chekinishga   va   qudratli   davlatlarning   geosiyosiy
manfaatlariga moslashib harakat qilishga majbur etadi. Buning oqibatida, xalqaro 32tashkilotning   qabul   qilgan   huquqiy   rezolyutsiyalari   o‘zining   obyektiv
xususiyatini   yo‘qotib,   ma’lum   bir   davlatlar   guruhining   siyosiy   buyurtmasiga
aylanib   qolish   ehtimoli   keskin   ortadi.   Qolaversa,   byudjet   taqchilligi   muammosi
sababli   tashkilotlar   o‘zlarining   xalqaro   majburiyatlarini   to‘laqonli   bajara
olmaydi, masalan, BMTning turli hududlardagi tinchlikparvar kuchlari xodimlari
ish haqlarini o‘z vaqtida ololmagan holatlar xalqaro amaliyotda juda ko‘p marta
uchragan.   Bunday   og‘ir   iqtisodiy   inqiroz   sharoitida   xalqaro   tashkilot   uchinchi
shaxslarga   yetkazgan   moddiy   zararini   qoplash   borasida   xalqaro-huquqiy
javobgarlikni   o‘z   zimmasiga   olishdan   har   qanday   yo‘l   bilan   bosh   tortishga
urinadi. Italiyalik yurist Antonio Kassezening yakuniy xulosasiga ko‘ra, davlatlar
xalqaro   tashkilotlarga   go‘yoki   katta   qog‘ozdagi   huquqiy   vakolatlar   bergan
bo‘lsa-da,   pul   oqimini   o‘z   qattiq   nazoratida   saqlab   qolish   orqali   tashkilotning
haqiqiy   yuridik   layoqatini   sun’iy   ravishda   kishanlab   turishadi.   Bu   kabi
mustahkam   moliyaviy   zanjirlar   huquqiy   jihatdan   uzilmas   ekan,   tashkilotlarning
xalqaro-huquqiy subyektligi faqat huquqiy kitoblardagi chiroyli tushuncha bo‘lib
qolaveradi   va   amaliyotda   ular   davlatlarning   “siyosiy   qo‘g‘irchog‘iga”   aylanish
xavfidan hech qachon to‘liq qutula olmaydi.
Uchinchi   va   fanda   eng   ko‘p   munozaralarga   sabab   bo‘layotgan   huquqiy
muammo   xalqaro   tashkilotlarning   yurisdiksion   immunitetlari   hamda   ularning
yuridik   javobgarlikdan   qochish   amaliyoti   bilan   bevosita   bog‘liqdir.   Bir   ming
to‘qqiz   yuz   qirq   oltinchi   yilda   qabul   qilingan   “BMTning   imtiyoz   va
immunitetlari   to‘g‘risida”gi   konvensiya   tashkilotning   mulki,   binolari   va
xodimlariga   mutlaq   daxlsizlik   hamda   ularni   a’zo   davlatlarning   milliy   sudlari
yurisdiksiyasidan   to‘la   ozod   bo‘lish   huquqini   keng   taqdim   etgan.   Aslida   bu
xalqaro   immunitetlar   tashkilotni   a’zo   davlatlarning   ichki   siyosiy   aralashuvidan
himoya   qilish,   uning   xolisligini   va   yuridik   mustaqilligini   ta’minlash   maqsadida
o‘ylab   topilgan   zarur   qonuniy   vosita   edi.   Biroq   zamonaviy   amaliyotda   ushbu
mutlaq   immunitet   xalqaro   tashkilotlar   uchun   jazolanmaslik   va   sodir   etilgan
huquqbuzarliklar   uchun   huquqiy   javobgarlikdan   qochish   qalqoniga   aylanib
qolgani   olimlar   tomonidan   qattiq   tanqid   qilinmoqda.   Xalqaro   huquqdagi   tarixiy
pretsedent sifatida 2010-yilda Gaiti Respublikasida yuz bergan vabo  epidemiyasi 33fojiasini huquqiy jihatdan esga olish o‘ta o‘rinlidir. “O‘shanda BMTning nepallik
tinchlikparvar   kuchlari   xatosi   hamda   ehtiyotsizligi   tufayli   vabo   kasalligi   keng
tarqalib,   o‘n   minglab   mahalliy   tinch   aholining   o‘limiga   bevosita   sabab   bo‘lgan
bo‘lsa-da,   tashkilot   mutlaq   yuridik   immunitetiga   tayanib,   Amerika   Qo‘shma
Shtatlari   sudlarida   jabrlanuvchilar   tomonidan   berilgan   da’vo   arizalarini   ko‘rib
chiqilishini   qat’iyan   to‘sib   qo‘ydi” 14
.   Taniqli   olim   Grigoriy   Tunkinning   yuridik
nazariy   yondashuviga   ko‘ra,   huquqsiz   majburiyat   bo‘lmaganidek,   xalqaro
immunitet   ham   adolatni   yashiruvchi   va   javobgarlikni   butunlay   inkor   etuvchi
mutlaq   qurolga   aylanmasligi   kerak,   aks   holda   huquqning   bosh   tamoyillari
poymol   etiladi.   Gaiti   fojiasi   xalqaro   ommaviy   huquqda   inson   huquqlarining
poymol   etilishi   va   yirik   tashkilotlarning   institutsional   ehtiyotsizligi   o‘rtasida
qanday bahaybat bo‘shliq borligini butun dunyo yuristlariga yaqqol oshkor qildi.
Yuridik   nuqtai   nazardan   qaraydigan   bo‘lsak,   jabrlangan   uchinchi   shaxslar
xalqaro tashkilotning harakatlaridan zarar ko‘rganda adolat izlab murojaat qilishi
mumkin  bo‘lgan  mustaqil,   xolis   va  majburiy  yurisdiksiyaga  ega   sud  organining
jahonda yo‘qligi juda katta amaliy nuqsondir. Garchi BMT o‘z ichki nizolarni hal
qilish   tizimiga   ega   bo‘lsa-da,   bu   byurokratik   mexanizmlar   oddiy   xorijiy
fuqarolarning   tashkilotga   qarshi   da’volarini   adolatli   qondirish   uchun   mutlaqo
yaroqsiz   hamda   shaffoflikdan   yiroq   bo‘lgan   yopiq   tizim   hisoblanadi.Xalqaro
tashkilotlarning   haddan   ziyod   kengaytirilgan   mutlaq   immunitetlari   va   ularga
nisbatan real sud yurisdiksiyasining  mavjud emasligi ularning obyektiv huquqiy
subyektligiga   qora   soya   solib,   inson   huquqlari   bo‘yicha   xalqaro
konvensiyalarning   asosiy   g‘oyalariga   mutlaqo   zid   keluvchi   huquqiy   inqirozni
yuzaga   keltirmoqda.   Ushbu   ziddiyatni   tezkorlik   bilan   bartaraf   etmay   turib,
xalqaro tashkilotlarning jahon hamjamiyati oldidagi sofligini va huquqiy subyekt
sifatidagi ishonchliligini to‘laqonli ravishda qayta tiklash amalda imkonsizdir.
14
 Georges v. United Nations, 834 F.3d 88 (2d Cir. 2016). 343.2. Xalqaro tashkilotlarning vakolatlari, xalqaro-huquqiy javobgarligi
va davlatlar bilan munosabatlaridagi mavjud muammolarni hal etish
masalalari
Xalqaro   tashkilotlarning   huquqiy   faoliyatida   muntazam   kuzatilayotgan
ushbu   jiddiy   muammolarni   tizimli   hal   etish   zamonaviy   xalqaro   huquq   fanining
oldida   turgan   eng   ustuvor   va   kechiktirib   bo‘lmas   vazifalardan   biri   sanaladi.
Birinchi navbatda, tashkilotlarning “ultra vires”, ya’ni o‘z vakolatlaridan asossiz
chetga   chiqib   harakat   qilish   amaliyotini   huquqiy   cheklash   uchun   nihoyatda
samarali   va   xolis   xalqaro   sud   nazorati   mexanizmini   yaratish   o‘ta   zarurdir.
Hozirgi   kunda   amalda   bo‘lgan   tizimga   muvofiq,   Birlashgan   Millatlar
Tashkilotining Xalqaro sudi faqatgina suveren davlatlar o‘rtasidagi nizolarnigina
majburiy   tartibda   ko‘rib   chiqish   vakolatiga   ega   bo‘lib,   xalqaro   tashkilotlar   bu
sudning   to‘laqonli   da’vogar   tarafi   bo‘la   olmaydi.   Tashkilotlar   Xalqaro   suddan
faqat ma’lum bir masalalar yuzasidan “maslahat xulosasi” so‘rash huquqiga ega
bo‘lib,   bu   xulosalar   yuridik   jihatdan   davlatlar   uchun   qat’iy   majburiylik   kasb
etmaydi, bu holat esa vujudga kelgan muammolarni huquqiy yo‘l bilan uzil-kesil
hal   qilishga   keskin   to‘sqinlik   qiladi.   Ushbu   yirik   nuqsonni   tezroq   bartaraf   etish
maqsadida,   rossiyalik   olim   Igor   Lukashuk   va   britaniyalik   yurist   Malkolm   Shou
kabi xalqaro miqyosdagi mutaxassislar BMT Xalqaro sudining statutiga inqilobiy
jiddiy  o‘zgartirishlar   kiritishni  bir   necha  bor   taklif  qilishgan.   Ushbu  islohotning
asosiy   konseptual   g‘oyasi   shundan   iboratki,   jahon   maydonidagi   xalqaro
tashkilotlarga   ham   xuddi   davlatlar   bilan   bir   qatorda   BMT   Xalqaro   sudida
majburiy   da’vogar   hamda   javobgar   maqomida   ishtirok   etish   huquqini   qonunan
berish   taqozo   qilinadi.   Agar   shunday   xalqaro-huquqiy   islohot   ro‘yobga
chiqarilsa,   biron-bir   davlat   xalqaro   tashkilotning   o‘z   ustaviga   zid   ravishda,
asossiz  chiqargan rezolyutsiyasi  ustidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri Xalqaro sudga rasmiy
shikoyat   qilish   imkoniga   to‘la   ega   bo‘ladi.   Bu   muhim   qadam,   o‘z   navbatida,
xalqaro tashkilotlarni o‘z qarorlarini qabul qilish jarayonida yanada mas’uliyatli
va   yuridik   jihatdan   o‘ta   ehtiyotkor   bo‘lishga,   ta’sis   hujjatlari   me’yorlaridan
zarracha ham chetga chiqmaslikka avtomatik majbur qiladi. Shuningdek, boshqa
mintaqaviy va ixtisoslashgan  yirik tashkilotlarning ichki doirasida  ham  ularning 35qarorlari qonuniyligini nazorat qiluvchi maxsus mustaqil tribunallarni joriy etish
yuridik   amaliyotning   shaffofligini   qisqa   vaqt   ichida   keskin   oshirgan   bo‘lar   edi.
Masalan, Yevropa Ittifoqining Adliya Sudi ushbu demokratik huquqiy modelning
eng   yorqin   va   muvaffaqiyatli   namunasi   bo‘lib,   u   Ittifoq   institutlarining   har
qanday   noqonuniy   xatti-harakatlarini   so‘zsiz   bekor   qilish   bo‘yicha   mutlaq
vakolatga   ega   yuridik   organdir.   Aynan   shu   ijobiy   tajribani   boshqa   global
tashkilotlarga,   xususan,   Shanxay   hamkorlik   tashkiloti   kabi   yirik   va   ta’sirchan
tuzilmalarga   ham   o‘z   xususiyatlariga   moslashtirgan   holda   tatbiq   etish
tashkilotlarning   yuridik   intizomini   qat’iy   ta’minlashning   eng   maqbul   yo‘lidir.
Demak,   mustahkam   xalqaro   sud   yurisdiksiyasini   o‘rnatish   xalqaro
tashkilotlarning   huquq   layoqatini   sun’iy   va   asossiz   kengayishidan   saqlaydi,
qolaversa,   barcha   davlatlarning   suveren   huquqlari   poymol   bo‘lishining   qonuniy
va kafolatli ravishda oldini oladi.
Xalqaro   tashkilotlarning   xalqaro-huquqiy   javobgarligi   masalasidagi   uzoq
yillik   ochiq   muammolarni   hal   etish   uchun   normativ-huquqiy   bazani   tubdan
takomillashtirish   va   aniq   tovon   to‘lash   mexanizmlarini   tezkorlik   bilan   ishga
tushirish   talab   etiladi.   Bu   boradagi   eng   to‘g‘ri   hamda   mantiqiy   qadam   sifatida
BMT   Xalqaro   huquq   komissiyasi   tomonidan   2011-yilda   ishlab   chiqilgan
“Xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi   to‘g‘risidagi   moddalar”   loyihasini   tezroq
universal   xalqaro   konvensiya   ko‘rinishida   qonuniylashtirish   va   qabul   qilish
nihoyatda zarur. Loyihaning maxsus  ma’ruzachisi  Jorjo Gaya o‘z ma’ruzalarida
dalillar bilan asoslab berganidek, ushbu moddalar loyihasi shunchaki qog‘ozdagi
akademik nazariya emas, balki zamonaviy xalqaro huquqdagi yuridik javobgarlik
bo‘shlig‘ini to‘ldiruvchi eng noyob hamda mukammal yuridik asbobdir. Bunday
konvensiyaning   xalqaro   miqyosda   qabul   qilinishi   xalqaro   tashkilotlarning
uchinchi   shaxslarga   yetkazgan   moddiy   va   ma’naviy   zarari,   inson   huquqlarini
buzgani   yoki   o‘z   shartnoma   majburiyatlarini   bajarmagani   uchun   moddiy
kompensatsiya   to‘lash   tartibini   qat’iy   hamda   tushunarli   tarzda   belgilab   beradi.
Shuning   bilan   birga,   amaliyotdagi   eng   og‘riqli   nuqta   bo‘lgan   tashkilotlarning
mutlaq   immunitetini   adolatli   cheklash,   aniqrog‘i   ularning   siyosiy   emas,   balki
faqat ma’muriy-xo‘jalik yoki nohuquqiy xatolari bo‘yicha immunitetdan qisman 36voz   kechish   doktrinasini   to‘laqonli   amaliyotga   joriy   etish   g‘oyat   muhim
vazifadir.   Mutaxassis   Yan   Braunlining   chuqur   o‘rganishlar   asosidagi
ta’kidlashicha,   huquqiy   immunitet   xalqaro   tashkilotga   faqat   o‘zining   ustavda
belgilangan   rasmiy   maqsadlarini   xolis   bajarishi   uchungina   kerak,   turli
ehtiyotsizlik   yoxud   g‘ayriqonuniy   xatti-harakatlarni   xaspo‘slash   uchun   aslo
ishlatilmasligi   kerak.   Shu   huquqiy   sababli,   yirik   xalqaro   amaliy   operatsiyalar,
masalan,   notinch   hududlarda   tinchlikni   saqlash   missiyalari   doirasida   ehtimoliy
zararlarni   qoplash   uchun   maxsus   xalqaro   kompensatsiya   fondlarini   loyiha
boshlanishidan   oldin   tashkil   etish   amaliyotini   majburiy   qilib   belgilash   eng
adolatli va zamonaviy yechim bo‘ladi. Agar biron-bir tashkilot qurolli harakatlari
tufayli   hududdagi   oddiy   aholiga   o‘nglab   bo‘lmas   ziyon   yetsa,   jabrlanuvchilar
davlat   sudlariga   murojaat   qilib   sarson   bo‘lmasdan,   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   ana   shu
moliyaviy   kafolatlangan   mustaqil   kompensatsiya   komissiyalariga   da’vo   kiritish
huquqiga ega bo‘lishi shart qilib belgilanishi darkor. Yuqorida tilga olingan Gaiti
vabosi ishi xulosalaridan jiddiy saboq olib, BMT so‘nggi yillarda aynan shunday
mahalliy   jabrlanuvchilar   bilan   yarashuv   va   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   moddiy   yordam
berish   dasturlarini   amalda   sinab   ko‘rishni   boshlagani   bu   yo‘nalishdagi
munosabatlarning   ijobiy   o‘zgarishlardan   darak   beradi.   Yana   bir   o‘ta   muhim
hamda   ta’sirchan   huquqiy   mexanizm   —   bu   kelajakda   tuziladigan   ko‘p
tomonlama   xalqaro   shartnomalarda   javobgarlikni   suveren   davlatlar   va   xalqaro
tashkilot o‘rtasida aniq teng miqdorda taqsimlovchi “solidar javobgarlik” maxsus
bandlarini kiritish amaliyotini yanada kengaytirishdir. Bu qat’iy qoida orqali agar
tashkilotning   shaxsiy   byudjetida   jabrlanuvchilarga   to‘lash   uchun   mablag‘
yetishmay   qolgan   taqdirda,   ziyonni   oxirigacha   qoplash   majburiyati   tashkilot
orqasida   bevosita   turgan   qudratli   a’zo   davlatlar   o‘rtasida   ularning   moliyaviy
salohiyatiga   qarab   adolatli   ravishda   taqsimlanadi.   Ushbu   taklif   etilayotgan
kompleks   huquqiy  choralarning  hayotga   tatbiq  qilinishi   xalqaro  tashkilotlarning
har qanday o‘zboshimchalik harakatlarini jilovlab, ularning huquqiy javobgarligi
institutini   qog‘ozdagi   chiroyli   qoidadan   chinakam   amaliy   adolat   o‘rnatuvchi
quroliga aylantiradi. 373.3. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini
takomillashtirish va O‘zbekiston Respublikasining xalqaro hamkorligi
samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar
Hozirgi   shiddatli   globallashuv   va   davlatlararo   integratsiya   jarayonlari
xalqaro  munosabatlarning  asosiy   ishtirokchilari  bo‘lgan  xalqaro  tashkilotlarning
huquqiy   maqomini   yanada   mustahkamlashni   hamda   takomillashtirishni   taqozo
etmoqda.   O‘zbekiston   Respublikasi   o‘zining   mustaqil   taraqqiyoti   davomida,
ayniqsa   so‘nggi   yillardagi   ochiq   va   pragmatik   tashqi   siyosati   doirasida   xalqaro
tashkilotlar   bilan   hamkorlikni   butunlay   yangi,   yuridik   jihatdan   mustahkam
bosqichga   olib   chiqdi.   Bu   murakkab   yuridik   jarayonning   eng   asosiy   huquqiy
poydevori   2023-yil   30-apreldagi   umumxalq   referendumi   asosida   qabul   qilingan
yangi   tahrirdagi   O‘zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasida   o‘zining   mantiqiy
hamda yuridik ifodasini topdi. Yangilangan Konstitutsiyamizning 17-moddasida
O‘zbekiston Respublikasining tashqi siyosati davlatlarning suveren tengligi, kuch
ishlatmaslik   yoki   kuch   bilan   tahdid   qilmaslik,   chegaralarning   buzilmasligi,
nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish kabi xalqaro huquqning umum e’tirof etilgan
prinsiplari   va   normalariga   asoslanishi   qat’iy   mustahkamlab   qo‘yildi.   Qolaversa,
Asosiy   qonunimizning   18-moddasida   O‘zbekiston   Respublikasi   davlatlar   va
xalqaro tashkilotlar bilan ikki tomonlama hamda ko‘p tomonlama munosabatlarni
har   tomonlama   rivojlantirishi,   davlatning,  xalqning  oliy  manfaatlari,  farovonligi
va   xavfsizligini   ta’minlash   maqsadida   xalqaro   tashkilotlarga   a’zo   bo‘lishi
mumkinligi   konstitutsiyaviy   darajada   ilk   bor   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   belgilandi.   Agar
1992-yilda   qabul   qilingan   sobiq   Konstitutsiyamizning   IV   bobini   tahlil   qilsak,   u
yerda tashqi siyosat masalalari juda umumiy xarakterda yozilgan bo‘lib, bevosita
xalqaro   tashkilotlar   bilan   hamkorlik   qilish   va   ularga   a’zo   bo‘lishning   alohida
konstitutsiyaviy   mexanizmi   ochiq   qoldirilgan   edi.   Yangi   kiritilgan   ushbu
konstitutsiyaviy normalar xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini
milliy   huquq   tizimimizda   oliy   darajada   e’tirof   etish   bo‘lib,   ularning   davlatimiz
hududida   va   xalqaro   maydondagi   yuridik   layoqatini   to‘laqonli   hamda   shak-
shubhasiz tasdiqlab berdi. 38Xalqaro   tashkilotlar   bilan   hamkorlikning   yuridik   samaradorligini   oshirish
ularning   shartnomaviy   layoqatini   milliy   qonunchilik   hujjatlarida   aniq   tartibga
solishni   talab   etadi   va   bu   borada   mamlakatimizda   o‘ta   muhim   qonunchilik
islohotlari   amalga   oshirildi.   O‘zbekiston   Respublikasining   2019-yil   6-fevralda
qabul   qilingan   “O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro   shartnomalari
to‘g‘risida”gi   O‘RQ-518-sonli   Qonuni   sohada   haqiqiy   inqilobiy   yuridik
o‘zgarishlarni   boshlab   berdi.   Sobiq   huquqiy   tizimda   amal   qilib   kelgan   1995-
yildagi   eski   qonun   ko‘proq   suveren   davlatlar   o‘rtasidagi   bitimlarga
moslashtirilgan   bo‘lib,   xalqaro   tashkilotlarning   mustaqil   huquq   subyekti
sifatidagi   maqomini   yuridik   ro‘yobga   chiqarishda   ko‘plab   amaliy   bo‘shliqlarni
yuzaga   keltirardi.   Yangi   qabul   qilingan   Qonunning   3-moddasida   O‘zbekiston
Respublikasining   xalqaro   shartnomasi   xorijiy   davlat,   xalqaro   tashkilot   yoki
shartnoma   tuzish   huquqiga   ega   bo‘lgan   boshqa   subyekt   bilan   yozma   shaklda
tuzilgan   kelishuv   ekanligi   aniq   ko‘rsatilib,   xalqaro   tashkilotlarning   to‘laqonli
taraflik   maqomi   kafolatlandi.   Eng   muhimi,   mazkur   Qonunning   14-   va   15-
moddalariga   binoan,   xalqaro   tashkilotlar   bilan   tuziladigan   barcha   shartnoma
loyihalari   majburiy   tarzda  O‘zbekiston   Respublikasi   Adliya   vazirligida   huquqiy
ekspertizadan,   shuningdek,   tegishli   idoralarda   iqtisodiy   va   moliyaviy
ekspertizadan   o‘tkazilishi   qat’iy   belgilab   qo‘yildi.   Bu   mustahkam   yuridik   talab
xalqaro   tashkilotlar   taklif   etayotgan   yuridik   majburiyatlarning   milliy
qonunchiligimizga   va   davlat   manfaatlariga   qay   darajada   mos   kelishini   oldindan
tahlil   qilish   imkonini   beruvchi   kuchli   huquqiy   filtr   vazifasini   to‘la   o‘taydi.
Natijada,   bugungi   kunda   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   bo‘linmalari,   Jahon
banki   yoki   Osiyo   taraqqiyot   banki   kabi   yirik   xalqaro   tuzilmalar   bilan
tuzilayotgan   yuzlab   investitsiyaviy   va   gumanitar   bitimlar   aynan   ushbu   sifat
jihatidan   takomillashtirilgan,   shaffof   qonuniy   baza   doirasida   hech   qanday
huquqiy ziddiyatlarsiz muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda.
“Davlatimizning   xalqaro   tashkilotlar   bilan   huquqiy   hamkorligini
tizimlashtirish maqsadida normativ-huquqiy hujjatlarning xalqaro normalar bilan
uyg‘unligini   ta’minlash   borasida   ham   jiddiy   institutsional   qadamlar   tashlandi.
Xususan,   O‘zbekiston   Respublikasining   2021-yil   20-apreldagi   “Normativ- 39huquqiy   hujjatlar   to‘g‘risida”gi   O‘RQ-682-sonli   Qonuni   milliy   huquq
tizimimizda   xalqaro   normalarning   tutgan   o‘rnini   butunlay   yangi   nazariy   va
amaliy   pog‘onaga   olib   chiqdi” 15
.   Ushbu   hujjat   qabul   qilinishidan   oldin,   davlat
idoralari   xalqaro   tashkilotlarning   rezolyutsiyalari   va   tavsiyalarini   qanday   qilib
ichki hujjatlarga aylantirish borasida aniq bir yagona qoidalarga ega emas edilar.
Yangilangan   Qonunning   normalari,   shuningdek,   Konstitutsiyamizning   15-
moddasida belgilanganidek, xalqaro shartnomalarning xalqaro huquqning umum
e’tirof etilgan prinsiplari va normalari bilan bir qatorda O‘zbekiston Respublikasi
huquqiy tizimining tarkibiy qismi ekanligi amaliyotda ta’minlana boshladi. Agar
O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro   shartnomasida   O‘zbekiston
Respublikasining   qonunchiligida   nazarda   tutilganidan   boshqacha   qoidalar
belgilangan   bo‘lsa,   xalqaro   shartnoma   qoidalari   qo‘llanilishi   printsipi   sud   va
huquqni   muhofaza   qiluvchi   organlar   amaliyotida   faol   ishlatilishiga   yo‘l   ochildi.
Bu   prinsipial   yondashuv   xalqaro   tashkilotlarning   huquqiy   subyektligini   milliy
yurisdiksiyamiz   doirasida   oliy   darajada   amaliy   tan   olish   bo‘lib,   tashkilotlarning
normativ   harakatlari   respublikamiz   hududida   real   yuridik   kuchga   ega   bo‘lishini
kafolatlaydi.   Shuning   bilan   birga,   milliy   parlamentimiz   tomonidan   ratifikatsiya
qilingan   har   bir   xalqaro   tashkilot   hujjati   O‘zbekiston   fuqarolariga   ham,   yuridik
shaxslariga ham bevosita huquq va majburiyatlar yuklash layoqatiga ega bo‘ldi.
Bunday   murakkab   yuridik   mexanizmlar   asrlar   davomida   faqat   qog‘ozda   qolib
ketgan xalqaro huquqni chinakam ishlaydigan milliy qurolga aylantirib, fuqarolik
sud ishlari va xo‘jalik nizolarida bevosita xalqaro tashkilotlar normalariga havola
qilib qarorlar qabul qilish amaliyotini joriy etdi.
Xalqaro   hamkorlikning   keyingi   yirik   bosqichi   va   xalqaro   tashkilotlarning
milliy iqtisodiyotga ta’sirini chuqurlashtirish davri Yangi O‘zbekistonning yangi
strategiyalari   bilan   bevosita   va   chambarchas   bog‘liqdir.   O‘zbekiston
Respublikasi   Prezidentining   2022-yil   28-yanvardagi   PF-60-son   Farmoni   bilan
qabul   qilingan   “Yangi   O‘zbekistonning   2022–2026-yillarga   mo‘ljallangan
taraqqiyot   strategiyasi”   aynan   xalqaro   institutlar   bilan   ishlashning   amaliy
15
  Normativ-huquqiy   hujjatlar   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasining   2021-yil   20-apreldagi   O‘RQ-682-son
Qonuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/5378966 40mexanizmlarini   yaratdi.   Mazkur   hujjatda   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti,
Yevropa xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti hamda qator nufuzli tuzilmalar bilan
huquqiy,   iqtisodiy   va   madaniy   aloqalarni   kengaytirish   bo‘yicha   aniq   chora-
tadbirlar dasturi tasdiqlandi. Eski yillarda tashkilotlar bilan munosabatlar ko‘proq
siyosiy   deklaratsiyalar   darajasida   qolib   ketgan   bo‘lsa,   yangi   strategiyada
munosabatlarni   aniq   raqamlashtirilgan   iqtisodiy   va   ijtimoiy   ko‘rsatkichlarga
bog‘lash,   inson   huquqlarini   ta’minlash   mexanizmlarini   ishga   tushirish   talabi
qo‘yildi.   Xususan,   mamlakatimizning   2020-yilda   tarixda   birinchi   marta
BMTning   Inson   huquqlari   bo‘yicha   Kengashiga   a’zo   bo‘lib   saylangani   xalqaro
huquqdagi   obro‘mizning   mislsiz   darajada   yuksalganidan   dalolatdir.   Bu   yuridik
maqom   O‘zbekiston   qabul   qilayotgan   har   bir   milliy   qonun   va   qaror   jahon
standartlariga,   xalqaro   konvensiyalarga   nechog‘lik   mos   ekanligini   muntazam
nazorat   qilib   boruvchi   ulkan   yuridik   mas’uliyatni   yuklaydi.   Shuning   bilan   bir
qatorda,   xalqaro   ekologik   tashkilotlar,   jumladan,   Orolbo‘yi   mintaqasida
BMTning   inson   xavfsizligi   bo‘yicha   ko‘p   tomonlama   trast   fondi   faoliyatini
kengaytirish bevosita ushbu strategiyaning samarali yuridik ro‘yobga chiqarilishi
hisoblanadi.   Tashkilotlar   shunchaki   siyosiy   minbar   emas,   balki   aniq   moliyaviy-
huquqiy   yordam   ko‘rsatuvchi,   fuqarolar   hayotini   yaxshilashga   xizmat   qiluvchi
amaliy yuridik kuch ekanligi isbotlandi.
Xalqaro   moliya   va   sarmoya   institutlarining   O‘zbekistondagi   faoliyatini
huquqiy ta’minlash masalasi ham davlatimiz islohotlarining markaziy o‘qlaridan
birini   tashkil   etib,   bu   sohadagi   yuridik   baza   butunlay   yangilandi.   Iqtisodiyotni
rivojlantirish va sarmoyalarni jalb etish maqsadida O‘zbekiston Respublikasining
2019-yil   25-dekabrdagi   “Investitsiyalar   va   investitsiya   faoliyati   to‘g‘risida”gi
O‘RQ-598-son Qonuni  qabul qilinib, amaliyotga joriy etildi. Ushbu eng muhim
iqtisodiy-huquqiy   hujjatda   xalqaro   moliya   institutlari   (Jahon   banki,   Yevropa
tiklanish   va   taraqqiyot   banki,   Islom   taraqqiyot   banki   va   boshqalar)   xorijiy
investor   maqomiga   to‘laqonli   tenglashtirildi   va   ularning   iqtisodiy   layoqati
yuridik   himoyaga   olindi.   Agar   eski   qonunlarda   va   O‘zbekiston   Respublikasi
Fuqarolik   kodeksining   ayrim   normalarida   chet   ellik   yuridik   shaxslarning
huquqlari umumiy tarzda ko‘rsatilib, xalqaro tashkilotlarning fuqaroviy-huquqiy 41muomala   layoqatiga   aniq   ta’rif   berilmagan   bo‘lsa,   hozirgi   kunda   bu   muammo
tubdan hal etildi. Endilikda xalqaro tashkilotlar respublikamiz hududida bevosita
ko‘chmas   mulk   sotib   olish,   mahalliy   tijorat   banklarida   hisob   raqamlari   ochish,
qimmatli   qog‘ozlar   bozorida   emitent   sifatida   ishtirok   etish   kabi   ochiq   iqtisodiy
faoliyatni hech qanday byurokratik to‘siqlarsiz erkin amalga oshirmoqdalar. Ular
o‘z   manfaatlari   buzilgan   taqdirda   xorijiy   davlat   fuqarolari   kabi   O‘zbekiston
iqtisodiy   sudlariga   yoki   xalqaro   arbitrajlarga   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   da’vo   arizalari
bilan   murojaat   qilishdek   mustahkam   va   kafolatlangan   huquqqa   ega   bo‘ldilar.
Ushbu normativ baza xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligi  faqat
qog‘ozdagi   diplomatik   shartnomalarda   emas,   balki   real   hayotiy   iqtisodiy-
fuqarolik  munosabatlarida   ham   faol,  mustaqil   va   harakatchan   subyekt   sifatidagi
ishtirokini   yuridik   mutlaq   kafolatlab   berdi.   Bu   e’tiborga   molik   islohotlar   ulkan
hajmdagi   xalqaro   kapitalning   respublikamiz   qonunchiligi   ostida   to‘la   xavfsiz
holda   mamlakatimiz   iqtisodiyotiga   kirib   kelishini   huquqiy   tomondan   qat’iy
ta’minlamoqda.
O‘zbekistonning   xalqaro   tashkilotlar   bilan   huquqiy   hamkorligini   yanada
yuksaltirish   yuzasidan   eng   ustuvor   va   kechiktirib   bo‘lmas   nazariy-amaliy
takliflardan   biri   bu   sohaga   oid   yagona   milliy   qonunni   qabul   qilish   masalasidir.
Garchi mavjud qonunchilik ba’zi masalalarni tartibga solsa-da, amaliyotda bizga
zudlik   bilan   O‘zbekiston   Respublikasining   “Xalqaro   tashkilotlar   va   ularning
vakolatxonalarining   O‘zbekiston   Respublikasidagi   huquqiy   maqomi
to‘g‘risida”gi   maxsus,   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   ishlaydigan   yaxlit   Qonuni   suv   va
havodek   zarurdir.   Hozirgi   kunda   respublikamiz   hududida   faoliyat   yuritayotgan
BMT,   YEXHT   yoki   boshqa   maxsus   xalqaro   tashkilotlarning   diplomatik
immunitetlari,   xodimlarining   maqomi   hamda   ularning   bojxona   va   soliq
to‘lovlaridan   ozod   qilinishi   masalalari   tarqoq   holdagi   o‘nlab   turli   xil   hukumat
qarorlari hamda ichki idoraviy nizomlar asosida boshqarilib kelinmoqda. Bunday
tarqoq   eski   amaliyot   ko‘pincha   huquqni   qo‘llash   jarayonida,   ayniqsa,   bojxona
rasmiylashtiruvi   va   mehnat   nizolarida   mahalliy   organlar   hamda   xalqaro
vakolatxonalar   o‘rtasida   tushunmovchiliklar,   yuridik   chalkashliklarni   keltirib
chiqarmoqda.   Taklif   etilayotgan   mazkur   Qonun   qabul   qilinsa,   barcha   xalqaro 42tashkilotlarning   respublikamiz   hududidagi   yuridik   shaxs   sifatidagi   huquq
layoqati,   mulkiy   daxlsizligi   hamda   mahalliy   fuqarolarni   ishga   yollash   qoidalari
bitta   yagona   va   kuchli   normativ   akt   doirasida   qat’iy   kodifikatsiya   qilinadi.   Bu
nafaqat   xalqaro   tashkilotlarning   o‘z   faoliyatini   erkin   va   samarali   amalga
oshirishiga yuridik mustahkam zamin yaratadi, balki O‘zbekiston fuqarolarining
xalqaro vakolatxonalarda ishlash davridagi ijtimoiy himoyasi, nafaqa va sug‘urta
tizimlari   bilan   bog‘liq   bo‘lgan   og‘riqli   huquqiy   masalalarni   ham   uzil-kesil,
adolatli   hal   etadi.   Shu   sababli,   milliy   parlamentimiz   tomonidan   ushbu   loyihani
Jahon   banki   kabi   tashkilotlar   tajribasi   asosida   chuqur   ekspertizadan   o‘tkazib
amaliyotga tezroq joriy etish mamlakatimiz yurisprudensiyasi  oldida turgan eng
dolzarb talablardan biridir.
Ikkinchi strategik amaliy taklif, normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish
bosqichida   xalqaro-huquqiy   me’yorlarning   ta’sirini   oldindan   tizimli   baholovchi
kuchli   yuridik   mexanizmni   yaratish   bilan   uzviy   bog‘liqdir.   Hozirda   amalda
bo‘lgan   “Normativ-huquqiy   hujjatlar   to‘g‘risida”gi   Qonunga   tegishli   o‘zgartish
va   qo‘shimchalar   kiritish   orqali   barcha   muhim   qonun   loyihalari   bo‘yicha
majburiy   tartibda   “xalqaro-huquqiy   ta’sirni   baholash”   tartib-taomilini   rasman
joriy   etish   taklif   qilinadi.   Bu   shuni   anglatadiki,   har   bir   ishlab   chiqilayotgan
ijtimoiy va iqtisodiy yo‘nalishdagi milliy qonun loyihasi Jahon savdo tashkiloti,
Xalqaro   mehnat   tashkiloti   kabi   ratifikatsiya   qilingan   konvensiyalar   talabiga
naqadar   mos   kelishini   qat’iy   yuridik   analiz   qilib   chiqish   shart   bo‘ladi.   Adliya
vazirligi   hamda   Tashqi   ishlar   vazirligi   qoshida   hamkorlikdagi   doimiy   faoliyat
yurituvchi   maxsus   idoralararo   ekspertlar   guruhini   tuzish,   shuningdek,
mamlakatimiz   a’zo   bo‘lgan   barcha   xalqaro   tashkilotlar   doirasida   zimmamizga
olingan   xalqaro   majburiyatlarning   yagona   elektron,   barchaga   ochiq   reyestrini
ishga   tushirish   zaruriyati   jiddiy   pishib   yetgan.   Sobiq   qonunchilik   tizimida
ko‘plab   xalqaro   konvensiyalar   shunchaki   ratifikatsiya   qilinib,   ularning   milliy
qonunlar   bilan   bevosita   va   aniq   ishlash   mexanizmi   unutilib   yoxud   e’tibordan
chetda qoldirilib kelingan bo‘lsa, ushbu innovatsion takliflar ijrosi bu amaliyotga
qonuniy   nuqta   qo‘yadi.   Yaratiladigan   yagona   ma’lumotlar   bazasi   davlat
organlariga   ham,   huquqni   muhofaza   qiluvchi   tuzilmalarga   ham   xalqaro 43tashkilotlar   qarorlarini   o‘z   vaqtida   va   to‘g‘ri   qo‘llash   bo‘yicha   aniq   huquqiy
ko‘rsatmalar hamda sharhlar berish imkonini yaratib beradi. Bu yuridik shaffoflik
va   qat’iy   tartib   orqali   biz   kelajakda   yuzaga   kelishi   mumkin   bo‘lgan   xalqaro
sanksiyalarning   oldini   olamiz,   davlatimiz   va   tashkilotlar   o‘rtasidagi   yuridik
ishonchni eng yuqori darajaga kafolatli olib chiqamiz.
Uchinchi   strategik   va   eng   global   taklif   mamlakatimizning   xalqaro
maydondagi   yuridik   tashabbuskorligini   bevosita   kuchaytirishga   va   jahon   huquq
faniga amaliy hissa qo‘shishga qaratilgandir. O‘zbekiston Respublikasi jahondagi
nufuzli   davlatlar   qatorida   BMT   Bosh   Assambleyasi   minbarida   2011-yilda
Xalqaro   huquq   komissiyasi   tomonidan   tayyorlangan,   biroq   hamon   qog‘ozda
qolib   kelayotgan   “Xalqaro   tashkilotlarning   javobgarligi   to‘g‘risida”gi   maxsus
loyihani rasmiy, majburiy xalqaro konvensiya ko‘rinishida qabul qilish bo‘yicha
global   rezolyutsiya   tashabbusi   bilan   chiqishi   har   tomonlama   asosli,   jasoratli
hamda   tarixiy   qadam   bo‘lar   edi.   Hozirgi   og‘ir   xalqaro   inqirozlar   sharoitida
ko‘plab xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligi ularning harakatlari
tufayli   oddiy   fuqarolarga   yetkazilgan   moddiy   va   ma’naviy   zararni   qoplash,
javobgarlikni   bo‘yniga   olish   jarayonlarida   o‘z   kuchini   to‘la   ko‘rsata   olmay,
mas’uliyatdan   ochiq   qochish   holatlari   tez-tez   kuzatilmoqda.   BMT   Xalqaro
sudining   statutiga   jiddiy   huquqiy   o‘zgartirishlar   kiritishni   yoqlab   ovoz   berish
orqali   xalqaro   tashkilotlar   ustidan   suveren   davlatlarning   bevosita   va   to‘g‘ridan-
to‘g‘ri sud da’volari kiritish vakolatini tan olish g‘oyasini targ‘ib qilish huquqiy
diplomatiyamizning yana bir yorqin yo‘nalishi bo‘lmog‘i darkor. 44 XULOSA VA TAKLIFLAR
Xalqaro   munosabatlarning   bugungi   manzarasini   xalqaro   tashkilotlarsiz
mutlaqo   tasavvur   qilib   bo‘lmaydi.   Ular   suveren   davlatlar   vakillari   yig‘iladigan
oddiy siyosiy minbardan tortib, xalqaro huquqning mustaqil, o‘z xohish-irodasiga
va   mas’uliyatiga   ega   bo‘lgan   to‘laqonli   subyektigacha   bo‘lgan   ulkan   hamda
murakkab   tarixiy   yo‘lni   bosib   o‘tdi.   Davlatlardan   farqli   o‘laroq,   xalqaro
tashkilotlarda mutlaq suverenitet, shaxsiy suveren hudud yoki doimiy aholi yo‘q,
ularning   hayoti   va   yuridik   layoqati   faqatgina   ularni   ta’sis   etgan   davlatlarning
xohishiga   hamda   ustavdagi   maqsadlarga   chambarchas   bog‘liqdir.   Biroq,   aynan
shu “hosilaviy” va “maxsus” huquqiy maqom ham bugungi kunda ularga global
iqtisodiyotni tartibga solish,  xalqaro tinchlikni saqlash  va ko‘p tomonlama yirik
shartnomalar tuzishdek ulkan vakolatlarni bermoqda.
Shu   bilan   birga,   xalqaro   tashkilotlarning   yuridik   layoqati   va   amaliyoti
mukammal   emas.   Tadqiqot   davomida   olib   borilgan   tahlillar   shuni   yaqqol
ko‘rsatdiki, ularning moliyaviy jihatdan yirik donor davlatlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri
qaramligi, xalqaro diplomatik immunitet orqasiga yashirinib huquqiy va moddiy
javobgarlikdan   qochish   holatlari   hamda   xalqaro   sud   nazoratining   yetishmasligi
amaliyotda   jiddiy   muammolarni   yuzaga   keltirmoqda.   Bunday   huquqiy
bo‘shliqlar   xalqaro   tashkilotlarning   chinakam   adolatli,   xolis   va   mustaqil
ishlashiga eng katta to‘siq bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro   maydondagi   tobora   faollashib
borayotgan   ochiq   tashqi   siyosati,   xususan   Jahon   savdo   tashkiloti   kabi   yirik
tuzilmalarga   a’zolik   jarayonlarini   hisobga   olib,   yuqoridagi   muammolarni   hal
etish   va   hamkorlikni   kuchaytirish   bo‘yicha   quyidagi   qisqa   va   amaliy   takliflar
ilgari suriladi:
Maxsus  qonun qabul  qilish:  Respublikamiz hududida faoliyat  yuritayotgan
turli xalqaro tuzilmalarning tarqoq huquqiy maqomini, ularning immunitetlari va
mehnat munosabatlarini yagona bazaga birlashtiruvchi “Xalqaro tashkilotlarning
O‘zbekiston   Respublikasidagi   huquqiy   maqomi   to‘g‘risida”gi   maxsus   Qonunni
ishlab chiqish zarur. 45Xalqaro-huquqiy   ta’sirni   baholash   tizimi:   Yangi   qabul   qilinayotgan   milliy
qonun   hujjatlarining   O‘zbekiston   a’zo   bo‘lgan   xalqaro   tashkilotlar   normalariga
zid   kelmasligini   ta’minlash   uchun   majburiy   huquqiy   ekspertiza   —   xalqaro-
huquqiy ta’sirni baholash amaliyotini joriy etish lozim.
Jahon   miqyosidagi   huquqiy   tashabbus:   O‘zbekiston   xalqaro   miqyosda
quruq   kuzatuvchi   bo‘lib   qolmasdan,   BMT   minbaridan   turib   xalqaro
tashkilotlarning   qilmishlari   uchun   moddiy   javobgarligini   qat’iy   belgilovchi
maxsus   universal   xalqaro   konvensiyani   qabul   qilish   tashabbusini   ilgari   surishi
maqsadga muvofiqdir
Ushbu   amaliy   takliflarning   hayotga   joriy   etilishi   xalqaro   tashkilotlarni
huquqiy daxlsizlik orqasida  yashirinuvchi  byurokratik idoralardan, xatosi  uchun
to‘laqonli javob bera oladigan adolatli tuzilmalarga aylantirishga yordam beradi.
Eng   muhimi,   bu   islohotlar   Yangi   O‘zbekistonning   global   huquqiy   maydondagi
o‘rnini   va   nufuzini   yanada   mustahkamlab,   xalqaro   tashkilotlar   bilan   milliy
manfaatlarni o‘zaro hurmat qilishga asoslangan chinakam pragmatik hamkorlikni
ta’minlab beradi. 46FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi [Elektron resurs]: 2023-yil
30-apreldagi   umumxalq   referendumida   qabul   qilingan   //   Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6445145
2. O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida [Elektron
resurs]:   O‘zbekiston   Respublikasining   2019-yil   6-fevraldagi   O‘RQ-518-son
Qonuni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:
https://lex.uz/docs/4193761
3.   Normativ-huquqiy   hujjatlar   to‘g‘risida   [Elektron   resurs]:   O‘zbekiston
Respublikasining   2021-yil   20-apreldagi   O‘RQ-682-son   Qonuni   //   Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/5378966
4.   Investitsiyalar   va   investitsiya   faoliyati   to‘g‘risida:   O‘zbekiston
Respublikasining  2019-yil  25-dekabrdagi  O‘RQ-598-son Qonuni  //  Qonunchilik
ma’lumotlari milliy bazasi, 26.12.2019-y.
5.   2022–2026-yillarga   mo‘ljallangan   Yangi   O‘zbekistonning   taraqqiyot
strategiyasi   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2022-yil   28-
yanvardagi   PF-60-son   Farmoni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi,
29.01.2022-y.
6.   “O‘zbekiston   –   2030”   strategiyasi   to‘g‘risida   [Elektron   resurs]:
O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   2023-yil   11-sentabrdagi   PF-158-son
Farmoni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:
https://lex.uz/docs/6600413
II. Xalqaro hujjatlar va sud amaliyoti
7.   Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Ustavi   [Elektron   resurs]:   San-Fransisko,
1945-yil   26-iyun   //   BMT   rasmiy   sayti.   –   URL:
https://www.un.org/ru/about-us/un-charter/full-text
8. The Covenant  of the League of Nations [Elektron resurs] // The Avalon
Project.   Yale   Law   School.   –   URL:
https://avalon.law.yale.edu/20th_century/leagcov.asp 479.   Convention   on   Rights   and   Duties   of   States:   Montevideo,   26   December
1933 // League of Nations Treaty Series. – Vol. 165. – P. 19.
10. Convention on the Privileges and Immunities of the United Nations: 13
February 1946 // United Nations Treaty Series. – Vol. 1. – P. 15.
11.   Vienna   Convention   on   the   Law   of   Treaties:   23   May   1969   //   United
Nations Treaty Series. – Vol. 1155. – P. 331.
12.   Vienna   Convention   on   the   Law   of   Treaties   between   States   and
International   Organizations   or   between   International   Organizations   [Elektron
resurs]:   21   March   1986.   –   URL:
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/conventions/1_2_1986.pdf
13. International Law Commission. Draft Articles on the Responsibility of
International   Organizations   [Elektron   resurs].   –   2011.   –   URL:
https://legal.un.org/ilc/texts/instruments/english/draft_articles/9_11_2011.pdf
14.   Reparation   for   Injuries   Suffered   in   the   Service   of   the   United   Nations:
Advisory Opinion of 11 April 1949 [Elektron resurs] // I.C.J. Reports 1949. – P.
174. – URL: https://www.icj-cij.org/case/4
15.  Certain   Expenses   of   the   United   Nations:   Advisory  Opinion   of   20  July
1962 [Elektron resurs] // I.C.J. Reports 1962. – P. 151. – URL: https://www.icj-
cij.org/case/49
16. Legality of the Use by a State of Nuclear Weapons in Armed Conflict:
Advisory Opinion of 8 July 1996 [Elektron resurs] // I.C.J. Reports 1996. – P. 66.
– URL: https://www.icj-cij.org/case/93
III. Ilmiy adabiyotlar
17. Mirziyoyev Sh.M. Yangi O‘zbekiston strategiyasi  / Sh.M. Mirziyoyev.
– Toshkent: O‘zbekiston, 2021. – 464 b.
18.   Klabbers   J.   An   Introduction   to   International   Organizations   Law   /   J.
Klabbers. – 4th ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2022.
19.   Shaw   M.N.   International   Law   /   M.N.   Shaw.   –   9th   ed.   –   Cambridge:
Cambridge University Press, 2021.
20.   Crawford   J.   Brownlie’s   Principles   of   Public   International   Law   /   J.
Crawford. – 9th ed. – Oxford: Oxford University Press, 2019. 4821.   Fassbender   B.   The   United   Nations   Charter   as   the   Constitution   of   the
International   Community   /   B.   Fassbender.   –   Leiden;   Boston:   Martinus   Nijhoff,
2009.
22. Alvarez J.E. International Organizations as Law-makers / J.E. Alvarez.
– Oxford: Oxford University Press, 2005.

Xalqaro tashkilotlarning xalqaro huquqiy subyektligi mavzusida tayyor kurs ishi (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “xalqaro huquq” yo‘nalishidagi fanlar bo‘yicha yozilgan, hajmi taxminan 11 794 so‘z (46+ bet).

Ish tarkibi:

  • Kirish (mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar, tadqiqot obyekti va predmeti)
  • I bob. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligi tushunchasi va nazariy asoslari
    • 1.1. Xalqaro tashkilotlarning tushunchasi, vujudga kelishi va xalqaro huquq subyekti sifatida shakllanishi
    • 1.2. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini belgilovchi asosiy belgilar va tamoyillar
    • 1.3. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligi va davlatlarning xalqaro-huquqiy maqomi o‘rtasidagi farqlar
  • II bob. Xalqaro tashkilotlarning huquqiy subyektligi va uni amalga oshirish mexanizmlari
    • 2.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro shartnomalar tuzish, xalqaro munosabatlarda ishtirok etish va huquqiy majburiyatlarni bajarish vakolatlari
    • 2.2. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy javobgarligi va o‘z vakolatlari doirasida faoliyat yuritishining huquqiy asoslari
    • 2.3. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini amalga oshirishda BMT va boshqa xalqaro tashkilotlarning o‘rni
  • III bob. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini amalga oshirishdagi muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
    • 3.1. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini amalga oshirishda yuzaga kelayotgan huquqiy va amaliy muammolar
    • 3.2. Xalqaro tashkilotlarning vakolatlari, xalqaro-huquqiy javobgarligi va davlatlar bilan munosabatlaridagi mavjud muammolarni hal etish masalalari
    • 3.3. Xalqaro tashkilotlarning xalqaro-huquqiy subyektligini takomillashtirish va O‘zbekiston Respublikasining xalqaro hamkorligi samaradorligini oshirish bo‘yicha takliflar
  • Xulosa va takliflar
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Nima uchun foydali:

  • Muqova, mundarija va bob tuzilmasi tayyor – kurs ishi talablariga mos
  • Muqovadagi talaba, ilmiy rahbar va guruh maydonlari bo‘sh – o‘zingiznikini kiritasiz
  • Word formatida, matnni erkin tahrirlash va o‘z ma’lumotlaringiz bilan to‘ldirish mumkin
  • Kurs ishi, referat, taqdimot va mustaqil ish uchun tayyor asos

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).