Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 54.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Xitoy falsafasining mumtoz adabiyoti

Купить
“Falsafa tarixi” fanidan KURS ISHI Mavzu: Xitoy falsafasining mumtoz adabiyoti MUNDARIJA KIRISH.....................................................................................................................3 I BOB. XITOY FALSAFASI VA KLASSIK MEROSI 1.1. Xitoy falsafasi tarixi ............................................................................................5 1.2. Xitoy falsafasi va klassik merosi.......................................................................10 II BOB. XITOY FALSAFASINING MUMTOZ ADABIYOTI 2.1. Xitoy faylasuflari va falsafa namoyandalari......................................................14 2.2. Xitoy falsafasining mumtoz adabiyotlari..........................................................18 XULOSA................................................................................................................22 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR...............................................................23 2 KIRISH Kurs ishining asoslanishi va dolzarbligi. Kurs ishimizning asoslanishini Xitoy dunyoqarashi uchun fundamental ahamiyatiga qaramay, u Xitoy falsafiy an'analarining yagona muhim tarkibiy qismi emas. Boshqa ko‘plab ta’limotlar (moizm, legalizm, naturfalsafa va boshqalar) mavjud bo‘lib, ularning g‘oyalari uzoq davom etgan mafkuraviy sintez jarayonida konfutsiylik tomonidan singdirilgan. Ushbu ta'limotlarning aksariyati nisbatan erta yo‘q bo‘lib ketgan, garchi ularning aks-sadolari turli davrlarda vaqti-vaqti bilan eshitilgan. Ammo konfutsiychilik kabi xitoy xalqi mentalitetiga chuqur kirib borgan va hozirgacha Xitoy hayotida muhim rol o‘ynab kelayotgan ta’limot ham bor edi – daosizm . 1 Siyosiy nuqtai nazardan konfutsiylik va daosizm o‘rtasidagi munosabatlar va ularning Xitoy tarixidagi o‘zaro ta'siri nihoyatda noyobdir. Konfutsiylik birinchi navbatda elitaning mafkurasi edi, lekin ayni paytda Konfutsiyning eng muhim izdoshlaridan biri Mentsiyning risolasida noloyiq hukmdorni ag‘darish haqidagi g‘oyalar mavjud. Ko‘p sonli xalq qo‘zg‘olonlari orqali ijtimoiy adolatga erishishga va daochilik ijtimoiy-siyosiy utopiyasini amalga oshirishga intilgan oddiy xitoyliklar qalbiga daosizm nihoyatda chuqur kirib bordi. Xitoy falsafasining ushbu jihatlari kurs ishimizning dolzarbligir. Kurs ishining obyekti. Kurs ishimizning obyekti, Xitoyning mumtoz falsafasi, Daosizm, Konfutsiylik, sharq falsafasining asosiy namoyandasi bo‘lishi Xitoy klassik mantig‘i kabilar kurs ishimizning ilmiy obyekti bo‘la oladi. Kurs ishining predmeti. Xitoyning an’anaviy falsafasi va mantiq tipologiyasi, “Buyuk Xitoy” mafkurasida uning klassik falsafasi asosiy o‘rinni tutishi ishimiz predmeti hisoblanadi Kurs ishining maqsadi va vazifalari. Kurs ishini maqsadi: - Xitoyda Konfutsiylikning siyosiy ahamiyati jihatidanvujudga kelishi; - Xitoyda faylasuflarning konsepsiyalari; Uning vazifasi esa quyidagilar: 1 Sharqning buyuk mutafakkirlari. 1998 yil . 415 bet. 3 - Xitoyning jahonda fan va falsafaning rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatganligi va uning rivojiga hissa qo‘sha olganligi. Kurs ishining o rganilganlik darajasi. ʻ Jahon tarixiy merosini tahlil etish, uning ochilmagan qirralarini kashf etish, tarixiy merosimiz bilan birlashgan holda noyob shaxslarni o rganish menimcha ko p jihatdan tahlil etilmagan, shu o rinda ʻ ʻ ʻ biz bilmagan haqiqatlar anchaginaga o xshaydi. Shunday bo lsada ushbu jihat ʻ ʻ atroflicha olim, professor – mutaxassislar tomonidan o rganilgan. Xitoyning tarixiy ʻ merosi va noyob bizga qoldirgan ilmlari bo yicha ko‘plab tadqiqotlaridan ʻ foydalanildi. Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishimiz kirish qism, asosiy qism, 2 ta bob va 4 ta bo‘lim, xulosa, foydalanilgan adabiyotlardan iborat. 4 I BOB. XITOY FALSAFASI VA KLASSIK MEROSI 1.1. Xitoy falsafasi tarixi “Falsafa” atamasi yunoncha philosophia qo‘shma so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, so‘zma-so‘z “donolikka intilish” degan ma’noni anglatadi. Umuman olganda, falsafa borliqning asosiy asoslari haqidagi ta’limot sifatida Xitoy madaniyatida biroz ehtiyotkorlik bilan qabul qilinadi va ko‘pincha “yuqori va chuqur”, “tushunish qiyin” epitetlarini oladi (nashr mualliflaridan biri, xususiy shaxs sifatida. shaxs, bu fikrga qo‘shiladi); Kundalik muloqotda umumiy falsafiy (masalan, ontologik) masalalarni muhokama qilish odatiy hol emas. Qadimgi yunon faylasufi Aristotel o‘zining “Fizika” risolasida shunday yozgan edi: Harakat - bu potentsialda mavjud bo‘lgan narsani amalga oshirishdir. Demak, yo‘qlik potentsialdan realga o‘tish shaklidir. Boshqacha qilib aytganda, har qanday o‘zgarish allaqachon mavjud potentsialni amalga oshirish tufayli sodir bo‘ladi. Ushbu yondashuvdan foydalanib, masalan, birinchi bo‘lib paradoksni - tuxum yoki tovuqni hal qilish mumkin. Aristotelning fikrlash tarzidan kelib chiqib, tovuq birinchi bo‘lib kelgan deb taxmin qilishimiz mumkin: tuxum tuxum ekanligini yana qanday bilamiz? G‘arb falsafasining buyuk kuchi murakkab muammolarni hal qilishda ko‘plab murakkab yondashuvlar mavjudligidadir. “Falsafa” atamasi Xitoyga Gretsiyadan emas, balki Yaponiyadan kelgan. 1874-yilda yapon faylasufi va o‘qituvchisi Nishi Amane (xitoy va yapon línji, yapon romaji Nishi Amane, pinyin Xi Chjou, Pall. Xi Chjou) yapon tiliga bu atamani (shuningdek, ushbu sohadagi boshqa bir qator tushunchalarni) kiritdi. 1896-yilgacha islohotchi va faylasuf Kang Yuvey (xitoycha trad. chàngyàng, màngāng yǒuwéi, pinyin Kāng Yǒuwéi) bu ieroglif tarjimasini Xitoyda ildiz otgan. “So‘z bilan ifodalanishi mumkin bo‘lgan Tao doimiy Tao emas” - língínìnìnhào (pinyin dào kě dào fēicháng dào, pall. dao ke dao feichang dao, tom ma’noda - olib boradigan yo‘l juda o‘zgaruvchan). 2 2 Kontaleva EA Sinkretizm i identitarizm dvizheniya ixetuanei // Rossiya i Kitai na dal'nevostochnykh rubezhakh / pod red. A.P.Zabiyako, A.A.Zabiyako. S. 306 betlar. 5 Bu iborani tushunish juda qiyin va har bir xitoylik buni har xil talqin qiladi. Aytish mumkinki, dunyo haqiqati doimiy ravishda qayta ko‘rib chiqish va takomillashtirishga muhtoj. Birinchi dao (xitoycha yán, pinyin: dào, so‘zma-so‘z - yo‘l) Olamning kelib chiqishi va mohiyatini anglatadi va asosiy tamoyillar, tamoyillar, haqiqatlar, qonunlar va boshqalarni qamrab oladi. Ikkinchi dao - tushuntirishlarga ishora qiluvchi fe’l. va iboralar (so‘zma-so‘z - oqim, ifoda, etakchi). Tao ifodalanishi mumkin, lekin u doimiy emas. Tao - bu narsalarning tabiiy yo‘li va shu bilan birga inson o‘tishi kerak bo‘lgan axloqiy yo‘ldir. Axloqli odamlar Taoni tushunishlari mumkin, bu esa ularni mukammallikka olib boradi. Tao yoki jannat ko‘rinishidagi yo‘l odamlarning harakatlarini tartibga soladi. Tao, hamma narsaning yig‘indisi: bu “o‘zgarish” va “qat’iylik” tilini talab qiladigan jarayon. 3 Biroq klassik Xitoy falsafasi Konfutsiy va uning Sya (xitoycha: pinyin Xià Cháo, pal. Xia Chao; miloddan avvalgi 2070 - miloddan avvalgi 1600), Shang sulolalari (xitoycha pinyin, xitoy) tarixi haqidagi munozaralaridan boshlanadi deb hisoblanadi. Shang Cháo, palla. Shang Chao; miloddan avvalgi 1600 - miloddan avvalgi 1046) va Chjou. Uning rivojlanishiga daosizm va buddizm ham katta hissa qo‘shgan. Bu uchta yetakchi falsafiy an analar ham o xshash, ham farqliʼ ʻ tomonlarga ega. Ularni umumiy maqsad – Chjou davri madaniyatining tanazzulini yengish yo‘lini topish birlashtirgan. Konfutsiy, asosan, G arb an analarida axloq va aksiologiya sohalari sifatida ʻ ʼ tasniflanadigan masalalarni o rganib chiqdi: hayot qadri va axloq qadriyati, ʻ insoniylik va mehr-oqibat, ezgulikni tarbiyalash va har bir shaxsning maqsadi sifatida axloqiy ijodkorlikni o rnatish. U xitoy faylasuflari orasida birinchi bo lib ʻ ʻ insonning “toza vijdoni” holati haqidagi g oyani shakllantirgan va o zining ʻ ʻ halolligi, fazilatliligi, jasorati, xayrixohligi, ishonchiga insonlarning birgalikda yashash qonuni sifatida qaragan. Buddizm Xitoy falsafasiga dxarma va qaramlik tushunchalarini kiritdi. Har bir hodisa yoki holat (dxarma) o‘tkinchi, bir zumda bo‘lib, boshqa hodisalarning 3 Taoizm falsafasi antologiyasi . M. 1994 yil, 167 bet 6 paydo bo‘lishining sababi va sharti va shu bilan birga son-sanoqsiz hodisa- sabablarning natijasidir. Shu sababli, buddizmda butun dunyo cheksiz o‘zgaruvchan, tushunarsiz va oldindan aytib bo‘lmaydi. Sabab-oqibat tamoyilini qabul qilgan G‘arb falsafasining rivojlanishi fanning rivojlanishiga, tabiat va materializm qonuniyatlarining ochilishiga olib kelgan bo‘lsa, buddist falsafasi dunyoni tushunib bo‘lmaydigan, uning inson tomonidan idrok etilayotgan tasvirini illyuziya deb hisoblaydi. Haqiqiy buddist bu dunyoni o‘rganishga intilmaydi, balki illyuziya yukini tashlash uchun haqiqatni inkor etishga harakat qiladi. Xitoyda ko‘p asrlar davomida birga mavjud bo‘lgan uchta falsafiy tizim o‘zaro boyitilib, o‘ziga xos natijaga olib keldi - kundalik aloqa (shu jumladan biznes) amaliyotiga uzoq vaqtdan beri kirib kelgan va jamiyatning har qanday a’zosi uchun tushunarli bo‘lgan o‘ziga xos umumlashtirilgan axloqiy yo‘l-yo‘riq. Xitoy jamiyati. Shu bilan birga, Xitoyda shaxslararo munosabatlar mexanizmi ko‘pincha chet ellik tomonidan yomon tushuniladi. Ushbu maqola ushbu mexanizmning ba’zi jihatlari va falsafiy asoslarini ko‘rib chiqishga bag‘ishlangan. G‘arb va Sharqning falsafiy an’analari o‘rtasidagi asosiy farq ustuvorlik - o‘rganish uchun eng muhim mavzu nima ekanligidadir. G‘arb falsafasi uchun, o‘zining rivojlanishining boshidanoq, Qadimgi Yunoniston davridan boshlab, “tashqariga qarash” deb ta’riflanishi mumkin bo‘lgan atrof-muhitni o‘rganish ustuvor ahamiyatga ega edi. Klassik yunon falsafasidan ontologiya, kosmologiya va metafizika rivojlandi va shu bilan birga fan taraqqiyotining metodologik asoslari yaratildi. Genri Rozmont kichik va Rojer T. Eyms Konfutsiyning analektlari tarjimasining so‘zboshisida G‘arb tafakkuri va tillarida voqelikka substantsiya qarashi hukmron ekanligini, bu esa voqelikning hodisa ko‘rinishida aks ettirilganligini ta’kidladilar. Mesle tomonidan Xitoy tili va tafakkuri. 4 An’anaviy Xitoyning falsafiy tafakkuri zamonaviy Xitoyda falsafiy tilning asosi bo‘lgan o‘ziga xos toifalar tizimini ishlab chiqdi. Ushbu o‘ziga xos toifalar 4 Taoizm falsafasi antologiyasi . M., 1994 yil, 169 bet 7 tizimi hali ham falsafiy va ijtimoiy-siyosiy tushunchalarga ta’sir qiladi. Xitoy falsafiy an’analarida ustuvor ob’ekt inson hisoblanadi. U umumiy dunyo tartibi yoki ilohiy tabiat haqida so‘ramasdan yoki ularga murojaat qilmasdan, hayotning axloqiy asoslarini va axloqni asoslashni izlashga e’tibor qaratdi. U “chuqur qarash” bilan ajralib turadi. Sharq donishmandlarining fikricha, ilm olamni g‘arazli maqsadlarda o‘rganish uchun emas, balki u bilan uyg‘unlikka erishish uchun kerak. Neokonfutsiylik falsafasi vakili Mou Tsun San o‘zining “Yurakning (ruh) mohiyati va tabiatining mohiyati” asarida konfutsiylikdagi axloq cheksiz kirib borishini ta’kidlaydi va u amalda dinga aylanadi. Xitoy falsafasi ham dinga qarshi chiqmadi Xitoy falsafasi qadimgi yunon va qadimgi hind falsafasi bilan bir vaqtda, miloddan avvalgi 1-ming yillik o rtalarida vujudga kelgan. Individual falsafiyʻ g‘oyalar va mavzular, shuningdek, keyinchalik an’anaviy xitoy falsafasi lug‘atining “asosiy tarkibi” ni tashkil etgan ko‘plab atamalar allaqachon Xitoy madaniyatining eng qadimgi yozma yodgorliklari - Shu jingda mavjud edi . Miloddan avvalgi 1-ming yillikning birinchi yarmida rivojlangan, ba’zan (ayniqsa, Xitoy olimlari) haqidagi bayonotlar uchun asos bo‘lib xizmat qiladigan Shi jing (She’riyat qonuni), Chjou va (Chjou o‘zgarishlari yoki I Jing - o‘zgarishlar qonuni). miloddan avvalgi 1-ming yillik boshlarida Xitoyda falsafaning paydo bo lishi. Bu nuqtai nazarga, shuningdek, ushbu asarlarning falsafiy mazmuni ʻ rivojlangan alohida mustaqil matnlarni o‘z ichiga olganligi ham turtki bo‘ladi, masalan, Shu jingdan Xong fan (Majestic Namuna) yoki Chjou Yidan Xi Qi zhuan . Biroq, qoida tariqasida, bunday matnlarning yaratilishi yoki yakuniy dizayni miloddan avvalgi 1-ming yillikning ikkinchi yarmiga to‘g‘ri keladi. Xitoyda falsafiy nazariyaning tarixan ishonchli yaratuvchisi Konfutsiy (551-479) bo‘lib, u o‘zini “ju” - olimlar, ma’rifatli, ziyolilar (“chju” keyinchalik konfutsiylar degan ma’noni anglatgan) ma’naviy an’anasi vakili sifatida anglagan. An’anaviy tanishuvlarga ko‘ra, Konfutsiyning eng qadimgi zamondoshi Konfutsiylikka qarshi asosiy mafkuraviy harakat bo‘lgan daosizm asoschisi Lao Tszi (miloddan avvalgi 6-4-asrlar) bo‘lgan. Biroq, hozir aniqlandiki, birinchi 8 daoistik asarlar Konfutsiylardan keyin yozilgan va hatto, aftidan, ularga munosabat bo‘lgan. Lao Tszi tarixiy shaxs sifatida Konfutsiydan kechroq yashagan. Ko‘rinib turibdiki, Xitoy falsafasi tarixidagi Qingacha (miloddan avvalgi 3-asr oxirigacha) “yuz maktablar” ning teng polemikalari davri sifatidagi an’anaviy g‘oya ham noto‘g‘ri, chunki barcha falsafiy maktablar. O‘sha paytda mavjud bo‘lganlar konfutsiylikka bo‘lgan munosabati bilan o‘zini namoyon qildi. Bu davr Qin Shi- xuanning (miloddan avvalgi 213-210) konfutsiylarga qarshi qaratilgan “antifalsafiy” qatag‘onlari bilan yakunlandi. Xitoy falsafasining boshidanoq “ju” atamasi nafaqat uning maktablaridan birini, balki falsafani fan sifatida, aniqrog‘i, falsafa, fan xususiyatlarini birlashtirgan yagona mafkuraviy majmuadagi pravoslav yo‘nalishini bildirgan san’at va din. Konfutsiy va birinchi faylasuflar - chju o‘zlarining asosiy vazifalarini jamiyat hayoti va insonning shaxsiy taqdirini nazariy tushunishda ko‘rganlar. Madaniyatning tashuvchisi va tarqatuvchisi sifatida ular yozma, shu jumladan tarixiy va adabiy hujjatlarni saqlash va ko‘paytirish uchun mas’ul bo‘lgan ijtimoiy institutlar bilan chambarchas bog‘liq edi (xitoy tilidagi madaniyat, yozuv va adabiyot bir atama bilan belgilangan - “wen”). va ularning vakillari - scribami-shi. Konfutsiychilikning uchta asosiy xususiyati shundan kelib chiqadi: 1) institutsional nuqtai nazardan - boshqaruv apparati bilan bog‘lanish yoki faol aloqaga intilish, rasmiy mafkura roliga doimiy da’volar; 2) mazmuni bo‘yicha - ijtimoiy-siyosiy, axloqiy, ijtimoiy fanlar, gumanitar masalalarning ustunligi; 3) rasmiy ma’noda - matnli kanonni tan olish, ya’ni. “adabiyotlik” ning qat’iy rasmiy mezonlariga rioya qilish. Eng boshidan Konfutsiyning munosabati “qadimiylikni yaratish emas, balki uzatish, unga ishonish va sevish”. Shu bilan birga, qadimgi donishmandlikni kelajak avlodlarga yetkazish harakati, birinchi konfutsiychilar suyangan arxaik asarlar (kanonlar) zamondoshlari tomonidan yetarlicha tushunilmaganligi va talqinni talab qilgani uchun ham madaniyat qurish va ijodiy xususiyatga ega edi. Natijada qadimiy mumtoz asarlarni sharhlash va tafsir qilish Xitoy falsafasida ijodkorlikning hukmron shakllariga aylandi. 9 1.2. Xitoy falsafasi va klassik merosi Xitoy falsafasining bu xususiyati bir qator omillar bilan belgilandi - ijtimoiydan tortib lingvistikgacha. Qadimgi Xitoy jamiyati qadimgi yunon modelining polis demokratiyasini va u yaratgan faylasufning turini bilmas edi, u borliqni shu tarzda anglash uchun atrofidagi empirik hayotdan ongli ravishda ajralgan edi. Xitoyda yozuv va madaniyatga kirish har doim juda yuqori ijtimoiy mavqe bilan belgilanadi. II asrdan allaqachon. Miloddan avvalgi Konfutsiychilikning rasmiy mafkuraga aylanishi bilan falsafiy fikrning davlat institutlari va “klassik adabiyot” - ma’lum bir kanonik matnlar to‘plami bilan aloqasini mustahkamlovchi imtihon tizimi shakllana boshladi. Qadim zamonlardan beri bunday bog‘liqlik ta’lim olishning o‘ziga xos (shu jumladan lingvistik) qiyinligi va madaniyatning moddiy tashuvchilari (birinchi navbatda kitoblar) bilan bog‘liqligi bilan belgilanadi. O‘zining yuksak ijtimoiy mavqei tufayli falsafa Xitoy jamiyati hayotida beqiyos ahamiyatga ega bo‘lib, u har doim “fanlar malikasi” bo‘lgan va hech qachon “ilohiyotning xizmatkori” bo‘lmagan. Biroq, uning ilohiyot bilan umumiy tomoni shundaki, tartibga solinadigan kanonik matnlar to‘plamidan o‘zgarmas foydalanish. Kanonik muammo bo‘yicha barcha oldingi qarashlarni hisobga olishni nazarda tutgan bu yo‘lda xitoy faylasuflari muqarrar ravishda falsafa tarixchilariga aylanishdi va ularning asarlarida tarixiy dalillar mantiqiy dalillardan ustun keldi. Bundan tashqari, nasroniy diniy va ilohiyot adabiyotida Logos Masihga aylanib, insoniy hayot kechirib, tarixning yangi davrini ochganidek, mantiqiy tarixga ega bo‘ldi. Ammo mantiqiy va tarixiyni inkor etuvchi, ham kontseptual, ham fazo- zamon chegaralaridan tashqariga chiqishga da’vo qiluvchi “haqiqiy” tasavvufdan farqli o‘laroq, Xitoy falsafasida mifologemalarni tarixning konkret to‘qimasiga to‘liq singdirish tendentsiyasi mavjud edi. Konfutsiy “uzatmoqchi” bo‘lgan narsa, asosan, tarixiy va adabiy yodgorliklarda - Shu jing va Shi jingda qayd etilgan. Shunday qilib, Xitoy falsafasining ekspressiv xususiyatlari nafaqat tarixiy, balki adabiy tafakkur bilan ham chambarchas bog‘liqlik bilan belgilandi. Adabiy shakl an’anaviy ravishda falsafiy asarlarda hukmronlik qilgan. Bir tomondan, falsafaning 10 o‘zi quruq abstraksiyaga intilmagan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, adabiyot falsafaning “nozik sharbatlari” bilan to‘yingan edi. Fantastika darajasi jihatidan Xitoy falsafasini rus falsafasi bilan solishtirish mumkin. Butun xitoy falsafasi bu xususiyatlarni 20-asr boshlarigacha, G arb falsafasi bilan tanishish ta siridaʻ ʼ Xitoyda noan anaviy falsafiy nazariyalar paydo bo la boshlagan paytgacha saqlab ʼ ʻ qoldi. Xitoy klassik falsafasining mazmun jihatidan o‘ziga xosligi, birinchi navbatda, naturalizmning ustunligi va rivojlangan idealistik nazariyalarning yo‘qligi, masalan, platonizm yoki neoplatonizm (va undan ham ko‘proq zamonaviy davrning klassik Evropa idealizmi) va uslubiy jihati bilan belgilanadi. rasmiy mantiq kabi universal umumiy falsafiy va umumiy ilmiy organonning yo‘qligi (bu idealizmning rivojlanmaganligining bevosita natijasidir). Xitoy falsafasi tadqiqotchilari ko‘pincha ideal tushunchasini “wu” - “yo‘qlik-yo‘qlik” (ayniqsa daochilar orasida) yoki “li” - “tamoyil/sabab” (ayniqsa neo-konfutsiylar orasida) toifalarida ko‘rishadi. Biroq, “y” eng yaxshi holatda, Platonik-Aristotel materiyasining ba’zi bir analogini sof imkoniyat (haqiqiy yo‘qlik) sifatida ko‘rsatishi mumkin va “li” tartibli tuzilma (naqsh yoki “huquqiy joy”) g‘oyasini ifodalaydi), har bir alohida narsaga immanent ravishda xos va transsendental xususiyatga ega emas. Ideal tushunchasini (g‘oya, eydos, shakllar shakli, transsendental xudo) ishlab chiqmagan klassik Xitoy falsafasida nafaqat “Aflotun chizig‘i”, balki “Demokrit chizig‘i” ham mavjud emas edi. materialistik tafakkurning boy an’anasi nazariy jihatdan mazmunli qarama-qarshilikda aniq ifodalangan idealizmda shakllanmagan va mustaqil ravishda atomizmni umuman keltirib chiqarmagan. Bularning barchasi qadimgi Yunonistondagi Sokratgacha bo‘lgan falsafaga tipologik jihatdan o‘xshash klassik xitoy falsafasi tabiatshunosligida shubhasiz ustunlikdan dalolat beradi. 5 Mantiq fanining (Yevropadagi birinchi haqiqiy fan; ikkinchisi deduktiv geometriya edi, chunki Evklid Aristotelga ergashgan) Xitoyda universal kognitiv model (organon) sifatida numerologiya deb ataladigan joy egallagan (qarang Xiang 5 Rubin V.A. Qadimgi Xitoyda shaxsiyat va kuch . M., 199 bet 11 Shu, Zhi Xue), ya’ni. rasmiylashtirilgan nazariy tizim, uning elementlari matematik yoki matematik majoziy ob’ektlar - raqamli komplekslar va geometrik tuzilmalar, lekin bir-biri bilan asosan matematika qonunlariga ko‘ra emas, balki boshqa yo‘l bilan - ramziy, assotsiativ, faktik, estetik, mnemonik, taklifiy jihatdan. 20-asr boshlarida ko‘rsatilganidek. qadimgi xitoy metodologiyasining birinchi tadqiqotchilaridan biri, mashhur olim, faylasuf va jamoat arbobi Xu Shi (1891- 1962), uning asosiy navlari Chjou va boblarida bayon etilgan “Konfutsiy mantiqi” va “Mohistik mantiq” bo lgan. 40–45-yillar Motszi (miloddan avvalgi V-III asrlar)ʻ ya ni aniqroq ma’noda - numerologiya va protologiya. Xitoy klassik falsafasi ʼ metodologiyasini o‘z-o‘zini anglashning eng qadimiy va kanonik shakllari, bir tomondan, Chjou va Xong Fan, Tay Xuan Jing numerologiyasida, boshqa tomondan - Mo Tszining protologiyasida amalga oshirildi, Gongsun Long Tzu, Xun Tzu. Xu Shi o‘zining 1915-1917 yillarda AQShda yozilgan va birinchi marta 1922 yilda Shanxayda nashr etilgan “Qadimgi Xitoyda mantiqiy usulning rivojlanishi” nomli kashshof kitobida qadimgi Xitoy falsafasida “mantiqiy usul” mavjudligini ko‘rsatishga harakat qildi. protologiya va numerologiya teng shartlarda. Xu Shining yutug i qadimgi Xitoyda rivojlangan umumiy kognitiv ʻ metodologiyaning “kashfiyoti” bo ldi, lekin u uning mantiqiy mohiyatini isbotlay ʻ olmadi, buni V.M.Alekseev (1881–1981) 1925-yilda chop etilgan sharhida haqli ravishda qayd etgan. 1920-yillarda Yevropaning eng ko‘zga ko‘ringan sinologlari A. Forket (1867–1944) va A. Maspero (1883–1945) ko‘rsatdiki, hatto marhum mohistlarning mantiqqa eng yaqin bo‘lgan ta’limoti, qat’iy aytganda, eristik va shuning uchun ham eng yaxshi holatda proto-mantiqiy holat. 1930-yillarning o‘rtalarida Chjou va mantiqiy risola sifatida tushunchasi Yu.K.Shchutskiy (1897-1938) tomonidan ishonchli tarzda rad etildi. Shu bilan birga, Shen Zhongtao (ZDSung) “Y qirolining ramzlari yoki Xitoy o‘zgarishlar mantig‘ining ramzlari” kitobida kengaytirilgan shaklda Chjou numerologiyasi va umumiy ilmiy metodologiya sifatida ishlatilishi mumkinligini ko‘rsatdi, chunki u olamning umumbashariy miqdoriy va strukturaviy qonuniyatlarini aks ettiruvchi 12 ramziy shakllarning uyg‘un tizimini ifodalaydi. Biroq, Shen Zhongtao Xitoy ilmiy va falsafiy an’analari tomonidan bu salohiyat qanchalik ro‘yobga chiqqani haqidagi savolni chetga surib qo‘ydi. Ammo an’anaviy Xitoyning ma’naviy madaniyatining eng keng kontekstida numerologiyaning uslubiy roli keyinchalik taniqli frantsuz sinologi M. Granet (1884-1940) tomonidan ko‘rsatildi. M. Granetning xitoy tafakkuri (La pensée chinoise) ishi zamonaviy strukturalizm va semiotikaning paydo bo‘lishiga hissa qo‘shdi, lekin uzoq vaqt davomida o‘zining yuksak nufuziga qaramay, G‘arbiy Sinologiyada munosib davom topmadi. M.Granet numerologiyani xitoylik “korrelyativ (assotsiativ) fikrlash” ning o‘ziga xos metodologiyasi deb hisobladi. “Korrelativ fikrlash” nazariyasi o‘zining eng katta rivojlanishini Xitoy fanining eng yirik G‘arb tarixchisi J. Needhamning (1900-1995) asarlarida topdi, ammo u “korrelyatsion fikrlash” va numerologiyani tubdan ajratdi. Uning fikricha, birinchisi dialektizmga ko‘ra chinakam ilmiy ijod uchun zamin bo‘lib xizmat qilgan bo‘lsa, ikkinchisi, garchi birinchisidan olingan bo‘lsa-da, ilm-fan rivojini rag‘batlantirishdan ko‘ra ko‘proq to‘sqinlik qilgan. Bu pozitsiyani Xitoy fanining yana bir taniqli tarixchisi N. Sivin tanqid qildi, u bir nechta ilmiy fanlar materiallaridan foydalanib, ularning o‘ziga xos numerologik konstruktsiyalarining o‘ziga xos organik tabiatini ko‘rsatdi. Xitoy numerologiyasini talqin qilishda radikal qarashlar rus sinologlari V.S.Spirin va A.M.Karapetyants tomonidan to‘liq ilmiylik dissertatsiyasini himoya qiladi. V.S.Spirin unda birinchi navbatda mantiqni, A.M.Karapetyants matematikani ko‘radi. Xuddi shunday, Xitoy Xalq Respublikasi tadqiqotchisi Liu Veyxua Chjouning numerologik nazariyasini dunyodagi eng qadimgi matematik falsafa va matematik mantiq sifatida izohlaydi. V.S.Spirin va A.M.Karapetyants “numerologiya” atamasidan voz kechishni yoki uni faqat aniq ilmiy bo‘lmagan konstruktsiyalarga nisbatan qo‘llashni taklif qilishadi. Bunday tafovut, albatta, mumkin, lekin u ilmiy va ilmiy bo‘lmagan (bizning nuqtai nazarimizdan) tadqiqotlarda yagona metodologiyadan foydalangan xitoylik mutafakkirning emas, balki zamonaviy olimning dunyoqarashini aks ettiradi. 13 II BOB. XITOY FALSAFASINING MUMTOZ ADABIYOTI 2.1. Xitoy faylasuflari va falsafa namoyandalari O‘zining uzoq tarixi davomida Xitoyda numerologik tuzilmalar yuqori darajadagi rasmiylashtirishga erishdi. Aynan shu holat Xitoy numerologiyasining protologiya ustidan g‘alaba qozonishida hal qiluvchi rol o‘ynadi, chunki ikkinchisi na rasmiy, na rasmiylashtirildi va shuning uchun qulay va ixcham uslubiy vosita (organon) xususiyatlariga ega emas edi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Evropadagi shunga o‘xshash kurashning teskari natijasi, bu erda mantiqning boshidanoq sillogistika sifatida qurilganligi bilan izohlanadi, ya’ni. rasmiy va rasmiylashtirilgan hisob-kitoblar va numerologiya (aritmologiya yoki strukturologiya) hatto etuk holatda ham to‘liq substantiv erkinlikka berilib ketgan, ya’ni. uslubiy jihatdan qabul qilib bo‘lmaydigan o‘zboshimchalik. Xitoy protologiyasi numerologiyaga qarama-qarshi edi va unga juda bog‘liq edi. Xususan, “qarama-qarshilik” (“qarama-qarshilik”) tushunchasi “qarama- qarshilik” (“qarama-qarshilik”) tushunchasida erigan numerologik kontseptual apparat ta’siri ostida bo‘lganligi sababli, protologik tafakkur “qarama-qarshilik” tushunchasini terminologik jihatdan ajrata olmadi. qarama-qarshilik” va “qarama- qarshilik”. Bu, o‘z navbatida, Xitoy proto-mantiqiy va dialektikasining tabiatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi, chunki mantiqiy va dialektika ularning qarama-qarshilikka bo‘lgan munosabati bilan belgilanadi. Falsafiy tabiatdan ko‘ra ko‘proq folkloristik bo‘lgan va “fantastika” (xiao shuo) yaratgan so‘nggi maktabni e’tiborga loyiq emas deb baholagan holda, ushbu nazariya mualliflari qolgan to‘qqizta maktabni “bir-biriga qarama-qarshi, lekin bir- birini shakllantiradigan” deb tan oldilar (xiang fan er xiang cheng) , ya’ni. turli yo‘llar bilan bir maqsad sari borish va umumiy mafkuraviy asosga tayanish - oltita qonunlar (Liu Jing, Shi San Jing ga qarang). Xulosadan kelib chiqadiki, falsafiy maktablarning xilma-xilligi umumiy davlat tuzumi qulashining majburiy oqibati bo‘lib, u qayta tiklanganda va falsafiy fikr birlashtiruvchi va standartlashtiruvchi Konfutsiy kanaliga qaytsa, tabiiy ravishda yo‘q qilinadi. 14 Falsafiy tabiatdan ko‘ra ko‘proq folklor va adabiy (shuning uchun “xiao shuo” ning boshqa ma’nosi - “fantastika”) bo‘lgan “kichik tushuntirishlar maktabi” ni ko‘rib chiqishdan bosh tortganiga qaramay, Yi Ven Chji o‘n barobar to‘plamini bilvosita saqlaydi. falsafiy maktablar, chunki keyinchalik maxsus bo‘limda “harbiy maktab” (bin jia) ga bag‘ishlangan bo‘lib, u umumiy nazariyaga muvofiq, harbiy bo‘limdagi odamlar tomonidan ta’lim olganlar tomonidan ifodalanadi. 6 Bu o n a zoli tasnifning kelib chiqishini V-II asrlardagi qomusiyʻ ʼ yodgorliklarda kuzatish mumkin. Miloddan avvalgi. Lu shi chun qiu (Lu Lordning bahori va kuzi ) va Huainanzi. Ulardan birinchisida (II, 5, 7-boblar) “Samoviy imperiyaning o‘nta mashhur kishilari” ro‘yxati keltirilgan: 1) Lao-Tszi, “qobiliyatni madh etuvchi”, 2) Konfutsiy, “insoniyatni madh etuvchi”, 3) Mo Di. , “mo‘’tadillikni ulug‘lash”, 4) Guan In, “poklikni yuksaltirish”, 5) Le Tzu, “bo‘shliqni ko‘tarish”, 6) Tyan Pian, “tenglikni yuksaltirish”, 7) Yang Chju, “xudbinlikni yuksaltirish”, 8) Sun Bin , “kuchni yuksaltirish”, 9) Vang Liao, “ustunlikni yuksaltirish”, 10) Er Liang, “varislikni yuksaltirish”. Ushbu to‘plamda konfutsiylik, mohism va taoizmning turli xil turlaridan tashqari, oxirgi uchta pozitsiya Yi Ven Zhi matniga mos keladigan “harbiy maktab” ni aks ettiradi. Markazlashgan Xan imperiyasining shakllanishi davrida yaratilgan, uning nomi Xitoy xalqining o‘z etnonimiga aylangan va o‘zlarini “Xan” deb atagan Lyu Sin - Ban Gu nazariyasi an’anaviy fanda klassik maqomga ega bo‘ldi. Keyinchalik, Xitoyning butun tarixi davomida uning rivojlanishi Chjan Xuecheng (1738-1801) va Chjan Binglin (1896-1936) tomonidan alohida hissa qo‘shgan holda davom etdi. XX asr Xitoy falsafasida. u Xu Shi tomonidan qattiq tanqid qilingan, ammo Feng Youlan (1895-1990) tomonidan qo‘llab-quvvatlangan va ishlab chiqilgan bo‘lib, oltita asosiy maktab nafaqat turli kasblar, balki turli xil shaxsiyat turlari va turmush tarzi vakillari tomonidan yaratilgan degan xulosaga keldi. Konfutsiychilikni intellektual olimlar, moizmni ritsarlar, ya’ni. sarson-sargardon jangchilar va hunarmandlar, daosizm - zohidlar va zohidlar, “nomlar maktabi” - polemikistlar, 6 Rubin V.A. Qadimgi Xitoyda shaxsiyat va kuch . M., 1999 yil, 172 bet 15 “qorong‘u va yorug‘lik maktabi [dunyoni tashkil etuvchi tamoyillar” - okkultistlar va numerologlar, qonuniylik - siyosatchilar va hukmdorlarning maslahatchilari. Garchi Lyu Sin-Ban Gu tasnifi yaratilgandan keyin, ayniqsa, Suy sulolasining rasmiy tarixida (581–618) Suy shu Sui, (VII asr) o n to rttadanʻ ʻ ko proq elementlarga ega sxemalar paydo bo lgan. Falsafiy maktablar sanab ʻ ʻ o‘tilgan, ulardan oltitasi allaqachon va hozirda ko‘pchilik mutaxassislar tomonidan tan olingan,Shi Chida Ushbu to‘plamda daoizm mavjudlik davomiyligi va rivojlanish darajasi bo‘yicha konfutsiylik bilan taqqoslanadi. Uning nomini belgilaydigan “Tao” (“yo‘l”) atamasi daoizmning o‘ziga xos xususiyatlaridan ancha kengroqdir, chunki “ju” atamasi konfutsiylikning o‘ziga xos xususiyatlaridan kengroqdir. Bundan tashqari, ushbu mafkuraviy harakatlarning maksimal o‘zaro antinomiyasiga qaramay, dastlabki konfutsiychilikni ham, keyinroq neo-konfutsiylikni ham “Tao ta’limoti” (Tao Jiao, Dao Shu, Dao Syue) deb atash mumkin va daosizm tarafdorlarini toifaga kiritish mumkin edi. Chju. Shunga ko‘ra, “Tao ustasi” (Tao Ren, Tao Shi) atamasi nafaqat taochilarga, balki konfutsiylarga, shuningdek, buddistlar va alkimyogar sehrgarlarga nisbatan qo‘llanilgan. Mohiyatan, bu model konfutsiylik rivojining VI—V asrlarda paydo bo lgan ʻ an anaviy qarashiga o xshaydi. Miloddan avvalgi. falsafa sifatida va I—II asrlarga ʼ ʻ kelib. AD rasmiy diniy va falsafiy ta’limotga aylandi, ba’zi sinologlar uni asl konfutsiylikdan farqli ravishda mustaqil mafkuraviy tizim (“sinistik” yoki “imperator”) sifatida ko‘rib chiqishni taklif qilishadi. Konfutsiychilikning o zidan ʻ kengroq bo lgan bu tizimning g oyaviy asosini konfutsiylikgacha bo lgan diniy ʻ ʻ ʻ e tiqod va dunyoqarashlar tashkil etgan bo lib, ularni konfutsiylik o z ʼ ʻ ʻ tushunchalariga kiritgan. 7 XXasrning ikkinchi yarmi G‘arbiy Sinologiyada. Hukmron bo‘lgan nazariya shundan iborat ediki, daosizm falsafasi xuddi shunday tarzda Xitoyning janubida, “varvar qirolliklari” deb ataladigan (birinchi navbatda Chu) mahalliylashtirilgan shaman tipidagi proto-taoistik diniy va sehrli madaniyat asosida paydo bo‘lgan. 7 Vasilev L.S. Xitoy tafakkurining genezisi muammolari . M., 1989, 762 bet 16 Xitoy tsivilizatsiyasining beshigi hisoblangan O‘rta Davlatlar doirasining bir qismi (shuning uchun Xitoyning O‘rta imperiya sifatidagi g‘oyasi). Frantsuz sinologi A. Maspero (1883-1945) tomonidan asos solingan ushbu nazariyaga muvofiq, daosizm - bu yagona ta’limot va uning falsafiy gipostazi bo‘lib, birinchi navbatda Tao Te Ching (Yo‘l qonuni va inoyat) matnlarining klassik triadasida ifodalangan. Chjan Tzsu, Le-tszu Shimoliy va O rta shtatlarda mahalliylashtirilganʻ ratsionalistik konfutsiy madaniyati bilan aloqa qilishning nazariy reaktsiyasi edi. Taoistik mistik-individualistik naturalizm va Xitoyda “yuz maktablar” ning shakllanishi va gullab-yashnashi davridagi boshqa barcha etakchi dunyoqarash tizimlarining axloqiy-ratsionalistik sotsotsentrizmi o‘rtasidagi tub farq ba’zi mutaxassislarni daosizmning periferik kelib chiqishi haqidagi tezisni mustahkamlashga undaydi. xorijiy (birinchi navbatda, hind-eron) ta’siri haqida, unga ko‘ra uning Tao Brahman va hatto Logosning o‘ziga xos analogi bo‘lib chiqadi. Bu qarash, daosizm xitoy ruhining o‘zi ifodasidir, degan nuqtai nazarga tubdan qarama-qarshidir, chunki u milliy dinning eng rivojlangan shaklini ifodalaydi. Bu nuqtai nazarni daosizmning yetakchi rus tadqiqotchisi E.A.Torchinov ham qo‘llab, uning shakllanish tarixini quyidagi bosqichlarga ajratadi. 17 2.2. Xitoy falsafasining mumtoz adabiyotlari Qadimgi Xitoy falsafasida konfutsiylikka nisbatan birinchi nazariy reaksiyalardan biri bo‘ldi. Uning nomi bilan atalgan maktabning yaratuvchisi va yagona yirik vakili Mo Di yoki Mo Tszi (miloddan avvalgi 490–468 – 403–376), Huainanzi ta kidlashicha, dastlab konfutsiylik tarafdori bo lgan, keyin esa uningʼ ʻ keskin tanqidi bilan chiqqan. Mohism qadimgi Xitoyning boshqa falsafiy oqimlaridan ikkita o‘ziga xos xususiyati bilan ajralib turadi: ilohiyotshunoslik va tashkiliy dizayn, mantiqiy va uslubiy masalalarga qiziqish ortishi bilan birga uni sxolastik ohanglarda bo‘yash. Jamiyatning quyi qatlamlaridagi odamlarning, birinchi navbatda, hunarmandlar va mustaqil jasur jangchilar (“ritsarlar” - Sya) bu o‘ziga xos sekta Pifagor ligasini juda eslatardi va unga “buyuk o‘qituvchi” (ju tszu) rahbarlik qilgan. Chuang Tzuga, “mukammal dono” (sheng) hisoblangan va Guo Moruo (1892–1978) Papa bilan solishtirgan. Ushbu lavozim egalarining quyidagi ketma-ketligi qayta tiklandi: Mo Di - Qin Guli (Xuali) - Men Sheng (Xu Fan) - Tyan Syanzi (Tyan Ji) - Fu Dun. Keyin 4-asrning oxirida. Miloddan avvalgi, aftidan, birlashgan tashkilot Siangli Qin, Syanfu (Bofu) va Danling boshchiligidagi “ajralgan mohistlar” (Be Mo) ning ikki yoki uch yo‘nalishiga qulab tushdi. 3- asrning 2-yarmida mohizmning nazariy va amaliy mag lubiyatidan so ng. ʻ ʻ Miloddan avvalgi Qin sulolasi davrida (miloddan avvalgi 221-207) o‘zining parchalanishi va insonparvarlikka qarshi qatag‘onlari, shuningdek Xan davridagi Konfutsiy taqiqlari (miloddan avvalgi 206-220 yillar) tufayli u faqat ma’naviy meros sifatida mavjud bo‘lib, birgalikda mavjud bo‘lgan. uning vakillarining bir necha avlodlari tomonidan ishlab chiqilgan, butunlay maktab rahbariga tegishli va Mo Tszining chuqur va keng qamrovli, ammo yomon saqlanib qolgan risolasida mustahkamlangan. Mozining o‘z ta’limoti o‘nta boshlang‘ich bobdan iborat bo‘lib, ularning sarlavhalari uning asosiy g‘oyalarini aks ettiradi: “Muvofiqlarga ehtirom” (Shang Syan), “Birlikka hurmat” (Shang Tong), “Birlashtiruvchi sevgi” (Chian Ai), “Hujumlarni inkor etish” (Fey gong), “Iste’molni kamaytirish” (Jie yong), “Dafn marosimini [xarajatlarni] qisqartirish” (Jie zang), “Osmon irodasi” (Tyan zhi), 18 “Ma’naviy qarash” (Ming gui), “Musiqani inkor etish” (Fey yue), “Taqdirni rad etish” (Fey Ming). Ularning barchasi bir-biriga o‘xshash uch qismga bo‘lingan, bu bobda qayd etilganlarning natijasi edi. Chuang Tzu va Xan Fey-tzu mohistlarni uchta yo‘nalishga ajratdi, ularning har biri umumiy qoidalarni taqdim etishning o‘ziga xos versiyasini qoldirdi. Risolaning o‘rtasida “Canon” (Jing), “Canonning izohi” (Jing shuo) boblari joylashgan bo‘lib, ularning har biri ikki qismdan iborat; “Katta tanlov” (Da qu) va “Kichik tanlov” (Xiao qu), ular birgalikda “Mohist kanon” (Mo jing) yoki “Mohist dialektikasi “Mo bian” deb ataladi, rasmiylashtirilgan va terminologik hisoblanadi. 3-asrda olingan qadimgi Xitoy protologik metodologiyasining eng yuqori yutuqlarini ko‘rsatadigan matn. Miloddan avvalgi. marhum mohistlar davrasida yoki Xu Shi gipotezasiga ko‘ra, “ismlar maktabi” izdoshlari. Asosan gnoseologik, mantiqiy-grammatik, matematik va tabiiy fanlarni qamrab oluvchi ushbu bo‘limning mazmuni o‘zining murakkabligi va taqdimotning o‘ziga xos (intensial) shakli tufayli hatto eng yaqin avlodlar uchun ham tushunish qiyin bo‘ldi. Risolaning so‘nggi boblari, keyinchalik yozma ravishda, shahar mudofaasi, istehkomlari va mudofaa qurollarini qurishning aniqroq masalalariga bag‘ishlangan. Mohistik falsafaning ijtimoiy-axloqiy o‘zagining asosiy pafosi - bu jamoaning shaxsdan so‘zsiz ustunligini va jamoat altruizmi nomi bilan shaxsiy egoizmga qarshi kurashni nazarda tutuvchi xalqqa astsik muhabbat. Odamlarning manfaatlari, asosan, ularning xulq-atvorini belgilaydigan asosiy moddiy ehtiyojlarni qondirishga to‘g‘ri keladi: O‘rim-yig‘im yilida odamlar insonparvar va mehribon, ozg‘in yilda ular g‘ayriinsoniy va yovuzdirlar (Mo Tzu, 5-bob). Shu nuqtai nazardan qaraganda, axloqiy-marosimning an’anaviy shakllari va musiqa isrofning ko‘rinishi sifatida qaraladi. Xitoy falsafasining paydo bo‘lishining “eksial asrida” va “yuz maktab raqobati” davrida va undan ham ko‘proq mafkuraviy landshaft shu qadar yorqin rang-baranglikni yo‘qotgan keyingi davrlarda konfutsiylik markaziy o‘rinni egalladi. an’anaviy Xitoyning ma’naviy madaniyatidagi roli, shuning uchun uning 19 tarixi butun Xitoy falsafasi tarixi yoki hech bo‘lmaganda Xan davridan boshlanadigan qismi uchun asosiy hisoblanadi. Konfutsiychilik tarixi o‘zining eng umumiy ko‘rinishida to‘rt davrga bo‘lingan va ularning har birining boshlanishi global ijtimoiy-madaniy inqiroz bilan bog‘liq bo‘lib, undan chiqish yo‘lini konfutsiy mutafakkirlari doimo nazariy jihatdan topdilar. yangilik, arxaizatsiyalangan shakllarda kiyingan. Neo-konfutsiychilikning paydo bo‘lishiga rasmiy konfutsiylik va yangi raqobatchi - buddizm, shuningdek, uning ta’siri ostida o‘zgargan daosizm o‘rtasidagi qarama-qarshilik tufayli yuzaga kelgan yana bir mafkuraviy inqiroz sabab bo‘ldi. O‘z navbatida, bu ta’limotlarning, ayniqsa, diniy va teologik ko‘rinishdagi mashhurligini mamlakatda sodir bo‘layotgan ijtimoiy-siyosiy kataklizmlar belgilab berdi. Konfutsiylarning bu muammoga javobi o‘z ta’limotining asoschilariga, birinchi navbatda Konfutsiy va Mentsiyga havolalar bilan original g‘oyalarni ilgari surishdan iborat edi. Neo-konfutsiylik o‘z oldiga ikkita asosiy va o‘zaro bog‘liq vazifani qo‘ydi: haqiqiy konfutsiylikni tiklash va uning yordami bilan takomillashtirilgan numerologik metodologiyaga asoslangan buddizm va daoizm tomonidan ilgari surilgan yangi muammolar majmuasini hal qilish. Dastlabki konfutsiylikdan farqli o laroq, neokonfutsiylik protofalsafiyʻ qonunlarga emas, asosan Konfutsiy, Mensiy va ularning eng yaqin shogirdlari matnlariga asoslanadi. Uning yangi yondashuvi ushbu birinchi konfutsiy faylasuflarining qarashlarini eng munosib tarzda aks ettiruvchi “To‘rt kitob” ( Si shu ) ning shakllanishida o‘z ifodasini topgan XX asrda boshlangan oxirgi va tugallanmagan. O‘sha paytda paydo bo‘lgan postkonfutsiylik global falokatlar va global axborot jarayonlariga munosabat bo‘lib, xususan, Xitoyda turli xil G‘arb nazariyalarining ildiz otishida ifodalangan. O‘zlarining innovatsion qayta fikrlashlari uchun postkonfutsiychilar yana Konfutsiy va neo-konfutsiy konstruktsiyalarining eski arsenaliga murojaat qilishdi. Konfutsiylikning so‘nggi, to‘rtinchi shakli boshqalardan ko‘proq farq qiladi, birinchi navbatda, o‘ta begona ma’naviy material uning integral niyatlari doirasiga 20 kirgan. XX asrning oxiridan allaqachon. Xitoyda konfutsiychilikning rivojlanishi u yoki bu tarzda G‘arb g‘oyalarini o‘zlashtirishga urinishlar (Kang Yuvey) va Song- Ming neo-konfutsiychilik va Tsin-Xan matn tanqidining mavhum muammolaridan muayyan axloqiy va ijtimoiy mavzularga qaytish bilan bog‘liq. asl konfutsiylik. 20-asrning birinchi yarmida, ayniqsa Feng Yulan va Xiong Shili ta’limotlari o‘rtasidagi qarama-qarshilikda, neo-konfutsiy va qisman buddist toifalarini birlashtirgan holda, tashqi va ichki konfutsiyning ichki qarama-qarshiligi yuqori nazariy darajada qayta tiklandi. Yevropa va hind falsafasi haqidagi bilimlar tadqiqotchilarga paydo bo‘lishi haqida gapirishga imkon beradi, bu konfutsiylikning yangi, tarixiy jihatdan to‘rtinchi (asl, Xan va Neo-Konfutsiydan keyin) shakli - postkonfutsiylik, aniqrog‘i, keyingi davr. Neo-Konfutsiychilik, avvalgi ikki shakl singari, xorijiy va hatto xorijiy madaniy g‘oyalarni o‘zlashtirishga asoslangan. Zamonaviy konfutsiychilar yoki post- neokonfutsiychilar (Mou Zongsan, Tang Junyi, Du Weiming va boshqalar) konfutsiylikning axloqiy universalizmida ko‘rishadi, u borliqning har qanday qatlamini axloqiy jihatdan izohlaydi va “axloqiy metafizika” ni keltirib chiqardi. neo-konfutsiylik, falsafiy va diniy tafakkurning ideal kombinatsiyasini ko‘ring. Xitoyda konfutsiylik 1912 yilgacha rasmiy mafkura bo‘lgan va 1949 yilgacha ma’naviy jihatdan hukmronlik qilgan, hozirda Tayvan va Singapurda ham xuddi shunday pozitsiya saqlanib qolgan. 1960-yillardagi mafkuraviy mag‘lubiyatdan so‘ng (“Lin Byao va Konfutsiyni tanqid qilish” kampaniyasi) 1980-yillardan boshlab u XXRda talabni kutayotgan milliy g‘oyaning tashuvchisi sifatida muvaffaqiyatli qayta jonlantirildi. 8 8 Vasilev L.S. Xitoy tafakkurining genezisi muammolari . M., 1989, 265 bet 21 XULOSA Xulosa qilgan bo‘lsam, Qadimgi Xitoy falsafasida turli xil yo‘nalish va oqimlar mavjud bo‘lib, Ularda falsafiy tafakkur qadriyatlarini ishlab chiqishga uringan mashhur kishilar, o‘z davrining ko‘zga ko‘ringan donishmandlari tabiat, jamiyat va inson hayotiga taalluqli bo‘lgan ko‘pgina muammolarning real yechimini izlaganlar. Bunday muammolarni o‘z ijtimoiy ideallaridan kelib chiqqan holda hal etishga uringanlar. Tabiiyki muammolarning yechimi bir xil emas, chunki olam cheksiz va benihoyadir. G‘arb va Sharq falsafiy an’analari o‘rtasidagi tafovut tahlili o‘tkazilganda, Xitoy falsafasining asoslari orasida buddizm, daosizm va konfutsiylikning asosiy toifalari alohida asosiy mezonni tashkil etadi. Ularni chegaralangan nazariy tamoyillar tizimi vositasida qamrab olish mumkin emas edi. Falsafiy maktablar, yo‘nalishlarning turli-tumanligini, shu bilan izohlash mumkin. Qadimgi Xitoydagi ilk falsafiy ta’limotlarga ko‘ra, osmon va yer bilan chegaralangan olam in hamda yan tamoyillariga amal qiladi. Yan tamoyili narsalar mohiyatiga faol kirib boruvchi kuch sifatida talqin qilinsa, in esa passiv kuzatuvchi, zulmatni ifodalovchi tushunchadir. Lekin ularni bir-birini rad etuvchi jihatlar tariqasida tushunish xato, chunki ularning hamjihatligi tufayli kuchlar birlashadi, uzilgan yo‘nalishlar muayyan shaklga ega bo‘ladi, yer bilan osmon o‘zaro munosabatlari ochib beriladi. Ana shu ma’noda ayrim ma’lumotlarda qadimgi Xitoy falsafasining tabiiy fanlardan ajratilganligi va mantiqqa oid masalalarning ishlanmaganligi, Xitoyda falsafiy tushunchalar shakllanishining sekin kechganligining asosiy sabablaridan biri bo’lgan edi, shuning bois ko’pgina Xitoy maktablari uchun mantiqiy tahlil usuli noma’lumligicha qolib kelgan degan fikrlar ushbu o’rinda ma’lum ma’noda o’zini oqlaydi. 22 Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy Universiteti Ijtimoiy fanlar fakulteti Falsafa yo‘nalishi “Falsafa va mantiq” kafedrasi 3-kurs talabasi ______________ “ Xitoy falsafasining mumtoz adabiyoti ” mavzusidagi kurs ishiga TAQRIZ Kurs ishi falsafa tarixida dolzarb bo‘lgan mavzularidan biri xitoy faylasafasining shaxsiyatiga bag'ishlangan bo‘lib kirish, ikki bob, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida kurs ishi mavzusining asoslanishi va dolzarbligi, kurs ishining obyekti va predmedi, kurs ishining maqsadi va vazifalari, kurs ishining o‘rganilganlik darajasi yoritilgan. Asosiy qism ikki bobda o‘z ifodasini topgan bo‘lib, birinchi bobida “ Xitoy falsafasi va klassik merosi ” yoritilgan. Ikkinchi bob esa “ Xitoy falsafasining mumtoz adabiyoti ” deb nomlanib, unda xitoy mantig‘ining ning g’oyalari haqida batafsil to‘xtalib o‘tilgan. Kurs ishi ilmiy tilda yozilgan va tugatilgan, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ko‘rsatilgan, kurs ishiga qo‘yilgan talablarga javob beradi. Shu bilan birga ma'lum mulohazali o‘rinlar mavjud: 1. Ba’zi o‘rinlarda so‘zlarga misollar keltirilmagan. 2. Iqtiboslarda kamchiliklarga yo‘l qo‘yilgan. 3. Shuning bilan birgalikda, texnik, imloviy, orfografik va uslubiy kamchiliklarga yo‘ l qo‘yilgan. Ushbu ko‘rsatilgan kamchiliklar tuzatiladigan xatolar bo‘lib, ishning sifatiga jiddiy ta'sir ko‘rsatmaydi. Kurs ishi tugallangan va talaba o‘z oldiga qo‘ygan maqsadiga erishgan. ______________ ishini ijobiy baholash mumkin. Taqrizchi : 23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. aa Qadimgi Xitoy falsafasi. Xan davri. 390 bet 2. Kobzev A.I. Xitoy klassik falsafasida ramzlar va raqamlar haqidagi ta’limot. M., 300 bet 3. Dumoulin G. Zen buddizmi tarixi. Hindiston va Xitoy. Sankt-Peterburg, 1994 yil 440 bet 4. Xitoy falsafasi. Ensiklopedik lug‘at. 1994, 670 bet 5. Taoizm falsafasi antologiyasi. 1994 yil.740 bet 6. Torchinov E.A. Taoizm. Sankt-Peterburg, 1998 yil. 890 bet 24

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Xitoy falsafasi va klassik merosi

1.1. Xitoy falsafasi tarixi

1.2. Xitoy falsafasi va klassik merosi

II bob. Xitoy falsafasining mumtoz adabiyoti

2.1. Xitoy faylasuflari va falsafa namoyandalari

2.2. Xitoy falsafasining mumtoz adabiyotlari

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить