XIX asr oxiri - XX asr tarix falsafasi - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

XIX asr oxiri - XX asr tarix falsafasi

Купить

XIX ASR OXIRI - XX ASR TARIX FALSAFASI
REJA:
1. O. Shpengler – Yevropaning so‘nishi.
2. A.Toynbi kontseptsiyasi
3. Jahon rivojining zamonaviy kontseptsiyasi
4. “Tarixning intihosi (nihoyasi)” kontseptsiyasi
5. Sivilizatsiyalar to‘qnashuvi kontseptsiyasi.

O. Shpengler – Yevropaning so‘nishi.
Osvald Shpengler 1880 yilning 29 mayida Gori yaqinidagi mo‘jazgina
Blankerburg shahrid a tug‘iladi. 1887 yilda Shpingler oilasi Zost shahriga ko‘chib
o‘tishadi. Shpengler bu erda gimnaziyaga o‘qishga kiradi. U yillar o‘tgach yana
Goriga ko‘chib o‘tishadi. Shpengler Latinadagi o‘quv bilim yurtida o‘qiydi. Bu
o‘quv bilim yurti o‘z asoschisi ilohiyotchi, pedagog Avgust German Farnke
nomida edi. Bu erda qadimiy tillar chuqur o‘rgatilar edi. O.Shpengler nemis
faylasufi va XX asr tarix falsafasi kontseptsiyasining namoyandasi hisoblanadi.
1904 yilda Shpengler Garida “Geraklit falsafasining metafizik g‘oyasi” mavzusida
imtihon topshirib, gimnaziyada tabbiy fanlardan, matematika, tarix va nemis
tilidan dars berish huquqiga ega bo‘ldi. 1908 yildan 1911 yilgacha Gamburgdagi
Genrix Gerts gimnaziyasida dars beradi keyinchalik u bu ishni tashlab yozuvchilik
bilan shug‘illanadi.
Shpengler keyinchalik Myunxenga ko‘chib borib, u erda hech kim bilan
muloqotga kirishmay “Evrpoaning so‘nishi nomli mashhur asarining qoralama
variantini yozadi. Nihoyat bu kitobning birinchi jildi 1918 yilda nashr qilindi va u
muallifga shon–shuhrat keltiradi. 1919 yilda “Prusschilikva sotsializm” nomli
uncha katta bo‘lmagan asarini yozadi. 1922 yilda esa, “Yevropaning so‘nishi
asarining ikkinchi jildi nashrdan chiqadi.
1925 yilda Shpengler siyosatdan qatiy ravishda uzoqlashadi. U o‘z diqqatini
ilmiy faoliyatga qaratadi. Shpengler falsafaning metafizik masalalari to‘g‘risida
yakunlanmagan qisqa asarlar yozadi. Shu bilan bir qatorda Shpengler etnologiya,
masalalari bilan ham shug‘illandi. Bu faoliyat uni dunyoning yangi tarixini ishlab
chiqishga olib keladi. Uning bu g‘oyasi bir necha maqolalarida o‘z aksini topadi:
“Amerika madaniyati”, “Falak gardishi va uning dunyo tarixidagi ahamiyati”,
“Xristianlikning ikkinchi ming yilligida dunyo tarixi masalalariga oid lavhalarda
bu maqolalar birlamchi savollarda nomli to‘plamda nashr qilinadi.
Shpengler falsafasining markaziy mavzusi – tarix lekin tarix madaniyat orqali
tushuntiriladi. Har bir madaniyat aylanma harakatga ega, yani tug‘iladi, ravnaq
topadi va halokatga yuz tutadi. Yevropa madaniyati ham oxirgi uchinchi bosqichni

o‘z boshidan kechirmoqda. Tarix taqdirga o‘xshamaydi. Har bir madaniyat o‘z
qobig‘iga joylashgan boshqa madaniyatga o‘z yutuqlarini bera olmaydi. Shpengler
o‘zining tarixiy kontseptsiyasini yaratganda ko‘pgina falsafiy masalalrni ko‘taradi.
Jumladan, ijtimoiy – siyosiy muammolar ham o‘ziga xos ravishda madaniyat
tushunchasi orqali o‘z echimini topgan.
“Yevropaning so‘nishi” asari nashr etilishi nafaqat Germaniyaning turli
qatlamlari orasida, balki rus ziyolilari orasida ham katta qiziqish uyg‘otdi. Tarix
falsafasini yaratishda u mistik intuitsiyaga tayandi. Xuddi ana shu uslub unga katta
muvaffaqiyat olib keldi. “Yevropani so‘nishi” asrida Shpengler etiborini Yevropa
madaniyati taqdirini ochib berishga qaratilgan. Asarning boshlanishi u ” hali hech
kimning miyasiga tarixni tushunishdagi bunday inqilobiy fikr kelmagan”, - deydi,
u o‘zining tarixiy ta’limotini o‘zi bilgan ta’limotlarga qarshi qo‘ydi. Lekin ayrim
g‘oyalarni Nitsshe va Gyotedan olganligini tan oladi. Shpengler tabiat haqidagi
fanlarga ruh haqidagi fanlarni qarshi qo‘yadi. Tabiat va tarix faqatgina sube’ktning
ongidagina kechinmalaridagina o‘z voqeligini oladi. Mustaqil reallik sifatida ular
mumkin emas, faqat ruhdagina mavjud, yani subektsiz obekt mumkin emas”
subekt “umuman ongdir”, dunyo asosida “men” yotadi, ana shu “men”orqali u
o‘zini nomayon qildi. “Men” – yakka ong emas, balki xalq, madaniyat, insoniyat
va turli kechinmalar Shpenglerning asosiy g‘oyasi tarix, alohida yashirin
madaniyatlarning almashinuvidir. U tarixni uzluksiz jarayon sifatida inkor qiladi
va tarixiy taraqqiyotni ham inkor qiladi. Shpengler fikricha, G‘arb odami uchun
tarix butunlay o‘zgacha ko‘rinishga ega. Tarixning markazi “dunyo tarixining”
bitta kichkina sayyoradagi olti ming yilligini tashkil qildi. Shu manzara, Shpengler
takidiga mohiyatan, bizning uyg‘oq ongimiz mahsulidir. Shu asosda G‘arb ruhi
o‘zini anglaydi, shu zaruriy shakl orqali mavjudlikni mushohada qiladi.
Tarixni faqat his etish kerak, tarixda faqat yashash kerak. Shpengler uchun
tarixni bilish uslubi o‘xshashliklardir (anologya) shunday qilib qarixiy voqealarni
tahlil qilganda, ularning ichki qonuniyatlari, mantiqiy bog‘liqliklarini qidirmasdan
balki, o‘xshashlikni paralellarini topishga harakat qilish ana shu asosda tarixni
yaratish kerak.

Shpenglerning fikricha uni “Hayot falsafasi” namoyandalariga yaqinlashtiradi,
lekin shu bilan bir qatorda farqi ham bordir, yani tabiat bilan tarix ziddiyati
ularning obektlarida emas, balki bilish uslublarida farqlanadi. “Tabiat va tarix –
deb yozadi Shpengler – mana shu ikki qarama– qarshi uslub, o‘ziga borliqni
tartibga solishga urinadi. Agar har bir vujudga kelayotgan jarayonni mavjudlik
nuqtai nazaridan ko‘radigan bo‘lsak, borliq tabiatga aylanadi, imkoniy vujudni
zaruriy vujudga (jarayonga) bo‘ysundirsak tarix bo‘ladi, deydi Shpengler.
Jumladan tafakkur ishga solinsa, uning o‘lik tushunchalari va qonuniyatlari tabiatni
tushuntirishga harakat qiladi.
Ichki ishlarimizga, hissiyotimizga, intuitsiyamizga murojaat qilsak ko‘z
o‘ngimizda tarix namayon bo‘ladi. Tabiat tafakkur faoliyati natijasidir, bilish
oqibatidir. Tarix esa mushohada, intuitsiya natijasidir. Har bir madaniyatning
hayotini taqdir boshqaradi. Taqdirni Shpengler fikricha his qilish kerak. Agar kim
uni his qilmasa, tarix bilan shug‘illanmaslik, tabiatni bilishga o‘rganish mumkin
lekin tarixchi bo‘lib tug‘ilish kerak. Tarixchining kuchi shundan iboratki, u
ongsizlik darajasida tarix jarayonini instinktiv ravishda biladi, bunday uslubda har
qanday inson ham ishlay olmaydi.
Tarixning mazmuni uning ruhida namoyon bo‘ladi. Madaniyat ruhiyatning
tashqi ko‘rinishidir. Shpengler sakkizta madaniyatni sanab o‘tadi. Bular Xitoy,
Bobil, Misr, Hind, antik, arab, g‘arb va maya xalqining madaniyatidir. Rus
madaniyati haqida alohida etibor bilan gapiradi. Har bir madaniyat qaytarilmas,
o‘ziga xos va yagonadir. Har bir madaniyatning asosida o‘ziga xos ruhiyat yotadi.
Masalan antik madaniyatda – Apollon ruhiyati arab madaniyatida mistik
(afsungarlik) ruhiyati g‘arb madaniyatida – Faust ruhiyati yotadi.
Shpengler tarixchi va faylasuflarni butun dunyo tarixini “Qadimgi va yangi
davr” tarixiga ajratishlarni tanqid qiladi. Bu ajratish faqat g‘arb mamlakatlariga
xosligini Shpengler yozadi va shu erda G‘arb tarixchilarining Yevropa
markazchiligi tamoyilini tanqid qiladi.
Shpenglerning “Yevropaning so‘nishi” asari nafaqat tarix falsafasiga
bag‘ishlangan, unda siyosiy masalalar ham ko‘tarilgandir. U so‘z boshida shunday

yozadi: “ Bu kitobda kelajak tarixni aniqlashga harakat qilingan, vazifa shundan
iboratki, nihoyasiga etayotgan er yuzasidagi yagona madaniyatning, yani G‘arbiy
Yevropa madaniyatining taqdirini o‘rganishdir”. Muammo G‘arb halokati
sivilizatsiya masalasiga kelib taqaladi. U ko‘hna tarixning asosiy masalalaridan
biridir.
Har bir madaniyatning o‘z sivilizatsiyasi bo‘ladi. Sivilizatsiya eng oxirgi, eng
suniy holatdir. Sivilizatsiya eng madaniyatli insonlarga xosdir. Shpengler
sivilizatsiya haqida gapirib, shahar to‘g‘risida ham fikr yuritadi. Yani shahar
o‘zlikni yo‘qotishlik sifatida ruhiyatning o‘lishi sifatida paydo bo‘ladi.
“Madaniyat – ruhiyat, sivilizatsiya esa tafakkurdir” – deb yozadi Shpengler.
G‘arbda madaniyatdan sivilizatsiyaga o‘tish qadimda qadimda – VI asrda sodir
bo‘lgan. Shahar sivilizatsiyaning oqibatidir. Madaniyatli insonda quvvat inson
ichiga yo‘naltirilgan sivilizatsiya inikosida esa quvvat tashqariga yo‘naltirilgan.
Hayot imkoniyatni amalga oshirishdir, tafakkurli insonlarda imkoniyat cheksiz
kengdir. Shpengler qatiy ravishda umumdunyo tarixini inkor qiladi. U shunday
yozadi: “Insoniyat men uchun zoologik birlikdir”. Men G‘arbiy Yevropa
faylasuflarining fikrlarida insoniyat ravnaqi, maqsadi va yo‘llarini ko‘rmayapman.
Tarixni ananaviy tarzda qadimgi, o‘rta va yangi davrga bo‘lishni Shpengler juda
tor doiradagi provintsializmga kiritadi. Uning uchun yagona insoniyat tarixi yo‘q,
faqat alohida ajralgan madaniyatlar mavjuddir. Ular tasodifan paydo bo‘ladi,
rivojlanadi va halok bo‘ladi. Misoli dalada o‘sgan gul taqdirini boshidan kechiradi,
o‘simliklar, hayvonot olamiga o‘xshash morfologik organizmlar bo‘lgani kabi
tarixda ham xuddi shunday organizmlar mavjud, bu tarix morfologiyasi har bir
madaniy organizm uchun davr va bosqichlarni belgilaydi. “har qanday madaniyat –
deb yozadi Shpengler, - insondek hayot kechiradi. Ularning o‘z bolaligi, o‘smirligi,
o‘rta yoshi va qariligi bo‘ladi”.
Shpengler fikricha yagona falsafiy taraqqiyot yo‘li mavjud emas. Shu
jumladan turli madaniyat mutafakkirlari uchun yagona masalalar ham yo‘q. Sanat
asarlari, axloqiy tamoyillar kabi falsafiy masalalarni ham faqat o‘z dari ruhiyatida
aks ettiradi. Shuning uchun ham, - deydi Shpengler tabiat bilan ruhning ziddiyati

faqatgina bizning faylasuflarimizni qiziqtiradi. Boshqa madaniyat faylasuflari
uchun bu masala qiziqish ham uyg‘otmaydi, uni anglamadilar ham. Har bir masala
o‘z davrining faqat o‘z davrining inikosidir. Har bir shunday falsafa - deb yozadi
Shpengler - birinchi so‘zidan to ohirgi jumlasigacha mavhum mavzulardan o‘ziga
xos xususiyatlarigacha, tarixiy chegaralangan insoniyatning sof belgisidir, shuning
uchun ham ular o‘tkinchidir, ular o‘z hayotiy davriyligiga harakat tezligiga ega.
Har bir davrning o‘zining mavzusi bor ushbu mavzu faqat shu davr uchun
ahamiyatga egadir.
Paydo bo‘lgan madaniyatning taqdiri qanday bo‘ladi? qanday yo‘lni bosib
o‘tadi? Shpengler fikricha, bu yo‘l uch davrdan iborat. Birinchisi, eng uzundir. Bu
davr tayyorlov davridir, yani xaos (tartibsizlik) ning dastlabki holati, bolalik va va
kuchning to‘planishidir. Keyin madaniyat davri boshlanadi. Bu davr muayyan
madaniyatning berilgan ichki imkoniyatlarini yuzaga chiqarish va amalga
oshirishdir, suratli ijodiyotdir. Ana shu davrda hamma manaviy qadriyatlar
shakllanadi, diniy etqodi mustahkamlanadi, metafizik tizimlar tuziladi, sanatning
noyob sohalari, asarlari vujudga keladi.
So‘ngra, madaniyat o‘zining uchinchi oxirgi davriga qadam qo‘yadi – orqaga
ketish davri, yani sivilizatsiya davri boshlanadi. Bu davrda manaviy hayot so‘na
boshlaydi, diniy etiqod susayadi, falsafiy ta’limotlar yuzaki bo‘lib qoladi, sana’t
ham o‘ladi. Quruq ratsionalizm va materializm dunyoqarash asosini tashkil qiladi.
Hayotning tashqi tomonlari ichki ruhiyatni engib boradi.
Har bir madaniyat davri, hayoti, Shpengler fikricha 1000 yilni tashkil qiladi,
sivilizatsiyaning oxirgi davri 200-300 yilni tashkil qiladi. Har bir madaniyat, taqdir
taqozosi bilan bir xil davrni boshidan kechiradi. Shpenglerning tarix falsafasini
asosiy g‘oyasi shulardan iborat.
A.Toynbi kontseptsiyasi
Arnold Toynbi 1889 yilda dunyoga kelgan. U ham XX asr falsafasining yirik
vakillaridan biri hisoblanadi. U 33 yoshida Buyuk Britaniya ichki ishlar vazirligi
mahkamasida katta lavozimda ishlaydi. U shu paytda tarixiy jarayonni tadqiq

qilish dasturini tuzadi va “ tarix davrlari” nomli 12 jilddan iborat asosiy asarini
yozadi.
Toynbi dunyoviy tarixni harakatga keltiruvchi kuchli sivilizatsiyani
tug‘diruvchi va halokatga olib keluvchi imkoniyatlarni ochib berishni o‘z oldiga
maqsad qilib qo‘yadi. XX asrning boshlarida esa sivilizatsiyalar ham yo‘q bo‘lib
ketuvchi xususiyatga egaligi aniq bo‘lib qolgan edi. Jumladan birinchi jahon
urushi, kimyoviy qurollarning qo‘llanilishi, suv osti va samo urushlari, Xirosima
va Osventsim hodisalari fikrimizning dalili bo‘la oladi. Shunday davrda
madaniyatning tug‘ilishi, rivojlanishi va halokati dolzarb masalaga aylanadi.
Toynbi o‘z tadqiqotini rivoji va halokati dolzarb masalaga aylandi. Toynbi o‘z
tadqiqotini tarixiy jarayonning predmet chegarasini (hamma uchun tushunarli tilda)
aniqlab olishdan boshlaydi. U Angliyaning tarixiy yo‘lini o‘rganadi, va shunday
xulosaga keladiki, bunday birlik milliy davlat bo‘la olmasligini tasdiqlaydi. Buning
sababi, Angliyaning tarixi boshqa mamlakatlar tarixi bilan minglab sotsiomadaniy
rishtalar orqali chambarchas uzviy bog‘lanib ketgan edi, uni bu munosabatlardan
uzib olib, xolis o‘rganish bajarib bo‘lmaydigan vazifaga aylanadi. Shuning uchun
ham tahlil sifatida tarixchi yuqoriroq birlikni olishi zarur.
Toynbini tushunish uchun uni diniy faylasuf ekanligini xotirada tutish
lozimdir. Diniy xristianlik ongi uchun esa haqiqat mezoni tafakkurini ham, ilohiy
anglashni ham o‘z ichiga oladi. Shuning uchun Toynbi o‘z ijodida qatiy ilmiy
bilish hamda ratsional intuitsiya uslublaridan foydalangandir, u inson orqali
amalga oshadi, shu jihatdan uni bilish ilohiy anglashni talab qiladi. Ilohiy anglash
bo‘lganligi uchun tarix mazmunga egadir. Inson ana shu mazmunni egallashi shart.
Toynbi butun tarixni egallashni istaydi, shuning uchun ham xuddi shifokor
bemorining alohida organizmini o‘rgangandek, tarixni tashkil etuvchi qismlarini
tahlil qilishga kirishadi tadqiqotning maqsadi esa sotsiogenezning mexanizmini
ochib berishdan iboratdir. Bu mexanizm yuqori darajada umumiylikka ega bo‘lishi
kerakki, alohida sivilizatsiyalarni ham jumladan butun tarixni ham qamrab olsin.
Toynbi sotsiogenezisni harakatga keltiruvchi umumiy kuchni topish mushkulligini
anglab etadi. U ana shu kuchni qanday ishlash mexanizmini ochishga intiladi.

Toynbi sivilizatsiya genezisini uch komponentdan iborat deydi. Ular universal
davlat, dunyoviy cherkov va qabila harakati. Ana shu tuzilmaning mavjudligi
sivilizatsiyani tashkil qiladi. Biroq sivilizatsiyalar o‘z-o‘zidan shakllanmaydi.
Uning rivoji uchun o‘ziga xos tarixiy davr bo‘lishi shart. Bunday davrni Toynbi
“Chaqiruv va javob” deb belgilaydi. Garchi sivilizatsiya genezisida uch
komponentning xammasi mujassam bo‘lib, chaqiruv bo‘lmasa, u holda javob xam
bo‘lmaydi, natijada sivilizatsiya taraqqiy etmaydi.
Chaqiruv davri – shunday davrki, bunda jamiyat qandaydir xavf ostida
bo‘ladi. Chaqiruv turlicha bo‘lishi mumkin. Chaqiruv davrini qadimgi Yunoniston
shahar – davlatlari o‘z boshlaridan kechirganlar ular aholi soni o‘sib ketishi
oqibatida ozuqa maxsulotlarining kamayib ketishi va eroziya natijasida hosildor
erlarning qisqarib ketishidan azob chekkanlar. Shahar davlatlar (polislar) bu
chaqiruvga turlicha javob berganlar: ayrimlari (korinf, Xolkida) O‘rta er dengizi
qirg‘oqlarida yashovchi mahalliy aholini kaloniyalarga aylantirganlar: ayrimlari
(spartaliklar) harbiy yurishlar uyushtirib qo‘shni aholini bosib oldilar va va
o‘zlariga bo‘ysundirdilar, uchinchilari (Afina) qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
import qilib, hunarmandchilikni jadallik bilan rivojlantirishga kirishdilar. Shunday
qilib bitta chaqiruvga uch hil javob berishdi. Buning natijasida bir – biridan tubdan
farq qiladigan uch xil jamiyat va madaniyat tashkil bo‘ldi.
Jumladan, Avstriyaning rivoji, Toynbi fikricha, Turkiyaga qarshi turishga olib
keldi, Yevropaning forportiga aylandi. Daryolar o‘rtasidagi sivilizatsiyaning va
Misrning rivoji tabiat chaqiruviga javob tarzida shakllanadi – bu vaqti-vaqti bilan
daryoning toshib turishi bilan bog‘lanadi. Demak, yangi sivilizatsiya genezisining
asosi uchun chaqiruv davrining bo‘lishi majburiydir, usiz sivilizatsiyaning spontan
taraqqiyoti mutlaqo mumkin emas.
Shunday qilib, chaqiruv va javobning o‘zaro munosabatidan iborat bo‘lgan
tarix yo‘li abadiy ravishda turg‘unlik yoki halokat o‘rtasida harakat qiladi.
Chaqiruv va javob har bir madaniyatning tarixiga oiddir, ular doim bir birlari bilan
o‘rin almashdi. Toynbi madaniy genezisning universal kalitini topishga intilmaydi,
u ana shu genezisning ishlash mexanizimini o‘ziga xos mazmun bilan to‘ldiradi.

Toynbining sivilizatsiyasi ba’zi kamchiliklardan ham xoli emas. Unda qilingan
xulosalar yaxlitlikni tashkil qilmaydi. Shunday bo‘lsa ham, Toynbining tarix
falsafasi ochiq tizimdir va insoniyat dunyo hayotining har bir chaqiruviga javob
berishga qodirdir.
Demak, Toynbi madaniyat va insoniyat tarixini tsikllik (davriy) rivoji
g‘oyasini ilgari suradi. Uning fikricha, yagona dunyoviy tarixiy jarayon mutlaqo
bemanilikdir. Dunyoviy tarix, alohida mustaqil “sivilizatsiyalar” tarixidan iborat.
Sivilizatsiyalar esa o‘ziga xos madaniy tuzilmadir.Ular o‘z hayot yo‘llarida uch
davrni bosib o‘tadilar : shakllanadi, unib – o‘sadi, gullaydi va nihoyat halok
bo‘ladi. Boshqasining tuzilishi uchun o‘z o‘rnini bo‘shatib beradi.
Shpinglerdan farqli ravishda Toynbi shuni takidlaydiki, yani sivilizatsiyalarni
birlashtiruvchi holqa mavjuddir. Bu holqa insoniyatning manaviy kamol topishini
o‘z ichiga oladi. Shunday bo‘lsa ham, Toynbi Shpinglerning ko‘pgina g‘oyalaridan
foydalanadi. Lekin u professional tarixchi sifatida aniq yorqin dallilarga suyangan
holda o‘z nazariy umumxulosalarini bayon etadi.
Jahon rivojining zamonaviy kontseptsiyasi
Sobiq ittifoq va jahon sotsializm tizimining falokatga yuz tutishi bilan halqaro
hamjamiyatning geosiyosi strukturasi o‘zgardi. Xalqaro munosabatlarning ikki
buyuuk davlatni AQSh va Sobiq Ittifoqi o‘rtasidagi kuchlarning ayniqsa harbiy
sohadagi nisbiy mutanosibligiga kapitalistik va sotsialistik tizimlar o‘rtasida
dunyoni “sovuq urush” asosida qarama–qarshi bloklarga bo‘linishiga asoslangan
ikki ikki qutbli sistemasi barham topdi halqaro hamjamiyat halqaro
munosabatlarning yangi davriga – yangicha dunyoviy tartibotga qadam qo‘ydi.
Jahon siyosatshunosligida dunyoda yuzaga kelgan yangicha vaziyat to‘g‘risida
bahs–munozaralar avj ola boshladi.
“Tarixning intihosi (nihoyasi)” kontseptsiyasi
Mazkur munozaraga birinchilar qatori “tarixning intihosi” ta’limotining
asoschisi amerikalik siyosatshunos olim Frensis Fukuyama hisoblanadi. Uning
fikricha eng buyuk kommunistik davlat – Sovet Ittifoqining qulashi va ijtimoiy

tuzum sifatida sotsializm o‘z–o‘zidan barham topishi dunyoning bapolyar, yani
ikki qutbli tizm tugashi va ko‘pqutblilik holatiga o‘tishi bilan cheklanib qolmasdan
anana’viy, yani ijtimoiy manoda tarihning ham intihosiga etishini anglatadi. “Tom
manoda tarix yakuniga etdi: mafkuraviy evolyutsiya tugadi va boshqaruvning
so‘nggi shakli sifatida G‘arb liberal – demokratiyasining universiallashuvi
boshlandi”, - deb yozadi u. Dunyo endi liberal – demokratiya darajasiga etgan
tarixdan keyingi” xalqlar va hali “tarixda mavjud”, lekin rivojlanishning asosiy
maqsadi mutlaq g‘arblashish (vesternizatsiya) bo‘lgan hamda AQShda o‘zining
yorqin ifodasini topgan g‘arbona qadriyatlar orqali “tarixdan keyingi” mamlakatlar
hamjamiyatiga qo‘shilishidan iborat xalqlarga bo‘linadi. Aynan AQSh jahon
hamjamiyatiga etakchilik vazifasini va yangicha dunyoviy tartibot uchun
masuliyatni o‘z zimmasiga oluvchi yagona buyuk davlat sifatida ko‘rsatmadi.
Sivilizatsiyalar to‘qnashuvi kontseptsiyasi.
Siyosatshunos olimlardan yana biri bo‘lgan Amerikalik S.Xantington “sovuq
urush” tugaganidan so‘ng o‘zgargan dunyoda ijtimoiy madaniy jarayonlar
dinamikasini tushuntirishga zamonaviy dunyoda ixtiloflarning boshlanibgina
aniqlashaga yo‘naltirilgan yangi paradigmani yaratishga harakat qiladi. U
“sivilizatsiyalar to‘qnashuvi” modelini ilgari surdi.
Xantington fikricha, ilgari uch xil dunyodan – kapitalizm, sotsializm va
“uchinchi dunyo”dan tashkil topgan xalqaro sistema endi 8 ta asosiy: g‘arbona,
konfutsian, yapon, islom, induizm, provaslav – slovyan, Lotin Amerikasi va Afrika
sivilizatsiyalarini o‘z ichiga olgan yangi tizimga o‘tmoqda. Raqobat qiluvchi
harbiy bloklar uning fikricha ushbu sivilizatsiyalardan qaysi biriga tegishli ekanligi
bilan farqlanadi. Oxir – oqibat kishilar uchun siyosiy mafkura yoki iqtisodiy
manfaatlar emas, balki etiqod va oila, qon–qarindoshlik va ishonch, yani kishilar
o‘zlarini qanday anglashlari nima uchun kurashlari va halok bo‘lishlarini bilish
muhimroqdir. Ammo Xantington madaniy – tarixiy maktabning asoschilari
(Shpengler, Toynbi, Danilevskiy, Sarokinlardan farq qilib, sivilizatsion o‘zlikni
anglashning yangi mezonlarini ilgari surdi, xususan bu qurol – yarog‘, ayniqsa
ommaviy qirg‘in qurollarining tarqalishi, inson huquqlari va immigratsiya bilan

bog‘liq jahonshumil muammolarni uzil kesil hal etilishi edi. Sivilizatsiyalar
o‘rtasidagi chegara aynan shu muammolarning hal etilishiga qarab aniqlanadi.
Bunda G‘arb bir tomonda, qolgan sivilizatsiyalar yani qolgan dunyo esa, boshqa
tomonda joylashadi.
Xantington G‘arb sivilizatsiyasining yaxlit bir butunlik sifatida sistemalararo
ixtiloflar davriga nisbatan dahshatliroq fojea oldida turganligi haqidagi tezis bilan
chiqdi. Xantington kontseptsiyasiga binoan kelajakda geosiyosatdagi markaziy
muammo G‘arb va qolgan sivilizatsiyalar o‘rtasidagi ixtilof bo‘lib qoladi.
“Sivilizatsiyalar to‘qnashuvi jahon siyosatining belgilovchi omiliga aylanadi.
Sivilizatsiyalar orasidagi o‘tmish chizig‘i G‘arb va qolgan dunyo o‘rtasidagi
munosabatlar orqali o‘tadi” shundan kelib chiqib, u G‘arbdagi hukmron doiralarga
g‘arbiy sivilizatsiya chegaralarida, ayniqsa AQSh va Yevropa o‘rtasidagi
munosabatlarni mustahkamlash, boshqa mamlakatlar bilan munosabatlarda
G‘arbning manfaatlarini himoya qilish maqsadida ularning ularning
imkoniyatlarini qaytarish zarurligi haqidagi g‘oyalar bilan murojaat
qiladi.“Sivilizatsiya to‘qnashuvi” modeli tsivilizatsion bag‘rikenglikka rahna
soladi. U jahon jamoatchiligiga kelajakda g‘arb va boshqa mamlakatlar o‘rtasidagi
ixtilof geosiyosatning markaziy o‘q chizig‘i bo‘lib qolishligini isbotlashga
qaratilgan. Ushbu model nafaqat olimlar o‘rtasida turli mamlakatlar, xususan islom
dunyosidagi siyosiy doiralarida ham turlicha bazan salbiy munosabatga sabab
bo‘lmoqda. Masalan, Eron Islom Respublikasining sobiq prezidenti Sayyid
Muhammad Hotamiy tashabbusi bilan sivilizatsiyalar o‘rtasidagi muloqot masalasi
YUNESKOning 1999 yildagi sessiyasidagi va BMTning 2000 yildagi 53-bosh
assambleyasida muhokama etildi. Mazkur ming yillik sammitida XXI asr –
sivilizatsiyalararo muloqot asri, deb elon qilindi.
Bir qator G‘arb ayniqsa amerikalik olimlarning qarashlarida avj olgan
globalizm g‘oyalari, xususan, Ayru L.Strausning 1997 yilda nashr etilgan “Bir
qutblilik, yangicha dunyoviy tartibotning markazlashgan strukturasi va Rossiya”
maqolasida yangicha dunyoviy tartibotning “birqutblilik” kontseptsiyasi o‘z
ifodasini topdi. U xalqaro munosabatda zamonaviy tizimini majoziy manoda oddiy

yong‘oqqa qiyoslaydi. BMT va boshqa xalqaro tashkilotlaruning milliy qobig‘ini
tashkil etsa, ichidagi asosini – yadrosini qolgan dunyoni boshqarib turuvchi
buyuruq beruvchi markaz – G‘arb tashkil etadi. Butun tarixning ilgarilanma
harakatini u ko‘p qutblilik ikki qutblilik bilan almashinuvida ko‘radi. Shundan
kelib chiqib, u G‘arbni butun dunyoni boshqaruv markazi sifatida tavsiflovchi
kelajak dunyoning bir qutblili konseptsyasini yaratdi.
Birqutblilik, Straus fikricha, jahon tarixida yuksak salmoqqa ega bo‘lgan
industrial demokratiyalardan tashkil topadi va u doirasida AQSh boshqa
davlatlarga etakchilik qiladi.
Jahon hamjamiyatida birqutblilikning salmog‘i faqat uning yaqqol namoyon
bo‘lgan, iqtisodiy va texnologik salohiyati bilangina emas, balki qolgan
jamiyatlarning modernizatsiyasi g‘arblashtirish tomon borayotganligi bilan ham
belgilanadi, deydi Straus. Boshqacha qilib aytganda, birqutblilikning, yani
G‘arbning ustuvorligi, eng avallo, mafkuraviy omilga aynan esa liberalizm
mafkurasiga bog‘liq. AQShning sobiq davlat kotibi Zbignev Bjezinskiy ham
“sobiq ittifoqning mag‘lubiyati va parchalanib ketishi, AQShning yagona va
haqiqatda birinchi asl umumbashariy davlat sifatida g‘arbiy yarimshar
shohsupasiga tez suratlar bilan ko‘tarilishida yakunlovchi akkord bo‘ldi. Deb
takidlaydi. Aksaryat ilmiy va siyosiy doiralarda mazkur kontseptsiyaga, bir
maydonli, bir qutbli dunyo haqidagi mulohazalarga ilmiy jihatdan ham siyosiy
jihatdan ham etarlicha asoslanmagan nuqtai nazarlar sifatida tanqidiy munosabat
bildirildi.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan G‘arbning ayniqsa, AQShning hozirgi zamonda
keskinlashib borayotgan barcha umumbashariy muammolarni faqat o‘z
manfaatlaridan kelib chiqqan holda o‘zi xohlagancha hal etish “huquqini
asoslovchi kontseptsiyalardan tashqari bunday kayfiyatlardan ogoh bo‘lishlilik
g‘oyasini ilgari suruvchi ta’limotlar ham mavjud, xususan amerikalik tadqiqotchi
Pol Kenndi o‘zining “Buyuk davlatlarning ravnaqi va inqirozi” kitobida
“imperiyaning zo‘riqishi” nazariyasini ishlab chiqdi. U o‘z zimmasiga xalqaro
hayotni tashkil etish va yakka holda etakchilik qilish ma’suliyatini olgan hech bir

davlat bunday maqomni uzoq vaqtgacha saqlab tura olmasligini ko‘rsatib berdi.
bunday davlat o‘zining ichki kuchlarini eng avvalo, iqtisodiy hayotini barbod qildi
va oxir-oqibat oddiy davlat holatiga beixtiyor o‘tib qoladi. Fransuz tarixchisi
Emmanuel Todd “Imperiyadan so‘ng Amerikacha tizimning inqirozi haqida esse”
(2002) kitobida imperiyaning tarixi odatda, ta’lim sohasidagi, so‘ngra esa
iqtisoddagi yuksalishdan boshlanadi, deb yozadi. Ularning asosida harbiy kuch
shakllanadi. Lekin iqtisodiy baza torayib va qisqarib borgan sari, so‘nggi saqlanib
qoladigan narsa – harbiy mashina bo‘ldi. Sobiq Ittifoqda ana shunday bo‘lgan
hozir AQShda shunga o‘xshash holat yuz bermoqda.

Adabiyotlar:
1. O’zb e kiston R e spublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O’zb e kiston, 2011.
2. Davlat tili haqida (yangi tahriri). O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.:
O’zbekiston, 1997. – 22 b.
3. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. – T.: Sharq, 1997. – 63 b.
4. Ta'lim to’g’risida. O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.: O’zbekiston,
1989. – 30 b.
5. Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekistan davlatini
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2016. -53 b.
6. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2017 -484 b.
7. Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - Toshkent. 2017. - 28 b.
8. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy
ettirishning mustahkam poydevoridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
SHavkat Mirziyoevning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul
qilinganligining 25 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimidagi
ma’ruzasi. http://uza.uz .
9. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti SH.M.Mirziyoevning 2017 yil 19
sentyabr kuni Birlashgan Millatlar Tashkilot Bosh Assambleyasining 72-
sessiyasida so‘zlagan nutqi. http://uza.uz .
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoevning Oliy Majlisga
murojaatnomasi//22.12.2017. http://uza.uz .
11. Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1-24 jildlar. - Toshkent. O‘zbekiston,
1996-2016.
12. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - engilmas kuch. 2-nashr -
Toshkent.Ma’naviyat, 2016. -176 b.
13. Ahmedova M. tahriri ostida.Falsafa. -T.: OFMJ, 2006
14. Shermuhamedova N. A. Falsafaga kirish -T.: -Noshir, 2013. 460 b
15. Qo‘shoqov SH.S. Dialektika rivojlanish konsepsiyasi. – S., 2000. –B. 8 6 .
16. R.G.Collingwood. The Idea of History. Oxford University Press, England,
1994.
17. Ivin A.A. Vvedenie v filosofiyu istorii. M., 1997.
18. Barg M.A. Epoxi i idei. Stanovlenie istorizma. M., 1987.
19. Jo‘raev N. Tarix falsafasining nazariy asoslari. - T., Ma’naviyat, 2008.
20. A.Beruniy. Tanlangan asarlar. – T., Fan, 1968.
21. Berdyaev N.A. Smыsl istorii. M., 1990.
22. Blok M. Apologiya istorii ili remeslo istorika. M., 1986.
23. Veber M. Izbrannыe proizvedeniya. M., 1990.
24. Gegel G.V.F. Filosofiya istorii. Sochinenie 8-mi tomax. M.-L. 1932-1959.

XIX asr oxiri - XX asr tarix falsafasi

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)