Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 95.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XIX-XX asrlarda induktiv mantiqning yangi yo‘nalish sifatida vujudga kelishi

Купить
FALSAFA YO NALISHIʻ “Mantiq tarixi va nazariyasi” fanidan KURS ISHI Mavzu: XIX-XXasrlarda induktiv induktiv mantiqning yangi yo nalish ʻ sifatida vujudga kelishi XIX-XXasrlarda induktiv induktiv mantiqning yangi yo nalish sifatidaʻ vujudga kelishi Mundarija: Kirish I.bob. XIX-XX asrda induktiv mantiq taraqqiyotining asosiy bosqichlari va asosiy yo nalishlari ʻ 1.1. XIX-XX asrda induktiv mantiq taraqqiyotining asosiy bosqichlari 1.2. XIX-XX asr induktiv mantiqining asosiy yo nalishlari ʻ II.bob. Zamonaviy induktiv mantiq muammolari va yuksaltirish chora tadbirlari 2.1. Zamonaviy induktiv mantiq muammolari 2.2. XIX-XXasrlarda induktiv induktiv mantiqning yangi yo nalish sifatida ʻ yuksalishi Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar Kirish Bugun har kuni yangi induktiv mantiq shakllanmoqda. Taraqqiyot induktiv mantiqi, rivojlanish induktiv mantiqi va hokazo.... Va bu induktiv mantiq bundan qanday farq qilishini qanday aniqlashimiz mumkin va ular o'rtasidagi umumiy farq nimada yoki aksincha, ular bir xil - induktiv mantiq deb nomlanishi uchun qanday o'xshashlik bor? Induktiv mantiq nafaqat falsafiy, balki matematika fanidir. Zamonaviy dunyoda bir butunning bu ikki o'zaro bog'liq tomoni ajralib chiqdi. Agar bir tomondan qarasangiz, induktiv mantiq to‘g‘ri fikrlash qonuniyatlarini o‘rgatuvchi fan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, u bir-biri bilan erkin bog‘langan sun’iy tillar birikmasidan iborat bo‘lib, ular fanda rasmiy induktiv mantiqiy tizimlar deb ataladi. XIX-XX asr induktiv mantiqini o rganish mavzusining dolzarbligi shundanʻ iboratki, XIX-XX asr oxiriga kelib induktiv mantiq va tafakkur o rtasidagi bog liqlik ʻ ʻ muammosi ilm-fan chegarasida qoldi va bu holat yo qotishning asosiy sabablaridan ʻ biriga aylandi. induktiv mantiqqa jamoatchilik qiziqishi. Keling, ushbu muammoning ba'zi jihatlarini qisqacha ko'rib chiqaylik. Ushbu ishning maqsadi XIX-XX asr induktiv mantiqini o'rganishdir. Ushbu maqsadga erishish uchun biz quyidagi vazifalarni qo'yamiz: . XIX-XX asrda induktiv mantiqning rivojlanishini ko'rib chiqing; . XIX-XX asr induktiv mantiqining asosiy yo'nalishlarini o'rganamiz; . Keling, zamonaviy induktiv mantiq muammolarini tahlil qilaylik. Kurs ishining amaliy ahamiyati. Kurs ishi jarayonida ilgari surilgan fikrlardan, yondashuvlardan hamda samaradorligini ta’minlovchi Kurs ishi natijalaridan pedagogik fanlar bo‘yicha ma’ruzalar tayyorlash, qo‘llanmalar yaratish, shuningdek metodik tavsiyanomalar yaratishda, ish tajribalarini ommalashtirishda samarali foydalanishga xizmat qiladi. Kurs ishi ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: ish kirish, 2 bob, 4 bo‘lim, umumiy xulosalar va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan iborat I.bob. XIX-XX asrda induktiv mantiq taraqqiyotining asosiy bosqichlari va asosiy yo nalishlariʻ 1.1. XIX-XX asrda induktiv mantiq taraqqiyotining asosiy bosqichlari Induktiv mantiq nafaqat falsafiy, balki matematika fanidir. Zamonaviy dunyoda bir butunning bu ikki o'zaro bog'liq tomoni ajralib chiqdi. Agar bir tomondan qarasangiz, induktiv mantiq to‘g‘ri fikrlash qonuniyatlarini o‘rgatuvchi fan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, u bir-biri bilan erkin bog‘langan sun’iy tillar birikmasidan iborat bo‘lib, ular fanda rasmiy induktiv mantiqiy tizimlar deb ataladi. XIX-XX asrda formal induktiv mantiq o z rivojlanishini davom ettirdi. ʻ Matematik induktiv mantiq paydo bo'ldi, unda matematik rasmiylashtirish usuli va induktiv mantiqiy operatsiyalarning ma'lum diapazoni uchun ma'lum belgilar to'plami keng qo'llaniladi. Matematik induktiv mantiqning asosiy vakillari G.Frege, B.Rassel, B.Akerman kabi mutafakkirlar va boshqa olimlar edi. Matematika sohasidagi bir qator murakkab induktiv mantiqiy muammolar rasmiylashtirish va bayonotlarning o'ziga xos mazmunidan haddan tashqari abstraktsiyalash orqali hal qilindi. Ular elektron hisoblash mashinalarining ishlashi, dasturlash nazariyasi va boshqalarda qo'llanilishini topdilar. Rus matematiklari A.P. Kolmogorov, A.A. Markov, P.S. Novikov, M.V. Keldish zamonaviy matematik induktiv mantiqning rivojlanishiga katta hissa qo'shdi. Hozirgi vaqtda matematik induktiv mantiq tafakkurning tabiiy induktiv mantiqiy muammolarining barchasini hal qila olmaydi. Haqiqatni tasdiqlashga olib keladigan to'g'ri fikrning qonuniyatlari va shakllari haqidagi fan sifatida kognitiv funktsiya va metodologik rol an'anaviy induktiv mantiqda qoladi. Simvolik induktiv mantiqning rivojlanishiga J.Bul, O.de Morgan, G.Frej, K.Pirs va boshqalar kabi jahon olimlari katta ta sir ko rsatdilar.XIX-XX asrda ʼ ʻ matematik induktiv mantiq induktiv mantiqiy fandan mustaqil fanga ajratildi. XIX-XX asrning boshlarida klassik bo'lmagan induktiv mantiq g'oyasi paydo bo'ldi, uning ko'plab muhim qoidalarini mahalliy olimlar N.A. Vasilev va I.E. Orlov. XIX-XX asr o'rtalarida induktiv mantiqning yangi sohalari qo'shimcha ravishda rivojlandi. Kompyuter texnikasida rivojlanish kuzatildi, bu induktiv mantiqiy elementlar, induktiv mantiqiy bloklar va kompyuter qurilmalarini yaratishga olib keldi. Bu yo'nalishlar: induktiv mantiqiy sintez muammolari, induktiv mantiqiy dizayn va induktiv mantiqiy qurilmalar va kompyuter texnologiyalarini induktiv mantiqiy modellashtirish. XIX-XX asrning saksoninchi yillarida sun'iy intellekt sohasidagi tadqiqotlar tillar va induktiv mantiqiy dasturlash tizimlari asosida olib borildi. Algoritmlar va kompyuter dasturlarini tekshirish uchun teoremani isbotlashning avtomatlashtirilgan usullari, shuningdek, ko'rgazmali dasturlash usullari qo'llaniladigan maxsus tizimlar yaratildi. Shu bilan birga, ta'lim sohasida ham katta o'zgarishlar yuz berdi. Umumta’lim maktablarida shaxsiy kompyuterlardan o‘qish uchun foydalanila boshlandi, bu esa matematik induktiv mantiq elementlarini o‘rganuvchi informatika darsliklarini yozishga olib keldi. Bu induktiv mantiqiy sxemalar va kompyuter qurilmalari ishlashning induktiv mantiqiy tamoyillarini, shuningdek, kompyuterlar uchun induktiv mantiqiy dasturlash tamoyillarini tushuntirish va bilim bazalarini yaratish uchun predikat hisoblash tilini o'rganish bilan yangi informatika darsliklarini ishlab chiqish uchun zarur edi. Zamonaviy induktiv mantiq 19-asrning 2-yarmida boshlangan rasmiy induktiv mantiq taraqqiyotidagi bosqich nomlaridan biridir. - XIX-XX asr boshlari Shuningdek, induktiv mantiq taraqqiyotining bu bosqichi matematik induktiv mantiq va ramziy induktiv mantiq deb atalgan. Ushbu induktiv mantiqning matematika bilan qo'llaniladigan usullar bo'yicha o'xshashligi unga matematik nom berdi. Induktiv mantiqda induktiv mantiqiy tahlil qilish uchun maxsus yaratilgan, ta'bir joiz bo'lsa, "ramz orqali va ramziy" bo'lgan rasmiylashtirilgan tillardan foydalanish unga ramziylik ta'rifini beradi. Formalistik induktiv mantiqning yangi bosqichi an'anaviy induktiv mantiqqa qarama-qarshi qo'yilgan bo'lib, uning o'ziga xos xususiyati shundaki, u fikrlashning to'g'ri usullarini tavsiflashda oz sonli maxsus belgilar bilan to'ldirilgan oddiy yoki tabiiy tildan foydalangan. Matematik induktiv mantiq - bu matematik usul yordamida ishlab chiqilgan induktiv mantiq turi. Matematik induktiv mantiqning o'ziga xos xususiyati aniq sintaksis va formulalarning ma'nosini aniq belgilaydigan aniq semantikaga ega rasmiy tillardan foydalanishdir. Ushbu induktiv mantiqqa ehtiyoj XIX-XX asr boshlarida matematika asoslari jadal rivojlanib, to plamlar nazariyasi paydo bo lganligi,ʻ ʻ antinomiyalar kashf etilganligi, algoritm tushunchalari va matematika fanining boshqa chuqur va fundamental masalalariga oydinlik kiritilishi bilan bog liq edi. . Shunga ʻ qaramay, matematik induktiv mantiqning umuman fanga ta'siri uning matematik qo'llanilishi bilan tugamaydi, chunki faoliyatning barcha sohalarida to'g'ri fikrlash va o'z nuqtai nazarini isbotlash qobiliyati zarur. Shuning uchun matematik induktiv mantiq zamonaviy induktiv mantiqdir. Barcha matematika uchun universal til yaratish va bunday til asosida matematik dalillarni rasmiylashtirish g'oyasi 17-asrda ilgari surilgan. G. Leybnits. Ammo induktiv mantiqni algebralash bo'yicha birinchi ilmiy ishlar faqat 19-asrning o'rtalarida paydo bo'ldi. Ularning mualliflari J. Bull va O. de Morgan edi. Bu tilni matematika asoslari masalalariga qo llashning real imkoniyati G.Frege va C.Pirslar ʻ induktiv mantiq algebrasi tiliga predikatlar, ob yektiv o zgaruvchilar va ʼ ʻ kvantlovchilarni kiritganlaridan keyin paydo bo ldi. ʻ Hukmning qandaydir aniq tilda ishlab chiqilishi induktiv mantiqda matematik usullardan foydalanishga olib keldi. Aniq tillar sintaksis va semantika deb ataladigan ikkita asosiy jihatga ega. Sintaksis, formulalar deb ataladigan narsa, til ob'ektlarini qurish qoidalari to'plamidir. Semantika - bu formulalarni tushunishni tavsiflovchi va ba'zi formulalarni to'g'ri, boshqalarni esa yo'q deb hisoblash imkonini beradigan konventsiyalar to'plami. Matematik induktiv mantiqda asosiy rollardan birini hisobning deduktiv nazariyasi tushunchalari bajaradi. Muayyan formulalarni chiqarish mumkin bo'lgan deb belgilashga yordam beradigan xulosa chiqarish qoidalari to'plamiga hisob deyiladi. Barcha xulosa qoidalari bo'lingan ikkita sinf mavjud. Muayyan formulalarni hosila sifatida to'g'ridan-to'g'ri kvalifikatsiya qiluvchi birinchi xulosa qoidalari aksiomalar deb ataladi. Ikkinchisini nomaqbul deb hisoblash mumkin. Hisoblashning semantik mosligi va semantik to'liqligi tushunchasining ifodasi hisobning kinematikaga kiritilishiga olib keladi. Agar tilda hisobdan olinishi mumkin bo'lgan har qanday formula aniq bo'lsa, hisob semantik jihatdan tilga mos keladi. Agar tildagi har qanday to‘g‘ri formulani chiqarish mumkin bo‘lsa, unda bunday hisob tilda semantik jihatdan to‘liq deyiladi. Induktiv mantiqiy (deduktiv) xulosa chiqarishning asosi bo‘lgan induktiv mantiqiy bog‘lanish va munosabatlar matematika tilidan foydalanib, matematik induktiv mantiq tomonidan o‘rganiladi. Matematik induktiv mantiqda ko'rib chiqiladigan ba'zi tillar semantik jihatdan to'liq va mos hisob-kitoblarga ega. Shunday qilib, ma'lumki, induktiv mantiqshunos K.Gödel birinchi tartibli predikatlar uchun klassik predikatlar hisobi semantik jihatdan to'liq va semantik jihatdan klassik induktiv mantiq tiliga mos bo'ladi, degan natijaga erishdi. Boshqa tomondan, ko'plab tillar mavjud, ular uchun semantik jihatdan to'liq va semantik jihatdan mos hisob-kitoblarni amalga oshirish mumkin emas. Formal arifmetika tili uchun semantik jihatdan to‘liq va semantik foydalanish mumkin bo‘lgan hisobning mumkin emasligini bildiruvchi Gödelning to‘liqsizlik teoremasi buning klassik natijasidir. 1 Shuni ham ta'kidlash mumkinki, amalda ko'pgina elementar induktiv mantiqiy operatsiyalar ko'pchilik zamonaviy mikroprotsessorlarning ko'rsatmalar to'plamining majburiy qismidir va shunga mos ravishda dasturlash tillariga kiritilgan. Bu zamonaviy axborot texnologiyalari darsliklarida keltirilgan matematik induktiv mantiq usullarining eng muhim amaliy qo'llanilishidan biridir. 8 Matematik induktiv mantiqning asosiy tarmoqlari: 1 Demidov I.V. Induktiv mantiq. Yuridik shaxslar uchun darslik. Universitetlar. - M.: Yurisprudensiya, 2007 yil - induktiv mantiq algebrasi yoki gaplar algebrasi - gaplar ustida induktiv mantiqiy amallar bajariladigan matematik induktiv mantiq bo'limlaridan biri. Ikkilik yoki ikkilik deb ataladigan induktiv mantiq qo'llaniladi, bu erda bayonotlar faqat to'g'ri yoki yolg'on bo'lishi mumkin, u, masalan, uchlik induktiv mantiqdan qanday farq qiladi. Taklif mantig'i, shuningdek, taklif induktiv mantiqi yoki taklif hisobi deb ataladi, ramziy induktiv mantiqning oddiylardan tashkil topgan murakkab bayonotlar o'rtasidagi munosabatlarni o'rganadigan bo'limidir. Uning predikat induktiv mantiqidan farqi shundaki, oddiy gaplarning ichki tuzilishi ko‘rib chiqilmaydi, faqat bog‘lanishlargina, ular yordamida oddiy gaplar murakkab gaplarga birlashtiriladi va bu qanday tartibda sodir bo‘lishi hisobga olinadi. 6 Taklif induktiv mantiqini klassik nol tartibli induktiv mantiq sifatida aniqlash mumkin. Taklif mantig'i eng oddiy induktiv mantiq bo'lib, muhim va keng qo'llanish doirasiga ega bo'lishiga qaramay, hukmlarni o'rganish uchun juda cheklangan vositalarga ega. isbot nazariyasi - rasmiy matematik ob'ektlar ko'rinishidagi dalillarni taqdim etadigan matematik induktiv mantiqning tarmoqlaridan biri. U matematik usullar yordamida tahlil qiladi. Tasdiqlar odatda rasmiy tizimlarning aksiomalari va xulosa chiqarish qoidalariga muvofiq tuzilgan ro'yxatlar va daraxtlar kabi induktiv ravishda aniqlangan ma'lumotlar tuzilmalari shaklida beriladi. Biz xulosa qilishimiz mumkinki, isbotlar nazariyasi modellarning semantik nazariyasidan farqli o'laroq, sintaktikdir. Isbot nazariyasi modellar nazariyasi, aksiomatik to'plamlar nazariyasi va hisoblash nazariyasi bilan birgalikda matematikaning to'rtta ustunidan biridir. modellar nazariyasi - rasmiy tillar va ularning talqinlari yoki modellari o'rtasidagi bog'liqlikni o'rganadigan matematik induktiv mantiq bo'limlaridan biri. Model nazariyasi birinchi marta bu nomni 1954 yilda oldi. Tarski, Maltsev va Robinson kabi olimlar bu nazariyani mustaqil ravishda ishlab chiqdilar. Modellar nazariyasining asosiy yo‘nalishi rasmiy tilga to‘g‘ri keladigan sintaksis va bu til orqali qisman tavsiflanishi mumkin bo‘lgan matematik tizim bo‘lgan semantika o‘rtasidagi natijaviy bog‘lanishlarni o‘rganishdan iborat. Ushbu modellar nazariyasi algebra va matematik induktiv mantiq kabi fanlar bilan bog'liq bo'lgan matematik muammolarni hal qilishning mavjud yondashuvlarini o'rganish natijasida paydo bo'ldi. Ushbu yondashuvlar uzoq vaqtdan beri mavjud bo'lib kelgan, ammo hali hech kim tomonidan bitta induktiv mantiqiy-falsafiy paradigma doirasida o'rganilmagan. Evklidning chiziqlar parallelligi haqidagi beshinchi postulati bilan bog'liq muammo bu kontekstda tabiiy misoldir. Ko'p asrlar davomida matematiklar uning haqiqatini isbotlay olmadilar, nihoyat, 19-asrda Bolyai va Lobachevskiy Evklid bo'lmagan geometriyani yaratdilar va shu bilan parallelizmning bu postulati na isbotga, na rad etishga ega ekanligini isbotladilar. Bu shuni anglatadiki, modellar nazariyasi nuqtai nazaridan beshinchi postulatsiz aksiomalar tizimi geometriyani amalga oshirishning bir nechta variantlarini, ya'ni bu holda bir nechta turli modellarni nazarda tutadi. Yuqoridagilardan xulosa qilishimiz mumkinki, modellar nazariyasi matematik induktiv mantiqdan, universal algebradan, to'plamlar nazariyasidan olingan ma'lumotlarni umumlashtirish va kengaytirish sifatida vujudga kelgan. Shunday ekan, modellar nazariyasining dastlabki asoslari uning rasmiy ochilishidan oldin ham paydo bo'lgan deb aytish mumkin. Birinchi natijalardan biri Lyovenxaym-Skolem teoremasi hisoblanadi (1915). Keyingi yirik yutuq Gödel (1930) va Maltsev (1936) tomonidan isbotlangan ixchamlik teoremasi bo'ldi. induktiv mantiq deduktiv falsafiy 1.2. XIX-XX asr induktiv mantiqining asosiy yo nalishlariʻ 1991 yilda induktiv mantiq, metodologiya va fan falsafasi bo'yicha IX Xalqaro kongress bo'lib o'tdi. Zamonamizning yirik olim va induktiv mantiqshunoslaridan biri G. fon Rayt “XX asrda induktiv mantiq va falsafa” mavzusida ma’ruza qildi. Bu ma’ruzasida u formal induktiv mantiqning asrimiz falsafasida tutgan o‘rniga baho berishga harakat qildi. Mashhur olim bu yerni juda yuqori baholagan. Biroq, uning yakuniy xulosasi juda kutilmagan edi. U shunday dedi: "Menimcha, 21-asrda falsafaning etakchi tarmoqlari orasida induktiv mantiqqa o'rin bo'lmaydi". Yigirma birinchi asrning boshlarida quyidagi paradoks aniqlandi: postindustrial iste'mol jamiyatida deintellektualizm, absurdizm, irratsionalizm va antikulturaning kuchli hujumi induktiv mantiq fanining to'liq kuchsizlanishiga olib keldi. XX asrda katta nazariy taraqqiyot. Induktiv mantiq sohasidagi faylasuflar uchun bu oldindan aytib bo'ladigan bo'lib chiqdi, ammo ba'zilar uchun induktiv mantiqiy hamjamiyat va umuman fan sifatida induktiv mantiq resurslari 21-asr boshlari madaniyatidan deyarli butunlay yo'q bo'lib ketganligi mutlaqo kutilmagan tarzda ma'lum bo'ldi. asr. madaniyatda o'zining muhim va shubhasiz o'rnini egallay olmadi . Bir qarashda juda oddiy savol - nima uchun induktiv mantiqsiz qilolmaysiz, butun dunyodagi induktiv mantiqchilar batafsil javob bera olmadilar. 21-asr boshlarida induktiv mantiqning fan sifatidagi madaniy nufuzining tez pasayib borishi, uning sivilizatsiya ma naviy panoramasidagi o z o rnini yo qotishi hodisasini chuqur nazariy-uslubiy ʼ ʻ ʻ ʻ tushunish zarur. Endi savol tug‘iladiki, insoniyat madaniy merosining asosi bo‘lmish induktiv mantiq fani mana shunday halokatli vaziyatga tushib qolganmi, hatto shundayligicha saqlanib qoladimi? Aytilganlarni umumlashtirish uchun biz quyidagilarni ta'kidlashimiz mumkin: Ko'p sonli faylasuflar va induktiv mantiqchilar induktiv mantiq odamlarni to'g'ri fikrlashga o'rgatmasligi kerak deb hisoblashadi. Va bu quyidagi noqulay tartibni keltirib chiqaradi: Induktiv mantiqshunoslar va induktiv mantiqning ahamiyati pasayib, umuman jamiyatda, madaniyatda va xususan, ilmiy jamoatchilikda induktiv mantiqni keraksiz va befoyda ilm degan qarashlar kuchaymoqda; “fashistik fikrsizlik jamiyati”ni yaratishga qaratilgan ijtimoiy va geosiyosiy tendentsiyalarning kuchayishi kuzatilmoqda: induktiv mantiq nazariy jihatdan mavjud, lekin uning haqiqiy harakatlari mavjud emas; o'quv rejalarida induktiv mantiqqa ajratilgan o'quv soatlarining qisqarishi boshlandi, bu esa o'quv fanlari doirasida induktiv mantiq o'rni barqarorligining zaiflashishiga olib keldi; Talabalar tomonidan induktiv mantiq kursini o'zlashtirishda ob'ektiv qiyinchilik kuchaymoqda, o'qituvchilarda ham, talabalarda ham induktiv mantiqqa qiziqish yo'qoladi. 2 . Haqiqiy ijtimoiy istiqbollari nuqtai nazaridan, "induktiv mantiqchilar uchun induktiv mantiq" pozitsiyasi boshi berk ko'chadir, ammo shuni ta'kidlash mumkinki, rasmiy induktiv mantiqning ko'plab texnikalari va usullari ularni har qanday odamning hayotida qo'llashi uchun juda zarurdir, garchi birinchi qarashda ular juda absurd ko'rinadi . Bu yerda gap formal induktiv mantiq fanidan topshiriqlar, misollar, nazariy hisob-kitoblardan foydalangan holda shaxsning muloqot madaniyatining zaruriy malakalarini egallashi haqida bormoqda. Bu erda taqqoslash mumkin. Kundalik hayotda biz tez-tez yuz kilogramm ko'tarishimiz shart emas. Ammo bu sport zalida og'irliklarni ko'tarishda tavsiya etiladi! Bu hayotda kerak bo'lmaydi, deyish juda o'ylamasdan. Biroq, bu hayotda induktiv mantiqqa bo'lgan ehtiyojni oqlashda yagona dalil emas. Induktiv mantiqning yangi modellari va yo'nalishlarini ishlab chiqish va induktiv mantiqning o'ziga xos amaliy vazifalarini e'tiborsiz qoldirmaslik kerak, induktiv mantiqni birlashgan nazariy, falsafiy va amaliy narsa deb hisoblamaslik kerak, rasmiy bilimlarning uslubiy vositalarini takomillashtirish haqida savollar bermasdan bo'lmaydi. induktiv mantiqning o'zi va boshqalar. 2 Voishvillo E.K., Degtyarev M.G. Induktiv mantiq. - M .: VLADOS-PRESS, 2005. - 528 p. II.bob. Zamonaviy induktiv mantiq muammolari va yuksaltirish chora tadbirlari 2.1. Zamonaviy induktiv mantiq muammolari Induksiyani asoslash muammosi antik davrning induktiv ta’limotida vujudga kelgan. Ba'zan aniq shakllantirilmagan, ammo u ko'tarilgan va hatto hal qilingan. Demokrit qonuni doirasida muammo "propedevtik skeptitsizm" deb ataladigan shaklni oldi. Suqrot va Platonda u o z dialektikasining mantiqiy va uslubiyʻ (Aflotunda hatto ontologik) tomonlarini ajratib ko rsatishda namoyon bo ldi. ʻ ʻ Bunday farqlanish, ammo aniqroq va ongliroq Tarixda an'anaviy deb ataladigan o'sha induktiv mantiq tadqiqotchilari D. Yumning formulasida induksiyani asoslash muammosi bilan tanish. Ushbu muammoning asosiy mazmunini savol shaklida ifodalash mumkin: induktiv xulosalarga tayanish zarurligini oqilona asoslash mumkinmi? Yumning bu savolga salbiy javobi uning hodisalar o'rtasidagi sababiy bog'liqlik haqidagi har qanday taklifda ta'kidlangan zaruratni asoslash masalasiga shubha bilan munosabatda bo'lishiga asos bo'ldi. Faqat sabab-oqibat munosabatlari, Yumning fikricha, shunday" "...bizni hislar chegarasidan tashqariga olib chiqishi mumkin bo'lgan va bizni bizga ko'rinmaydigan yoki sezilmaydigan narsalar va narsalar bilan tanishtiradi. Biroq, faylasuf to'g'ri ta'kidlaganidek, sabab va oqibat munosabatlari bitta holatda ham mantiqiy zarur, na kuzatilishi mumkin emas.Sabbiylikni zaruriy bog'liqlik sifatidagi g'oyaga kelish uchun faqat takroriy tajribaga tayanish kerak, shuning uchun. alohida holatlarni ko‘rib chiqamiz. Bu yerda Yum induksiyani oddiy sanab o‘tish orqali tahlil qilishga yaqin keladi, lekin aynan shu narsa shotland faylasufining sababiy bog‘liqlikka nisbatan skeptik munosabatini belgilaydi... Shunday qilib, D. Yum yozadi: «... ko‘rgazmalilik bo‘lishi mumkin emas. Biz tajribada hali uchramagan holatlar tajribadan tanish bo‘lgan holatlarga o‘xshashligini isbotlovchi dalillar” .Yoki: “... kelajak o‘tmishga o‘xshash degan taxmin hech qanday dalillarga asoslanmagan, faqat odatlardan kelib chiqadi, bu bizni kelajakda biz o'rganib qolgan ob'ektlar ketma-ketligini kutishga majbur qiladi". Xyumning skeptitsizmi unga induksiyani asoslash muammosini aniq shakllantirishga imkon berdi. vaqt falsafada "haqiqiy janjal" deb e'lon qilindi. 20-asr davomida olib borilgan ko'p yillik munozaralar ba'zi faylasuflarni "janjal" ni zamonaviy rasmiy mantiq yordamida hal qilib bo'lmaydi, shuning uchun induksiyani asoslash muammosini ilmiy asossiz deb e'lon qilish orqali butunlay qochish kerak degan xulosaga keldi. Shu bilan birga, ilmiylik deyarli empirizmning sinonimi sifatida ta'riflangan, garchi I. Kant empirik ekanligini allaqachon tushungan. Yumning sabab munosabatlarini tanqid qilish bilan induksiyani oddiy sanab o‘tish orqali tahlil qilish o‘rtasidagi bog‘liqlik bir qator tadqiqotchilar tomonidan qayd etilgan. Buni, masalan, Keyns o'zining "Ehtimollik haqidagi risola"sida va Reyxenbax "Ehtimollar nazariyasi"da ta'kidlagan. Keyns, xususan, shunday deb yozgan edi: “Humning tanqidiy skeptitsizmi odatda sabab-oqibat bilan bog'liq, lekin uning hujumlarining haqiqiy ob'ekti induktiv dalildir - o'tmishdagi xususiyliklardan kelajakdagi umumlashtirishga bo'lgan xulosadir” Hodisalar, ya’ni o‘z-o‘zidan narsalarning mohiyatini ilmiy bilish uchun aprior asoslarni topishga bo‘lgan Kantning intilishi mana shu yerdan kelib chiqqan. Induksiyani asoslash muammosi empirizm uchun alohida ahamiyatga ega, chunki bu yo‘nalishning butun metodologiyasining qonuniyligi uning yechimiga bog‘liq.“U hal qilinmaguncha,-deydi Biroq, “Dialektik-materialistik falsafa nuqtai nazaridan, induksiyani asoslash muammosi holatiga bunday baholar ochiq-oydin bo‘rttirilgandek ko‘rinadi.Ular gnoseologik xarakterdagi bir qator noto‘g‘ri asoslarga va, avvalo, taxminlarga asoslanadi. bilishning individual usullarini sof nazariy va bundan tashqari, alohida asoslash imkoniyati.Bu faraz ham klassik, ham zamonaviy burjua metodologiyasining umumiy boshlang‘ich asosini tashkil etadi, empirik va ratsionalistik yo‘nalishlar vakillari teng taqsimlaydi”. Induksiyani asoslash muammosi induktiv mantiqning predmeti, vazifalari va maqsadlarini aniqlash uchun fundamental ahamiyatga ega. An'anaga ko'ra, masalan, Bekon va Millning eliminativ induksiyasi tushunchalari induktiv hisoblanadi. Induktiv mantiq R.Karnap, I.Levi va boshqa ko plab tizimlarni o z ichiga oladi.ʻ ʻ Mantiq tarixida mavjud bo'lgan induksiyaning asosiy tushunchalarini ham qamrab olish juda qiyin, ammo ularning barcha xilma- xilligini qamrab olish shunchaki mumkin emas. Ushbu muammoni hal qilish majburiy vazifadir, chunki ikkinchisi deduktiv mantiq bilan solishtirganda induktiv mantiqning o'ziga xos xususiyatlari, induktiv natijani aniqlash, bilim metodologiyasi va nazariyasi bilan bog'liqligi va boshqalar bilan uzviy bog'liqdir. Bu induksiyani asoslash muammosiga yechim izlash bo'lib, u har doim texnik vositalardan boshlab, uslubiy va falsafiy tamoyillargacha bo'lgan eng katta o'zgarishlarni aniqladi Induktiv mantiq Qadimgi Yunonistonda shakllana boshlagan. Biroq, faqat Uyg'onish va yangi davrda eksperimental tabiatshunoslikning jadal rivojlanishi induktiv mantiqning rivojlanishiga olib keldi. "Yangi organon" kitobida F.Bekon (1561-1626) "kashfiyot jadvallari" yaratish, hodisalar o'rtasidagi sabab-oqibat munosabatlarini o'rnatish deb ataladigan usullarga asos solgan. F.Bekonning induktiv usullari keyinchalik J. St. Tegirmon, shuning uchun ular "Bekon-Tegirmon usullari" deb ataladi. Induksiyaning rivojlanishiga rus mantiqshunoslari M.Karinskiy va L.Rutkovskiylar ham katta hissa qo‘shdilar. Zamonaviy mantiq doirasida ehtimollar nazariyasi yordamida induktiv xulosa chiqarish masalalari ishlab chiqiladi. Induktiv (lotincha induktsiya - yo'l-yo'riq) - bu sinfning ba'zi ob'ektlari (to'plam elementlari) ga tegishli atributga asoslanib, atributning sinfning barcha ob'ektlariga tegishliligi to'g'risida xulosa chiqariladigan xulosa ( to'plam elementlari). Induktiv xulosa deganda ma'lum binolardan umumiy xulosaga mantiqiy o'tish tushuniladi [1]. Induktiv xulosalarning o'ziga xos xususiyati shundaki, haqiqiy binolarda mavjud bo'lgan bilimlarni umumlashtirib, biz har doim ham to'g'ri bo'lmagan xulosaga erishamiz (ba'zi hollarda, binolarning o'ziga xos mazmuniga qarab, u noto'g'ri bo'lib chiqishi mumkin). Shuning uchun ular faqat ishonarli va ehtimollik xususiyatiga ega. Induktiv xulosalarning asosiy vazifasi umumiy hukmlarni olishdir. Ular o'z tabiatiga ko'ra kundalik amaliyotning eng oddiy umumlashmalarini, fandagi empirik umumlashmalarni, fanning umuminsoniy qonuniyatlarini ifodalovchi umuminsoniy hukmlarni ifodalashi mumkin. Induktiv xulosa, har qanday boshqa kabi, binolar va xulosadan iborat. Induksiyadagi binolar - bu alohida faktlar, alohida ob'ektlar yoki ob'ektlar va hodisalar guruhi to'g'risidagi mulohazalar. Xulosa - bu ob'ektlar yoki hodisalarning bir sinfi to'g'risidagi hukm. Masalan, K sinfiga S 1 , S 2 , S 3 ... S n ob'ektlari kirsa va ularning har biri P belgisiga ega bo'lsa, u holda binolardan "S 1 P belgisiga ega", "S 2 belgisi mavjud. P”, “S 3 ning P xususiyati bor”, “S n ning P xarakteristikasi bor”, “Hamma S ning P xususiyati bor” degan xulosa chiqariladi. Induksiyaning mohiyati va xususiyatlari uni deduktiv fikrlash bilan solishtirish orqali yaxshi ochib beriladi. Birinchidan, induksiya va deduksiya o'rtasidagi farq xulosa yo'nalishida yotadi. Deduktiv xulosalarda xulosa umumiydan xususiyga va individualga, induktiv xulosalarda - individual va xususiydan umumiyga, faktlardan - umumlashtirishga qaratilgan. Ikkinchidan, induksiya deduksiyadan xulosasining qattiqligi bilan farq qiladi. Deduktiv xulosalar (chiqarish qoidalariga bo'ysungan holda) ishonchli bilim beradi, ulardagi xulosa majburiy ravishda amalga oshiriladi. Induksiyada xulosa binolardan kelib chiqishi shart emas. Induksiya, bitta turdan tashqari, ehtimollik xulosasini keltirib chiqaradi. Uchinchidan, induksiya va chegirma o'rtasidagi farq binolarning miqdori va sifatiga bog'liq. Deduktiv fikrlashda binolar soni odatda cheklangan. Induktiv xulosalarda binolar soni umumlashtiriladigan narsalar soniga qarab belgilanadi. Deduktiv xulosalarda umumiy va xususiy hukmlar asos vazifasini bajaradi. Induksiyada binolar bitta taklifdir. O'rganish xususiyatiga ko'ra, to'liq va to'liq bo'lmagan induksiya farqlanadi . Keling, ushbu induksiya turlarining asosiy mazmunini ko'rib chiqaylik. To'liq induktsiya - bu ma'lum bir atributning ma'lum bir to'plamning har bir ob'ektiga tegishli ekanligi aniqlanadigan va shu asosda ushbu xususiyatning butun to'plamga tegishliligi to'g'risida xulosa chiqariladigan xulosa. Masalan, o'qituvchi talabalarni chaqirib, ularning har biri sinfda borligiga ishonch hosil qilgandan so'ng, barcha o'quvchilari darsga o'z vaqtida kelganligini qayd etganda, u to'liq induksiya "mexanizmi" dan foydalangan holda fikr yuritadi. . To'liq induksiya bo'yicha xulosa ma'lum sinfning har bir predmetini o'rganish asosida umumiy hukm shaklida amalga oshiriladi. Agar binolar to'g'ri bo'lsa, to'liq induksiyadagi xulosa haqiqiydir. 3 To'liq induksiya ma'lum bilimlarni beradi. Elementlar soni cheklangan va oson ko'rinadigan ob'ektlar sinfi haqida gapirganda, uni ishlatish mumkin. To'liq induksiya ilmiy bilimlarning ko'p sohalarida, sotsiologiya, statistika, matematika, huquq va boshqalarda qo'llaniladi. To'liq induksiyaning alohida ishi sudlanuvchining aybini sud majlisida sudyalar tomonidan bir ovozdan tan olinishi deb hisoblanishi mumkin. Ishning mazmuni bilan tanishib, guvohlarning ko'rsatmalari, prokuror, advokat nutqi va sudlanuvchining so'nggi so'zini eshitgandan so'ng, sudyalarning har biri ayblanuvchining ijtimoiy xavfli qilmishini isbotlangan deb topishi mumkin. , va keyin bir ovozdan uning aybi haqida qaror qabul qiladi. 3 Bazhanov V.A. Rossiya va induktiv mantiq tarixi. - M.: Kanon+, 2007. - 336 b. To'liq induksiya ishonchli xulosalar berishi sababli, u sud amaliyotida juda keng qo'llaniladi. Shunday qilib, Rossiya Federatsiyasi Jinoyat-protsessual kodeksining 73-moddasida jinoyat protsessida isbotlanishi kerak bo'lgan holatlar ro'yxati keltirilgan: 1) jinoyat sodir etilgan voqea (vaqt, joy, jinoyat sodir etish usuli va boshqa holatlari); 2) shaxsning jinoyat sodir etishdagi aybi, uning aybining shakli va sabablari; 3) ayblanuvchining shaxsini tavsiflovchi holatlar; 4) jinoyat natijasida yetkazilgan zararning xususiyati va miqdori; 5) qilmishning jinoiyligi va jazolanishini istisno qiluvchi holatlar; 6) jazoni yengillashtiruvchi va og‘irlashtiruvchi holatlar; 7) jinoiy javobgarlik va jazodan ozod qilishga olib keladigan holatlar. Isbotlash predmetiga kiruvchi holatlarning har birini o‘rganish asosida ijtimoiy xavfli qilmish sodir etish faktining mavjudligi yoki yo‘qligi, uni sodir etgan shaxsning aybi va boshqa muhim bo‘lgan holatlar to‘g‘risida xulosa chiqariladi. ishni to'g'ri hal qilish uchun belgilangan. Biroq, ko'p hollarda biz empirik faktlar bilan shug'ullanishimiz kerak, ularning xilma-xilligi cheklanmagan yoki hozirda bevosita o'rganish uchun mavjud emas. Bunday hollarda ular to'liq bo'lmagan induksiyadan foydalanishga murojaat qilishadi, bu amalda to'liq induksiyaga qaraganda ancha keng qo'llaniladi. To liq bo lmagan induksiyaʻ ʻ deganda ma lum bir xususiyat o rganilayotgan ʼ ʻ to plamning barcha ob yektlariga tegishli degan xulosaga kelsak, bu xususiyat faqat ʻ ʼ shu to plamning ayrim ob yektlariga tegishli ekanligiga asoslanadi. ʻ ʼ To'liq induksiyada binolar o'rganilayotgan hodisaning barcha holatlarini tugatadi. To'liq bo'lmagan induksiyada biz ushbu sinf ob'ektlarining faqat ma'lum bir qismini o'rganishga asoslangan ob'ektlar sinfi haqida umumiy xulosaga kelamiz. Biz umumlashtiruvchi xulosa bildiradigan ob'ektlar sinfi biz tomonidan to'liq o'rganilmaganligi sababli induksiya to'liq emas deb ataladi. To'liq bo'lmagan induksiya ilmiy bilimlarda ko'proq uchraydi, chunki u amalda cheksiz, ochiq sinflar bilan bir qatorda chekli sinflarga tegishli umumiy (gipotetik bo'lsa ham) bilimlarni olishga imkon beradi, lekin ularning elementlarining ko'pligi sababli amalda sanab bo'lmaydi. Aynan shunday sinflar bilan fan odatda shug'ullanadi va ular haqidagi umumiy bilimlar katta ahamiyatga ega. Bunday xulosalar natijasida, masalan, barcha sutemizuvchilar umurtqali va issiq qonli, barcha qarg'alar qora rangda, barcha kislotalar lakmus qog'ozini qizil rangga bo'yadi va barcha ishqorlar ko'k va hokazo degan ilmiy xulosalardir. To'liq bo'lmagan induksiya ehtimollik bilimini beradi. Ehtimollik darajasi to'liq bo'lmagan induksiya turiga bog'liq. Uning mashhur va ilmiy kabi turlari mavjud. Ommabop induksiyada ( yoki oddiy sanab o'tish orqali induksiyada) ba'zi ob'ektlar bir atributga tegishli ekanligini bilishdan kelib chiqib, bir xil atributning berilgan to'plamning barcha ob'ektlariga tegishliligi haqida umumiy xulosa chiqariladi. Ushbu turdagi induktsiya biz tomonidan kundalik hayotda ko'pincha qo'llaniladi. Har qanday turdagi individual ob'ektlarni kuzatib, biz bir, ikkinchi, uchinchi va hokazolarni ko'ramiz. bir xil belgi. Kuzatish davomida biz aniqlangan xususiyatga ega bo'lmagan ob'ektlarni uchratmadik. Shu asosda biz ushbu turdagi barcha ob'ektlar ushbu xususiyatga ega degan xulosaga kelamiz. Ommabop induktsiya ma'lum, ba'zan kam va hatto tasodifiy hodisalarni umumlashtirishga asoslanadi. Ammo xulosa yolg'on bo'lishi uchun faqat bitta qarama- qarshi holat etarli. Aytaylik, Pekinga kelib, uning ko‘chalarida yurib, bir, ikki, uch... xitoylarni uchratasiz va bu yerda faqat xitoyliklar yashaydi, degan xulosaga bemalol kelasiz. Bunday xulosa ishonchli emasligi aniq, chunki biz barcha mavzularni o'rganmadik va qolgan o'rganilmagan qismida qarama-qarshi holatlar bo'lishi mumkin. Ommabop induksiya faqat taxminiy xulosalarni keltirib chiqaradi. To'g'ri, odamlar ko'pincha buni unutishadi, shoshilib umumlashtiradilar va bu umumlashtirishni ishonchli bilim deb bilishadi. Xurofotlar va yomon alomatlar shoshilinch umumlashtirish va etarli bo'lmagan psixologik reaktsiyalarga moyilligidan dalolat beradi. Ommabop induksiyaning ishonchliligini oshirish uchun xulosaning ehtimoli kattaroq bo'lishi uchun kuzatilgan hodisalar sonini ko'paytirish kerak. Ommaviy induksiya xulosalarining ma'lum ishonchsizligini hisobga olsak, uni ilmiy bilimlar uchun yaroqsiz deb hisoblash mumkin emas. Ommabop induksiya hodisalarni bilishning dastlabki bosqichlarida, ishonchli xulosalar uchun hali yetarli material mavjud bo'lmaganda katta foyda keltiradi, lekin ob'ektlar sinfi haqida taxmin shaklida umumiy xulosa chiqarish imkonini beradigan faktlar mavjud. Ommabop induksiyaning topilmalari ko'pincha gipoteza shakllanishining dastlabki bosqichi bo'lib xizmat qiladi. Ushbu turdagi induksiyaning tarbiyaviy ahamiyati shundaki, u qat'iy ilmiy usullarni qo'llash kerak bo'lmagan yoki imkonsiz bo'lgan ko'plab amaliy vaziyatlarda javob beradi. Ommaviy induksiya asosida ommaviy ongda urf-odatlar, belgilar, maqol va maqollar rivojlandi. Masalan, "Sovuq may - unumdor yil", "Insonni joy emas, balki odamning o'rni" va boshqalar. Biz muammolarni hal qilamiz Vazifa 2. Ilmiy induksiya - bu zaruriy va tasodifiy holatlarni istisno qilish orqali umumlashtirish qurilgan xulosa. Ilmiy induksiya ishonchli xulosa chiqaradi. Buning sababi, u zaruriy bog'lanishlarning eng muhimini - sababni hisobga oladi. Ma'lumki, "ilmiy" so'zi ishonchlilik, to'g'rilik, ob'ektivlik, muhimlik (ilmiy yondashuv, ilmiy tahlil, ilmiy natija) tushunchalari bilan bog'liq. O'zini ilmiy deb atagan induksiya, go'yo o'zini ommabop induksiyadan ajratadi va mavzuni faqat takrorlanuvchi belgilar nuqtai nazaridan emas, balki bu belgilar paydo bo'ladigan va paydo bo'lmagan sharoit va sabablarni ham ko'rib chiqadi. Ilmiy induktsiyada kuzatilayotgan belgi o'rganilayotgan ob'ektlarning zaruriy, muhim belgisi ekanligiga asoslanib xulosa chiqariladi. Bunday holda, umumiy xulosa qilish uchun xususiyat yoki faktning takrorlanishining o'zi etarli emas. Ilmiy bilish usullaridan foydalanib, kuzatilgan xususiyatning muhim va zarur ekanligini aniqlash kerak. Bu ilmiy induksiyada xulosa qilish uchun mantiqiy asos bo'lib xizmat qiladi, chunki agar xususiyat muhim bo'lsa, u albatta sinfning barcha ob'ektlariga tegishlidir. An'anaviy induktivizm kontseptsiyasining asosiy g'oyasi faktlardan umumlashtirishga olib boradigan qandaydir mantiqiy yo'l borligini tasdiqlashdir. Shuning uchun induktivizm nuqtai nazaridan faraz qilish va nazariyani butunlay mantiqiy ixtiyoriy faoliyat deb bo'lmaydi. Deduktiv fikrlash qoidalariga qo'shimcha ravishda, xususiydan umumiyga xulosa qilishning ma'lum qoidalari ham mavjud; ular, albatta, deduktivlar kabi mantiqiy zarurat bilan haqiqiy oqibatlarga olib kelmaydi, lekin baribir bizga adolatli xulosalar beradi. yuqori ehtimollik darajasi. Induktivistlar olimning aniq faktlardan fikr yuritishini ta'kidlaydilar, ya'ni. tajribadan, empirik asosdan boshlanadi. Bu uning fikrlarini boshqaradigan va unga ma'lum nazariy echimlarni taklif qiladigan faktlarni tahlil qilishdir. Shuning uchun induktivistlar induktiv yondashuvni ko'rib chiqadilar ilmiy bilimga gipotetik-deduktivdan ko'ra ko'proq adekvat. Binobarin, fan mantiqi va metodistining vazifasi haqiqiy induktiv fikrlashning ushbu qoidalarini aniqlash, ularni aniqlashtirish va iloji bo'lsa, optimallashtirishdan iborat bo'lishi kerak. Keling, induktivizm kontseptsiyasi qanday mantiqiy va uslubiy g'oyalarni taklif qilishi mumkinligini qisqacha ko'rib chiqaylik. Lekin birinchi navbatda shuni ta'kidlaymizki, induksiya tushunchasi tadqiqotchilar tomonidan juda noaniq talqin qilinadi. Qiyinchiliklar aqliy protsedura sifatida induksiya nima ekanligini tushunishdagi nomuvofiqliklardan boshlanadi. Ba'zi tadqiqotchilarning fikri ekstremal variant bo'lib, unga ko'ra induksiya umuman ishonchli mantiqiy asosga ega bo'lolmaydi. Mo''tadilroq yondashuv induktiv fikrlash uning mantiqiy tuzilishini belgilaydigan ko'plab yashirin binolarni o'z ichiga oladi, deb taxmin qiladi; bu binolarning tabiatiga qarab, induktiv fikrlash turli shakllarga ega bo'lishi mumkin: ularning ba'zilari, aslida, yashirin deduksiya (yoki unga yaqinlashish), boshqalari ehtimollik tushunchasi bilan ishlaydi va ehtimollik xulosalarining alohida turidir. Har xil turdagi induksiya haqidagi ta'limotni muntazam ravishda ishlab chiqishga urinish keng qamrovli tadqiqot dasturini va falsafiy va mantiqiy adabiyotlarning butun dengizini keltirib chiqardi. Tafsilotlarga kirmasdan, biz quyidagilarni ta'kidlaymiz. Soddalashtirilgan tarzda, induksiya muammosi ikkita versiyada taqdim etilishi mumkin - klassik va zamonaviy. 1. Klassik ma'noda induksiya maxsus mantiqiy protsedura, ya'ni ma'lum (deduktiv bo'lmagan) xulosadir. Shunday qilib, an'anaviy, juda oddiy induktiv induksiya sxemalari ma'lum, ular Bekon-Mill usullari deb ataladi (biz ularni § 2.2 da eslatib o'tdik). Umuman olganda, induktiv fikrlash haqidagi tipik g'oyalar odatda ana shu usullar bilan bog'lanadi. Misol uchun, bu farqlash usuli: agar ^ hodisa A, B, C shartlar mavjud bo'lganda sodir bo'lsa, lekin B, C va I yo'qligida paydo bo'lmasa, aniqki, A zarur. hodisaning paydo bo'lishi uchun X. Tadqiqotchi empirik ma'lumotlarni tahlil qilish paytida bunday fikrlashni tabiiy ravishda amalga oshiradi. Ammo bu induktiv sxemalar zamonaviy ilmiy metodologiya nuqtai nazaridan qanday ko'rinadi? Bu xulosalarning asoslari aslida deduktiv ekanligi ancha oldin (X. Zigvart va boshqalar tomonidan) qayd etilgan. Bundan tashqari, zamonaviy eksperimental rejalashtirish metodologiyasi (ko'p faktorli eksperiment va boshqalar) nuqtai nazaridan, Bekon-Mill usullari tabiatan juda cheklanganligi va faqat oddiy holatlarda qo'llanilishi aniq; haqiqatda, zamonaviy sinov amaliyoti juda ko'p. 4 4 Chueshov V.I. Zamonaviy induktiv mantiq asoslari. - M.: Nashriyot: YANGI BILIM, 2006.s. 123. Ushbu mavzu bo'yicha keyingi ishlanmalar orasida mashhur mantiqchi G. fon Raytning "Ehtimollik va induksiya haqida risola" (1951) asarini qayd etamiz. Boshqa an'anaviy induktiv protseduralarni aniqlashtirish bo'yicha ham ish olib borildi (G. Reyxenbax, R. Karnap va boshqalar). Induksiyani butunlay mantiqiy protsedura sifatida tushunish bilan bog'liq asosiy muammo - bunday taxminiy xulosalarning mantiqiy asosi (yoki asoslanishi) muammosi. Agar induktiv xulosa chiqarishning ba'zi maxsus holatlarini asosli deb hisoblash mumkin bo'lsa, ya'ni. mantiqan qonuniy bo'lsa, u holda umumiy holatda induksiyaning mantiqiy asosi masalasini barcha harakatlarga qaramay, hal qilish mumkin emas edi. Albatta, bu sohada mustaqil qiymatga ega bo'lgan ko'plab qiziqarli mantiqiy va falsafiy natijalar olingan. Ammo ko'pchilik mantiqchilar mantiqiy protsedura sifatida induksiya uchun qoniqarli asos yo'q deb hisoblashadi. Boshqacha qilib aytganda, tadqiqotchini faktlardan aniq boshqaradigan kashfiyot mantig'i yo'q nazariyaga. 2. Induksiya muammosining zamonaviy talqini induksiyani sof mantiqiy tushunishdan pragmatik tushunishga burilish bilan bog’liq. Ushbu yondashuv doirasida induksiya mantiqiy xulosa sifatida emas, balki muammoli vaziyatda oqilona xatti-harakatlarning ma'lum bir turi sifatida qaraladi, ya'ni. kengroq. Induktiv xulq - bu muqobil variantlardan tanlash strategiyasi, faktlar tahliliga asoslangan gipotezani qabul qilish strategiyasi. Bu shuni anglatadiki, induktiv xatti-harakatlar kontseptsiyasi gipotetik- deduktiv modelning hal qilinmagan ikkinchi muammolari - gipotezalar o'rtasidagi munosabatlar muammosi va eng adekvatini qabul qilish muammosini hal qilishga harakat qiladi. Mantiqiy nazariyaning pragmatik mulohazalarga qo'shilishi induktivistik yondashuvning sezilarli boyitilishiga olib keldi. Induktiv xatti-harakatlar aniq mantiqiy protsedura emas, balki taraqqiyotning umumiy yo'nalishidir. Tadqiqotchi sharoitda o'zini qanday tutadi Noaniqlik sharoitida uning qaror qabul qilish strategiyasi qanday? Ushbu mavzuni ishlab chiqishda birinchi navbatda I.ning tadqiqotlari muhim yutuqga erishildi. Levi "Haqiqat bilan o'ynash" (1967) filmida. I. Levy ilmiy tadqiqot modelini haqiqat bilan o'yin sifatida taqdim etadi. Tadqiqotchining yutug‘i umuman dasturlashtirilmagan bu o‘yinda olim o‘zi uchun eng oqilona strategiyani topadi, bu uning muvaffaqiyatga erishish imkoniyatini oshiradi va eng samarali tarzda g‘alaba qozonishga olib keladi. I. Levi nazariyasining afzalligi shundaki, uning yordami bilan ilmiy tafakkurning tipik misollari juda ishonchli tarzda takrorlanadi. I. Levining ishi o'ziga xos klassikaga aylandi va induktiv tadqiqot strategiyalari muammosining intensiv rivojlanishiga hissa qo'shdi. Shuningdek, mashhur fin mantiqchisi J. Hintikkoa (2) tomonidan bir qator maqolalarda ishlab chiqilgan ilmiy tadqiqotning jozibador o'yin-nazariy modelini ta'kidlashimiz kerak. U tadqiqotni tabiatni sinovdan o'tkazuvchi bir qator savollar sifatida izohlaydi. Ushbu yondashuv bizni Immanuil Kantning mashhur aforizmini eslashga majbur qiladi: "bizni tabiat tomonidan boshqarilmasligimiz kerak, balki faol ravishda shubha ostiga olishimiz kerak". Nazariy qonunlar olimlar tomonidan ixtiro qilinmagan holda hodisalardan olingan deb hisoblay olamizmi? J. Xintikkaning natijalari ma'lum ma'noda buning mumkinligini ko'rsatadi. Agar tadqiqotchi tabiatga ma'lum bir tarzda rejalashtirilgan savollarni so'rasa, tabiat ularga faqat aniq bayonotlar bilan emas, balki juda umumiy javoblar bilan ham javob beradi. Tadqiqotchi o'zboshimchalik bilan gipotezalarni ixtiro qiladi va keyin ularni faqat tekshiradi (gipotetik-deduktiv modelda taxmin qilinganidek) deb aytish mumkin emas. Tabiatning ob'ektiv javoblari haqiqatan ham katta rol o'ynaydi va olimning taraqqiyoti ko'p jihatdan ularga bog'liq. Tabiat bilan o zaro ta sir qanday sodirʻ ʼ bo lishini ko rsatuvchi va savol-javob strategiyasini takrorlaydigan J. Xintikka modeli ʻ ʻ boshqa modellarning ko pgina qiyinchiliklarini yengib chiqadi. ʻ I. Levi va J. Xintikka kabi tadqiqotlardan kelib chiqadigan xulosa shundan iboratki, umuman ilmiy faoliyat an'anaviy induktiv modelda ma'lumotlardan umumlashtirishga ko'tarilishning o'ziga xos mantig'i sifatida tasavvur qilinganidan ancha murakkabroqdir. ixtiyoriy farazlarning gipotetik deduktiv modeli va ularni deduktiv tekshirish. Ko'rinib turibdiki, bu erda o'yin nazariyasi va pragmatik yo'naltirilgan modellar ko'proq mos keladi. Ular ilmiy tadqiqot jarayonini ijodiy fikrlashni, chizish qobiliyatini talab qiluvchi qiyin va noaniq korxona sifatida ko'rsatadilar Adler 19-asr determinizmini tanqid qilgan; Uning tadqiqot mavzusi ko'pincha fanda hech qanday izoh olmagan tasodifiy hodisalardir. Uning ko'rish sohasida nafaqat mantiq, balki sezgi ham bor edi. Aql-idrokni madaniy hodisa sifatida o'rganish inson va insoniyatning eng chuqur his-tuyg'ularini tushunish istagi bilan to'ldiriladi. Bir zamondoshning majoziy ifodasida Adler "ratsionalizmning keng qamrovli hujumini ushlab turishga muvaffaq bo'lgan va insonga o'z ruhini qayta kashf qilish uchun jasorat bergan payg'ambardir". Adlerning o'zi aytdiki, mifologiyasiz odam statistika mahsulotiga aylanadi. Adler Bazel universitetining tibbiyot fakultetida o'qiyotganda madaniyatning mistik jihatlariga qiziqish uyg'otdi. Uning doktorlik dissertatsiyasining mavzusini "Okkultizm deb ataladigan hodisalarning psixologiyasi va patologiyasi to'g'risida" (1902) tanlashi uning ushbu muammo bo'yicha o'z nuqtai nazarini shakllantirishga harakat qilgan birinchi mustaqil ishi bo'lganligi tasodif emas. U buni meditistik trans, gallyutsinatsiya va aqlning bulutli holati bilan taqqosladi. K. Adler payg'ambarlar, shoirlar, diniy oqimlarning asoschilari va kasal odamlarda ham shunga o'xshash holatlar mavjudligini ta'kidladi. Uning fikricha, payg'ambarlar, shoirlar va boshqa ulug' zotlarning o'z ovoziga boshqa bir ovoz qo'shiladi, go'yo ong tubidan chiqadi. Ijodkorlarning ongi (bemorlarning ongidan farqli o'laroq) ongsiz ongning chuqurliklaridan kelib chiqadigan tarkibni egallashi va unga diniy yoki badiiy shakl berishi mumkin. Ajoyib odamlar "ongli ongdan ancha ustun" sezgiga ega. Ular ma'lum "proto-shakllarni" ushlaydilar. Ushbu "protoformalar" bizning ongimizda o'z- o'zidan paydo bo'ladi va bizning ichki dunyomizga ta'sir qilish qobiliyatiga ega. Keyinchalik, bu "protoformalar" "kollektiv ongsizlik" deb nomlandi. Adler trans holatini ratsional va irratsionalning o'ziga xos birligi, intuitiv idrok va idrok etish qobiliyatiga ega bo'lgan ta'sir sifatida tavsiflagan, bu uni mifologik tafakkurga yaqinlashtiradi. Kollektiv ongsizlik g'oyasi bilan bir qatorda, C. Adler yo'naltirilgan assotsiativ eksperiment va intro- va ekstraversiya kontseptsiyasining yaratuvchisidir. Adler psixoanaliz, psixologiya, sotsiologiya, falsafa, estetika va madaniyatshunoslikning rivojlanishiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi. U o'rganish ob'ektlarini oldindan belgilab qo'ygan asosiy tahlil vositasi sifatida klinik usul bilan chegaralanib qolmadi. Uning o'rganish predmeti adabiyot (Shiller, Nitsshe), falsafa (antik, ellinistik), mifologiya va din (sharq e'tiqodlari), madaniyat tarixi, shuningdek, ekzotik marosimlar va madaniyatning mistik jihatlari edi. 1920-yillarda Adlerning madaniyatlar haqidagi bilimlari Afrikaning an anaviy madaniyatlari, AQShningʼ Pueblo hindulari va biroz keyinroq Hindiston madaniyati bilan batafsil tanishish bilan to ldirildi. ʻ 1935 yilda Adler Tsyurixdagi Shveytsariya politexnika maktabining psixologiya professori etib tayinlandi. Keyin u Shveytsariya amaliy psixologiya jamiyatining asoschisi va prezidenti bo'ldi. 1948 yil aprel oyida Tsyurixda Adler instituti tashkil etildi. Institut nemis va ingliz tillarida treninglar olib bordi. Uning uslubi tarafdorlari Angliyada Analitik Psixologiya Jamiyatini va AQShda (Nyu-York, San-Fransisko va Los-Anjeles), shuningdek, bir qator Evropa mamlakatlarida shunga o'xshash jamiyatlarni yaratdilar. Kontseptsiyaning asosiy bo'limlari va toifalari Adler kontseptsiyasining asosiy tarkibiy qismlari quyidagilardan iborat: 1) o'zaro ta'sir qiluvchi uchta tuzilmadan iborat shaxs tuzilishi: ego, shaxsiy ongsiz, kollektiv ongsizlik; 2) Ego yo'nalishlari yoki hayotiy munosabat: ekstraversiya va introversiya; 3) psixologik funktsiyalar: fikrlash, sezish, his qilish, sezgi; 4) shaxsni rivojlantirish: individuallik. 1) Shaxsning tuzilishi. Adler shaxsiyatda uchta o'zaro ta'sir qiluvchi tuzilmani ko'rdi: ego, shaxsiy ongsizlik va kollektiv ongsizlik. Inson biladigan hamma narsa Egoda ifodalanadi. Bu fikrlar, his-tuyg'ular, xotiralar va hissiyotlarni o'z ichiga oladi, ular orqali biz o'zimizning yaxlitligimiz, doimiyligimiz va o'zimizni odamlar sifatida idrok etishimiz mumkin. Shaxsiy ongsizlik - bu ongdan bostirilgan, repressiya qilingan materialning ombori, shuningdek, komplekslar deb ataladigan o'zaro bog'liq bo'lgan fikrlar va his- tuyg'ularning to'planishi. Adler g'oyalariga ko'ra, bu komplekslar shaxsning xatti- harakatlariga etarlicha kuchli ta'sir ko'rsatishi mumkin. Misol uchun, kuch-quvvat kompleksiga ega bo'lgan shaxs kuch mavzusi bilan bevosita yoki bilvosita bog'liq bo'lgan faoliyatga sezilarli darajada aqliy energiya sarflashi mumkin. Xuddi shu narsa onasi yoki otasining kuchli ta'siri ostida yoki pul, jinsiy aloqa yoki boshqa turdagi komplekslarning kuchi ostida bo'lgan odamga tegishli bo'lishi mumkin. 5 Kollektiv ongsizlik arxetiplar deb ataladigan arxaik, birlamchi elementlardan iborat. Bu insoniyatning ajdodlar xotirasi, irq hayotining natijasidir; u barcha odamlarga xosdir, meros bo'lib, shaxs psixikasi va uning madaniy o'ziga xosligining asosidir. "Kollektiv ongsizlik" arxetiplari - bu universal tasvirlar yoki belgilar bo'lib, ular odamni ma'lum his-tuyg'ularni boshdan kechirishga yoki ma'lum bir narsa yoki vaziyatga nisbatan ma'lum bir tarzda fikr yuritishga majbur qiladi (misollar: qahramon, donishmand). Ular har doim insonga hamroh bo'lgan va ma'lum darajada mifologiya, tush ramziyligi, badiiy ijod va boshqalarning manbai hisoblanadi. 2) Arxetiplar. Adler nazariyasidagi eng muhim arxetiplar persona, soya, anima, animus va o'zlikdir. Anima - erkakning ayollik fazilatlari; erkak shaxsining ayollik tomoni. Animus - ayolning erkaklik fazilatlari; ayol shaxsining erkak tomoni. 5 Demidov I.V. Induktiv mantiq. Yuridik shaxslar uchun darslik. Universitetlar. - M.: Yurisprudensiya, 2007 yil Anima va animus arxetiplari Adlerning tug'ma androgin tabiatni tan olishini ifodalaydi. Ushbu arxetiplar, hech bo'lmaganda qisman, erkaklar va ayollar erkak va ayol gormonlarini ishlab chiqaradigan biologik haqiqatga asoslanadi. Adlerning ta'kidlashicha, anima va animus, boshqa barcha arxetiplar singari, shaxsning o'zini o'zi anglash yo'nalishidagi rivojlanishiga to'sqinlik qilmaslik uchun umumiy muvozanatni buzmasdan, uyg'un tarzda ifodalanishi kerak. Agar bu zaruriy fazilatlar rivojlanmagan bo'lsa, natijada shaxsning bir tomonlama o'sishi va faoliyati bo'ladi. bajaradigan rollarini anglatadi; boshqalar ko'rgan odamning "ommaviy yuzi"; jamiyatning umidlari va erta bolalik davridagi ta'limdan kelib chiqadigan ijtimoiy rol. Shaxs kundalik hayotda boshqa odamlar bilan til topishish uchun zarurdir. Biroq, agar bu arxetip juda muhim bo'lib qolsa, odam sayoz, yuzaki bo'lib qolishi, rolga tushishi va haqiqiy hissiy tajribadan uzoqlashishi mumkin. O'zlik yaxlitlik va uyg'unlikning timsolidir, shaxsiyatning tartibga soluvchi markazi, uning atrofida boshqa barcha elementlar tashkil etilgan va birlashtirilgan. Ruhning barcha jabhalarining integratsiyasiga erishilganda, inson birdamlik, uyg'unlik va yaxlitlikni his qiladi. O'zlik arxetipining asosiy ramzi - mandala va uning ko'p navlari (mavhum doira, avliyoning halo, atirgul oynasi). Shaxsiy tuzilmalarning haqiqiy muvozanatiga, Adler ishonganidek, erishish mumkin emas. Bunga o'rta yoshdan oldin erishish mumkin. Soya - bu shaxs ongda doimiy ravishda tasdiqlaydigan narsaning ongsiz qarama- qarshisidir. Ijtimoiy jihatdan qabul qilib bo'lmaydigan jinsiy va tajovuzkor impulslarni, ehtirosning axloqsiz fikrlarini o'z ichiga oladi. Shuningdek, u inson hayotida hayotiylik, o'z-o'zidan va ijodkorlik manbai bo'lib xizmat qiladi. Egoning vazifasi soyaning energiyasini yo'naltirish, tabiatimizning zararli tomonlarini shunday darajada jilovlashdan iboratki, biz boshqalar bilan uyg'unlikda yashay olamiz, lekin shu bilan birga o'z impulslarimizni ochiq ifoda eta olamiz va sog'lom va bahramand bo'lamiz. Shunday qilib, induktiv usulni izlash jarayonida dastlabki nuqtai nazarda ma'lum bir o'zgarish yuz berdi. Qiziqish xulosalarni umumlashtirishni mantiqiy asoslashdan gipotezalarni baholash va qabul qilishda oqilona xulq-atvor strategiyasini o'rganishga o'tdi. Bu ilmiy bilimlarning qoniqarli modelini qurish masalasini hal qildi, deb aytish mumkin emas; balki yangi muammolarni ochib berdi. Ammo ma'lum bir natijaga erishildi: ilmiy bilimlar faoliyati to'g'ridan-to'g'ri gipotetik-deduktiv yoki induktiv yondashuvlarda taxmin qilinganidan ko'ra yuqori darajadagi murakkablik bilan tavsiflanadi. Bundan tashqari, ilmiy bilimlarda ham deduktiv, ham induktiv komponentlar doimiy ravishda o'zaro ta'sir qilishi aniqlandi. Demak, induktiv mantiq bilan, albatta, muhim ishlar amalga oshirildi, lekin oldinda keng faoliyat sohasi bor. Nazariy bilimlarni qurish va rasmiylashtirish uchun aksiomatik, gipotetik-deduktiv va boshqalar bilan bir qatorda qo'llaniladigan mustaqil induktiv usul masalasiga kelsak, unda, albatta, fikrning induktiv yo'nalishiga tegishli empirik umumlashtirish protseduralari. bu maqsadga xizmat qiladi, lekin cheklangan darajada. Bunday tartiblar (birinchi navbatda statistik usullar) Bunday nazariyalar turli fanlarda, masalan, sotsiologiyada o‘z o‘rnini topadi, lekin u yerda ham sotsiologik tadqiqotning tugallanishini emas, balki uning bosqichlaridan birinigina ifodalaydi. Shuning uchun quyidagilar o'rinli ko'rinadi: boshqa usullarning tuzilishida induktiv protseduralarning ahamiyatini yodda tutgan holda, aftidan, nazariy darajada induktiv usulni hali ham alohida usul sifatida ajratib ko'rsatmaslik kerak. Har holda, bu mavzu munozarali bo'lib qolmoqda. Xulosa Zamonaviy davr uzoq vaqtdan beri muloqot davri sifatida tavsiflangan. Nutq qilish, muzokaralar olib borish, jamoada va jamiyatda yuzaga keladigan nizolarni hal qilish qobiliyati - bularning barchasi tug'ilishdan odamga berilmaydi. XIX-XX asrning asosiy mantig'i ma'lum bir induktiv mantiqiy operatsiyalar oralig'ida matematik rasmiylashtirish usuli va belgilarning maxsus apparatini keng qo'llagan rasmiy induktiv mantiq deb tan olingan. Zamonaviy induktiv mantiq - bu matematik usullardan foydalanadigan aniq fan. U matematik induktiv mantiq - mavzu bo'yicha induktiv mantiq, usul bo'yicha matematika deb ataldi. Induktiv mantiqdan matematikada induktiv mantiqiy masalalarni, ayniqsa, ayrim qoidalar va matematik nazariyalarning isbotlanishi va isbotlanmasligi bilan bog'liq masalalarni to'g'ri shakllantirish va yechish uchun foydalanila boshlandi. Inson faoliyatining ko'plab sohalarini kompyuterlashtirish jarayonida induktiv mantiqning roli va u bilan bog'liq ravishda axborot oqimining ortishi ortib bormoqda, bu esa tegishli dasturiy ta'minotni, informatika va texnologiyani nazariy va induktiv mantiqiy-lingvistik qo'llab-quvvatlashni talab qiladi. Va shunga qaramay, hozirda induktiv mantiq uchun ko'plab savollar tug'iladi: induktiv mantiq XX asrning 21-yillarida rivojlanish tarixi davomida unga xos bo'lgan keng ma'noda madaniyat elementi bo'lgan organonning (idrok vositasi) funktsiyasini saqlab qoladimi? asr? Induktiv mantiq kundalik hayotda ishtirok etadimi va u haqiqatan ham jamiyat a'zolarining amaliy ratsionallik darajasiga ta'sir qilishi mumkinmi? Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati 1. Bazhanov V.A. Rossiya va induktiv mantiq tarixi. - M.: Kanon+, 2007. - 336 b. 2. Voishvillo E.K., Degtyarev M.G. Induktiv mantiq. - M .: VLADOS-PRESS, 2005. - 528 p. 3. Demidov I.V. Induktiv mantiq. Yuridik shaxslar uchun darslik. Universitetlar. - M.: Yurisprudensiya, 2007 yil 4. Chueshov V.I. Zamonaviy induktiv mantiq asoslari. - M.: Nashriyot: YANGI BILIM, 2006.s. 123. 5. http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_mathematics/3037/MATHEMATICAL 6.http://www.braintools.ru/thinking/typology/logical-thinking 7http://www.pandia.ru/text/77/246/75403.php 8.http://ru.wikipedia.org/wiki 9. http://tolkslovar.ru/s8840.html

MUNDARIJA

Kirish

I bob. XIX-XX asrda induktiv mantiq taraqqiyotining asosiy bosqichlari va asosiy yoʻnalishlari

1.1. XIX-XX asrda induktiv mantiq taraqqiyotining asosiy bosqichlari

1.2. XIX-XX asr induktiv mantiqining asosiy yoʻnalishlari

II bob. Zamonaviy induktiv mantiq muammolari va yuksaltirish chora-tadbirlari

2.1. Zamonaviy induktiv mantiq muammolari

2.2. XIX-XX asrlarda induktiv mantiqning yangi yoʻnalish sifatida yuksalishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar

Купить