Xodimning mehnatga oid huquq layoqati va muomila layoqati - Юриспруденция - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	22.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Юриспруденция

Xodimning mehnatga oid huquq layoqati va muomila layoqati

Купить

Mavzu : Xodimning mehnatga oid huquq layoqati va
muomila layoqati .
REJA:
1. Xodimning mehnatga oid huquq layoqati:
2. Xodimning mehnatga oid muomila layoqati
3. Xodimning intizomi va muomilaga kirishishi
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. – T.: “O’zbekiston” 2023.
2. Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash –
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. – T., «O'zbekiston», 2017.
3. O’zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi. T.:Adolat 2023
4. Mualliflar jamoasi. Mehnat huquqi. Darslik. –T. TDYU nashriyoti,

Xodimning mehnatga oid huquq layoqati va muomala layoqat deganda
Mehnat huquqlari va majburiyatlariga ega bo‘lish layoqati (mehnatga oid huquq
layoqati) hamda fuqaroning (jismoniy shaxsning) o‘z xatti harakatlari orqali
mehnat huquqlariga ega bo‘lish va ularni amalga oshirish, o‘zi uchun mehnat
majburiyatlarini olish va ularni bajarish layoqati (mehnatga oid muomala
layoqati) O‘zbekiston Respublikasining
barcha fuqarolari uchun teng ravishda e’tirof etiladi. Chet el fuqarolari,
fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar, agar O‘zbekiston Respublikasining qonunchiligida
yoki xalqaro shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo‘lsa, xuddi
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari ega bo‘lgan mehnatga oid huquq layoqatiga
va muomala layoqatiga ega bo‘ladi. Xodimning mehnatga oid huquq layoqati va
muomala layoqati u o‘n olti yoshga to‘lgan paytidan e’tiboran bir vaqtning o‘zida
vujudga keladi, bundan ushbu Kodeksda va boshqa qonunlarda nazarda tutilgan
holler.
Mehnat kodeksining 20-moddasida Xodimning mehnatga oid
huquq layoqati va muomala layoqati xaqida quyidagilar keltirib o’tilgan
Mehnat huquqlari va majburiyatlariga ega bo‘lish layoqati (mehnatga oid
huquq layoqati) hamda fuqaroning (jismoniy shaxsning) o‘z xatti-harakatlari
orqali mehnat huquqlariga ega bo‘lish va ularni amalga oshirish, o‘zi uchun
mehnat majburiyatlarini olish va ularni bajarish layoqati (mehnatga oid
muomala layoqati) O‘zbekiston Respublikasining barcha fuqarolari uchun teng
ravishda e’tirof etiladi.
Chet el fuqarolari, fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar, agar O‘zbekiston
Respublikasining qonunchiligida yoki xalqaro shartnomasida boshqacha qoida
nazarda tutilmagan bo‘lsa, xuddi O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari ega bo‘lgan
mehnatga oid huquq layoqatiga va muomala layoqatiga ega bo‘ladi.
Xodimning mehnatga oid huquq layoqati va muomala layoqati u o‘n olti yoshga
to‘lgan paytidan e’tiboran bir vaqtning o‘zida vujudga keladi, bundan ushbu
Kodeksda va boshqa qonunlarda nazarda tutilgan hollar mustasno.

Mehnat kodeksining 21-moddasida Xodimning mehnatga oid
huquq layoqati xaqida quyidagilar keltirib o’tilgan
Xodimning huquqlari
Xodim quyidagi huquqlarga ega:
ushbu Kodeksda va boshqa qonunlarda belgilangan tartibda hamda
shartlarda mehnat shartnomasini tuzish, o‘zgartirish va bekor qilish;
mehnat shartnomasida shartlashilgan ish bilan ish beruvchi tomonidan
ta’minlanish;
mehnatni muhofaza qilish talablariga mos keladigan ish joyiga ega
bo‘lish;
o‘z malakasiga, mehnatning murakkabligiga, bajarilgan ishning miqdori
va sifatiga muvofiq o‘z vaqtida hamda to‘liq hajmda ish haqi olish;
ish vaqti davomiyligining chegarasini, ayrim kasblardagi va toifalardagi
xodimlar uchun qisqartirilgan ish vaqtini belgilash, har haftalik dam olish
kunlari, ishlanmaydigan bayram kunlari, shuningdek yillik mehnat ta’tillari
berish orqali ta’minlanadigan dam olish;
xavfsizlik va gigiyena talablariga javob beradigan mehnat sharoitlariga
ega bo‘lish, shuningdek ish joyidagi mehnat sharoitlari va mehnatni muhofaza
qilish talablari to‘g‘risida to‘liq va ishonchli axborot olish;
mehnat to‘g‘risidagi qonunchilikka, mehnat haqidagi boshqa huquqiy
hujjatlarga, mehnat shartnomasiga muvofiq kasbga tayyorlash, qayta tayyorlash
va malakasini oshirish;
o‘z mehnat huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ifodalash
hamda himoya qilish uchun kasaba uyushmalariga va boshqa tashkilotlarga
birlashish;
jamoa kelishuvlari va jamoa shartnomasi, shunigdek ular shartlarining
bajarilishi to‘g‘risida axborot olish, shu jumladan o‘z vakillari orqali olish;
mehnat to‘g‘risidagi qonunchilikda belgilangan tartibda xodimga mehnat
vazifalarini bajarishi munosabati bilan yetkazilgan moddiy zararning o‘rnini
qoplash va ma’naviy ziyonni kompensatsiya qilish;

o‘z mehnat huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini qonun bilan
taqiqlanmagan barcha usullar bilan himoya qilish;
mehnat nizolarini ushbu Kodeksda, boshqa qonunlarda belgilangan
tartibda hal qilish.
Xodim mehnat to‘g‘risidagi qonunchilikka, mehnat to‘g‘risidagi boshqa
huquqiy hujjatlarga va mehnat shartnomasiga muvofiq boshqa huquqlarga ham
ega bo‘lishi mumkin.
Mehnat kodeksining 22-moddasida Xodimning mehnatga oid
huquqlari bilan bir qatorda Xodimning majburiyatlari haqida quyidagilar
keltirib o’tilgan
Xodimning majburiyatlari
Xodim:
mehnat to‘g‘risidagi qonunchilikka va mehnat haqidagi boshqa huquqiy
hujjatlarga, mehnat shartnomalari shartlariga rioya etishi;
mehnat shartnomasi bilan o‘z zimmasiga yuklatilgan mehnat
majburiyatlarini vijdonan bajarishi;
ichki mehnat tartibiga rioya etishi;
mehnat intizomiga rioya etishi;
belgilangan mehnat normalarini bajarishi;
mehnatni muhofaza qilish talablariga, texnologiya intizomiga, mehnat
xavfsizligi va ishlab chiqarish sanitariyasi qoidalariga rioya etishi;
ish beruvchining mol-mulkiga (shu jumladan uchinchi shaxslarning ish
beruvchida turgan mol-mulkiga, agar ish beruvchi ushbu mol-mulkning but
saqlanishi uchun javobgar bo‘lsa) nisbatan ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishi;
ish beruvchiga yetkazilgan moddiy zararning o‘rnini ushbu Kodeksda
belgilangan tartibda va doirada qoplashi;
insonlarning hayoti va sog‘lig‘iga, ish beruvchining mol-mulki (shu
jumladan uchinchi shaxslarning ish beruvchida bo‘lgan mol-mulkiga, agar ish
beruvchi ushbu mol-mulkning but saqlanishi uchun javobgar bo‘lsa) but

saqlanishiga tahdid soladigan vaziyat yuzaga kelganligi to‘g‘risida ish beruvchiga
yoki bevosita rahbarga darhol xabar qilishi;
boshqa xodimlarning o‘z mehnat majburiyatlarini bajarishiga to‘sqinlik
qiluvchi harakatlarni sodir etmasligi shart.
Xodimning zimmasida mehnat to‘g‘risidagi qonunchilikka, mehnat
to‘g‘risidagi boshqa huquqiy hujjatlarga va mehnat shartnomasiga muvofiq
boshqa majburiyatlar ham bo‘lishi mumkin.
"Muomala layoqati (huquqda) — fuqaro yoki yuridik shaxsning o z harakatlari ʻ
bilan huquqqa ega bo lish va o zi uchun majburiyat yaratish qobiliyati. Fuqaro
ʻ ʻ
to lgach ega bo ladi. 14 yoshdan 18 yoshgacha bo lgan va 14 yoshga to lmagan
ʻ ʻ ʻ ʻ
voyaga yetmaganlarning Muomala layoqati to la hajmda bo lmaydi. Ushbu
ʻ ʻ
yoshdagi voyaga yetmaganlar qonunda nazarda tutilgan harakatlarni qonuniy
vakillarining roziligi yoki mustaqil ravishda bajarishlariga yo l qo yiladi (qarang
ʻ ʻ
Voyaga yetmaganlar). Fuqaro to la hajmda Muomala layoqatiga ega bo lishi uning
ʻ ʻ
o z xatti-harakatlarining ahamiyatiga baho bera olish, ular qanday oqibatlarga
ʻ
olib kelishi mumkinligini tushunish qobiliyatiga egaligi bilan belgilanadi.
Fuqaroning o z xattiharakatlarining ahamiyatiga tushunish qobiliyati uning
ʻ
ruhiy jihatdan sog lom, aqli raso bo lishiga ham bog liq. Bunday jihatlarga ega
ʻ ʻ ʻ
bo lmagan fuqarolar muomalaga layoqatsiz deb hisoblanadi."
ʻ
Intizom to‘g‘risidagi ustavlar va nizomlar
MK 297-moddasiga ko’ra, intizom to‘g‘risidagi ustavlar va nizomlar
iqtisodiyotning muayyan tarmoqlari xodimlarining ayrim toifalariga, shuningdek
ayrim davlat organlarining xodimlariga nisbatan tatbiq etiladigan normativ-
huquqiy hujjatlar hisoblanadi, ushbu xodimlar tomonidan mehnat intizomining
buzilishi o‘ta og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Intizom to‘g‘risidagi ustavlar va nizomlar O‘zbekiston Respublikasining
qonunlari, Prezidentining farmonlari, qarorlari, O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining qarorlari bilan tasdiqlanadi.

Intizom to‘g‘risidagi ustavlar va nizomlarda ularning amal qilishi o‘ziga nisbatan
tatbiq etiladigan xodimlarning doirasi belgilanadi, xodimlarning, shuningdek
intizomiy jazo choralarini qo‘llash huquqiga ega bo‘lgan mansabdor shaxslarning
huquq va majburiyatlari, rag‘batlantirishlarning, intizomiy jazolarning turlari,
ularni qo‘llash tartibi nazarda tutiladi.
Quyida e’tiboringizga ushbu ustav va nizomlardan ayrim misollar keltiramiz.
Havola (link) orqali kirib tanishib chiqishingiz mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 20-yanvardagi PQ-10-son
qaroriga 1-ilova “Ichki ishlar organlari xodimlarining kasbiy madaniyat va xizmat
intizomi kodeksi” https://lex.uz/docs/-6364837
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 12-apreldagi PQ-3665-son
qaroriga 9-ilova “O‘zbekiston Respublikasi davlat bojxona xizmati organlarida
xizmatni o‘tash to‘g‘risida” Nizom https://lex.uz/docs/-3680599
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-maydagi PQ–3016-son
qaroriga 5-ilova “O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzuridagi
Majburiy ijro byurosida xizmatni o‘tash to‘g‘risida”gi Nizom
https://lex.uz/docs/-3220004#-3220357
O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2013 yil 12 sentyabrdagi PQ-2036-sonli ʼ
qaroriga ilova “O zbekiston Respublikasi prokuraturasi organlari va
ʼ
muassasalarida xizmatni o tash to g risida”gi nizom lex.uz
ʼ ʼ ʼ

Xodimning mehnatga oid huquq layoqati va muomila layoqati

Купить