Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 1.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Философия

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

XVIII asrda Angliyada ma’rifatparvarlik falsafasi

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI __________________________________ UNIVERSITETI _____________________________FAKULTETI _____________________________YO‘NALISHI _____________________________ FANIDAN KURS ISHI MAVZU: XVIII ASRDA ANGLIYADA MA’RIFATPARVARLIK FALSAFASI BAJARDI: ________________________ QABUL QILDI: ________________________ Toshkent 202 5 Mundarija Kirish I BOB. ANGLIYADA MA’RIFATPARVARLIK HARAKATLARINING SHAKLLANISHIDAGI IJTIMOIY- FALSAFIY TAHLILI 1.1. Angliyada ma'rifatparvarlikning vujudga kelishi 5-11 1.2. Ma’rifatparvarlik harakatining falsafiy tahlili 12-15 II BOB. ANGLIYADA XVIII ASRDA BO’LGAN ISLOHOTLAR 2.1. Angliyada ma'rifatparvarlikning o'ziga xos jihatlari 16-22 2.2. Ma'rifatparvarlikning bugungi Angliya uchun ta'siri 23-27 XULOSA 28-29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 30-31 2 K I RISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Ma'rifatchilik oqimi XVIII asrlarda Yevropada vujudga kelgan va keyinchalik butun dunyoga yoyilgan. Ushbu oqim vakillari bilimga alohida ahamiyat beradilar, ular dunyoni aql-idrok bilan anglash mumkin, uni tafakkur bilan o‘zgartirish lozim, deb hisoblaydilar. Bu oqim adabiyotning asosiy xususiyati xalqni jaholatdan, qoloqlikdan qutqarishga qaratilganligi, bilim olishga, ma'rifatga chaqirig‘i bilan xarakterlanadi.Ma'rifatchilar mavjud ijtimoiy tuzumni mukammal emas deb biladilar, inson esa gunohkor banda ekanligini tan oladilar. Biroq ular inson aqliga ishonadilar. Ko‘pchilik ma'rifatchilar xudoning mavjudligini inkor etmas edilar. Ularning fikricha, borliqni Xudo yaratgan, biroq endi insonga uni boshqarish erki berilgan. Shu sababli ular inson qudratiga, uning yaratuvchilik kuchiga katta baho berganlar.Ushbu yo‘nalish vakillari aql va bilim bilan inson dunyoni yaxshilik tomon eltishga qodir, deb hisoblaydilar. Ular “ijtimoiylik” va “tabiiylik”, “tabiat” va “tamaddun” o‘rtasida uyg‘unlik vujudga keltirishga uringanlar. Shu sababli ham bu davr adabiyotida madaniyat va ma'rifatning moddiy asosini kuchaytirish yo‘lidagi sayohatlar, insonning tabiat bilan kurashi va g‘alabasi, inson tafakkurining sinovi kabi mavzular yetakchilik qiladi. Angliya ma’rifatparvarlik davrining vatani hisoblanadi. Birinchi marta odamlar Angliyada ma'rifatchilik harakati haqida gapira boshladilar. Aynan shu mamlakat nafaqat ingliz ma'rifati, balki butun harakatning vatani hisoblanadi. Ingliz ma’rifatparvari falsafasi burjua inqilobi fonida vujudga keldi va harakatning negizini tashkil etgan g’oyalar butun bir davr uchun asos bo’lib qoldi. Ingliz ma'rifatining o'ziga xos xususiyati shundaki, u inqilob va fuqarolar urushidan keyin ingliz jamiyatida mavjud bo'lgan qarama-qarshiliklar yumshatila boshlangan paytda, shuningdek, parlamentarizm kuchayishi va siyosiy tizimga o'tish davrida huquqiy sohada qarama- qarshilik fonida shakllana boshladi. Ingliz ma'rifatining o'ziga xosligi shundaki, ingliz cherkovi ingliz ma'rifatiga qarshi turmagan - o'sha paytda u odatda bag'rikenglik idealiga o'xshash edi. Mamlakatning o'zi haqli ravishda taraqqiyot mamlakati deb ataldi. 3 Kurs ishi mavzusining maqsadi va vazifalari . Ushbu kurs ishidan maqsad m a'rifatparvarlikning Angliya ravnaqi va falsafasiga qanchalik ta’siri, uning mohiyati ni tadqiq etish . Shulardan kelib chiqqan holda quyidagi vazifalar belgilandi: - Angliyada ma’rifatparvarlikning ilm-fanga bo’lgan ta’sirini faylasuflarning qarashlari misolida tahlil qilish - Bugungi kunda qanday yutuqlari yetib kelganiga ahamiyat qaratish. XVIII asr ma’rifatparvarlarini insonning tuganmas kuch va imkoniyatlariga buyuk ishonch, ommani keng miqyosda ma’rifatli qilish zaruratini tushunish hissi ajratib turardi. Shu sababli ma’rifatparvarlik o ‘z davrining buyuk g‘oyaviy harakati edi. Kurs ishi m avzu si ni ng predmeti. Inson ongining yaratuvchanlik qudratiga cheksiz ishongan ma’rifatparvarlar, feodal tartiblar bilan kurashning inqilobiy usullariga salbiy munosabatda bo‘Idilar. Ular ma’rifatning rivojlanishi o ‘z-o‘zidan mavjud tartiblarning o ‘zgarishi. Kurs ishi m avzu si ni ng obyekti: Angliyada ma’rifatparvarlik,faylasuflar,ularning qarashlari, yaratgan asarlari, faylasuflar erishgan ilmiy va falsafiy sohalardagi yutuqlar 4 I BOB. XVIII ASR MA’RIFATPARVARLIK ASRI. 1.1 Angliyada ma'rifatparvarlikning vujudga kelishi. Ma rifatchilik - madaniyat va ma naviyat sohasidagi oqim. Uning negizini fan,ʼ ʼ bilim imkoniyatlariga katta ishonch tashkil qiladi. Ma rifatchilar bilimlar yordamida ʼ ijtimoiy hayotdagi nomutanosibliklar va kamchiliklarni bartaraf qilish mumkinligiga ishonganlar. Shu nuqtai nazardan Ma’rifatparvarlikni mafkuraviy, ijtimoiy-falsafiy oqim deyish mumkin. Ilm-fanni egallash va targ ib qilish qadim zamonlarda ʻ boshlangan bo lsada, ma’rifatparvarlik oqim sifatida G arbda 17-asr oxiri — 18-asr ʻ ʻ boshlarida, Sharqda esa 19-asrning oxiri — 20-asr boshlarida maydonga keldi. Yunonistonda Demokrit, Sokrat, Platon, Aristotel singari faylasuflar, Qadimgi Xitoyda Konfutsiy, O rta Osiyoda Kaykovus, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, ʻ Ibn Sino, Xorazmiy, Mirzo Ulug bek, Alisher Navoiy kabi allomalar fanning ulkan ʻ ahamiyatini e tirof etib, keng targ ib qilganlar. Ularning g oyalari tom ma nodagi ʼ ʻ ʻ ʼ Ma’rifatparvarlik g oyalari edi. Ma’rifatparvarlik G arbda ham, Sharqsa ham bir necha ʻ ʻ umumiy xususiyatga ega bo lib, diniy aqidaparastlikka qarshi qaratilgan va turlicha ʻ davom etgan. G arb ma rifatchiligining Volter, Monteskye, Kondilyak, Lametri, ʻ ʼ Golbax, Didro, Gelvetsiy, Mabli, Morelli, Kondorse va boshqa vakillari diniy aqidaparastlikni tanqid qilish bilan cheklanmay, umuman dinga qarshi kurash olib bordilar. G arb ma rifatchiligi dahriylik xususiyatini kasb etdi, bu uning asosiy ʻ ʼ belgilaridan biriga aylandi. G arb ma rifatchilari cherkov tomonidan ta qib va tazyiq ostiga olindi. Lekin 17- ʻ ʼ ʼ asr oxiri — 18-asr boshlarida Yevropada demokratik muassasalar tarkib topa boshlagani, so z erkinligi va vijdon erkinligi tamoyillari amal qila boshlagani uchun ʻ cherkov ularga sezilarli zarba bera olmadi. O rta Osiyoda esa 19-asr so nggi choragida ʻ ʻ rivojlana boshlagan Ma’rifatparvarlik harakati vakillari ko plab qurbon berdilar. 20-asr ʻ boshida jadidlar harakati ikkiga bo linib, aqidaparastlar kuchayib keta boshlagach, ʻ ma rifatchilar ko p talofat kura boshladilar. Ularning ko p qismi ta qib va sazoyi qilindi. ʼ ʻ ʻ ʼ 1918—1919 yillarda aqidaparast ulamolarning fatvosi bilan minglab ma rifatchilar va ʼ 5 ularga xayrixoh kishilar jismonan yo qotildi. Sho rolar davri tarix va falsafa fanidaʻ ʻ ma rifatchilarga idealizm vakillari, deb baho berilgan. Chunki ma rifatchilar jamiyatni ʼ ʼ rivojlantirishga inqilobiy to ntarishlar bilan emas, yaxshilikni, adolatni, bilimlarni ʻ targ ib qilish yo li bilan erishmoqchi bo lgan edilar. Sho rolar davlati siyosiy ʻ ʻ ʻ ʻ amaliyotida esa ularga xalq dushmanlari yorlig i yopishtirildi, ular jazolandi yoki qatl ʻ etadi. 1 18-asrda fransuz ma rifatparvarligida hukmronlik qilgan va Yevropa bo ylab ʼ ʻ nufuzli bo lgan fransuz ziyolilari edi. Ularning qiziqishlari xilma-xil, ilmiy, adabiy, ʻ falsafiy va sotsiologik masalalar bo‘yicha mutaxassislardan iborat edi.Faylasuflarning asosiy maqsadi insoniyat taraqqiyoti edi.Ijtimoiy va moddiy fanlarga e’tibor qaratib, ular ratsional jamiyat erkin fikrlaydigan va tafakkurli xalqning yagona mantiqiy natijasidir, deb hisoblaganlar.Ular shuningdek, deizm va diniy bag'rikenglikni targ'ib qildilar.Ko'pchilik din azaldan to'qnashuv manbai sifatida ishlatilgan va mantiqiy, oqilona fikrlash insoniyatning oldinga yo'li ekanligiga ishonishgan.Faylasuf Deni Didro mashhur Ma’rifatparvarlik yutug’i - 72 000 maqoladan iborat “Ensiklopediya” (1751– 72) bosh muharriri edi.Bu ularning ta’sirini maksimal darajada oshirgan keng, murakkab munosabatlar tarmog’i orqali amalga oshirildi.Bu butun ma’rifiy dunyoda o‘rganishda inqilobni keltirib chiqardi.18-asrning boshlarida bu harakatda Volter va Monteskyu hukmronlik qildi, ammo asr o tgan sari harakat kuchaydi.Muxolifat qisman ʻ katolik cherkovi ichidagi kelishmovchiliklar, mutlaq monarxning asta-sekin zaiflashishi va ko‘plab qimmat urushlar tufayli barbod bo‘ldi. Taxminan 1750 yilda ular o'zlarining eng ta’sirli davriga yetdilar, chunki Monteski “Qonunlar ruhi” (1748) va Jan Jak Russo “San’at va fanlarning axloqiy ta’siri haqida nutq” (1750) nashr etdi. Fransuz ma rifatparvari va butun Yevropa bo ylab katta ta sirga ega yozuvchi Volter (1694– ʼ ʻ ʼ 1778) edi. Uning ko'plab kitoblari she’rlar va dramalarni o‘z ichiga olgan satira asarlari (Kandid 1759) tarix, ilm-fan va falsafaga oid kitoblar, jumladan, “Ensiklopediya”ga kiritilgan ko plab (anonim) hissalar va keng ko‘lamli yozishmalar. Fransiya davlati va ʻ cherkov o‘rtasidagi ittifoqning zukko, tinimsiz dushmani bo‘lib, u bir necha bor Fransiyadan surgun qilingan. Angliyada surgunda u ingliz tafakkurini qadrladi va Isaak 1 "The Age of Enlightenment: A History From Beginning to End: Chapter 3". publishinghau5.com. Archived from the original on 3 March 2017. Retrieved 3 April 2017. 6 Nyutonni Yevropada ommalashtirdi.Astronomiya, kimyo, matematika va texnologiya rivojlandi. Antuan Lavuazye kabi fransuz kimyogarlari og‘irlik va o‘lchovlarning arxaik birliklarini izchil ilmiy tizim bilan almashtirish ustida ishladilar. Lavuazye massaning saqlanish qonunini ham ishlab chiqdi va kislorod va vodorodni kashf etdi. Ma’rifatparvarlar mavjud ijtimoiy tuzum mukammal emas deb o‘ylashadi va odamlar o'zlarining gunohkor bandaga turmushga chiqqanliklarini tan olishadi. Biroq, ular inson aql-zakovatiga ishonishadi. 2 Ko‘pchilik ma’rifatli odamlar Xudoning borligini inkor etmaydilar. Ularning fikricha, borliqni xudo yaratgan, ammo hozir insonga uni boshqarish qudrati berilgan. Shu boisdan ham ular inson kuchini, bunyodkorlik kuchini yuksak qadrlaganlar. “Ingliz ma’rifati” atamasiga birmuncha ehtiyotkorlik bilan yondashish zarurligini zudlik bilan ta’kidlab o‘tamiz: birinchidan, 17-asrda Angliyada paydo bo‘lgan ma’rifatparvarlik mafkurasi doimiy rivojlanishda bo‘lgan va 18-asrning 2-yarmiga borib taraqqiy etgan. Ikkinchidan, chunki hozirgi vaqtda ko'plab mutaxassislar XVIII asr mutafakkirlarining umumiy falsafiy muammolari va mafkuraviy munosabatlariga qaramay, ingliz ta’lim tafakkurini G’arbiy Evropa tafakkuridan ajratib turadigan bir qator muhim xususiyatlar mavjudligini ta’kidlamoqda. Bu xususiyatlarning birinchisi shundaki, Angliyadagi ta’lim harakati juda xilma- xil edi va odatda ingliz o'qituvchilari deb tasniflanganlarning e’tiqodlari ko‘pincha to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshi edi. Buni ingliz ma’rifatchiligining ma’lum amaliyligi, aniq siyosiy muammolar bilan chambarchas bog’liqligi bilan izohlash mumkin, chunki o‘sha davrning barcha mashhur mutafakkirlari siyosiy kurashda u yoki bu tarzda ishtirok etganlar. “Barcha pedagoglar, - deb ta’kidlaydi mahalliy tarixchi T. Labutina, partiyaviy emaslik haqidagi bayonotlariga qaramay, ularning Tori va Viglarga sodiqligini so'z va amalda tasdiqladilar” 3 . Biroq, ma’rifatparvar mutafakkirlarning ko’pchiligi qarama-qarshi siyosiy kuchlar va guruhlar manfaatlarini himoya qilish bilan birga, Tori tarafdori Samuel Jonson va sodiq Vig Edmund Burk kabi bir-birlari bilan iliq do‘stona munosabatlarni saqlab qolishda davom etishlari xarakterlidir. Qizig‘i 2 I. Bernard Cohen, "Scientific Revolution and Creativity in the Enlightenment." Eighteenth-Century Life 7.2 (1982): 41– 54. 3 David Beard and Kenneth Gloag, Musicology, The Key Concepts (New York: Routledge, 2005), 58. 7 shundaki, ba'zi tarixchilar buni biroz boshqacha pozitsiyalardan tushuntiradilar. Shunday qilib, ushbu sohaning taniqli mutaxassisi L. Namir XVIII asrning ikkinchi yarmida yozgan. partiya mafkuralaridagi tafovutlar asosiy emas edi va partiyalarning o'zlari ham aslida yetakchini qo‘llab-quvvatlash uchun yaratilgan beqaror “manfaatlar uyushmalari” edi; bunday guruhlarning a’zolari, qoida tariqasida, nikoh, oila, moliyaviy majburiyatlar va boshqalar bilan bog‘langan. Shuning uchun ma’rifatparvarlik g'oyalari har qanday partiya mafkurasiga juda organik tarzda “o'rnatilgan” bo'lsa, ajablanarli emas. Albatta, bu erda ko‘rsatilgan xususiyatlar ingliz ma’rifatchiligining o‘ziga xos xususiyatlarini tugatmaydi, ammo ular 18-asrning ikkinchi yarmidagi siyosiy hayotga ko‘proq ta’sir qilganga o‘xshaydi. – xususan, inglizlar uchun eng muqaddas soha – mamlakat konstitutsiyaviy tuzilmasi sohasini o‘zgartirish loyihalari atrofidagi muhokamalar mohiyati haqida. Bu sohadagi barcha islohot urinishlari jamiyat ongida ma'rifatparvarlik g'oyalariga mos keladigan “to‘g‘ri” boshqaruv shakllarini va siyosiy harakatlarni amalga oshirish bilan bog‘liq edi. Ehtimol, 18-asr Britaniya islohotchilarining eng mashhur shiori parlamentni isloh qilish chaqirig‘i bo‘lgan. “Fozil” parlament va “adolatli” vakillik tizimida zamondoshlar tabiiy huquqlar, tabiiy tenglik, ijtimoiy shartnoma va davlat axloqi tamoyillarining timsolini ko'rdilar. Bu jamiyat hayotining barcha sohalaridagi eng dolzarb muammolarni hal qilish bilan bog‘liq edi (18-asrning ikkinchi yarmida). 4 Parlamentni isloh qilish muammosi aristokratlar va o'rta qatlamlar, konservatorlar, liberallar va radikallar, parlamentariylar va parlamentdan tashqari muxolifat tomonidan muhokama qilindi. Albatta, bu g‘oyaga har bir siyosiy kuch o‘z mazmunini qo‘ydi, turli siyosiy maqsadlarni ko‘zladi. Ammo o‘sha davrning siyosiy olamida bu shiorni butunlay e’tiborsiz qoldirgan kamida bitta guruhni topishimiz dargumon. 18-asrning birinchi yarmidagi ingliz burjua mutafakkirlari hali ham materialistik falsafani jasorat bilan rivojlantirdilar, ular hatto cherkov va dinga hujum qilishga ruxsat berdilar. Ma’rifatparvarlik falsafiy ta’limotlarining xilma-xilligi bilan ularning aksariyati o‘zining asosiy asarida (“Inson ongi haqida ocherk” (1690)) Dekartning tug‘ma g'oyalar nazariyasini qat’iyan rad etgan ingliz faylasufi Jon Lokkning qarashlari 4 Skirbekk Gunnar, Nils Gilyo. Falsafa tarixi. – T.: 2002 y. 8 bilan o‘rtoqlashdi. , ruhni bostirish tabula rasa - bo‘sh varaq bo‘lib, unda tajriba o‘z maktublarini yozadi his-tuyg‘ulari inson ongini boyitishga qodir. 5 Lokkning bu g‘oyalaridan ma’rifatparvarlar ijtimoiy-geografik (tabiiy) muhitning shaxs shakllanishiga hal qiluvchi ta’siri haqida juda muhim xulosa chiqarishgan: inson, ma’rifatparvarlik g‘oyalariga ko‘ra, sharoit ta’sirida yaxshi yoki yomon bo‘lib qoladi. Shu asosda pedagoglar feodal ijtimoiy tuzumni, uning siyosiy institutlarini, huquqiy va axloqiy me’yorlarni aqlga zid va insonning shakllanishiga zararli ta’sir ko‘rsatayotganini chuqur tanqid qildilar. Ular moddiy ishlab chiqarish iqtisodiyotining rolini past baholadilar, dunyoni fikr boshqaradi, deb e’lon qildilar, mafkura, axloq va ong rolini bo‘rttirib ko'rsatdilar. Ma’rifatparvarlar jamiyat farovonligiga feodal tartiblari va cherkov buyrug‘i bilan bog‘liq bo‘lgan jaholat, xurofot va xurofotlar to‘sqinlik qiladi, deb hisoblashgan. 6 Ma’rifat deganda nafaqat bilim va ta’limning tarqalishi, balki yangi g‘oyalarni targ‘ib qilish, eski dunyoqarashni yo‘q qilish va yangi dunyoqarashni yaratish tushunilgan. Ma’rifatparvarlar o‘z faoliyati bilan aql saltanatining barpo etilishiga va “aqlsiz jamiyat”ning o‘limiga hissa qo‘shgan, deb hisoblashgan. Ma’rifatparvarlar “tabiiy odam”ni unga sog‘lom axloqiy instinktlar va intilishlar bag‘ishlaydigan tabiatning yaratilishi bilan asossiz feodal munosabatlari buzilgan shaxsga qarama-qarshi qo‘yishdi. Ta’limning vazifasi inson ongiga ratsional tajribani kiritish deb e'lon qilindi, ya'ni aql va adolat talablariga muvofiq harakat qilish zarurligini anglash. Mamlakat siyosiy hayotining o'ziga xos xususiyatlariga ta’sir ko'rsatadigan navbatdagi xususiyat ingliz ma'rifatchiligining “ehtiyotkorlik”, murosasiz tabiati bo'lib, tarixchining so'zlariga ko’ra, “barrikadalarni bostirishga hojat yo‘q edi”. Barcha pedagoglar konstitutsiyaviy tuzumning uch unsuri – qirol, hukumat va parlamentning 1688- yildagi “Shon-sharafli inqilob” davrida o‘rnatilgan “o‘ziga xos muvozanati” – “ozod xalqimiz mavjudligining muqaddas, mukammal poydevori”ga sig‘inardilar. Balki shuning uchun ham 18-asrning ikkinchi yarmidagi siyosiy lug‘atda. Konstitutsiyaviy 5 Smaldone, William (2014). European socialism: a concise history with documents. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers, Inc. pp. 3–4. 6 ussell B. A The History of Western Philosophy. - New York: America book-stratford press, 2010 - P , 21. 9 muvozanat tushunchasi, biz bilganimizdek, birinchi marta ingliz ma'rifatchisi Jon Lokk tomonidan shakllantirilgan “hokimiyatlarning bo‘linishi” tushunchasiga qaraganda ancha keng tarqalgan. Bundan tashqari, konstitutsiyaviy muvozanatni buzishda – “bardoshli mexanizm” barcha yoki deyarli barcha mutafakkirlar va siyosatchilar Angliyadagi inqiroz va notinchliklarning sabablarini ko'rdilar. Biroq turli siyosiy kuchlar muammoning dolzarbligini anglagan holda uning mohiyatini turlicha talqin qildilar. Agar muxolifat uchun muvozanatni Jamoatlar palatasining vakolatlarini cheklagan Jorj III buzgan bo'lsa, unda qirol tarafdorlari muammoning echimini nomukammal saylov tizimi sharoitida buzuq parlamentning o'zboshimchaligini cheklashda ko'rdilar. Biroq, 18-asrning ikkinchi yarmida ilgari surilgan barcha islohot loyihalarining shiori “konstitutsiyaning muqaddas muvozanatini” saqlash yoki tiklash edi. 7 Bu yo ‘ nalish vakillari aql va bilim bilan inson dunyoni ezgulik sari yetaklashga qodir, deb hisoblaydilar. Ular “ijtimoiylik” va “tabiiylik”, “tabiat” va “sivilizatsiya” o ‘ rtasida uyg ‘ unlik yaratishga harakat qildilar. Shu boisdan ham bu davr adabiyotida madaniyat va ma’rifatning moddiy negizini mustahkamlash yo‘lidagi sayohatlar, insonning tabiatga qarshi kurashi va g‘alabasi, inson tafakkurining sinovi kabi mavzular ustunlik qiladi. Ingliz adibi D.Defoningning “Robinzon Kruzo” asarida kimsasiz orolda qolib ketgan inson o‘zining aql-zakovati va mehnatiga tayanib taraqqiyot cho‘qqisiga erishadi, mahkum qahramon tabiatga o‘zining cheksiz muhabbati bilan ta’zim qilmaydi. idrokning hayoti va kuchi. Shu bilan birga, ma’rifatparvar adabiyotida jangovar qahramonlarning ziddiyatli obrazlari ham uchraydi. Ular asosan yevropalik bo ‘ lmagan belgilar shaklida namoyon bo ‘ ladi. Ma’rifatparvarlar klassitsizm adabiyotidagi shartlilik va sun’iylikka qarshi bo‘lib, bu oqim vakillaridan farqli ravishda oddiy odamlar hayotiga murojaat qiladilar, ularning kundalik tashvish va intilishlariga alohida e’tibor beradilar. Ingliz ma’rifatparvarining bu xususiyatlari Yevropa adabiyotiga ham ta’sir ko‘rsatdi. 7 Кочеров С.Н., Сидорова Л.П. Философия: учебное пособие / НИУ РАНХиГС. - Н. Новгород, 2015. - 150 с. 10 Ma’rifatparvarlar jaholat va ilmsizlikni tanqid qiladilar. Ingliz yozuvchisi J. Sviftning “Gulliverning sayohatlari” asarida kinoya yangi savdoga asoslangan Angliyaning johil hukmdorlariga qarshi qaratilgan. G.Fildingning “Tom Jonsonning topilgan tarixi”, T.Smolletning “Peregrin picklingning sarguzashtlari” asarlarida yovuzlik va ezgulik haqidagi an’anaviy tushunchalar chetga surilib, hayotiy obrazlar yaratilgan 8 . Ta’lim-tarbiyaning, bilimning muhimligini ta’kidlagan, to‘g‘ri ta’lim- tarbiya yordamida komil inson – halol, mehnatsevar, bilimdon shaxsni yaratish mumkin, deb hisoblagan ma’rifatparvarlar. Biroq, shunga qaramay, ushbu adabiyotda yaratilgan yorqin personajlar ko'proq ziddiyatli va murakkab shaxslar bo'lib chiqdi. Ma’rifatparvar adabiyotga xos yana bir xususiyatni oddiy xalq, quyi tabaqa vakillari siymosiga murojaat qilishda ham ko‘rish mumkin. Ma’rifatparvarlar nazarida ortiqcha his-tuyg‘ularga berilish oddiy odamga xos emas, ulug‘ zotlarga esa uning ijtimoiy dunyoqarashini qoraytiruvchi xislat sanaladi. Ma’rifatparvarlar XVII asr klassitsizmining hukmron qonun-qoidalarini tanqid qildilar, uning estetikasini sifat jihatidan o‘zgartirdilar, unga zulmga qarshi g‘oyalar va ma’rifat ohanglarini kiritdilar. Ma’rifatparvarlik davri adabiyotidagi yangilik nafaqat yangi g‘oya, balki yangi shaklda ham namoyon bo‘ldi. Ma’rifatparvarlik mavjud shakllarga yangicha ko‘rinish, yangi mazmun bag‘ishladi 1.2. Ma’rifatparvarlik falsafasi tahlili Taxminan 17—18-asrlarni qamrab olgan Ma rifat davri chuqur ijtimoiy-madaniyʼ o zgarishlar davri bo ldi. Bu davr falsafasi dunyoga, ratsionallikka va jamiyatga ʻ ʻ yangicha qarashlar uchun asos bo'ldi. Ma’rifatning oltin davrining ahamiyati shunchalik kattaki, hatto bu davrning ayrim epithetslari ham paydo bo‘lgan: aql asri, utopiyaning oltin davri. Har qanday jamiyatda feodalizmni inkor etib, yangi ijtimoiy-iqtisodiy formatsiyaga e’tibor qaratish payti ma’rifat bilan bog‘liq bo‘lishi muhim. Ma’rifatparvarlikning maqsadi aholining barcha qatlamlarini ma’rifatli qilishdir, shuning uchun bu harakatning asosi demokratik hisoblanadi. 8 Красиков В.И. Русская философия XIX - начала XX в.: формирование двух стратегий развития // Вестник Курганского государственного университета. - 2009. - № 2 (16). 11 Ma’rifatparvarlarning tarbiya va ta’limdagi asosiy g‘oyalarini har bir shaxsga yetkazishga intildilar. Barkamol jamiyat, ma’rifatparvarlarning fikricha, ular barpo etishga intilgan tenglik va birodarlikka asoslangan jamiyatdir. 9 Ma’rifatparvarning qadriyatlari bo‘lganmi? Har qanday asarlarda ma'rifatning qadriyatlari va g'oyalari hatto keyingi ko'plab davrlar uchun ham asosiy g’oya sifatida tasvirlangan. Ma’rifatning asosiy g‘oyalari yoki qadriyatlari desak, bular ijtimoiy, ilmiy, falsafiy va badiiy qadriyatlardir. Ma’rifatparvarlik davri falsafasi va madaniyatining xususiyatlari quyidagi holatlarda ko’rish mumkin : 1. Ratsionallik va mantiq: Asosiy g‘oya: Ma’rifat davri dunyoni anglashda aql va mantiqdan foydalanish mumkin degan g‘oyani kiritdi. Inson ongining bilim olish qobiliyatiga ishonish bu davr falsafasining asosiy jihatiga aylandi. 2.Ilmiy uslub va empirizm: Asosiy g‘oya: Ma’rifatparvar faylasuflar bilim olishda ilmiy usul va tajribaning ahamiyatini ta’kidlaganlar. Ular faktlarni xolis tahlil qilishga intildilar va dogmatizmni rad etdilar. 3. Gumanizm va inson huquqlari: Asosiy g‘oya: Ma’rifatparvar inson qadr-qimmati va huquqlarini hurmat qilish kabi insonparvarlik tamoyillarini qo‘llab-quvvatlagan. Bu g'oyalar keyingi inson huquqlari harakati uchun asos yaratdi. 4.Ta'limni dunyoviylashtirish: Asosiy g‘oya: Ma’rifat falsafasi ta’limning dunyoviylashuviga hissa qo‘shdi, uni diniy aqidalardan ajratib, tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga e’tibor qaratdi. 10 Bu yerda ma’rifatparvarlik etikasining uch yo‘nalishini qiyosiy tahlil qilish muhim ahamiyatga ega.Bular quyidagicha : 1.Ma'rifatparvarlik davrining ijtimoiy tafakkuri Endi ma’rifatparvarlik davrining ijtimoiy nazariyalari, shuningdek, ma’rifatparvarlik davrining ijtimoiy-siyosiy qarashlari haqida gap ketganda ma’rifatning 9 Katrin Keller, "Saxony: Rétablissement and Enlightened Absolutism." German History 20.3 (2002): 309–331. 10 Anna Maria Rao, "Enlightenment and reform: an overview of culture and politics in Enlightenment Italy." Journal of Modern Italian Studies 10.2 (2005): 142–67. 12 asosiy g‘oyalari yoki qadriyatlari insonparvarlik g‘oyalari bilan bevosita bog‘liqdir. Insonparvarlik g‘oyalarining asosini kelib chiqishi, boyligi va irqidan qat’i nazar, har bir alohida shaxsning qadr-qimmatini tan olish (ma’rifatda inson tushunchasi) tashkil etdi. Binobarin, ma’rifatparvarlik falsafasida inson eng oliy tarixiy qadriyat hisoblangan. Ma’rifatparvarlar ijtimoiy tengsizlikni tanqid qilish bilan birga, insonning inson tomonidan ekspluatatsiyasiga ham qarshi edilar. Jamiyatda antifeodal kayfiyat ham kuchli edi.Shuningdek, ma’rifat davrining asosiy ijtimoiy qadriyatlari ideal jamiyat qurish imkoniyatiga ishonishni o’z ichiga oladi. 11 2.Ma’rifatparvar jamiyatda insonning o‘rni qanday? Harakat vakillari inson tarbiya va insonparvarlik ta’limi (ma’rifat davrida insonparvarlik kuchayib bordi) yordamida shaxsni shakllantiruvchi muhitni o‘zgartirishi, shuningdek, ideal jamiyat qurishi mumkin, deb hisoblagan. Binobarin, bu mavzuda ma’rifatparvarlikning madaniyat shakllantiruvchi qadriyatini ochib beruvchi juda ko‘p asarlar yaratildi. Ma’rifatparvarlik davrining asosiy g‘oyalari haqida qisqacha to‘xtaladigan bo‘lsak, ma’rifiy absolyutizmni eslatib o‘tish zarur. Bu shuni anglatadiki, monarxlar ommani tarbiyalash haqida g‘amxo‘rlik qilishlari kerak. Tadqiqotchilar ta’kidlashicha, ingliz tilidagi ta’lim imkon qadar oddiy fuqarolar, oddiy odamlar ehtiyojlariga yaqin bo‘lib, fuqarolarning turli savollariga javob berish imkonini yaratgan. Faylasuflar, siyosatchilar va iqtisodchilarning g‘oyalari ommaviy axborot vositalarida keng o‘quvchilar ommasi uchun qulay bo‘lgan eng sodda tilda efirga uzatildi. Ma rifatparvarlik g oyalari gullab-yashnashiga ta lim tizimining rivojlanishi, aholiningʼ ʻ ʼ savodxonligining oshishi katta ta sir ko rsatdi. Angliyada ta’limning diniy jihati ham ʼ ʻ o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, diniy bag‘rikenglik g‘oyalarini diniy an’analarga sodiqlik bilan uyg‘unlashtirgan. Ingliz ta’limining yana bir o‘ziga xos xususiyati uning “inqilobiy o‘zgarishlarga emas, balki mavjud ijtimoiy tuzumni rivojlantirish va himoya qilishga” qaratilganligi edi. 12 Ma’rifatparvarlik g‘oyalari qanday edi ? Shuningdek bu cherkovni tanqid qilish, umume‘tirof etilgan ma’naviy va intellektual qadriyatlar. Ularning barchasi diniy ta’limot ta’sirida qolishda davom etdi. 11 Edelstein, Dan. The Enlightenment: A Genealogy (University of Chicago Press; 2010) 209 pp. 12 Agassi J. The logic of seintific inquiry. Lynthese. Dordreht, Vol.26, N 314. 1974. 13 Ma’rifatparvarlik davrining ilmiy qadriyatlari shundan iborat ediki agar biz “ilmiy qadriyatlar” iborasi haqida gapiradigan bo‘lsak, bu hech qanday aniq ilmiy yutuqlar emas (bu matematika va tabiiy fanlarning gullab-yashnashi bo‘lishiga qaramay). Bu shuni anglatadiki, fan tor olimlar doirasini tark etadi va din va falsafa bilan bir qatorda moda dunyoviy salonlarida muhokama mavzusiga aylanadi. Aql asri - yozuvchilar, publitsistlar va olimlar ilmiy yutuqlarni ommaga tushunarli tilda yetkazishga harakat qiladigan asrdir. 13 Ma’rifat arboblari birinchi navbatda ratsionalizmning rivojlanishi uchun kurashdilar. Bu faqat uning yordamida insonning tabiat qonunlarini tushunishi mumkinligi nazarda tutilgan edi. Ular jamiyatni oqilona qurish kerak, odamlar esa aql bilan harakat qilishlari kerak, deb hisoblashgan. Ma’rifat davri insonparvarlik bilan ajralib turishi allaqachon ma’lum. Ammo, shuningdek, agar madaniyat haqida gapiradigan bo‘lsak, xususan, madaniyatning ushbu turi haqida gapiradigan bo‘lsak, u dunyoviylik bilan tavsiflanadi. Ya’ni, rassomlik, me’morchilik, adabiyot kabi inson faoliyatining turli sohalaridan diniy tamoyillar siqib chiqarilmoqda. Biz yuqorida ma’rifatparvarlar diniy qadriyatlar o‘rniga qanday ma’naviy qadriyatlarni taklif qilgani haqida yozgan edik. Bu, birinchi navbatda, insonparvarlik va shaxsga qaratilgan. Bularning barchasi ma’rifatparvarlarning dinga tanqidiy munosabatda bo‘lganligi va aqlni undan yuqori qo‘yganligi bilan izohlanadi 14 . Yana bir muhim jihat shundaki, bu davrda me morlikda birinchi marta dunyoviyʼ me morlik cherkov va ma bad me morchiligidan ustun bo lgan. Adabiyotda yangi janr ʼ ʼ ʼ ʻ – falsafiy roman paydo bo‘lib, unda ideal jamiyat qurish g‘oyalari mujassam. Bosh qahramon odatda dunyoni o‘zgartirishga harakat qilayotgan intellektual, madaniy yoki ilmiy arbobdir. Ko‘pincha bunday qahramonlar o‘zlarining yozishmalarida dunyoning qayta tuzilishi haqida gapiradilar, ular ma‘rifatparvarlik davrining iqtisodini, ma’rifatparvarlik davrining kult xususiyatini (5 mashhur maktub), cherkov, siyosat, pedagogika va boshqalarni muhokama qiladilar. Ma’rifatparvarlik 13 Stroud B. Transcendental argument. The journal of Philosophy.-N.Y.,1968. Vol.65, Nr. 9. 14 М. Хоркхаймер, Т. В. Адорно. Понятие просвещения // Хоркхаймер М., Адорно Т. В. Диалектика просвещения. Философские фрагменты. М., С-Пб., 1997, с. 16-60 14 g‘oyalari, tarbiyachilarning kitob o‘qish va ta’lim olish zarurligini targ‘ib etishi tavsifiga muhim o‘rin beriladi. Ta’kidlab o‘tamizki, klassik davr ma’rifatini anglash, avvalo, XVII-XVIII asrlarda shakllangan o‘sha tushunchalarni anglashdir. Ma’rifatning mohiyatini kategoriya sifatida tushunishga imkon beradigan asosiy g ‘ oyalar, birinchidan, fanga sig ‘ inish, ikkinchidan, metafizikani inkor etish va ratsionalizmning ustuvorligi, uchinchidan, inson ongi eng oliy kuch va vosita sifatida har qanday ijtimoiy-siyosiy va ijtimoiy jarayonlardir; to ‘ rtinchidan, burjua asoslaridan xalos bo ‘ lish va adolatni, har kimning huquqlarini, qonun oldida tengligini, qonunning ustuvorligini ta’minlash zarurati, beshinchidan, ta’limotlar, fikrlar, g ‘ oyalarni targ ‘ ib qilishning muayyan jarayoni sifatida ma’rifat, shuningdek shaxsning ijtimoiy-siyosiy jarayonlarga nisbatan o‘z fikr va g‘oyalarini rivojlantirishning muayyan yo‘lidir. 15 Demak, mumtoz davr ma’rifatparvarlik konsepsiyasi dunyo taraqqiyotidagi ma’lum bir tarixiy bosqichdan ko ‘ ra ko’proq narsa bo’lib, u, avvalo, erkin fikrlash va himoya qilish tamoyillariga asoslanadigan keng mafkuraviy va madaniy harakatdir. II BOB. ANGLIYADA MA ’ RIFAT DAVRI: ASOSIY TA ’ LIMOTLAR VA VAKILLARI 2.1 Angliyadagi ma’rifatparvarlikning buyuk vakillari qarashlari Zamonaviy davr Angliyada falsafaning gullagan davriga aylandi . 17-18-asrlar ingliz falsafasi. o‘ziga xos xususiyatlarga ega edi: materialistik yo‘nalish (Angliyadagi ko‘pchilik faylasuflar borliq muammolarini materialistik tarzda tushuntirishni afzal ko‘rdilar va idealizmni keskin tanqid qildilar), empirizmning ratsionalizm ustidan hukmronligi (Angliya o‘z davri uchun bilim masalalarida empirizm g‘alaba qozongan noyob mamlakatga aylandi) va ijtimoiy-siyosiy muammolarga katta qiziqish (ingliz faylasuflari nafaqat borliq va bilimning mohiyatini, insonning dunyodagi rolini tushuntirishga harakat qildilar, balki jamiyat va davlatning paydo bo‘lishi sabablarini 15 Yangi va eng yangi davr G ‘ arbiy yevropa falsafasi . – T .: “ Sharq ”, 2002 y . 15 ham izladilar, loyihalarni ilgari surdilar. haqiqatda mavjud davlatlarning optimal tashkil etilishi). Angliya falsafasi 17-asr uchun juda progressiv edi. Zamonaviy Angliya falsafasida eng katta iz qoldirgan: Frensis Bekon, Tomas G obbs va Jon Lokk. Frensis Bekon (1561 - 1626) - ingliz faylasufi va siyosatchisi, 1620 - 1621 yillarda - Buyuk Britaniyaning lord-kansleri, mamlakatda qiroldan keyingi ikkinchi mansabdor shaxs), falsafadagi empirik yo ‘ nalishning asoschisi edi . “Yangi Organon”, “Axloqiy, iqtisodiy va siyosiy esse”, “Yangi Atlantida”, 175 “Genrix VII ning tarixi”, shuningdek, yakunlanmagan “Tamoyillar va boshlang‘ichlar haqida”. Ulardan ikkitasi yirik falsafiy asarlar bo‘lib: birinchi kitobi “Yangi Organon”da (1620 y.) Bekon o‘zining fan va uning usullari to‘g‘risidagi qarashlarini bayon qilgan. Ikkinchi kitobi “Yangi Atlantida”da (1627y.) uning jamiyat haqidagi fikrlari aks etgan. Frensis Bekon falsafasining mohiyati - empirizm - bilimning asosi faqat tajribada yotadi . Insoniyat (va shaxs) qanchalik ko‘p tajriba (nazariy va amaliy) to‘plagan bo‘lsa, u haqiqiy bilimga shunchalik yaqinroq bo‘ladi. Bekonning fikricha, haqiqiy bilim o'z- o'zidan maqsad bo'la olmaydi. Bilim va tajribaning asosiy vazifalari insonga o‘z faoliyatida amaliy natijalarga erishishga yordam berish, yangi ixtirolarni, iqtisodiy taraqqiyotni, tabiatda insonning hukmronligini ta’minlashdan iborat. Shu munosabat bilan Bekon o'zining butun falsafiy kredosini qisqacha ifoda etgan aforizmni ilgari surdi: “Bilim - bu kuch “ . Frensis Bekonning bilim usullari 16 Bekon innovatsion g‘oyani ilgari surdi, unga ko ‘ ra bilimning asosiy usuli induksiya bo ‘ lishi kerak . Induksiya - bu muayyan vaziyatdan umumiy holatga o ‘ tadigan mantiqiy xulosa. Induksiya orqali Bekon ko ‘ plab alohida hodisalarning umumlashtirilishini va umumlashtirishga asoslangan umumiy xulosalar olishni tushundi (masalan, agar ko ‘ plab alohida metallar eriydigan bo ‘ lsa, unda barcha metallar erish xususiyatiga ega). 17 Bekon induksiya usulini Dekart tomonidan taklif qilingan deduksiya usuliga qarama-qarshi qo‘ydi, unga ko‘ra aniq mantiqiy usullardan foydalangan holda ishonchli ma’lumotlarga asoslangan holda haqiqiy bilim olish mumkin. 16 Copleston F. A History of Philosophy. - Vol.3. - N.Y., London, 2003. - P. 298. 17 Бэкон . Новый органон или истинные указания для истолкования природы.// Бэкон .С. В 2-х т. М.: 1972. -Б. 14. 16 Bekon induksiyasining Dekart deduksiyasidan afzalligi imkoniyatlarni kengaytirishda va bilish jarayonini faollashtirishdadir. Induksiyaning kamchiliklari uning ishonchsizligi, ehtimollik xususiyatidir (chunki bir nechta narsa yoki hodisalar umumiy xususiyatlarga ega bo‘lsa, bu ma’lum bir sinfga tegishli barcha narsa yoki hodisalar ushbu xususiyatlarga ega degani emas; har bir alohida holatda eksperimental tekshirish zarurati tug‘iladi. induksiyani tasdiqlash). Bekonning fikricha, induksiyaning asosiy kamchiligini (uning to‘liq emasligi, ehtimollik xususiyatini) bartaraf etish yo‘li insoniyat bilimning barcha sohalarida imkon qadar ko‘proq tajriba to‘plashidir. Bilishning asosiy usuli - induksiyani belgilab, faylasuf kognitiv faoliyatni amalga oshirishning o‘ziga xos usullarini aniqlaydi . Bu: “ O ‘ rgimchakning yo'li ” bilimni “ sof aql ” dan, ya ’ ni ratsional tarzda olishdir. Bu yo‘l aniq faktlar va amaliy tajribaning rolini e’tiborsiz qoldiradi yoki sezilarli darajada pasaytiradi. Ratsionalistlar haqiqatdan uzoqlashgan, dogmatik va Bekonning so‘zlariga ko'ra, “o ‘ z onglaridan fikrlar to ‘ rini to ‘ qishadi ” . “Chumolining yo‘li” - bu faqat tajribani hisobga olgan holda bilim olish usuli, ya’ni dogmatik empirizm (hayotdan ajralgan ratsionalizmning mutlaqo aksi). Bu usul ham nomukammal. “ Sof empiristlar ” amaliy tajribaga, tarqoq faktlar va dalillar to ‘ plamiga e ’ tibor berishadi. Shunday qilib, ular bilimning tashqi manzarasini oladi, muammolarni, “tashqaridan” ko‘radi, lekin o‘rganilayotgan narsa va hodisalarning ichki mohiyatini tushuna olmaydi yoki muammoni ichkaridan ko‘ra olmaydi. “ Asalari yo ‘ l ” - bilimning eng mukammal usuli. Undan foydalanib, faylasuf tadqiqotchi “o‘rgimchak yo‘li” va “chumoli yo‘li”ning barcha afzalliklaridan foydalanadi va ayni paytda ularning kamchiliklaridan xalos bo‘ladi. “Asalning yo‘l” ga rioya qilgan holda, barcha faktlarni to‘plash, ularni umumlashtirish (muammoga “tashqaridan” qarash) va ongning imkoniyatlaridan foydalanib, muammoning “ichiga” qarash, tushunish kerak uning mohiyati. 18 Shunday qilib, Bekonning fikricha, bilishning eng yaxshi usuli - bu narsa va hodisalarning ichki mohiyatini aql bilan tushunishning ratsionalistik usullaridan 18 Бэкон . Новый органон или истинные указания для истолкования природы.// Бэкон .С. В 2-х т. М.: 1972. -Б. 14. 17 foydalangan holda induksiyaga (faktlarni to‘plash va umumlashtirish, tajriba to‘plash) asoslangan empirizmdir. Bekon fan rivoji haqida fikr yuritar ekan, uni aql bilan bog‘laydi va aqlni turli adashishlardan tozalash kerak, degan g‘oyani ilgari suradi. Uning ta’kidlashicha, bilish yo‘lida 4 ta to‘siq - sharpa bor. Bular quyidagilar: 1. Urug‘ sharpalari. Inson aqli qiyshiq ko ‘ zguga o‘xshaydi. U narsalarning tabiati bilan o‘z tabiatini aralashtirib yuborib narsalarni noto‘g‘ri, buzib ko‘rsatadi . Inson tabiati bilan bog ‘ liq bo‘lgan to‘siqlar. Inson tabiat to‘g‘risida o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda fikr yuritadi: o‘zidagi ilohiylikni tabiatga ham ko‘chiradi. 2. G‘or sharpalari. Olimlaming subyektiv yondashuvi natijasidagi xatolar bilan bog‘liq. Kimningdir nazarida yaxshi hisoblangan narsa boshqa birov uchun yomon bo‘lishi mumkin . Bu ayrim bir odamning o‘ziga xos xususiyatlari natijasida yanglishishning kelib chiqishidir. Ular fikrlash ufqining cheklanishi edi. Bu hamma narsalarni o‘z nuqtayi nazari bilan ifodalash, o‘zining tor doirali fikri bilan o‘lchash natijasida vujudga keladi. 3. Bozor sharpalari. Kishilar o‘rtasidagi so ‘ zlar vositasida olib borilgan fikr almashuv natijasida vujudga kelgan g‘oyalar. Bu ma’lum bo’lgan tasavvurlarga tayanish odati, noto‘g‘ri yoki noaniq iboralarga tanqidiy yondashmaslik oqibatida vujudga keladi. Bu masalaga Bekon juda ham katta ahamiyat beradi. Masalan, u shuni ta’kilaydiki, real borliqni ifodalamaydigan yoki uni noaniq, mavhum ifodalaydigan so‘zlar soxta tasavvurni tug‘diradiki, ular tafakkurga salbiy ta’sir qiladi. 4. Teatr sharpalari. Tanqidiy o‘rganilmagan, yolg‘on fikrlar tufayli paydo bo‘lgan to‘siqlar. U fanda nufuzli shaxslar fikriga taqlid qilish, xususan, qadimgilaming falsafiy tizimlaridagi fikrlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri qabul qilish, ularga ko‘r-ko‘rona ergashishdir. Bekon tomonidan sxolastikaga qarshi qaratilgan sanamlaming tanqidi katta metodologik ahamiyatga egadir. Bekon bu sanamlami va shu bilan birga o‘rta asming sxolastik soxta fanlar ini qoralab shunday deydi: “Bunday fanlarni yaratish - o‘z tabiatiga tuhmat qilishga qaratilgan”. Bekon bilishda uslubning ahamiyatiga alohida to‘xtalgan. 19 19 Бэкон . Новый органон или истинные указания для истолкования природы.// Бэкон .С. В 2-х т. М.: 1972. -Б. 14. 18 “Shu paytgacha- deb ta’kidlaydi u, - kashfiyotlar tasodifan bo‘lgan. Tadqiqotchilar to‘g‘ri metod bilan qurollanganlarida edi,kashfiyotlar hozirgidan ancha ko‘p bo ‘ lar edi”. U eski dogmatik,sxolastik metodlami tanqid qiladi va ularga muqobil tajribaga asoslangan induktiv metodni ishlab chiqadi. Haqiqiy metod,uning fikricha, tajriba orqali olingan ma’lumotlarni miyada qayta ishlash usuli bo ‘li b quyidagi bosqichlardan tashkil topadi¹: 1. Dalillami kuzatib borish. 2. Dalillarni tasniflash. 3. Ularni keraksiz dalillardan tozalash. 4. Voqealami tarkibiy qismlarga bo ‘li sh. 5. Dalillarni tajribada tekshirib chiqish. 6. Dalillarni umumlashtirish. Bekon jamiyat hayotida fanning muhim ahamiyatini ta’kidlar ekan, “Bilim - kuchdir!” degan g‘oyani o‘rtaga tashlaydi va tabiat qonunlarini o‘rganishda ilmiy, ya’ni tajribaga asoslangan bilimlarga tayanilsa, tabiat insonga xizmat qiladi degan xulosaga keladi.Uning fikricha, metafizika (falsafa) ning vazifasi shakllami bilishdan iborat bo‘lsa, fizika harakatlanuvchi va moddiy sababni o‘rganadi. Bilish “tabiat va tajribalami nisbatan to‘liq va to‘g‘ri tavsiflanishiga bog ‘ liq”. Lekin bunday tavsiflar, uning fikricha,xilma-xil va juda rang-barang bo‘lib, agar ularni ma’lum bir tartibga tushirilmasa, aqlni adashtirishi mumkinligini ta’kidlaydi. Bekon ontologik qarashlarida peripatetizm nuqtayi nazarida turib, barcha narsalarni materiya va shakldan tashkil topgan deb hisoblagan. Ijtimoiy qarashlarida u mutlaq monarxiya va kuchli markazlashgan davlatning tarafdori bo ‘l gan. Bekonning ijtimoiy siyosiy qarashlari uning “Yangi Atlantida” nomli asarida bayon etilgan. Unda Bekon utopik davlat haqida fikr yuritgan. Bu mamlakat ko‘proq o‘sha davrdagi Angliyaga o ‘ xshab ketsada,undagi davlat boshqaruvida asosiy rolni “Solomon Uyi”, ya’ni donishmandlar jamiyati o‘ynaydi. Fan ravnaqi va texnik kashfiyotlaming ko‘pligi atlantliklar hayotining farovon boiishiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Unda boy va kambag‘allar boiishiga qaramay, u qashshoqlik va uning natijasida vujudga keladigan 19 turli qusurlardan holidir.Bekonning falsafiy qarashlari o‘zidan keyin g‘arb falsafasining rivojiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Tomas Gobbs (1588-1679 yy.) — ingliz faylasufi. Yangi davr material izmining ilk namoyandalaridan biri. U ilg ‘ or g‘oyalari uchun Angliyadan quvg‘in qilinadi. Avval Italiyada keyin Fransiyada yashaydi. Fransiyada u Bekonga kotiblik qiladi hamda uning g‘oyalarini chuqur o‘rganadi va tartibga keltiradi. Gobbs dunyoqarashining shakllanishiga F.Bekon, R.Dekart bilan birga Galiley va Gassendining ta’limotlari kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Asarlari: “Tabiiy va siyosiy qonunlar elementlari”; “Falsafa asoslari” trilogiyasi: “Tana haqida”, “Inson haqida”, “Fuqaro haqida”; eng mashhur asari “Leviafan yoki materiya, shakl, cherkov va fuqarolik davlati hokimiyati”. 20 Frensis Bekon singari Tomas Gobbs ham insonning tabiatni bilishdan maqsad unga hukmronlik qilish hamda hayotini ko‘proq farovonlashtirishdan iborat deb hisoblagan. Lekin Gobbs Frensis Bekon singari tabiatni emas, jamiyatni o‘rganishga chaqirgan, olimlar inson va davlat tabiatini ko‘proq o‘rganishsa, fuqarolik urushlarining oldini olishlari mumkin deb hisoblagan. Gobbs fikricha, dunyo moddiy jismlar majmuidan iborat. U ilk bor matcrializmning mexanik konsepsiyasiga asos solgan. Materiya, uning fikricha, yaratilmagan, yo‘q bo ‘l maydi ham. U abadiydir. Harakat materiyaning o‘ziga xos xususiyatidir. Materiya hech qanday birinchi harakat manbaiga muhtoj emas. Lekin harakatni u makondagi mexanik harakat shaklidagina tushungan. Harakat bir jismdan boshqasiga “turtkilar” orqali o‘tadi. Moddiy jismlar ko ‘la mga ega. Lekin ko ‘la m (makon), harakat va sukunat - aksidensiyalardir, ya’ni jismlarning sifatlari emas, balki “bizning jismlarni hissiy qabullash shakllaridir”. 21 Bilishda u Dekart ratsionalizmiga qarama-qarshi o ‘la roq, sezgilaming ahamiyatiga ortiqcha baho beradi: tashqi olamni hissiy qabullash (sezgilar) bilish manbaidir. Sezgi yordamida hosil qilingan “g‘oya” aql orqali qayta “ishlov”dan o‘tadi. “Leviafan” asarida Tomas Gobbsning davlat to‘g‘risidagi qarashlari bayon qilingan. Uning fikricha, kishilik jamiyatining ikki xil holati mavjud: tabiiy va fuqarolik. Tabiiylik - bu insoniyatning dastlabki holati. Bunda kishilar shaxsiy manfaat, o‘z-o‘zini saqlash yo ‘l ida tabiatda bo ‘ lgani kabi bir-birini yo‘q qilishga harakat qiladi, kuchli yengadi, kuchsiz yengiladi, 20 Камбуров В. Идея государства у Гоббза. Киев.: Печатня С. П. Яковлева, 1906. 185 с . 21 Skinner Q Review Article. Hobbes’s «Leviathan» // The Historikal Jornal.1964. Vol. 7, 2. P. 321—333. 20 boshqacha aytganda, kishi kishiga bo‘ri bo ‘li b, barcha-barchaga qarshi urushadi (yashash uchun kurash). Bunday vahshiylikning oldini olish uchun insonlar o‘z ixtiyorlari bilan tinchlik va xavfsizlikni ta’minlash maqsadida davlat tuzadilar. Davlat shaxsiy manfaatlarni umumiy manfaatga bo‘ysundiradi va tartibsizlikka yo‘1 qo‘ymaydi. Demak, davlat jamiyat a’zolarini bir maqsadga yo‘naltiruvchi, ular o‘rtasida tinchlikni saqlab turuvchi, umumiy manfaatni ta’minlovchi vosita hisoblanadi. Tomas Gobbsning xizmati shunda bo‘ldiki, unga qadar davlat Xudoning xohish-irodasiga bog‘liq deb tushuntirilgan bo‘lsa, Gobbs bunday qarashlarga barham berdi. U davlat inson manfaatlari va ehtiyojlari bilan bog‘liqligini ko‘rsatib berdi va ma’rifatparvarlik davrida keng rivojlangan “ijtimoiy shartnoma” ta’limotining shakllanishiga zamin yaratdi. Tomas Gobbs o‘zining axloqiy qarashlarida barcha uchun umumiy va universal “inson tabiati” mavjud, deb hisoblagan. Inson tabiatida o‘zini himoya qilish, o‘z ehtiyojlarini va huzur-xalovatini himoya qilishga intilish mavjud. Shundan kelib chiqib, inson 188 xohish-istaklariga mos keluvchi narasalar “yaxshilik”, cheklash, zo ‘r lik, nafratni – “yovuzlik” deb baholagan. Jamiyatdagi fuqarolar o‘rtasidagi tinchlik eng oliy ne’mat bo ‘l ganligi uchun ham, fuqarolaming fazilatlari ularning tabiatidan kelib chiqadi deb hisoblagan. 22 Jon Lokk (1632-1704yy.) — ingliz faylasufi. Asarlari: “Insonning bilishi haqida tajriba”, “Davlat boshqaruvi haqida ikki risola” “Tarbiya to‘g‘risida mulohazalar”. Frensis Bekon ishlarini izchillik bilan davom ettirgan mutafakkirlardan yana biri bo ‘l gan. Gobbs, yuqorida aytilganidek, Bekon qarashlarini tartibga solish bilan chegaralangan bo ‘l sa, Lokk uning bilim hissiyot dunyosi bilan chambarchas bog ‘li qligi to‘g ‘r isidagi g‘oyalarini asoslab bergan. 23 Lokk falsafasining g‘oyaviy asoslari va o ‘ zidan keyingi ta’limotlarga ta’siri 14- ilovada keltirilgan. Angliyada Lokk siyosatchi sifatida mashhur bo ‘l gan, chunki u o‘z asarlarida 1688-yilgi burjua revolutsiyasining ikki hukmron sinf burjuaziya va yangi dvoryanlaming kelishishi bilan yakunlanganligi qonuniy jarayon ekanligini isbotlashga harakat qilgan. Haqiqatan ham burjua demokratiyasining nazariyotchisi sifatida bir qator g‘oyalarni ilgari surgan. Jumladan, hokimiyatni qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hukumatlariga bo ‘li sh to‘g‘risidagi 22 Заиченко Г. А. Джон Локк. — 2-е изд., дораб. — М. : Мысль, 1988. — 207 с.\ 23 Ayers M. Locke. — London, 1993. — 700 с . 21 fikrni birinchi bor Lokk o‘rtaga tashlagan. Ijro etuvchi hukumat, uning fikricha, xalq saylaydigan qonun chiqaruvchi hukumat, ya’ni parlament nazoratida bo ‘li shi kerak. Ko‘rinadiki, Lokk xalqning saylash huquqi to‘g‘risida ham birinchi bo ‘li b fikr yuritgan. Bu g‘oya keyinchalik fransuz ma’rifatparvari Jan Jak Russo tomonidan rivojlantirilgan. Lokk narsa-hodisalaming sezgi a’zolariga ta’siri haqida fikr yuritar ekan, narsalarning sifatini ham birlamchi va ikkilamchi sifatlarga bo ‘ ladi. Zichlik, uzunlik, harakat kabilar birlamchi sifatlar bo ‘li b, narsalarning o‘ziga xosdir. Rang, ta’m, ovoz kabilar ikkilamchi sifat bo ‘ lib, narsalaming o‘ziga xosdek bo ‘l ib ko‘rinsa-da, aslida ularda bo ‘l maydi: ularda sezgi uyg‘otish qobiliyati bor, xolos. “Agar hamma narsa sezgilar orqali namoyon bo ‘l sa, u holda inson biron-bir sezgi a’zosi bilan his qila olmaydigan xudo, jannat va do‘zax kabi tushunchalar qayerdan paydo bo ‘l gan?” - degan savolga javob berishda Lokk ichki tajriba-refleksiyaga, ya’ni ichki o‘z-o‘zini anglashga tayangan. 24 2.2. Ma’rifatparvarlikning bugungi Angliya uchun ta’siri. Ma’rifatparvarlik g‘oyalarining demokratiya bilan bog‘liq siyosiy va ijtimoiy ta’sirini umumlashtirish qiyin. Faylasuflar tomonidan ishlab chiqilgan g‘oyalarning aksariyati zamonaviy demokratik jamiyatga xos bo‘lib, ular ko‘pincha shunday jamiyatni yaratish niyatida ishlab chiqilgan. Ingliz faylasufi Jon Lokkning diniy bag‘rikenglik tamoyillari, cherkov va davlatni ajratish va ijtimoiy shartnoma, masalan, 24 Stuart М . Locke's Metaphysics. — Oxford, 2013. — 522 с . 22 Amerika Qo‘shma Shtatlari asoschilari o‘zlarining yangi davlatlarini rejalashtirishlarida katta ta’sir ko‘rsatdilar. Lokkning, ayniqsa Russo rivojlantirgan ijtimoiy shartnoma haqidagi g’oyasi ham Fransiyada Fransiya inqilobidan oldin ham, undan keyin ham katta ahamiyatga ega edi. Bu g‘oyalar keyingi voqealarga qanday ta’sir qilganiga oid ko‘plab misollardan faqat ikkitasidir. Shuni ta’kidlash kerakki, ma’rifatparvar mutafakkirlar bunday g‘oyalarning yagona manbasi bo‘lmagan. Russo o‘zining ijtimoiy shartnomasini ishlab chiqqan paytda Angliya, Shveytsariya va Niderlandiyaning Birlashgan viloyatida demokratik institutlar ma’lum darajada mavjud edi. Darhaqiqat, bu uch mamlakat, Fransiyadagi repressiv jamiyatni qanday o‘zgartirish haqida bo‘lsa-da, nashr qilish va muhokama qilish uchun muhim markazlar edi. Fransiya davlati ularni jim qilmoqchi bo‘lganida, fransuz surgunlari, shu jumladan Russo ham, Volter ham ushbu mamlakatlardan panoh topdilar. Demokratiya tamoyillari qadimgi Yunoniston va Rimda ham mavjud bo‘lib, boshqa joylardan tashqari, xristian konfessiyalarining turli institutlarida ishlab chiqilgan. 25 Qadimgi va hozirgi pretsedentlarning roli ma’rifatparvarlik tafakkurini rag‘batlantirgan bo‘lsa, ma’rifatparvar faylasuflarining ahamiyatini, ehtimol, ko‘pchilik odamlar qiziqqan va ular ommalashib ketgan zamon va makonda bu g‘oyalarni aniq va oqilona ifoda etishdagi roli bilan bog‘lash kerak. Demokratik hayot haqidagi ma’rifatparvarlik g‘oyalarini ishlab chiqish inqiloblar va qarshilik harakatlarining falsafiy asoslari sifatida ko‘p marta qo‘llanilgan. Ko‘pgina ma’rifatparvar mutafakkirlar “ma’rifatparvar despotizm” xalqni boshqarishning eng yaxshi usuli ekanligini ta’kidlaganlar. Bu nazariyaga ko‘ra, xalqning o‘zini to‘g‘ri boshqarishiga ishonib bo‘lmaydi. Aksincha, dono va madaniyatli shahzoda ularning ehtiyojlarini aniqlab, shunga qarab boshqara olardi. Ma’rifatparvar 25 Субботин А. Л. Локк // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с 23 despotizm, ya’ni “ma’rifiy absolyutizm” deb ham ataladi, hukmdorni mutlaq monarx deb hisoblaydi. 26 Ma’rifatparvar despotizm yetakchilari ma’rifatparvarlik g‘oyalarini qabul qilgan XVIII asrning bir qator Yevropa mamlakatlarida mashhur bo‘ldi. Masalan, Prussiyada Buyuk Fridrix (1740—86 yillar hukmronligi) o zini ma rifatparvarlik davriningʻ ʼ yetakchi shahzodasi deb hisobladi va Volterni o z saroyiga taklif qildi. Buyuk ʻ Yekaterina (1762–96) ham ma rifatparvarlik tamoyillari asosida hukmronlik qilishga ʼ harakat qildi va buning natijasida faylasuflarning olqishiga sazovor bo ldi. Avstriyalik ʻ Iosif II (1780–90 yillar hukmronligi) ma rifatparvarlik sohasida keng ko lamli ʼ ʻ islohotlarni amalga oshirishga urindi, ammo muvaffaqiyatga erisha olmadi. Biroq, barcha holatlarda, amalga oshirilgan bunday islohotlar monarx hokimiyatini kamaytirmadi. Yevropa tarixining ko‘p nuqtalarida katolik cherkovi (va reformatsiyadan keyin turli protestant cherkovlari ham) davlat va yoki monarxiya hokimiyati ustidan o‘z ta’sirini saqlab qolish uchun kurashgan. Ma’rifat davridan oldin asrlar davomida monarxiyalar va hukumatlar cherkov organlari, ayniqsa yepiskoplik (va ba’zan hatto papalik) ustidan ustunlikni saqlab qolishgan, ammo cherkov siyosiy hayotda hali ham muhim ishtirokini saqlab qolgan. Ma’rifatparvar faylasuflar yevropaliklarning birinchi bo‘lib cherkov va davlatning bo‘linishi tarafdori bo‘lgan, ammo ular o‘sha paytda ham, undan keyin ham nufuzli himoyachilar bo‘lgan. Cherkov va davlatning ajralishi ortidagi falsafiy dalillar demokratik jamiyatlarning shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. O‘sha paytda u Amerika Qo'shma Shtatlarining ba‘zi asoschilariga, ayniqsa Tomas Jeffersonga kuchli ta’sir ko‘rsatdi. Ammo shuni ta’kidlash kerakki, cherkov va davlatni ajratish to‘g‘risidagi argumentlar ruhoniylar an’anaviy ravishda monarxiya hokimiyatini qo‘llab-quvvatlagan Fransiyada alohida rezonansga ega edi . Aksariyat faylasuflar nasroniylar yoki deistlar bo‘lishsa-da, ular jamiyatdagi dinni birinchi navbatda odamlarni axloqiy saqlash uchun deb bilishgan. Ularning fikriga 26 O‘zbekistonda ijtimoiy falsafiy fikrlar tarixidan lavxalar. – T.: “Sharq”, 1995 y. 24 ko'ra, Oltin qoida barcha dinning markaziy qismi edi va qolgan hamma narsa odamlarni asosiy xabarni eshitishga jalb qilish uchun yaratilgan. Faylasuflarning ta’kidlashicha, din xalqning axloqli bo‘lishini ta’minlagan ekan, u o‘zining ijtimoiy maqsadiga xizmat qilgan. Sivilizatsiya atamasi ma’rifatparvarlik davrining yana bir merosidir. 1770-yillarda fransuz va ingliz tillaridagi lug‘atlarda bu atama “boylikning ko‘payishi va odob- axloqning takomillashuvi” degan ma’noni anglatadi. Bu tushuncha bilan birga yana bir tushuncha paydo bo‘ldi - tsivilizatsiya darajalarda paydo bo‘lishi mumkin. Sivilizatsiya mavjudligi bilan ma’rifatparvar mutafakkirlar Yevropani, xususan, Fransiya, Buyuk Britaniya va Germaniyadagi ma’rifatparvarlik tafakkurining markazlari bo‘lgan, bu bizning G‘arbiy Yevropa haqidagi g‘oyamizga taxminan to‘g‘ri keladi – sayyoramizdagi eng madaniyatli joy, deb da’vo qilishdi. Dunyoning qolgan qismi sivilizatsiya ko‘lamidan ancha pastroq edi, ya’ni G‘arbiy yevropaliklar Sharqiy Yevropada sezgan kam rivojlanganlikdan tortib, “Sharq” va amerikaliklar orasida ko‘rgan vahshiylikgacha. 27 Madaniy ustunlik haqidagi bunday g‘oyalar yevropaliklar uchun XVI asrdagi imperiya sarguzashtlari boshidan beri mavjud bo'lgan bo‘lsa-da, ma’rifatparvar mutafakkirlar bu g‘oyalarga aniqroq ta’rif berdilar va ilmiy jilo bilan. Garchi sivilizatsiya ideallari Yevropa jamiyatlari intilishi mumkin bo‘lgan g'oyalarga aylangan va shunday bo‘lib qolgan bo‘lsa-da, ular Yevropa imperiyasi uchun yanada kuchli falsafiy asos bo‘lib xizmat qildi. Bu asos XIX asrda Yevropa kuchlari, xususan, Fransiya va Angliya butun dunyo xalqlari ustidan o‘z nazoratini kengaytirishni oqlashga harakat qilganda juda muhim bo‘lar edi. Ilm-fanni o‘rganish va tabiat hodisalarini tekshirish rag‘batlantirildi, ammo ma’rifatparvar mutafakkirlar ham jamiyat muammolariga ilm-fan va aqlni qo‘lladilar. 27 O‘zbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixidan lavhalar. Akademik M.Hayrullaev tahriri ostida. – T.: O‘zbekiston, 1995. -B.192-193. 25 Jon Lokk har bir inson tabiatan erkin va tabiat qonuni ostida teng ekanligini ta’kidlagan; uning tabiiy huquqlar haqidagi ta’limoti siyosatda chuqur ta’sirga ega bo‘lishi kerak edi. Fanlar va matematikada induksiya va deduksiya mantiqlari keng qamrovli yangi kosmologiyani - bir necha oddiy va kashf qilinadigan qonunlar bilan boshqariladigan mexanizm sifatida koinot g‘oyasini yaratishga imkon berdi. Ma’rifatchilar, shuningdek, Jon Lokk va Tomas Gobbs kabi mutafakkirlar tomonidan psixologiya va axloqning dunyoviylashtirilgan nazariyalarini yaratdilar va bu o‘sha paytda radikal siyosiy nazariyalar deb hisoblangan narsalarni keltirib chiqardi. Lokk, Jeremi Bentam , Jan Jak Russo , Monteskye , Volter va Tomas Jefferson avtoritar davlatning rivojlanayotgan tanqidiga va tabiiy huquqlarga asoslangan va siyosiy demokratiya sifatida faoliyat yuritadigan ijtimoiy tashkilotning yuqori shaklining sxemasini yaratishga hissa qo‘shgan. . 28 Ko‘pgina tarixchilarning ta’kidlashicha, ma’rifatparvarlik davri Fransiya inqilobi (1787-99) bilan yakunlangan, bu davrda inqilobchilar minglab zodagonlar, ruhoniylar va siyosiy raqiblar deb gumon qilingan boshqa shaxslarni qatl etgan mashhur davrga guvoh bo‘lgan. Terror hukmronligi ( 1793-94) tenglik jamiyati o‘zini o‘zi boshqarishi mumkinligiga ishonchni qattiq sinovdan o‘tkazdi. Shunga qaramay, ma’rifat tamoyillari insoniyat jamiyatlariga ta’sir qilishda davom etmoqda. Dunyoning konstitutsiyaviy demokratik davlatlari dunyoviy qonun ustuvorligiga, inson huquqlarini himoya qilishga , hokimiyatlar bo‘linishiga alohida e’tibor qaratgan holda ma’rifatparvarlik g‘oyalari asosida mustahkam o‘rnashgan. 29 XULOSA 28 Штекль А. История средневековой философии. М. Д 912. 29 Красиков В.И. Русская философия XIX - начала XX в.: формирование двух стратегий развития // Вестник Курганского государственного университета. - 2009. - № 2 (16). 26 Xulosa qilib aytganda, ma’rifatparvarlik – jamiyat hayoti, uning ma’naviy-ma’rifiy sohalarida namoyon bo‘ladigan jaholatga, ijtimoiy-siyosiy johillikka zid bo‘lgan ijtimoiy-falsafiy va ommaviy-demokratik harakatlarni ifodalovchi tushuncha. Uning maqsadi muayyan jamiyat hayotini g‘oyaviy johillik va mafkuraviy zo‘ravonlikdan, jaholatparastlikdan ozod etib, erkin tafakkur, ilg‘or ma’rifiy faoliyat orqali taraqqiyotning barcha zarur moddiy va ma’naviy yutuqlariga erishishdir. Ma’rifatparvarlik g‘oyasining falsafiy asosi his-tuyg‘u (sensualizm) va ikki asllik (dualizm) qarashlaridan iborat bo‘lib, birinchisi ma’rifatparvarlik harakatining boshlanish davrida, ikkinchisi keyingi yillardagi rivojlanish jarayonlarida ko‘proq ahamiyat kasb etgan. Ma’rifatparvarlik harakatiga De Sent-Evremon, A.Bulenvile, Beyl, Melye kabi taniqli allomalar asos solgan bo‘lib, keyinchalik Angliya ma’rifatprvarligida Lokk,Bekon,Gobbs kabi faylasuflarning g’oyalari yuksaldi. Ular ma’rifatparvarlik tamoyillarini butun Yevropa bo‘ylab keng tarqalishiga va ommalashuviga muvaffaq bo‘ldi. Ma’rifatparvarlik g‘oyalari “ma’rifat asri”dan keyin ham keng tarqalib, ijtimoiy-siyosiy, milliy-ozodlik harakatlarining muhim omili bo‘lib xizmat qildi. Ma’rifatparvarlik nutqi va tafakkurida ilm yetakchi rol o‘ynadi. Ko pginaʻ ma rifatparvar adib va mutafakkirlar ilm-fan sohasida ma lumotga ega bo lgan va ʼ ʼ ʻ ilmiy taraqqiyotni din va an anaviy hokimiyatni ag darib tashlash bilan so z va fikr ʼ ʻ ʻ erkinligining rivojlanishi bilan bog lagan. Keng ma’noda ma’rifatparvarlik fani ʻ empirizm va ratsional tafakkurni yuksak qadrlagan va ma’rifatparvarning taraqqiyot va taraqqiyot ideali bilan mujassamlashgan. Biroq, ko‘pchilik ma’rifatparvarlik qarashlarida bo‘lgani kabi, ilm-fanning foydalari hamma joyda ko‘rinmagan. Ma’rifatparvarlik davri ham azaldan zamonaviy G‘arb siyosiy va intellektual madaniyatining asosi sifatida e’tirof etilgan. Bu demokratik qadriyatlar va institutlarga e’tibor qaratish va zamonaviy, liberal demokratiyalarni yaratish nuqtai nazaridan G‘arbga siyosiy modernizatsiyani olib keldi. Yevropa liberal tafakkurining asoslari, jumladan, shaxs huquqi, barcha odamlarning tabiiy tengligi, hokimiyatlarning bo linishi, siyosiy tartibning sun iy xarakteri (bu keyinchalik fuqarolik jamiyati va ʻ ʼ davlat o rtasidagi farqga olib kelgan), qarashlar. barcha qonuniy siyosiy hokimiyat ʻ 27 “vakillik” bo‘lishi va xalq roziligiga asoslangan bo‘lishi kerakligi, qonunni liberal talqin qilish, odamlarga ochiq-oydin ta’qiqlanmagan har qanday ishni qilish huquqini beradi, bularning barchasi ma’rifatparvar mutafakkirlar tomonidan ishlab chiqilgan. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 28 1. Agassi J. The logic of seintific inquiry. Lynthese. Dordreht, Vol.26, N 314. 1974. 2. Anna Maria Rao, “Enlightenment and reform: an overview of culture and politics in Enlightenment Italy.” Journal of Modern Italian Studies 10.2 (2005): 142–67. 3. Ayers M. Locke. — London, 1993. — 700 с . 4. Copleston F. A History of Philosophy. - Vol.3. - N.Y., London, 2003. - P. 298. 5. David Beard and Kenneth Gloag, Musicology, The Key Concepts (New York: Routledge, 2005), 58. 6. Edelstein, Dan. The Enlightenment: A Genealogy (University of Chicago Press; 2010) 209 pp. 7. I. Bernard Cohen, “Scientific Revolution and Creativity in the Enlightenment.” Eighteenth-Century Life 7.2 (1982): 41–54. 8. Katrin Keller, “Saxony: Rétablissement and Enlightened Absolutism.” German History 20.3 (2002): 309–331. 9. O‘zbekistonda ijtimoiy falsafiy fikrlar tarixidan lavhalar. – T.: “Sharq”, 1995 y. 10. O ‘zbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixidan lavhalar. Akademik M.Hayrullaev tahriri ostida. – T.: O‘zbekiston, 1995. -B.192-193 11. Skinner Q Review Article. Hobbes’s “Leviathan” // The Historikal Jornal.1964. Vol. 7, 2. P. 321—333. 12. Skirbekk Gunnar, Nils Gilyo. Falsafa tarixi. – T.: 2002 y 13. Stuart М . Locke's Metaphysics. — Oxford, 2013. — 522 с . 14. The Age of Enlightenment: A History From Beginning to End: Chapter 3. publishinghau5.com. Archived from the original on 3 March 2017. Retrieved 3 April 2017. 15. Russell B. A The History of Western Philosophy. - New York: America book- stratford press, 2010 - P , 21. 16. Yangi va eng yangi davr G‘arbiy yevropa falsafasi. – T.: “Sharq”, 2002 y. 17. Бэкон Ф. Новый органон или истинные указания для истолкования природы.// Бэкон Ф.С. В 2-х т. М.: 1972. -Б. 14. 18. Заиченко Г. А. Джон Локк. — 2-е изд., дораб. — М. : Мысль, 1988. — 207 с. 29 19. Камбуров В. Идея государства у Гоббза. Киев.: Печатня С. П. Яковлева, 1906. 185 с. 20. Кочеров С.Н., Сидорова Л.П. Философия: учебное пособие / НИУ РАНХиГС. - Н. Новгород, 2015. - 150 с. 21. Красиков В.И. Русская философия XIX - начала XX в.: формирование двух стратегий развития // Вестник Курганского государственного университета. - 2009. - № 2 (16). 22. Красиков В.И. Русская философия XIX - начала XX в.: формирование двух стратегий развития // Вестник Курганского государственного университета. - 2009. - № 2 (16). 23. М. Хоркхаймер, Т. В. Адорно. Понятие просвещения // Хоркхаймер М., Адорно Т. В. Диалектика просвещения. Философские фрагменты. М., С-Пб., 1997, с. 16-60 24. Субботин А. Л. Локк // Новая философская энциклопедия : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М. : Мысль, 2010. — 2816 с 25. Штекль А. История средневековой философии. М. Д 912. 30

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. ANGLIYADA MA’RIFATPARVARLIK HARAKATLARINING SHAKLLANISHIDAGI IJTIMOIY-FALSAFIY TAHLILI

Angliyada ma'rifatparvarlikning vujudga kelishi

Ma’rifatparvarlik harakatining falsafiy tahlili

II BOB. ANGLIYADA XVIII ASRDA BO’LGAN ISLOHOTLAR

Angliyada ma'rifatparvarlikning o'ziga xos jihatlari

Ma'rifatparvarlikning bugungi Angliya uchun ta'siri

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить