Xviii-xix asr o‘rtalari tarix falsafasi - Философия - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Философия

Xviii-xix asr o‘rtalari tarix falsafasi

Купить

XVIII-XIX ASR O‘RTALARI TARIX FALSAFASI
REJA:
1. Anglo-frantsuz tarix falsafasi
2. Nemis tarix falsafasi
3. J.J. Russoning ijtimoiy – siyosiy qarashlari.
4. Pozitivizm.
5. Nemis klassik falsafasining tarixiy falsafiy g‘oyalari.
6. I.Kant tarixiy – falsafiy qarashlari.

Yevropada tarix falsafasi yuqorida aytganimizdek, falsafaning muhim
yo‘nalishi sifatida XVI ІІ asrlarda yuzaga keldi. Bu paytga kelib tarixni falsafiy
idrok etish ijtimoiy fanlar doirasida ilmiy-nazariy tadqiqotning butunlay yangi
bosqichi darajasiga ko‘tarildi. Tarix falsafasi atamasi birinchi marta 1765 yili
Volter tomonidan ilgari surildi va tarixshunoslik, jamiyatshunoslik, demografiya,
etnografiya hamda falsafa fanlarining umumiy va uzviy bir qismi sifatida butunlay
yangi yo‘nalishni ochib berdi. I. G.Gerder tadqiqotlarida tarix falsafasining fan
sifatidagi aniq yo‘nalishlari belgilab berildi.
Tarix falsafasi taraqqiyotida Gegel, O. Kont, N. Ya. Danilevskiy,
O.Shpengler, A. Toynbi, P. A. Sorokin, K. Yaspers, K. Popper va boshqalar
beqiyos hissa qo‘shdilar.
Anglo-frantsuz tarix falsafasi
Keyingi yuz yilliklarda jahon tarixini o‘rganish, uni tadqiq etishda
sivilizatsiyaviy yovdashuv tendentsiyasi ustuvorlik qilmoqda. Bu Osvald
Shpengler falsafasining Arnold Toynbi tomonidan davom ettirilganligi va lokal
sivilizatsiya nazariyasi mumtoz shaklining vujudga kelganligi bilan belgilanadi.
Darhaqiqat, Toynbi «Mashhur sivilizatsiyalar soni unchalik ham katta emas,
bizga faqat yigirma bitta sivilizatsiyaga bo‘lish mumkin bo‘ldi. Biroq ularni davom
ettirish mumkin. Turli xalqlar, davrlar va mamlakatlarda o‘ziga xos turli
rivojlanish hodisalari yuz bergan. Biroq har tomonlama mustaqil va jiddiy
sivilizatsiyalar soni o‘ndan ortmaydi», – deydi. Toynbi shunday qilib yigirma bir
sivilizatsiya hodisasini e’tirof etadi. Ular qatoriga Arab, Xitoy, Shumer, Mayam,
Hind, Ellin, G‘arb, Xristian (Rossiya), Uzoq Sharq (Koreya va Yaponiya), Eron,
Misr, Arab, Meksika, Vavilon va boshqa sivilizatsiyalar kiradi.
Frantsuz falsafasining yirik namoyandalaridan biri Reymon Arondir. U milliy
tarix falsafasiga ratsionalistik yo‘nalishning yorqin namoyandasi sifatida faoliyat
ko‘rsatdi. Uning tarixni o‘rganish va tarixiy tafakkur masalalariga bag‘ishlangan
«Falsafaga kirish», «Tanqidiy tarix falsafasi», «Tarixiy tafakkur o‘lchovlari»,
«Sotsiologik tafakkur taraqqiyoti bosqichlari», «Taraqqiyot sog‘inchi»,

«Demokratiya va totalitarizm» singari asarlari frantsuz tarix falsafasi maktabida
butunlay yangi yo‘nalishni boshlab berdi.
Nemis tarix falsafasi
Nemis tarix falsafasining yirik namoyandalaridan biri Osvald Shpenglerdir. U
o‘zining mashhur «Yevropa quyoshining so‘nishi» asarida tarix falsafasining
o‘ziga xos yo‘nalishi haqidagi g‘oyalarini ilgari suradi. Shpengler dunyoni mistik
qarashlar orqali anglash, insonning intuitsiyasi, ichki hissiyot va voqelikni his qila
olish imkoniyatlari xususida fikr yuritadi.
Shpengler xulosasiga ko‘ra «Qancha odam va madaniyat bo‘lsa, shuncha
dunyo mavjud. Har bir alohida inson uchun yagona, mustaqil, abadiy dunyo
mavjud. Dunyoning bunday mavjudligi har bir inson uchun doimiy yangi, bir
marta amalga oshadigan, hech qachon qaytarilmaydigan kechinmadir». Bir
qarashda, darhaqiqat, har bir odam alohida va mustaqil olam. Uning o‘z dunyosi
bo‘lganidek, o‘z ibtidosi va intihosi ham bor. U tashqi dunyoni o‘zining ichki
olami orqali o‘zicha tushunadi, o‘zicha anglaydi, unga o‘zicha baho beradi.
Demak, insoniyat tarixi har bir odam uchun garchi u yaxlit, bir butun tarix, real
tarixiy jarayon bo‘lsa-da, uni anglashda o‘ziga xoslik, unga yondoshishda
xususiylik bo‘lishi tabiiy. Demak, real tarixiy jarayon real inson tasavvurida real
fikr-xulosaga aylanishi mumkin. Ana shu holatdan kelib chiqib ham Shpengler
«ilmiy bilish bu o‘z-o‘zini anglashdir» degan g‘oyani ilgari suradi.
Tarixni anglash, tarixni falsafiy tushunish orqali inson o‘zligini anglaydi va
o‘ziga xos qadriyatga aylanadi. Bunday jarayon insonda intuitiv imkoniyat, his
qilish qobiliyati orqali ham yuzaga kelishi mumkin. Shuning uchun Shpengler
tarixni tushunish va tarixga munosabatda intuitsiya, his-tuyg‘u mohiyatini ustuvor
qiladi. Ana shundan kelib chiqib tarix mushohada, voqelikni to‘g‘ri his qila olish,
tabiiy intuitsiya natijasi degan g‘oyani ilgari suradi. Hatto, u tarixni hissiyot orqali
tushunish g‘oyasini ilgari surar ekan, «agar kim buni his qilmasa, tarix bilan
shug‘ullanmasin, tabiatni bilishga o‘rganish mumkin, lekin tarixchi bo‘lib tug‘ilish
kerak. Tarixchining kuchi shundan iboratki, u ongsizlik darajasida tarix jarayonini
instinktiv ravishda biladi, bunday uslubda har qanday inson ham ishlay olmaydi»,

– deydi. Ana shu fikrdan ma’lum bo‘ladiki, tabiatni bilish uchun bilimning o‘zi
etarli, tarixni anglash uchun esa uni his qila olish, tarixiy jarayon ortida yotgan
inson taqdiri, mohiyati, hayot mazmuni va kechinmalari, sevinch va iztiroblari
yotganligini ham anglamoq zarur ekan. Ana shunda har bir tarixiy voqelik tarix
falsafasiga aylanadi. Demak instinkt va his qila olish qobiliyati, intuitsiya quvvati
tarixchi uchun noyob va qimmatli fazilatdir.
Shpengler sivilizatsiyani madaniyat belgisi sifatida tushunadi va har qanday
madaniyat o‘z taraqqiyot bosqichlariga, o‘zining sivilizatsiyasiga ega degan goyani
ilgari suradi. Uning nazarvda sivilizatsiya madaniyatli insonlarga xos hodisa
sifatida namoyon bo‘ladi.
O.Shpengler madaniy taraqqiyot, tarix rivoji, uning dinamizmi xususida fikr
yuritar ekan, «har qanday madaniyat insondek hayot kechiradi. Ularning o‘z
bolaligi, o‘smirligi, o‘rta yoshliga va qariligi bo‘ladi», - deydi. Demak, har qanday
madaniyat o‘zining ibtidosi va intihosiga ega. Shuning uchun ham turli davrlarda
yuz bergan turli mintaqalardaga sivilizatsiyalar qaysidir darajada susayish, orqaga
ketish holatlarini ham boshdan kechirgan. Ana shu tarixiy dalillar hamda insoniyat
o‘tmishidagi buyuk ko‘tarilishlar va tanazzullarni nazarda tutib O.Shpengler har
qanday sivilizatsiya tanazzulga mahkumdir, degan fikrni ilgari suradi.
Sivilizatsiyalar taqdiri, uning istiqboli xususida gapirar ekan, «mening fikrimning
markazini taqdir g‘oyasi tashkil qiladi. O‘tib ketganlarning taqdiri ham shunday
bo‘lgan, hozirgi G‘arbiy Yevropa madaniyatini ham halokat kutmoqda», deydi.
Shunday qilib, O.Shpengler insonning biologik mavjudot sifatida
yaratuvchilik imkoniyatlarini, bu imkoniyatlarni ro‘yobga chiqaruvchi ilohiy
qudrat ruh, e’tiqod ekanligini ta’kidlaydi. Dunyoni anglashda, olamni tushunishda
uning ana shu g‘oyalari yaqqol ko‘zga tashlanadi va «tabiatni mushohada qilish
asnosida diniy e’tiqod yotadi. Dindan oldin paydo bo‘lgan tabiiy bilim yo‘qdir.
Ana shu nuqgai nazardan qaraganda katolikcha va materialistik tabiatni bilish
o‘rtasida hech qanday farq yo‘qdir. Ular bir narsa to‘g‘risida, lekin har xil tilda
gaplashadi. Hattoki ateistik soha ham diniy asosga egadir. Hozirdagi mexanika
ham xristian aqidalaridan andoza olgandir», deydi. Bu bilan O. Shpengler ruh

birlamchi, e’tiqod hatti-harakatlar va voqeliklarni boshqaruvchi ilohiy qudrat
degan xulosaga keladi. Uning nazarida insoniyat tarixi – bu juda uzoq va ming
yilliklarni qamrab olgan yaxlit olam, ruh va e’tiqod orqali inson tomonidan amalga
oshirilgan buyuk haqiqatdir.
Olamni anglash o‘z-o‘zini anglashdan boshlanadi, deydi O. Shpengler.
Bunday qarashlar qaysidir darajada undan bir necha asrlar oldin Sharqda yuzaga
kelgan ruh falsafasini eslatadi. Jumladan, A.Bedil, J.Rumiy, A.Nasafiy, N.Kubro
va boshqalar ilgari surgan g‘oyalarda ruh birlamchi, jism esa o‘gkinchi, ruh –
botin, jism – moddiy tariqasida talqin etiladi. Jumladan, A.Nasafiy «... ulug‘
olamning avvalu oxiri, zohiru botini, mohiyat va shakllarini anglab etish uchun
o‘zining mohiyatini, zohiru botinini anglab etkin. Bundan boshqa yo‘l yo‘q»,
degan edi.
Nemis tarix falsafasi maktabi jahon falsafa fanining I.Gerder, V.Gumboldt,
G.Gegel, I.Kant, A.Shopengauer, G.Rikkert, V.Diltey, E.Trelch singari yirik
namoyandalarini etishtirib berdi. Mutaxassislarning fikriga ko‘ra nemis tarix
falsafasi ingliz-frantsuz ma’rifatparvarligi qarashlariga teskari bo‘lgan yo‘nalishni
ishlab chiqdilar va o‘z g‘oyalarini ilgari surdilar. E. Trelchning xulosalariga ko‘ra
nemis va ingliz-frantsuz tarix falsafasi o‘rtasidagi farq ko‘zga yaqqol tashlanadi.
Nemis maktabi o‘zining diniy-mistik xarakteri bilan alohida ajralib turadi. O‘z
navbatida ingliz-frantsuz maktabi tarix cho‘qqisini ma’rifatparvarlik ideallari
orqali kashf etdi.
Tarixiy taraqqiyotning universal kontseptsiyasi Gegel tomonidan vujudga
keltirildi. Ayni u tarixiy dinamika nazariyasini yaratdi va bu sohada o‘ziga xos
olamshumul yangilikni vujudga keltirdi. Yoki boshqacha qilib aytganda, E.Trelch
xulosalariga ko‘ra «barcha tarixiy taraqqiyot nazariyalari qandaydir undan
chekinganday, unga qarshi turganday ko‘rinsada, biroq ularning barchasi uni
butunlay inkor eta olmadi. Shuning uchun ham tarixiy dinamikaga doir barcha
tadqiqotlar tarixiy dialektika tushunchasidan kelib chiqmog‘i darkor».
Ayni ana shu tarixiy dialektika tarixiy taraqqiyot dinamikasini, uning
taraqqiyot qonuniyatlarini, rivojlanish omillarini o‘zida mujassam etadi va barcha

tarix falsafasiga doir qarashlar, yo‘nalishlar, kontseptsiyalar va metodologiyalarga
asos bo‘lib xizmat qiladi. Tarixiy ana shunday holatdan kelib chiqib, K.Yaspers
«Bu kontsentratsion lagerlarning real voqeligi, bu azoblovchilar va azoblanuvchilar
doirasidagi kelishilgan harakat, inson ma’naviy qiyofasining bunday yo‘qolishi
barchaga halokat tahdidini soluvchi kelajak imkoniyatlaridan darak beradi... ushbu
xavf atom bombasidan ham qo‘rqinch-li, chunki u inson qalbiga tajovuz qiladi»,
deydi.
Bir qarashda Yaspers sivilizatsiya oqibatlarini, fan-texnika taraqqiyoti
natijalarini tushkunlik bilan qabul qilganday ko‘rinadi. Biroq uning qarashlarida
yuksak ko‘tarinkilik, optimistik ruh yaqqol ko‘zga tashlanadi. Xususan, insoniyat
kelajagi to‘g‘risida gapirar ekan, har qanday sivilizatsiya tasodifiy hodisa emas,
aksincha, insonning aql-zakovati, fe’l-atvori mahsulidir, degan xulosaga keladi.
O‘tmishda yuz bergan barcha yutuqlar bilan birga tanazzullar va fojialarni butun
ko‘lami bilan anglab etish, undan zarur xulosalar chiqarish, buning uchun esa tiniq
va keng qamrovli tafakkur kerakligini uqtiradi va, jumladan, shunday deydi:
«O‘tmishning fojialarini unutishga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Negaki, bizdagi qo‘rquv
o‘tmishda sodir bo‘lgan voqealar qaytarilishi, tarqalishi, butun dunyoni qamrab
olishi mumkinligi tufayli paydo bo‘ladi. Biz xavf bilan faol kurashga aylanuvchi
ushbu qo‘rquvni saqlashimiz lozim».
Shunday qilib, G‘arb tarix falsafasi XVIII asrdan keyin jahon tarixini
o‘rganishning misli ko‘rilmagan metodologik asosini yaratdi. Bu bevosita butun
ko‘lami, ilmiy-nazariy yaxlitligi, inson va uning mohiyati, insoniyat tarixi
taraqqiyoti tajribalari haqidagi Sharq mutafakkirlari ilmiy-metodologik
qarashlarining, falsafiy yo‘nalishlari va g‘oyalarining yangi sivilizatsiyaviy shakli
sifatida o‘zini namoyon etdi. Zotan, G‘arb mutafakkirlaridan biri «Hyp –
Sharqdandir» degan edi. Bu dono bashorat har ikki ma’noda – hayot manbai
bo‘lgan quyoshning Sharqdan chiqishiga, tafakkur manbai bo‘lgan aql-idrok,
daholik quvvati va zakovat mo‘’jizasi ham Sharqda yuz bergani va keyinchalik
butun insoniyatni zabt etganiga haqqoniy ishora edi!
J.J. Russoning ijtimoiy – siyosiy qarashlari.

J.J. Russo 1712 yil Jenevada soatsozlar oilasida dunyoga keladi. U dastlabki
ta’limni o‘zi tug‘ilib o‘sgan joyidan oladi. U 1741 yili Parijga kelib, u erda Golbax
Didro va boshqalar bilan juda yaxshi munosabatda bo‘ladi. Russo Didro tashkil
etgan “Entsiklopediya”da uning taklifiga binoan ishtirok etadi. Russoning
jamoatchilikka keng tanilishida uning “fan va sanat haqidagi mulohazalar” (1750)
asri muhim ahamiyat kasb etganligi malum.
Russoning “Insonlar o‘rtasidagi tengsizlikning kelib chiqishi va asoslari
to‘g‘risida mulohazalar” asri uning obro‘siga yana obro‘ qo‘shadi. U “fanlarning
manaviyatga tasiri” asarida o‘zi yashab turgan sivilizatsiyani tengsizlik
sivilizatsiyasi deb tanqid qiladi. Shuningdek, u takidlaydiki, fan taraqqiyoti inson
tabiatini, manaviyatini takomillashtirmaydi. Albatta bu bilan u fan va madaniyatga
qarshi chiqqan, deyish noto‘g‘ridir. Fanga hujum qilayotganim yo‘q, lekin
ezgulikni himoya qilayapman deydi u. Russo ijtimoiy muammolar va huquqsizlik,
zulmining manbaini ijtimoiy tengsizlikda, yani mulkiy tengsizlikda ko‘radi.
Mulkiy tengsizlik azaliy emas. U quyidagi bosqichlardan iborat.
Ijtimoiy tengsizlikning birinchi bosqichi – boy va kambag‘alning yuzaga
kelishi.
Davlatning kelib chiqishi bunda boylar bilan kambag‘allar bitm tuzadilar.
Qonuniy hokimiyatninig zo‘ravonlikka aylanishi. Avval xalq podsho va huquq
tomonidan aldangan bo‘lsa, zo‘ravonlikda esa zo‘ravon qonunlar xalqni aldaydi va
unga hamla qiladi.
Keyinchalik uning asarlari hukumat tomonidan taqib qilinia boshlandi. U
xibsga olinishidan qo‘rqib, Fransiyadan qochib, Shvetsariya (1762) ga keladi.
Russo ko‘p yillar Volterbilan bahs munozaralar yuritgan. Russo faylasuflar bilan
munozaralarda takidlaydiki, xudo aql va yaxshilik manbaidir . Russoning ijtimoiy–
siyosiy qarashlari uning ijodida markaziy o‘rin egallaydi. Tenglik jamiyatning
tabiiy holati inson o‘z mohiyati jihatidan xoh ishlab chiqarishda xoh istemolda
hech kimga bog‘liq emas. Bunday jamiyat idealdir. Kelajakda bunga erishish
mumkin emas, lekin unga qaytish mumkin. Unda kishilar boylik, xususiy mulk
nimaligini bilishmasdi. Xususiy mulk bo‘lmagan erda adolatsizlik bo‘lishi mumkin

emas. Xususiy mulkning kelib chiqishi insonlar manfaatlariga ziddir. Bu aslida
birovlar hisobiga boyish demakdir. Umumiy erk umumiy manfaatlarni nazarda
tutadi. Barchaning erki shahsiy manfaatlarini hisobga oladi. U yakka – yakka
manfaatlar yig‘indisidan iborat. U feodalizmni qoralab, adolatli jamiyat tashkil
etish yo‘lida ijtimoiy kelishuvni ishlab chiqdi. U o‘z ijtimoiy qarashlarida fransuz
jamiyatining kambag‘al fuqarolar manfaatlarini himoya qildi. Shuning uchun ham
Russo ijodining markazida inson muammosi va ijtimoiy tengsizlik masalasi
yotgan. Faylasuf ijtimoiy fikrlar tarixida o‘zining ijtimoiy axloqiy muammolar va
tarbiya nazariyasi bilan mashhur bo‘lgan. “Yangi eloiza” romani “Emil yoki
Tarbiya haqida” gi risolalarida axloq va tarbiya masalalarini mohirlik bilan
ifodalagan. Russoning siyosiy ideali – to‘g‘ridan – to‘g‘ri demokratiyadir. Unda
qonunlar bevosita barcha fuqarolarning majlisida qabul qilinadi. Albatta, bu
g‘oyalarni hududiy jihatdan kichik bir davlatlarda amalga oshirish mumkin.
Russoning axloqiy ta’limoti tenglik g‘oyasi va shaxs erkinligi bilan chambarchas
bog‘liq. Bu axloq – fuqaro jasorati, respublikachining vatanparvarligidir.
Pozitivizm.
Pozitivizm g‘arb falsafasida juda keng tarqalgan yo‘nalish sifatida XIX
asrning 30 yillarida frantsuz faylasufi Ogyust Kont (1798-1857) tomonidan asos
solingan. Pozitivizm dastlab Frantsiyada, so‘ngra Angliyada va G‘arbiy
Yevropaning boshqa mamlakatlarida rivojlandi:
Birinchi davr - O.Kont, E.Littre, E.Renan, Robert (Frantsiyada), D.S.Mill,
G.Spenser, Dj.Lesevich, N.Mixaylovskiy (Rossiyada), K. Kattanso, D. Ferrari, r.
Ardigo (Italiyada) kabilarning ijod etgan davri.
Ikkinchi davri – mexanizm va empiriotkrito‘tsizm davri deb ataladi.
Uchinchisi nepozitivizm davriga bo‘linadi.
“Pozitivizm” tushunchasini O.Kont quyidagicha tariflaydi: birinchidan
yolg‘onga qarshi haqqoniylik: ikkinchidan, keraksizlikka qarshi foydalanish:
uchinchidan shubhalilikka qarshi aniqlik: beshinchidan salbiylikka qarshi ijobiylik
va nihoyat oltinchidan buzg‘unchilikka qarshi tuzuvchanlik.

Inson bilimi, tafakkuri oldinga qarab harakat qiladi. Shuning uchun u o‘z
tarixiga ega insoniyat taraqqiyotni shu tarzda o‘rganish quyidagi qonuniyatni
ochishga olib keladi, yani u uch bosqichli qonuniyat deb ataladi. Birinchisi –
teologik, ikkinchisi – metafizik yoki mavhumlashgan, uchinchisi – pozitiv yoki
ilmiydir. Inson bilish jarayonida ana shu yo‘llardan, alabatta o‘tadi. Demak bu
uslublardan uch turdagi falsafiy dunyoqarash yoki umumiy qarashlar tizimi
vujudga keladi. Birinchisi ijod tafakkurining boshlang‘ich harakatga keluvchi
nuqtasi: ikkinchisi – o‘tuvchanlik rolini o‘ynaydi: uchinchisi - aniq yakuniy
holatdir.
Nemis klassik falsafasining tarixiy falsafiy g‘oyalari.
Nemis klassik falsafasi tarix falsafasini o‘rganishning nihoyatda murakkab
qismi bo‘lib, uni nihoyatda masuliyat bilan o‘rganish zarurdir. Nemis klassik
falsafasi frantsuz ma’rifatchiligi kabi eski illatlarni bartaraf etishda hamda
kapitalistik munosabatlarning qiyinchiliksiz rivojlanishida yangi tuzum
manfaatlarini himoya qilgan. Shuning uchun u aqlni eski idealogiyaga qarshi
hukmronligi to‘g‘risidagi g‘oyani e’tirof etadi va rivojlantiradi. Nemis jamiyatiga
hamda nemis ijtimoiy fikrlariga XV asr oxirida bo‘lib o‘tgan frantsuz inqiloblari
juda katta tasir ko‘rsatgan. Bu inqilob shu davrgacha bo‘lib o‘tgan inqiloblardan
izchil va qat’iy farq qiladi. Germaniyada falsafiy va ijtimoiy – siyosiy fikrlarning
ma’lum darajada rivojlanishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. Nemis klassik – falsafasida
Germaniyadagi o‘tmish falsafiy fikrlar an’analariga nisbatan murosachilik
munosabatda bo‘lishda diniy nuqtai nazar ustun turadi. Ularning ijtimoiy – siyosiy
xulosalari o‘zlari ilgari surgan “sof” fikrlash doirasidagi umumiy fikrlarga qarama-
qarshi turar edi. Lekin o‘z pozitsiyalarida izchil bo‘lmasdan nemis klassik falsafasi
falsafiy fikrlar taraqqiyotida muhim qadam hisoblanadi.
I.Kant tarixiy – falsafiy qarashlari.
Kant ota tomonidan Shotlandiyalik bo‘lgan bo‘lsa, ona tomonidan
Germaniyalik edi. Onasining ismi Reytir bo‘lgan. Onasi diniy ruhda
tarbiyalanganligi uchun o‘z farzandlari ongiga diniy ta’limotlarni chuqur
singdirishga harakat qiladi. Otasi hunarmandchilik bilan shug‘ullanib, ular

oddiygina uyda istiqomat qilishar edi. Kant to‘rtinchi o‘g‘il bo‘lgan. Keyinchalik
ilohiyot bilan shug‘illangan. O‘g‘il tarbiyasi bilan ko‘proq ona shug‘illangan
“onamni men hech qachon unuta olmayman va unitishga haqqim yo‘q. Chunki
onam meni tabiatga va insonlarga muhabbatli bo‘lish ruhida tarbiyalangan.
Manaviy kamolotga erishishimda onamning xizmatlari beqiyos ulkandir” deydi.
O‘spirinlik chog‘ida Muls ismli professor Kantda ilohiyotga havas uyg‘otgan
bo‘lsa, Knuttsen ismli faylasuf esa unga Leybnits ta’limotini o‘rgata boshlydi.
Universitetga kirishdan avval u onasidan ajraladi. Bu vaqtda Kant 13 yoshli bola
edi. Kant onasining vafotidan keyin tog‘asining moddiy yordami bilan Kant
universitetning ilohiyot fakultetga o‘qishga kiradi. Onasining vasiyatiga binoan
Kant universitetning ilohiyot fakultetiga hujjatlarini topshiradi. Kant talabalik
yillarining daslabki vaqtlarida ilohiyotni havas bilan o‘rgana boshlagan edi. Lekin
keyinchalik ovozi past bo‘lganligi uchun qiroat bilan ilohiy duolarni o‘qishga ko‘zi
etmagach, uni tark etadi. U boshqa fanlarga mehr qo‘yadi, uni shu yo‘lga burib
yuboradi. Kant besh yil (1740-1745) davomida universitetda o‘qib uni tugatadi.
1746 yili otasi vafot etadi. Otasi vafotidan so‘ng uning moddiy hayoti yanada
og‘irlashadi. Baxtiga o‘gay tog‘asi qo‘llab-quvvatlab turadi. Uning birinchi risolasi
“Tabiatdagi jonli kuchlarning haqiqiy bahosi haqida fikrlar” tog‘asining hisobiga
chop etiladi. Bu risolani u 23 yoshida yozgan edi.
I.Kantning falsafiy ijodi asosan ikki qismga bo‘linadi.
1.Tanqidiy davrdan ilgarigi (XVIII asrning 70 yillariga qadar).
2.Tanqidiy davri (XVIII asrning 70 yillaridan ijodining oxirigacha).
Kuno Fisher esa Kantning falsafiy tizimi tarixini quyidagi davrlarga bo‘ladi.
1) dastlabki davr (naturfalsafa davri).U vaqtda faylasuf ratsionalizm nuqtai –
nazarida turgan. 2) empirizm davri. U davrda Yumning tasiri umuman, Shotlandiya
va Angliya falsafasining tasiri katta bo‘lgan va nihoyat 3) tanqidiy davr. Bu davrda
Kant uzil – kesil mustaqil o‘ziga xos yo‘lni tanlagan. Shuni takidlash lozimki, Kant
falsafasini davrlarga bo‘lib o‘rganish osonlik tug‘diradi, lekin shuni ham esdan
chiqarmaslik kerakki uning o‘zidan oldin hukumronlik qilgan falsafiy maktablarga
mustahkam munosabati uning barcha asarlarida, yani dastlabki asarida ham,

umrining oxirida yodgan asarlarida ham o‘z ifodasini topgan. Kant fikricha,
ilohiyot mukammal dunyoning g‘oyasiga ega bo‘lmog‘i lozim. Buni rad etish
demak, xudo fikrlovchi barcha olamlardan yaxshiroq olam bor degandek bo‘lamiz.
Lekin eng yaxshi haqiqiy olamni xudo yaratgan. Farovonlik g‘oyasi bu xudoning
maqsadidir. Keyinchalik u yum tasirida o‘zining tanqidiy davridagi faoliyatini
boshlaydi. Kantning butun umri sof aqlning tanqidiy asarida o‘zining falsafiy
ifodasini topgan. Kant juda haqgo‘y bo‘lganligi tufayli boshqalardan haqgo‘ylikni
talab etadi. Shuni takidlash kerakki Kantning falsafiy qarashlari 1762-1765 yillarda
shakllandi. U o‘zining “Hayotbaxshlik haqida” risolasida dogmatik falsafani ifoda
etgan edi.
“Salbiy meyorlar va real asoslari” nomli asarida (1763) Kant o‘zining
emperizm va ratsionizm o‘rtasida mo‘tadil o‘rin egallaganligi haqida gapiradi.
“Ruhoniyning tushlari” (1766) asarida uning Yum agnostitsizmiga
yaqinlashganligini ko‘ramiz. Oradan ikki yil o‘tgach, yani 1768 yildan etiboran
emperizmdan krititsizm tomon o‘tganligi haqida fikr yuritadi. Kant mazkur
risolada makon nima? Uning xossasi nima bilan belgilanadi? – degan savollarni
ko‘taradi. Jismlarning makoniy munosabati deydi Kant, ularning holatlariga
bog‘liq holatlarning o‘zaro munosabatlarini Kant soha deb ataydi.
Soha degan tushuncha nafaqat masofani balki yo‘nalishni ham o‘z ichiga
oladi. Bunga kant oddiygina misolni keltiradi. Oq qog‘ozga ikki marotaba aynan
bir so‘zni yozaylik. Masalan inson, inson so‘zining harflari bir xil harflarning
joylashishi tartib ham bir xil lekin ikki so‘z yozilishida chap va o‘ngda
joylashagan. Biz o‘ngga chapga deyish bilan harflarning joylashishini
kuzatuvchiga qaratamiz. Agar makonning xossasi obe’ktlarning qismlari
o‘rtasidagi munosabatga bo‘g‘liq bo‘lsa unda biz ikki predmetni farqiga bormagan
bo‘lar edik. Jismlarning o‘zaro bir – biridan farqi shundaki bittasi chapga
joylashgan bo‘lsa, ikkinchisi o‘ng tomonga joylashagan bo‘ladi. Qizig‘i shundaki
Kant bunday xulosa chiqaradi Chapga – o‘ngga, yuqoriga – pastga, oldinda –
orqada degan iboralarimiz mutlaq makonning xossasi bo‘ladi va shundan keyin

ularni ham ularni kuzatuvchi xossasiga bog‘liqligini hal etadi. Kan oliy darajadagi
fikrlarni ilgari suradi.
Birinchi davrda Kant erishilgan eng katta yutuqlardan biri – bu kosmologik
gipotezalar to‘g‘risidagi ishlari edi.
Ikkinchi davr – tanqidiy davrda kant dualistik falsafiy kontseptsiyani ilgari
suradi. Agnostitsizm va apriorizm uning ajralmas qismi bo‘lib qoladi.
Kantning yutug‘i shundaki, shak – shubhasiz inson tafakkurining zaruriy
xususiyatidir. Shak – shubhasizlik to‘g‘risidagi bunday fikrlashni Kant aql
doirasiga kiritadi. Kant fikricha, bunday fikrlashning predmetini sof aqlning
g‘oyasi tashkil etadi. Kant fikricha, sof aql g‘oyasi 3 xildir.
Jon haqidagi g‘oyalar (psixologik g‘oyalar).
Yaxlit dunyo to‘g‘risidagi g‘oya (kosmologik g‘oya).
Xudo haqidagi g‘oya (teologik g‘oya).
Umuman kant falsafasi mohiyatan ziddiyatlidir. Shuning uchun Kantni ham
so‘ldan, ham o‘ngdan tanqid qilishadi. So‘ldan materialistlar Kant falsafasining
idealisti tomonlarini tanqid qilishsa, o‘ngdan idealistlar uning falsafadagi
materialistik tomonlarini tanqid qiladilar. Nemis klassik falsafasining keyingi
taraqqiyoti Kant falsafasini o‘ngdan tanqid qilish yo‘li bilan rivojlanib, dunyoni
idealistik tushunishni chuqurlashtirib bordi.

Adabiyotlar:
1. O’zb e kiston R e spublikasining Konstitutsiyasi. – T.: O’zb e kiston, 2011.
2. Davlat tili haqida (yangi tahriri). O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.:
O’zbekiston, 1997. – 22 b.
3. Kadrlar tayyorlash milliy dasturi. – T.: Sharq, 1997. – 63 b.
4. Ta'lim to’g’risida. O’zbekiston Respublikasining qonuni. – T.: O’zbekiston,
1989. – 30 b.
5. Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon, demokratik O‘zbekistan davlatini
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2016. -53 b.
6. Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
quramiz. - Toshkent.O‘zbekiston, 2017 -484 b.
7. Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - Toshkent. 2017. - 28 b.
8. Konstitutsiya – erkin va farovon hayotimiz, mamlakatimizni yanada taraqqiy
ettirishning mustahkam poydevoridir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
SHavkat Mirziyoevning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul
qilinganligining 25 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimidagi
ma’ruzasi. http://uza.uz .
9. O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti SH.M.Mirziyoevning 2017 yil 19
sentyabr kuni Birlashgan Millatlar Tashkilot Bosh Assambleyasining 72-
sessiyasida so‘zlagan nutqi. http://uza.uz .
10. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoevning Oliy Majlisga
murojaatnomasi//22.12.2017. http://uza.uz .
11. Karimov I.A. Asarlar to‘plami. 1-24 jildlar. - Toshkent. O‘zbekiston,
1996-2016.
12. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - engilmas kuch. 2-nashr -
Toshkent.Ma’naviyat, 2016. -176 b.
13. Ahmedova M. tahriri ostida.Falsafa. -T.: OFMJ, 2006
14. Shermuhamedova N. A. Falsafaga kirish -T.: -Noshir, 2013. 460 b
15. Qo‘shoqov SH.S. Dialektika rivojlanish konsepsiyasi. – S., 2000. –B. 8 6 .
16. R.G.Collingwood. The Idea of History. Oxford University Press, England,
1994.
17. Ivin A.A. Vvedenie v filosofiyu istorii. M., 1997.
18. Barg M.A. Epoxi i idei. Stanovlenie istorizma. M., 1987.
19. Jo‘raev N. Tarix falsafasining nazariy asoslari. - T., Ma’naviyat, 2008.
20. A.Beruniy. Tanlangan asarlar. – T., Fan, 1968.
21. Berdyaev N.A. Smыsl istorii. M., 1990.
22. Blok M. Apologiya istorii ili remeslo istorika. M., 1986.
23. Veber M. Izbrannыe proizvedeniya. M., 1990.
24. Gegel G.V.F. Filosofiya istorii. Sochinenie 8-mi tomax. M.-L. 1932-1959.

Xviii-xix asr o‘rtalari tarix falsafasi

Купить

Похожие документы
Borliq va rivojlanish falsafasi
Buddaviylik va xristian dini tarixi va falsafasi
Borliq – falsafaning fundamental kategoriyasi
Falsafaning fan va dunyoqarashga doir mohiyati
Falsafiy antropologiya (inson falsafasi)