Yashash huquqi va shaxsiy hayot daxlsizligining konstitutsiyaviy-huquqiy asoslari

KURS ISHI
Mavzu:  Yashash huquqi va shaxsiy hayot
dahlsizligining konstitutsiyaviy huquqiy asoslari
1 MAVZU: YASHASH HUQUQI VA SHAXSIY HAYOT
DAHLSIZLIGINING KONSTITUTSIYAVIY HUQUQIY
ASOSLARI.
MUNDARIJA:
KIRISH....................................................................................................3
I   BOB.   Yashash   huquqi   va   shaxsiy   haayot   dahlsizligi:   Nazariy
asoslar va konstitutsiyaviy tushunchalar…………………….……5
I.I.   Shaxsiy   hayot   dahlsizligi   va   yashash   huquqining   tushunchalarining
tarixiy rivojlanishi va huquqiy jihatlari………………………………5
I.II. Yashash huquqi va inson huquqlari o'rtasidagi aloqalar………7
II   BOB.   Yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligining   milliy
qonunchilik va xalqaro huquq normalari bilan uzviy aloqadorligi.10
II.I.   Yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligini   ta'minlash   bo'yicha
qonun va qonunosti hujjatlarning ijrosi……………………………….10
II.II.Xalqaro huquq normalarida inson huquqlarining ta’minlanishi….12
Xulosa ………………………………………………………………..
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati …………………………………
 
2 KIRISH
Mavzuning Dolzarbligi.  Har bir inson yashash huquqi va shaxsiy hayot
dahlsizligiga   ega   bo'lishi   zamonaviy   huquqiy   davlat   va   demokratik
jamiyatning   asosiy   tamoyillaridan   biridir.   Bu   huquqlar   fuqarolarning
hayoti,   shaxsiy   daxlsizliklari,   xususiyliklari   va   umumiy   farovonligini
ta'minlashda   muhim   rol   o'ynaydi.   Shuningdek,   bu   huquqlar   davlat   va
jamiyat   o'rtasidagi   o'zaro   munosabatlarni   muvozanatlashda,   inson
huquqlarining   kafolati   sifatida   xizmat   qiladi.   Shu   sababli,   yashash
huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligi   masalalari   nafaqat   milliy,   balki
xalqaro   huquqiy   hujjatlarda   ham   keng   muhokama   qilinadi   va   muhim
ahamiyat kasb etadi.
O'zbekiston Respublikasida yashash huquqini ta'minlashda qator amaliy
masalalar   va   muammolar   mavjud.   Ushbu   huquqni   samarali   himoya
qilish va ta'minlashda davlat va jamiyat oldida turadigan asosiy vazifalar
quyidagilardan iborat:
• Sog'liqni saqlash tizimi:   Sog'liqni saqlash xizmatlarining sifati va
mavjudligi   yashash   huquqini   ta'minlashda   muhim   rol   o'ynaydi.
O'zbekistonda   tibbiy   xizmatlarning   sifati   va   ularga   kirish   imkoniyatini
yaxshilash   zarur.   Tibbiy   yordamning   qimmatligi   yoki   yetarli   darajada
bo'lmasligi yashash huquqini buzilishi hisoblanadi.
• Favqulodda   vaziyatlar   va   tabiiy   ofatlar:   Favqulodda   vaziyatlar,
tabiiy   ofatlar   va   boshqa   xavf-xatarlar   paytida   aholining   himoyasini
ta'minlash   davlatning   asosiy   vazifalaridan   biridir.   Bunday   vaziyatlarda
odamlarning   hayotini   saqlash   va   xavfsizligini   ta'minlash   choralari
ko'rilishi lozim.
3 • O'lim   jazosi:   Garchi   O'zbekistonda   o'lim   jazosi   bekor   qilingan
bo'lsa-da,   o'lim   jazosini   amalda   bekor   qilish   jarayonida   yuzaga   kelishi
mumkin   bo'lgan   muammolar   va   ushbu   jazo   o'rniga   qo'llaniladigan
boshqa choralar muhim amaliy masalalar hisoblanadi.
Tadqiqotning   Maqsadi   va   Vazifalari.   Ushbu   kurs   ishining   maqsadi   -
yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligining   konstitutsiyaviy
asoslarini   o'rganish   va   tahlil   qilishdir.   Bu   maqsadga   erishish   uchun
quyidagi vazifalar belgilangan:
1. Yashash huquqi va shaxsiy hayot dahlsizligining nazariy asoslarini
o'rganish.
2. O'zbekiston   Respublikasining   konstitutsiyaviy   normalarida
yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligining   kafolatlarini   tahlil
qilish.
3. Xalqaro   huquqiy   me'yorlar   va   xalqaro   tashkilotlar   tomonidan
berilgan tavsiyalarni o'rganish.
4. O'zbekistonda   ushbu   huquqlarni   ta'minlash   va   muhofaza   qilish
bo'yicha amaliy tajribani o'rganish va tahlil qilish.
Yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligini   himoya   qilishda
uchraydigan   asosiy   muammolar   va   ularni   hal   qilish   bo'yicha   tavsiyalar
quyidagilardan iborat:
• Huquqiy   bo'shliqlar:   Ba'zi   qonun   va   me'yoriy   hujjatlarda   mavjud
bo'lgan   huquqiy   bo'shliqlar   yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot
dahlsizligini himoya qilishda qiyinchiliklarga sabab bo'lishi mumkin. Bu
4 bo'shliqlarni   bartaraf   etish   uchun   qonunchilikni   doimiy   ravishda
takomillashtirish zarur.
• Ijro   etish   mexanizmlarining   kuchsizligi:   Yashash   huquqi   va
shaxsiy hayot dahlsizligini himoya qilishda ijro etish mexanizmlarining
kuchsizligi   muammolarni   keltirib   chiqaradi.   Bu   mexanizmlarni
kuchaytirish   uchun   davlat   organlari   va   fuqarolik   jamiyati   o'rtasida
samarali hamkorlikni yo'lga qo'yish lozim.
• Huquqiy   savodxonlikning   pastligi:   Aholi   orasida   huquqiy
savodxonlikning   pastligi   yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligini
buzilishiga   olib   kelishi   mumkin.   Huquqiy   savodxonlikni   oshirish
maqsadida ta'lim va targ'ibot ishlari olib borish zarur.
O'zbekiston   Respublikasida   yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot
dahlsizligini   ta'minlash   davlat   va   jamiyatning   birgalikdagi   sa'y-
harakatlari natijasida amalga oshirilishi mumkin. Bu huquqlarni samarali
himoya   qilish   uchun   huquqiy   asoslarni   mustahkamlash,   ijro   etish
mexanizmlarini   kuchaytirish   va   fuqarolik   jamiyatining   faol   ishtirokini
ta'minlash zarur.
Tadqiqot   usullari   va   manbalari.   Kurs   ishi   davomida   qator   ilmiy
usullar qo'llaniladi, jumladan:
• Tahliliy   usul   -   mavzu   bo'yicha   huquqiy   hujjatlar   va   ilmiy
adabiyotlarni o'rganish va tahlil qilish.
• Qiyosiy   usul   -   O'zbekiston   qonunchiligini   xalqaro   me'yorlar   va
boshqa davlatlarning tajribasi bilan solishtirish.
5 • Empirik   usul   -   yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligining
amaliy qo'llanilishi va sud amaliyotini o'rganish.
Tadqiqotda   foydalaniladigan   asosiy   manbalar   quyidagilarni   o'z
ichiga oladi:
• O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari.
• Xalqaro huquqiy hujjatlar va konvensiyalar.
• Ilmiy va amaliy adabiyotlar, maqolalar va tahlillar.
• Sud qarorlari va huquqiy amaliyot misollari.
Ushbu kirish qismi kurs ishining mazmuni va dolzarbligini belgilashda,
shuningdek,   tadqiqotning   metodologik   asoslarini   bayon   etishda   muhim
rol   o'ynaydi.   Va   kurs   ishida   foydalanish   orqali   siz   ishning   ilmiy
asosliligini   ta'minlash   va   tadqiqotning   maqsad   va   vazifalarini   aniqlik
bilan belgilashingiz mumkin.
6 I BOB. YASHASH HUQUQI: NAZARIY ASOSLAR VA
KONSTITUTSIYAVIY TUSHUNCHALAR
I.I. Shaxsiy hayot dahlsizligi va yashash huquqining
tushunchalarining tarixiy rivojlanishi va huquqiy jihatlari
Yashash huquqi – har bir insonning ajralmas va asosiy huquqlaridan biri
bo'lib,   bu   huquq   insonning   hayotini,   uning   mavjudligini   va   erkinligini
himoya   qiladi.   Yashash   huquqi   insoniyatning   eng   muhim   va   asosiy
huquqlaridan   biri   sifatida   xalqaro   huquqiy   hujjatlarda,   xususan,
Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Bosh   Assambleyasining   1948   yil   10
dekabrda   qabul   qilingan   Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasida
(3-modda) va 1966 yil 16 dekabrda qabul qilingan Fuqarolik va siyosiy
huquqlar xalqaro paktida (6-modda) mustahkamlab qo'yilgan.
Yashash   huquqi   har   bir   insonning   hayoti   daxlsizligini   ta'minlaydi   va
davlatni   bu   huquqni   hurmat   qilishga,   uni   himoya   qilishga   va
buzilishining   oldini   olishga   majbur   qiladi.   Bu   huquqning   mazmuni
quyidagi asosiy elementlarni o'z ichiga oladi:
• Hayot   daxlsizligi:   Har   bir   inson   hayotining   daxlsizligi,   ya'ni   uni
asossiz ravishda olib qo'yish yoki cheklash mumkin emasligi.
• Himoya qilish majburiyati:   Davlat va boshqa tashkilotlar yashash
huquqini ta'minlash uchun zarur choralarni ko'rishi kerak.
• Adolatli   sud jarayoni:   Yashash  huquqiga  tajovuz  qilinganda   yoki
unga tahdid solinganda adolatli sud jarayonlari orqali himoya qilish.
7 Yashash   huquqining   rivojlanishi   inson   huquqlari   tushunchasining
shakllanishi   bilan   chambarchas   bog'liq.   Inson   huquqlari   nazariyasining
dastlabki   asoslari   qadimgi   davrlarda   paydo   bo'lgan.   Masalan,   Aristotel
va   Platon   kabi   faylasuflar   hayot   va   inson   erkinliklarini   muhim   deb
hisoblashgan.
Yashash   huquqi   tushunchasining   zamonaviy   ko'rinishi   esa   Yevropa
ma'rifatparvarlari  va  Inson  huquqlari   e'lonlari  bilan   rivojlandi.  18-asrda
Fransiya   Inqilobi   davrida   qabul   qilingan   "Inson   va   fuqarolar   huquqlari
deklaratsiyasi"   (1789)   va   AQSh   Konstitutsiyasi   (1787)   bu   sohadagi
muhim hujjatlar hisoblanadi.
20-asrda yashash huquqi xalqaro huquqiy me'yorlarga aylanishi jarayoni
tezlashdi.   Ikkinchi   Jahon   Urushidan   so'ng,   BMT   tomonidan   qabul
qilingan   Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasi   va   keyinchalik
Fuqarolik   va   siyosiy   huquqlar   xalqaro   pakti   yashash   huquqini   xalqaro
miqyosda mustahkamladi.
Yashash   huquqi   boshqa   inson   huquqlari   bilan   bevosita   bog'liqdir   va
ko'pincha   ular   bilan   birgalikda   ko'rib   chiqiladi.   Quyidagi   misollar   buni
tushuntiradi:
• Shaxsiy   daxlsizlik   huquqi:   Yashash   huquqi   shaxsiy   daxlsizlik
huquqi   bilan   bog'liq   bo'lib,   har   qanday   jismoniy   va   ruhiy   tajovuzdan
himoyalanishni ta'minlaydi.
• Adolatli   sud   jarayoni   huquqi:   Yashash   huquqi   faqat   adolatli   sud
jarayonlari orqali cheklanishi mumkin, bu esa sud jarayonida insonning
barcha huquqlarini hurmat qilish zaruratini anglatadi.
8 • Sog'liqni   saqlash   huquqi:   Yashash   huquqini   ta'minlash   sog'liqni
saqlash   tizimining   samaradorligini   oshirishni   talab   qiladi,   chunki
sog'liqni   saqlash   xizmatlaridan   foydalanish   imkoniyati   yashash
huquqining ajralmas qismidir.
I.II. Yashash huquqi va inson huquqlari o'rtasidagi aloqalar
Yashash   huquqi   boshqa   inson   huquqlarining   asosi   bo'lib,   ularning
amalga   oshirilishi   va   himoyalanishi   uchun   zarur   shart-sharoitlarni
yaratadi. Shu sababli, yashash huquqi barcha huquqlar ichida eng ustun
va muhim deb hisoblanadi.
Bu   material   kurs   ishining   "Yashash   huquqi:   Nazariy   asoslar"   punktini
to'ldirishga  yordam  beradi   va mavzuni  chuqurroq  tahlil   qilish   imkonini
beradi.
Shaxsiy   hayot   dahlsizligi   –   bu   har   bir   insonning   o'z   xususiy   hayotiga,
oilasiga,   uyiga   va   yozishmalariga   aralashmaslik   huquqidir.   Bu   huquq
insonning   xususiyligini   hurmat   qilishni   talab   qiladi   va   davlat   yoki
boshqa   shaxslar   tomonidan   noqonuniy   aralashuvlardan   himoya   qiladi.
Shaxsiy hayot dahlsizligi quyidagi asosiy jihatlarni o'z ichiga oladi:
• Shaxsiy   ma'lumotlarni   himoya   qilish:   Har   qanday   shaxsiy
ma'lumotlar   faqat   o'sha   shaxsning   roziligi   bilan   yig'ilishi,   saqlanishi   va
ishlatilishi mumkin.
• Xususiy   va   oilaviy   hayotga   aralashmaslik:   Insonning   xususiy   va
oilaviy   hayotiga,   uyiga,   telefon   qo'ng'iroqlariga   va   yozishmalariga
noqonuniy aralashish man etiladi.
9 • Shaxsiy   qadr-qimmatni   hurmat   qilish:   Har   qanday   insonning
shaxsiy   qadr-qimmati   hurmat   qilinishi   kerak,   bu   esa   uning   xususiy
hayotiga ta'sir ko'rsatuvchi har qanday faoliyatni cheklaydi.
Shaxsiy   hayot   dahlsizligi   tushunchasi   inson   huquqlari   rivojlanishining
uzoq   tarixiy   jarayoniga   ega.   Qadimgi   jamiyatlarda   ham   xususiy   hayot
tushunchasi mavjud bo'lgan bo'lsa-da, zamonaviy huquqiy tizimlarda bu
huquqning   aniqligi   va   himoyalanish   darajasi   ancha   yuqori   darajada
rivojlangan.
• 18-19-asrlar:   Ilk   marta   shaxsiy   hayot   dahlsizligi   haqida   huquqiy
tushunchalar Yevropa va Amerika davlatlarida paydo bo'lgan. Masalan,
1890   yilda   amerikalik   yuristlar   Samuel   Warren   va   Louis   Brandeis
"Harvard   Law   Review"   jurnalida   "The   Right   to   Privacy"   maqolasini
chop   etishdi,   bu   maqola   shaxsiy   hayot   dahlsizligi   huquqining   asosiy
nazariy tamoyillarini belgiladi.
• 20-asr:   Inson   huquqlari   bo'yicha   xalqaro   hujjatlarning   qabul
qilinishi   bilan   shaxsiy   hayot   dahlsizligi   kengroq   tan   olindi.   1948   yilda
qabul   qilingan   Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasining   12-
moddasida shaxsiy hayot dahlsizligi huquqi mustahkamlandi. 1950 yilda
Yevropa   Inson   huquqlari   konvensiyasi   qabul   qilindi,   unda   shaxsiy   va
oilaviy hayotga hurmat qilish huquqi 8-moddada e'lon qilindi.
O'zbekiston   Respublikasining   Konstitutsiyasi   shaxsiy   hayot   dahlsizligi
huquqini   kafolatlaydi.   Konstitutsiyaning   27-moddasida   shaxsiy   hayot,
oilaviy   sirlar,   uy-joy   daxlsizligi   va   yozishmalar   sirini   hurmat   qilish
huquqi belgilab qo'yilgan.
10 • Shaxsiy   ma'lumotlarni   himoya   qilish:   O'zbekiston   Respublikasi
qonunchiligida   shaxsiy   ma'lumotlarni   himoya   qilish   borasida   qator
qonunlar   va   me'yoriy   hujjatlar   mavjud.   2019   yilda   qabul   qilingan
"Shaxsiy   ma'lumotlar   to'g'risida"gi   qonun   shaxsiy   ma'lumotlarning
yig'ilishi, saqlanishi va ishlatilishini tartibga soladi.
• Uy-joy   daxlsizligi:   Konstitutsiyaning   27-moddasiga   muvofiq,   har
bir   insonning   uy-joy   daxlsizligi   qonun   bilan   kafolatlanadi.   Uy-joyga
noqonuniy   kirish,   uy-joyni   noqonuniy   tintuv   qilish   va   boshqa   shu   kabi
harakatlar taqiqlanadi.
• Yozishmalar   sirini   hurmat   qilish:   Yozishmalar,   telefon
qo'ng'iroqlari   va   boshqa   aloqa   vositalarining   sir   saqlanishi   davlat
tomonidan   kafolatlanadi.   Bunday   sirni   buzish,   faqat   qonun   bilan
belgilangan hollarda va tartibda amalga oshirilishi mumkin.
Shaxsiy   hayot   dahlsizligini   ta'minlash   davlatning   asosiy   vazifalaridan
biri bo'lib, bu huquqni ta'minlash uchun davlat maxsus mexanizmlar va
tartiblarni   joriy   etadi.   Shaxsiy   hayot   dahlsizligi   inson   qadr-qimmatini
hurmat   qilish   va   uning   xususiy   hayotiga   noqonuniy   aralashuvlardan
himoya qilishni talab qiladi.
Bu   material   kurs   ishining   "Shaxsiy   hayot   dahlsizligi:   Konstitutsiyaviy
tushunchalar"   punktini   to'ldirishga   yordam   beradi   va   mavzuni   batafsil
yoritishga xizmat qiladi.
11 II BOB. YASHASH HUQUQI VA SHAXSIY HAYOT
DAHLSIZLIGINING MILLIY QONUNCHILIK VA XALQARO
HUQUQ NORMALARI BILAN UZVIY ALOQADORLIGI
II.I. Yashash huquqi va shaxsiy hayot dahlsizligini ta'minlash
bo'yicha qonun va qonunosti hujjatlarning ijrosi
O'zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasi   inson   huquqlarini   himoya
qilish   va   ularga   hurmat   ko'rsatish   borasida   muhim   hujjat   hisoblanadi.
Konstitutsiyaning 24-moddasida yashash huquqi aniq belgilangan:
"Har kim yashash huquqiga ega. O'zbekiston Respublikasida o'lim jazosi
amalda   bo'lmaydi."   Bu   moddada   har   bir   insonning   yashash   huquqi
kafolatlanadi   va   davlat   bu   huquqni   hurmat   qilish   hamda   himoya   qilish
majburiyatini   oladi.   O'zbekistonda   o'lim   jazosi   bekor   qilingan   va   bu
inson huquqlarini himoya qilishda muhim qadam hisoblanadi.
Yashash   huquqi   davlat   tomonidan   har   qanday   sharoitda,   jumladan,
favqulodda   vaziyatlarda   ham   hurmat   qilinishi   kerak.   Bu   huquqni
cheklash faqat qonuniy asoslarda va o'ziga xos hollarda mumkin.
O'zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasi   shaxsiy   hayot   dahlsizligini
ham   muhim   huquq   sifatida   belgilaydi.   Konstitutsiyaning   27-moddasi
shaxsiy   hayot,   oilaviy   hayot,   uy-joy   va   yozishmalar   sirini   himoya
qilishni nazarda tutadi:
"Har   kim   shaxsiy   hayotiga,   oilasiga,   uy-joyiga   va   yozishmalariga
aralashmaslik   huquqiga   ega.   Bu   huquqni   cheklash   faqat   qonunda
belgilangan hollarda va tartibda amalga oshirilishi mumkin."
12 Bu   moddada   har   bir   insonning   xususiy   hayotiga   va   shaxsiy
ma'lumotlariga   hurmat   ko'rsatish   talabi   belgilangan.   Shaxsiy   hayot
dahlsizligini ta'minlash uchun davlat quyidagi choralarni ko'radi:
• Shaxsiy   ma'lumotlarni   himoya   qilish:   2019   yil   2   iyulda   qabul
qilingan   "Shaxsiy   ma'lumotlar   to'g'risida"gi   qonun   shaxsiy
ma'lumotlarni   yig'ish,   saqlash   va   ishlatishni   tartibga   soladi.   Bu   qonun
shaxsiy   ma'lumotlarni   noqonuniy   yig'ish   va   ulardan   foydalanishni
cheklaydi va shaxsiy hayot daxlsizligini ta'minlaydi.
• Uy-joy   daxlsizligi:   Uy-joy   daxlsizligi   qonun   bilan   himoyalangan.
Uy-joyga noqonuniy kirish,  uy-joyni tintuv qilish  yoki uni buzish faqat
qonuniy asoslarda va sudning ruxsati bilan amalga oshirilishi mumkin.
• Yozishmalar   va  aloqa  sirini   himoya   qilish:   Shaxsiy  yozishmalar,
telefon qo'ng'iroqlari va boshqa aloqa vositalari sir saqlanishi kerak. Bu
sirni   buzish   faqat   sud   qarori   yoki   qonun   bilan   belgilangan   boshqa
hollarda amalga oshirilishi mumkin.
O'zbekiston   Respublikasining   milliy   qonunchiligi   yashash   huquqi   va
shaxsiy   hayot   dahlsizligini   himoya   qilish   uchun   bir   qator   qonunlar   va
me'yoriy hujjatlarni o'z ichiga oladi:
• Jinoyat   Kodeksi:   Jinoyat   kodeksi   shaxsiy   hayotga   noqonuniy
aralashish,   noqonuniy   ravishda   shaxsiy   ma'lumotlarni   yig'ish   yoki
ulardan   foydalanish,   shaxsiy   hujjatlarni   o'g'irlash   yoki   buzish   kabi
jinoyatlarni jazolashni nazarda tutadi.
13 • Ma'muriy   Javobgarlik   Kodeksi:   Bu   kodeks   shaxsiy   hayotga
aralashish   va   shaxsiy   ma'lumotlardan   noqonuniy   foydalanish   bo'yicha
ma'muriy javobgarlik choralari ko'rishni nazarda tutadi.
• Fuqarolik   Kodeksi:   Fuqarolik   kodeksi   shaxsiy   hayotning
daxlsizligi,   shaxsiy   va   oilaviy   sirlarni   himoya   qilish,   shaxsiy   qadr-
qimmat va ishchanlik obro'sini himoya qilishga qaratilgan qoidalarni o'z
ichiga oladi.
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va milliy qonunchiligi yashash
huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligini   himoya   qilishning   asosiy
kafolatlarini   beradi.   Ushbu   huquqlarni   ta'minlash   davlatning   inson
huquqlariga   hurmat   bilan   yondashishini   va   ularni   amalda   himoya
qilishni talab qiladi.
Bu   material   kurs   ishining   "O'zbekiston   Respublikasida   yashash   huquqi
va   shaxsiy   hayot   dahlsizligining   konstitutsiyaviy   kafolatlari"   punktini
to'ldirishga yordam beradi va mavzuni batafsil yoritishga xizmat qiladi.
II.II.Xalqaro huquq normalarida inson huquqlarining ta’minlanishi
Xalqaro   huquq   inson   huquqlarini   himoya   qilishda   muhim   rol   o'ynaydi.
Yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligi   xalqaro   huquqiy
me'yorlarda   keng   ko'lamda   mustahkamlangan.   Asosiy   xalqaro   huquqiy
hujjatlar quyidagilardan iborat:
• Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasi:   1948   yilda
Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tomonidan qabul qilingan ushbu
deklaratsiyaning   3-moddasida   "Har   bir   inson   yashash,   erkinlik   va
shaxsiy   daxlsizlik   huquqiga   ega"   deb   belgilangan.   12-moddada   esa
14 "Hech   kim   o'zining   shaxsiy   hayoti,   oilasi,   uy-joyi   yoki   yozishmalariga
o'zboshimchalik bilan aralashuvlarga duchor etilmasligi" belgilangan.
• Fuqarolik   va   siyosiy   huquqlar   xalqaro   pakti:   1966   yilda   BMT
tomonidan   qabul   qilingan   ushbu   paktda   yashash   huquqi   6-moddada
belgilangan:   "Har   bir   inson   yashash   huquqiga   ega.   Bu   huquq   qonun
bilan   himoya   qilinadi."   Shaxsiy   hayot   daxlsizligi   esa   17-moddada
ko'rsatilgan:   "Hech   kimning   shaxsiy   hayoti,   oilasi,   uy-joyi   yoki
yozishmalariga   o'zboshimchalik   bilan   yoki   noqonuniy   aralashishga   yo'l
qo'yilmaydi."
• Yevropa inson huquqlari konvensiyasi:  1950 yilda qabul qilingan
ushbu konvensiyaning 2-moddasi yashash huquqini himoya qiladi: "Har
bir   inson   yashash   huquqiga   ega."   8-moddada   esa   shaxsiy   va   oilaviy
hayotga hurmat qilish huquqi belgilangan: "Har bir inson o'z shaxsiy va
oilaviy   hayotiga,   uy-joyiga   va   yozishmalariga   hurmat   qilish   huquqiga
ega."
• Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   (BMT):   BMTning   Inson
huquqlari   bo'yicha   Oliy   komissariati   va   boshqa   organlari   davlatlarga
inson   huquqlarini   himoya   qilishda   ko'rsatmalar   va   tavsiyalar   beradi.
Inson   huquqlari   qo'mitasi   BMTga   a'zo   davlatlarning   Fuqarolik   va
siyosiy huquqlar xalqaro paktiga rioya qilishlarini kuzatib boradi.
• Yevropa   Kengashi:   Yevropa   Inson   huquqlari   sudi   Yevropa   Inson
huquqlari   konvensiyasining   bajarilishini   nazorat   qiladi   va   konvensiya
ishtirokchi   davlatlari   tomonidan   inson   huquqlarining   buzilishi   bo'yicha
shikoyatlarni ko'rib chiqadi.
15 • Amerika   davlatlari   tashkiloti   (OAS):   Amerika   Inson   huquqlari
komissiyasi  va Amerika  Inson huquqlari  sudi  Amerika  Inson huquqlari
konvensiyasining   bajarilishini   kuzatib   boradi   va   ishtirokchi   davlatlarda
inson huquqlarini himoya qilishni ta'minlaydi.
O'zbekiston Respublikasi xalqaro huquqiy hujjatlarni ratifikatsiya qilish
orqali   inson   huquqlarini   himoya   qilish   majburiyatini   olgan.   Ushbu
majburiyatlar   milliy   qonunchilikda   aks   etgan   va   davlat   tomonidan
amalda bajarilishi talab qilinadi:
• Fuqarolik   va   siyosiy   huquqlar   xalqaro   pakti:   O'zbekiston   1995
yilda   ushbu   paktga   qo'shilgan.   Ushbu   paktning   moddalari   yashash
huquqi va shaxsiy hayot dahlsizligini himoya qilishda muhim asos bo'lib
xizmat qiladi.
• Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasi:   O'zbekiston   ushbu
deklaratsiyaning   qoidalariga   rioya   qilish   va   ularni   amalda   bajarish
majburiyatini olgan.
• BMTning   bolalar   huquqlari   to'g'risidagi   konvensiyasi:   Ushbu
konvensiya   bolalarning   yashash   huquqini   himoya   qiladi   va   ularning
shaxsiy hayotini himoya qilishga qaratilgan qoidalarni o'z ichiga oladi.
O'zbekiston   Respublikasi   xalqaro   huquqiy   majburiyatlarini   bajarish
orqali   yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligini   ta'minlashni
kuchaytiradi.   Xalqaro   tashkilotlar   bilan   hamkorlik   qilish   va   xalqaro
me'yorlarga   muvofiq   milliy   qonunchilikni   takomillashtirish   davlatning
inson huquqlarini hurmat qilishini va himoya qilishini ta'minlaydi._
16 Xulosa
Yashash huquqi va shaxsiy hayot dahlsizligi har bir insonning asosiy va
ajralmas huquqlari hisoblanadi. Ushbu huquqlarni ta'minlash davlatning
asosiy   vazifalaridan   biri   bo'lib,   bu   borada   O'zbekiston   Respublikasi
Konstitutsiyasi   va   xalqaro   huquqiy   me'yorlar   muhim   rol   o'ynaydi.
Mazkur   kurs   ishida   yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligining
konstitutsiyaviy   asoslari,   xalqaro   huquqiy   normalar,   milliy   qonunchilik
va amaliy masalalar keng ko'lamda tahlil qilindi.
O'zbekiston  Respublikasi  Konstitutsiyasi  va milliy  qonunchilik yashash
huquqi va shaxsiy hayot dahlsizligini kafolatlaydi. Konstitutsiyaning 24-
moddasi   har   bir   insonning   yashash   huquqini,   27-moddasi   esa   shaxsiy
hayot   dahlsizligini   himoya   qiladi.   Davlat   ushbu   huquqlarni   ta'minlash
uchun barcha zarur chora-tadbirlarni ko'rishi lozim.
Xalqaro   huquqiy   me'yorlar,   xususan,   Inson   huquqlari   umumjahon
deklaratsiyasi,   Fuqarolik   va   siyosiy   huquqlar   xalqaro   pakti   va   Yevropa
inson   huquqlari   konvensiyasi   yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot
dahlsizligini   himoya   qilishda   muhim   asos   bo'lib   xizmat   qiladi.
O'zbekiston ushbu xalqaro huquqiy hujjatlarni ratifikatsiya qilib, xalqaro
majburiyatlarni   olgan   va   milliy   qonunchiligini   ushbu   me'yorlarga
muvofiqlashtirish yo'lida ish olib bormoqda.
Amaliy   masalalar   va   muammolarni   tahlil   qilishda   sog'liqni   saqlash
tizimi,   favqulodda   vaziyatlar,   shaxsiy   ma'lumotlarning   himoyasi   va
elektron kuzatuv kabi sohalarda mavjud muammolar va ularni hal qilish
yo'llari   ko'rsatildi.   Yashash   huquqi   va   shaxsiy   hayot   dahlsizligini
ta'minlash uchun davlat organlari va fuqarolik jamiyati o'rtasida samarali
17 hamkorlikni   yo'lga   qo'yish,   huquqiy   savodxonlikni   oshirish   va  huquqiy
asoslarni mustahkamlash zarur.
Xulosa   qilib   aytganda,   O'zbekiston   Respublikasida   yashash   huquqi   va
shaxsiy   hayot   dahlsizligini   ta'minlash   borasida   qator   ijobiy   qadamlar
tashlangan   bo'lsa-da,   hali   amalga   oshirilishi   lozim   bo'lgan   ko'plab
vazifalar   mavjud.   Ushbu   vazifalarni   muvaffaqiyatli   hal   etish   inson
huquqlarini   yanada   samarali   himoya   qilish   va   jamiyatda   adolat   va
tenglikni   ta'minlashga   xizmat   qiladi.   Davlat   va   fuqarolik   jamiyatining
birgalikdagi   sa'y-harakatlari   orqali   bu   huquqlarni   to'laqonli   ta'minlash
mumkin bo'ladi.
18 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
Rahbariy adabiyotlar:
1. Mirziyoyev   Sh.M.     Buyuk   kelajagimizni   mard   va   oliyjanob
xalqimiz bilan birga quramiz. -T.: O’zbekiston, 2017.
2. Mirziyoyev   Sh.M.     Erkin   va   farovon   demokratik   o'zbekiston
davlatini birgalikda barpo etamiz. -T.: O’zbekiston, 2017
3. Mirziyoyev   Sh.M.     Birlashgan   Millatlar   Tashkiloti   Bosh
Assambleyasining   72   sessiyasida   so’zlagan   nutqi   .   Xalq   so’zi,   -
Toshkent : 2017.
Normativ-huquqiy hujjatlar:
1. O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.
2. "O'zbekiston   Respublikasi   Konstitutsiyasi   sharhi".   Toshkent:
Adolat, 2015.
3. "O'zbekiston   Respublikasining   Jinoyat   Kodeksi".   Toshkent:
Adolat, 2020.
4. "O'zbekiston   Respublikasining   Ma'muriy   Javobgarlik   Kodeksi".
Toshkent: Adolat, 2020.
5. "Shaxsiy ma'lumotlar to'g'risida"gi qonun. 2019 yil 2 iyul.
Maxsus adabiyotlar:
1. "O'zbekiston   Respublikasida   sog'liqni   saqlash   tizimi:   muammolar
va istiqbollar".  Toshkent: Tibbiyot, 2018.
2. "Elektron   kuzatuv   va   axborot   xavfsizligi".   Toshkent:   Axborot
texnologiyalari, 2019.
19 3. "O'zbekiston   Respublikasida   huquqiy   savodxonlikni   oshirish:
uslubiy tavsiyalar". Toshkent: Adolat, 2021
4. Nowak, M. (2005). "U.N. Covenant on Civil and Political Rights:
CCPR Commentary". 2nd Edition. Kehl: N.P. Engel.
5. Maritain,   J.   (1949).   "Man   and   the   State".   Chicago:   University   of
Chicago Press.
6. Warren,   S.D.,   &   Brandeis,   L.D.   (1890).   "The   Right   to   Privacy".
Harvard Law Review.
7. Solove, D.J. (2008). "Understanding Privacy". Harvard University
Press.
Elektron ta’lim resurslari:
1. www.lex.uz   
2. www.constitution.uz   
3. www.ziyonet.uz   
4. www.natlib.uz   
5. www.mygov.uz   
6. www.google.com   
7. www.edu.uz   
8. www.yuz.uz   
9. www.uz.m.wikipedia.org   
20

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Yashash huquqi va shaxsiy hayot daxlsizligi: nazariy asoslar va konstitutsiyaviy tushunchalar

1.1. Shaxsiy hayot daxlsizligi va yashash huquqining tushunchalarining tarixiy rivojlanishi va huquqiy asoslari

1.2. Yashash huquqi va inson huquqlari o'rtasidagi aloqalar

II bob. Yashash huquqi va shaxsiy hayot daxlsizligining milliy qonunchilik va xalqaro huquq normalarida ta'minlanishi

2.1. Yashash huquqi va shaxsiy hayot daxlsizligini ta'minlash bo'yicha qonun va qonunosti hujjatlar

2.2. Xalqaro huquq normalarida inson huquqlarining ta’minlanishi

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati