Yashash huquqining xalqaro-huquqiy himoyasi

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
______________________________________ UNIVERSITETI
“______________________” kafedrasi
“Xalqaro huquq” fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Yashash huquqining xalqaro-huquqiy him oyasi
Bajardi: ______ guruh talabasi
________________________
Ilmiy rahbar: ____________
________________________
Kurs ishi himoya qilindi
“___” ________ 2026-y.
Baho: ______________
Toshkent – 2026 MUNDARIJA
KIRISH .....................................................................................................................
I BOB. YASHASH HUQUQINING XALQARO-HUQUQIY ASOSLARI .......
1.1. Yashash huquqining tushunchasi, mazmuni va inson huquqlari 
tizimidagi o‘rni ......................................................................................................
1.2. Yashash huquqini himoya qilishga oid xalqaro-huquqiy hujjatlar va 
davlatlarning majburiyatlari ..................................................................................
II BOB. YASHASH HUQUQINI XALQARO MIQYOSDA HIMOYA 
QILISH MEXANIZMLARI .................................................................................
2.1. BMT va mintaqaviy xalqaro tashkilotlarning yashash huquqini himoya 
qilishdagi o‘rni .....................................................................................................
2.2. Qurolli mojarolar, noqonuniy kuch ishlatish va o‘lim jazosi bilan 
bog‘liq holatlarda yashash huquqining himoyasi ................................................
III BOB. YASHASH HUQUQINI XALQARO-HUQUQIY HIMOYA 
QILISHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH 
YO‘LLARI .............................................................................................................
3.1. Yashash huquqini ta’minlash va himoya qilishda uchrayotgan xalqaro-
huquqiy muammolar ............................................................................................
3.2. Yashash huquqining xalqaro-huquqiy kafolatlarini takomillashtirish 
bo‘yicha taklif va tavsiyalar ................................................................................
XULOSA ................................................................................................................
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI .........................................
2 KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi.   Inson   hayoti   –   barcha   huquq   va   erkinliklar   o‘sib
chiqadigan   zamin.   Agar   shu   zamin   yo‘q   bo‘lsa,   so‘z   erkinligi   ham,   mulk   huquqi
ham,   adolatli   sudlov   kafolatlari   ham   ma’nosini   yo‘qotadi.   Shu   bois   xalqaro
huquqda   yashash   huquqi   alohida   maqomga   ega:   u   Inson   huquqlari   umumjahon
deklaratsiyasidan   tortib   mintaqaviy   konvensiyalargacha   bo‘lgan   barcha   asosiy
hujjatlarda   birinchilar   qatorida   tilga   olinadi.   Ammo   hujjatlarda   mustahkamlangan
normalar va hayotdagi voqelik orasida hamon jiddiy tafovut bor. Qurolli mojarolar,
terrorchilik harakatlari, huquqni muhofaza qiluvchi organlarning kuch ishlatishdagi
suiiste’mollari,   majburiy   g‘oyib   bo‘lishlar   va   o‘lim   jazosining   ayrim   davlatlarda
keng qo‘llanilishi bunga yaqqol dalil.
Amnesty International tashkilotining hisobotiga ko‘ra, 2025-yilda dunyoning
17 ta davlatida kamida 2707 kishi qatl etilgan. Bu ko‘rsatkich 1981-yildan buyon
qayd   etilgan   eng   yuqori   natija   bo‘lib,   2024-yilga   nisbatan   qariyb   78   foizga
oshgan. 1
  Bunday   raqamlar   yashash   huquqini   xalqaro   miqyosda   himoya   qilish
masalasi   akademik   bahs   emas,   balki   har   kuni   minglab   insonlar   taqdiriga   daxldor
amaliy muammo ekanini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston   uchun   mavzu   yana   bir   jihatdan   muhim.   2023-yil   30-aprelda
umumxalq   referendumida   qabul   qilingan   yangi   tahrirdagi   Konstitutsiyaning   25-
moddasida “Yashash huquqi har bir insonning ajralmas huquqidir va u qonun bilan
muhofaza qilinadi. Inson hayotiga suiqasd qilish eng og‘ir jinoyatdir. O‘zbekiston
Respublikasida   o‘lim   jazosi   taqiqlanadi”   deb   belgilab   qo‘yildi. 2
  Shu   tariqa   o‘lim
jazosini   qayta   tiklash   yo‘li   konstitutsiyaviy   darajada   yopildi,   mamlakatimiz   esa
xalqaro   standartlarni   milliy   huquqning   eng   yuqori   pog‘onasiga   olib   chiqqan
davlatlar   qatoriga   qo‘shildi.   Bu   normani   xalqaro   huquq   nuqtayi   nazaridan
sharhlash,   uning   mazmuni   va   kafolatlarini   jahon   tajribasi   bilan   qiyoslash   kurs
ishining asosiy yo‘nalishlaridan birini tashkil etadi.
1
Executions surge to highest recorded figure in 44 years [Elektron resurs] // Amnesty International Ireland. – 2026.
– URL: https://www.amnesty.ie/executions_surge_to_highest_recorded_figure_in_44_years/.
2
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. 2023-yil 30-apreldagi umumxalq referendumida qabul qilingan. 25-
modda // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6445145.
3 Kurs   ishining   maqsadi   –   yashash   huquqining   xalqaro-huquqiy   himoyasi
tizimini,   uni   ta’minlovchi   hujjatlar   va   mexanizmlarni   tahlil   qilish,   amaliyotda
uchrayotgan   muammolarni   aniqlash   hamda   xalqaro   va   milliy   kafolatlarni
takomillashtirish bo‘yicha asosli takliflar ishlab chiqishdan iborat.
Ushbu   maqsadga   erishish   uchun   quyidagi   vazifalar   belgilandi:   yashash
huquqining   tushunchasi   va   inson   huquqlari   tizimidagi   o‘rnini   yoritish;   mazkur
huquqni   mustahkamlovchi   universal   va   mintaqaviy   hujjatlarni   tahlil   qilish;   BMT
va   mintaqaviy   tashkilotlar   mexanizmlarining   amaliy   samaradorligini   baholash;
qurolli   mojarolar,   kuch   ishlatish   va   o‘lim   jazosi   bilan   bog‘liq   vaziyatlardagi
himoya   xususiyatlarini   o‘rganish;   mavjud   muammolarni   aniqlab,   ularni   bartaraf
etish yo‘llarini taklif etish.
Tadqiqot  obyekti   – yashash  huquqini himoya qilish bilan bog‘liq xalqaro-
huquqiy munosabatlar. 
Tadqiqot   predmeti   –   yashash   huquqini   mustahkamlovchi   xalqaro
shartnomalar,   xalqaro   sud   va   kvazisud   organlarining   amaliyoti,   O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi hamda milliy qonunchilik normalari.
Tadqiqot   usullari.   Ishda   tarixiy-huquqiy,   qiyosiy-huquqiy,   formal-yuridik,
tizimli tahlil hamda sud amaliyotini umumlashtirish usullaridan foydalanildi.
Kurs   ishining   tuzilishi.   Ish   kirish,   uch   bob,   olti   paragraf,   xulosa   va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
4 I BOB. YASHASH HUQUQINING XALQARO-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Yashash huquqining tushunchasi, mazmuni va inson huquqlari tizimidagi
o‘rni
Yashash   huquqi   g‘oyasi   huquqiy   tafakkur   tarixida   juda   qadimiy   ildizlarga
ega.   Tabiiy   huquq   maktabi   vakillari   inson   hayotini   davlat   tomonidan   “in’om
etilgan”   emas,   balki   insonga   tug‘ilishidan   tegishli   bo‘lgan   qadriyat   sifatida   talqin
qilgan. Jumladan, Jon Lokk “Boshqaruv haqida ikki risola” asarida hayot, erkinlik
va   mulkni   insonning   tabiiy   huquqlari   sifatida   ko‘rsatib,   davlat   hokimiyatining
asosiy   vazifasi   aynan   shu   huquqlarni   muhofaza   qilish   ekanini   asoslagan.
Keyinchalik bu g‘oyalar 1776-yilgi AQSh Mustaqillik deklaratsiyasi va 1789-yilgi
Fransiya Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasida o‘z ifodasini topdi.
Xalqaro   huquqda   yashash   huquqi   Ikkinchi   jahon   urushining   dahshatli
saboqlaridan   keyin   universal   tus   oldi.   1948-yil   10-dekabrda   BMT   Bosh
Assambleyasi   qabul   qilgan   Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasining   3-
moddasida   “Har   bir   inson   yashash,   erkinlik   va   shaxsiy   daxlsizlik   huquqiga   ega”
deb e’lon qilindi. 3
 Deklaratsiya dastlab tavsiyaviy hujjat bo‘lsa-da, uning qoidalari
keyinchalik   shartnomaviy   normalarda   mustahkamlandi   va   ko‘p   jihatdan   odat
huquqi   normasiga   aylandi.Yashash   huquqining   eng   to‘liq   shartnomaviy   ta’rifi
1966-yil   16-dekabrda   qabul   qilingan   Fuqarolik   va   siyosiy   huquqlar   to‘g‘risidagi
xalqaro   paktning   6-moddasida   berilgan:   “Yashash   huquqi   har   bir   insonning
ajralmas   huquqidir.   Bu   huquq   qonun   bilan   muhofaza   qilinadi.   Hech   kim
o‘zboshimchalik   bilan   hayotdan   mahrum   etilishi   mumkin   emas”. 4
  Ushbu
formulada   uchta   muhim   element   mavjud.   Birinchisi   –   huquqning   “ajralmasligi”,
ya’ni   u   davlat   tomonidan   berilmaydi   va   davlat   irodasi   bilan   bekor   qilinmaydi.
Ikkinchisi   –   davlatning   ijobiy   majburiyati:   hayotni   qonun   yo‘li   bilan   muhofaza
qilish. Uchinchisi – “o‘zboshimchalik bilan” mahrum etishning taqiqlanishi, bu esa
har qanday hayotdan mahrum etish holatini qonuniylik, zaruriyat va mutanosiblik
3
Inson   huquqlari   umumjahon   deklaratsiyasi.   1948-yil   10-dekabr.   3-modda   //   BMT   rasmiy   sayti.   –   URL:
https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights.
4
International   Covenant   on   Civil   and   Political   Rights,   16   December   1966.   Art.   6   //   OHCHR.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-civil-and-political-rights.
5 mezonlari bilan o‘lchash talabini keltirib chiqaradi.BMT Inson huquqlari qo‘mitasi
2018-yilda qabul qilgan 36-sonli Umumiy sharhida yashash huquqini “oliy huquq”
deb   atab,   uni   tor   talqin   qilish   mumkin   emasligini   ta’kidladi. 5
  Qo‘mitaning
yondashuviga   ko‘ra,   bu   huquq   faqat   hayotdan   qasddan   mahrum   etilmaslik   bilan
cheklanmaydi; u insonning qadr-qimmatiga mos hayot kechirish, g‘ayritabiiy yoki
muddatidan   oldingi   o‘limga   olib   kelishi   mumkin   bo‘lgan   tahdidlardan
himoyalanish   huquqini   ham   qamrab   oladi.   Shunday   ekan,   davlat   nafaqat   o‘z
xodimlarining   qonunga   xilof   harakatlaridan   tiyilishi,   balki   xususiy   shaxslar,
uyushgan   jinoyatchilik,   ekologik   xavflar   va   kasalliklardan   kelib   chiqadigan
tahdidlarga qarshi ham oqilona choralar ko‘rishi lozim.Yashash huquqining inson
huquqlari   tizimidagi   o‘rni   uning   favqulodda   holatlarda   ham   chetga   surilmasligi
bilan   belgilanadi.   Paktning   4-moddasiga   ko‘ra,   millat   hayotiga   tahdid   soluvchi
favqulodda   holat   e’lon   qilinganda   davlatlar   ayrim   majburiyatlaridan   vaqtincha
chekinishi mumkin, biroq 6-modda bunday chekinish mumkin bo‘lmagan normalar
qatoriga   kiritilgan.   “ Boshqacha   aytganda,   urush,   ommaviy   tartibsizlik   yoki   tabiiy
ofat   davlatga   insonni   o‘zboshimchalik   bilan   hayotdan   mahrum   etishga   ruxsat
bermaydi.   Huquqshunoslik   doktrinasida   o‘zboshimchalik   bilan   hayotdan   mahrum
etishni   taqiqlash   odat   xalqaro   huquqining   normasi,   ko‘plab   olimlar   fikriga   ko‘ra
esa imperativ norma (jus cogens) sifatida ham e’tirof etiladi ” 6
.
Yashash   huquqi   boshqa   huquqlar   bilan   uzviy   bog‘langan.   U   qiynoqqa
solinmaslik huquqi bilan bir zanjirning ikki halqasini  tashkil etadi:  hibsda qiynoq
oqibatida   yuz   bergan   o‘lim   bir   vaqtning   o‘zida   har   ikkala   huquqning   buzilishi
hisoblanadi. Sog‘liqni saqlash huquqi, ozuqa va toza ichimlik suvi huquqi, xavfsiz
atrof-muhit   huquqi   ham   yashash   huquqining   moddiy   shart-sharoitlarini   yaratadi.
Shu   sababli   zamonaviy   xalqaro   huquqda   yashash   huquqi   ham   fuqarolik-siyosiy,
ham ijtimoiy-iqtisodiy jihatlarga ega bo‘lgan kompleks huquq sifatida qaraladi.
5
Human Rights Committee. General Comment No. 36 (2018) on article 6 of the International Covenant on Civil and
Political Rights, on the right to life. CCPR/C/GC/36. – URL: https://undocs.org/CCPR/C/GC/36.
6
Ramcharan B.G. (ed.) The Right to Life in International  Law. – Dordrecht:  Martinus Nijhoff Publishers, 1985. –
366 p.
6 Yashash huquqining mazmunini ikki qatlamda ko‘rib chiqish o‘rinli. Salbiy
jihat   davlatning   va   uning   vakillarining   insonni   qonunga   xilof   ravishda   hayotdan
mahrum   etishdan   tiyilishini   anglatadi.   Ijobiy   jihat   esa   davlatdan   faol   harakatni
talab   qiladi:   hayotni   himoya   qiluvchi   qonunlar   qabul   qilish,   jinoyatlarning   oldini
olish,   xavf   ostidagi   shaxslarni   himoyalash,   har   bir   shubhali   o‘lim   holatini   tergov
qilish   va  aybdorlarni   javobgarlikka  tortish.   Xalqaro  sud   amaliyotida   aynan   ijobiy
majburiyatlar   ko‘proq   bahs-munozaraga   sabab   bo‘ladi,   chunki   ularning   chegarasi
davlat imkoniyatlari va mutanosiblik mezoni bilan bog‘liq.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi bu xalqaro yondashuvni to‘liq aks
ettiradi.   Konstitutsiyaning   19-moddasida   inson   huquq   va   erkinliklari   xalqaro
huquqning   umume’tirof   etilgan   normalariga   binoan   hamda   Konstitutsiyaga
muvofiq   e’tirof   etilishi   va   kafolatlanishi,   ular   har   kimga   tug‘ilganidan   boshlab
tegishli   ekani   belgilangan.   15-moddaga   ko‘ra   esa   O‘zbekistonning   xalqaro
shartnomalari   xalqaro   huquqning   umume’tirof   etilgan   prinsip   va   normalari   bilan
bir   qatorda   milliy   huquqiy   tizimning   tarkibiy   qismi   hisoblanadi.   Demak,   Pakt   va
boshqa   ratifikatsiya   qilingan   shartnomalarda   mustahkamlangan   yashash   huquqi
kafolatlari   O‘zbekiston   huquq   tizimida   bevosita   kuchga   ega.Davlatimiz   rahbari
yashash   huquqining   tabiatini   shunday   ifodalagan:   “yashash   huquqi   –   har   bir
insonning   tabiiy   huquqi   bo‘lib,   unga   bu   huquqni   davlat   emas,   Yaratganning   o‘zi
ato etgan” 7
. Bu fikr tabiiy huquq maktabining mumtoz yondashuvi bilan hamohang
bo‘lib,   Konstitutsiyaning   25-moddasidagi   “ajralmas   huquq”   iborasining   falsafiy
asosini ochib beradi.
1.2. Yashash huquqini himoya qilishga oid xalqaro-huquqiy hujjatlar va
davlatlarning majburiyatlari
Yashash huquqini mustahkamlovchi  xalqaro hujjatlarni shartli ravishda uch
guruhga   ajratish   mumkin:   universal   umumiy   hujjatlar,   universal   maxsus   hujjatlar
va   mintaqaviy   hujjatlar.   Birinchi   guruhga   Inson   huquqlari   umumjahon
7
Ozodlikdan mahrum etilgan barcha shaxslarga nisbatan insoniy munosabat va ularning qadr-qimmati ta’minlanishi
zarur   [Elektron   resurs]   //   O‘zbekiston   milliy   axborot   agentligi   (UzA).   –   URL:   https://uza.uz/ar/posts/ozodlikdan-
mahrum-etilgan-barcha-shaxslarga-nisbatan-insoniy-munosabat-va-ularning-qadr-qimmati-taminlanishi-
zarur_382809.
7 deklaratsiyasi   va   Fuqarolik   va   siyosiy   huquqlar   to‘g‘risidagi   xalqaro   pakt   kiradi.
Ikkinchi   guruhni   muayyan   toifadagi   shaxslar   yoki   muayyan   xavflardan   himoya
qilishga   qaratilgan   konvensiyalar   tashkil   etadi.   Uchinchi   guruh   esa   Yevropa,
Amerika, Afrika va arab mintaqalaridagi inson huquqlari konvensiyalarini qamrab
oladi.Paktning   6-moddasi   yashash   huquqiga   oid   universal   standartning   “yadrosi”
hisoblanadi.   U   o‘lim   jazosini   butunlay   taqiqlamaydi,   ammo   uni   bekor   qilmagan
davlatlar uchun qat’iy cheklovlar o‘rnatadi: o‘lim jazosi faqat eng og‘ir jinoyatlar
uchun, jinoyat sodir etilgan paytda amalda bo‘lgan qonunga muvofiq va vakolatli
sudning   yakuniy   hukmi   asosida   tayinlanishi   mumkin;   u   18   yoshga   to‘lmagan
shaxslarga nisbatan qo‘llanilmaydi va homilador ayollarga nisbatan ijro etilmaydi;
mahkum afv etish yoki jazoni yengillashtirishni so‘rash huquqiga ega. Moddaning
oltinchi qismida esa hech bir qoida o‘lim jazosini bekor qilishni kechiktirish yoki
unga   to‘sqinlik   qilish   uchun   asos   bo‘la   olmasligi   ta’kidlangan.   Bu   –   xalqaro
huquqning   o‘lim   jazosini   bosqichma-bosqich   tugatishga   yo‘nalganligini
anglatuvchi muhim signal.
“ 1989-yil   15-dekabrda   BMT   Bosh   Assambleyasining   44/128-son
rezolyutsiyasi   bilan   qabul   qilingan   Ikkinchi   fakultativ   protokol   bu  yo‘lda  keyingi
qadam   bo‘ldi ” 8
.   Unga   qo‘shilgan   davlat   o‘z   yurisdiksiyasida   hech   kimni   qatl
etmaslik   va   o‘lim   jazosini   bekor   qilish   uchun   barcha   zarur   choralarni   ko‘rish
majburiyatini oladi. Protokolga faqat bitta izoh – urush davrida sodir etilgan harbiy
xususiyatdagi   eng   og‘ir   jinoyatlar   uchun   istisno   qilishga   ruxsat   beriladi.
O‘zbekiston   ushbu   Protokolga   2008-yilda   qo‘shilgan   bo‘lib,   bu   qadam   milliy
qonunchilikda   o‘lim   jazosi   bekor   qilinganidan   keyin   uning   xalqaro   majburiyat
sifatida mustahkamlanishiga xizmat qildi.
Mintaqaviy   hujjatlar   universal   standartni   aniqlashtiradi   va   ko‘p   hollarda
kuchaytiradi.   “ 1950-yilgi Yevropa konvensiyasining 2-moddasi hayotdan mahrum
etishga   faqat   “mutlaqo   zarur”   bo‘lgan   kuch   ishlatish   natijasida   yo‘l   qo‘yiladigan
uchta   holatni   sanab   o‘tadi:   shaxsni   qonunga   xilof   zo‘ravonlikdan   himoya   qilish,
8
Second Optional Protocol to the International Covenant on Civil and Political Rights, aiming at the abolition of the
death   penalty.   Adopted   by   GA   Resolution   44/128   of   15   December   1989   //   OHCHR.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/second-optional-protocol-international-covenant-
civil-and.
8 qonuniy   hibsga   olish   yoki   qochishning   oldini   olish   hamda   g‘alayon   yoki
qo‘zg‘olonni   bostirish ” 9
.   Konvensiyaga   qo‘shimcha   ravishda   1983-yilgi   6-son
Protokol tinchlik davrida, 2002-yilgi 13-son Protokol esa har qanday holatda o‘lim
jazosini bekor qildi. Shu tariqa Yevropa Kengashi hududi amalda o‘lim jazosidan
xoli   mintaqaga   aylandi.1969-yilgi   Inson   huquqlari   to‘g‘risidagi   Amerika
konvensiyasining   4-moddasi   o‘ziga   xos   qoidalarni   o‘z   ichiga   oladi:   unda   hayot
“umuman olganda homila paydo bo‘lgan paytdan” himoya qilinishi, o‘lim jazosini
bekor qilgan davlatlar uni qayta tiklay olmasligi va siyosiy jinoyatlar uchun o‘lim
jazosi   qo‘llanilmasligi   belgilangan. 10
  1981-yilgi   Afrika   xartiyasining   4-moddasi
esa   insonning   daxlsizligi   va   hayotiga   hurmatni   “o‘zboshimchalik   bilan   mahrum
etish   taqiqi”   bilan   bog‘laydi.   Mintaqaviy   hujjatlar   orasidagi   bunday   farqlar
madaniy-huquqiy   an’analarning   xilma-xilligini   aks   ettiradi,   ammo   ularning
barchasida o‘zboshimchalikni istisno etish g‘oyasi umumiy maxraj bo‘lib qoladi.
Davlatlarning   yashash   huquqiga   oid   majburiyatlari   xalqaro   huquq
doktrinasida   “hurmat   qilish   –   himoya   qilish   –   ta’minlash”   uchligi   orqali
tavsiflanadi. Hurmat qilish majburiyati davlat organlarining o‘zboshimchalik bilan
hayotga   tajovuz   qilmasligini   nazarda   tutadi.   Himoya   qilish   majburiyati   uchinchi
shaxslar   tomonidan   sodir   etilishi   mumkin   bo‘lgan   tajovuzlarning   oldini   olishni,
jumladan, aniq va real xavf ostida bo‘lgan shaxslarga nisbatan himoya choralarini
ko‘rishni   talab   qiladi.   Ta’minlash   majburiyati   esa   hayot   uchun   zarur   shart-
sharoitlarni – tibbiy yordam, favqulodda vaziyatlarga tayyorgarlik, xavfsiz mehnat
va   yo‘l   harakati   sharoitlarini   yaratishni   anglatadi.Bu   majburiyatlar   tizimida
protsessual   majburiyat   alohida   o‘rin   tutadi.   Har   bir   zo‘ravon   yoki   shubhali   o‘lim
holati,   ayniqsa   davlat   xodimlari   ishtirok   etgan   yoki   shaxs   davlat   nazorati   ostida
bo‘lgan holatlarda, mustaqil, xolis, tezkor va samarali tergov qilinishi shart. BMT
2016-yilda qayta ko‘rib chiqilgan “Qonunga xilof  bo‘lishi  mumkin bo‘lgan o‘lim
holatlarini   tergov   qilish   bo‘yicha   Minnesota   protokoli”da   bunday   tergovning
9
Convention  for  the  Protection  of  Human  Rights  and Fundamental  Freedoms.  Rome,  4  November  1950.  Art.  2 //
European Court of Human Rights. – URL: https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_ENG.
10
American   Convention   on   Human   Rights   “Pact   of   San   José,   Costa   Rica”,   22   November   1969.   Art.   4   //
Organization   of   American   States.   –   URL:   https://www.oas.org/dil/treaties_B-
32_American_Convention_on_Human_Rights.pdf.
9 amaliy   standartlari   –   jasadni   tekshirish,   dalillarni   saqlash,   oila   a’zolarining
ishtiroki   va   natijalarning   ochiqligi   batafsil   bayon   etilgan. 11
  Tergov   qilinmagan
o‘lim   xalqaro   huquq   nuqtayi   nazaridan   alohida,   mustaqil   huquqbuzarlik   sifatida
baholanadi.
Bugungi   kunda  O‘zbekiston   inson   huquqlari   bo‘yicha  80   dan   ortiq   xalqaro
hujjatga, jumladan, BMTning 7 ta asosiy shartnomasi va 4 ta fakultativ protokoliga
qo‘shilgan.   Xalqaro   sheriklar   bilan   hamkorlikda   inson   huquqlariga   oid   120   dan
ortiq asosiy xalqaro-huquqiy hujjat davlat tiliga tarjima qilinib, nashr etilgan. 12
 Bu
raqamlar   mamlakatning   xalqaro   majburiyatlar   tizimiga   chuqur
integratsiyalashganini   ko‘rsatadi.   Biroq   hujjatga   qo‘shilishning   o‘zi   kifoya   emas:
har   bir   shartnoma   yuzasidan   davriy   ma’ruzalar   taqdim   etish,   shartnomaviy
organlarning   yakuniy   tavsiyalarini   milliy   harakatlar   rejalariga   aylantirish   va
ularning ijrosini kuzatish ham davlat zimmasidagi uzluksiz vazifadir.
O‘zbekiston   yashash   huquqini   himoya   qiluvchi   asosiy   universal
hujjatlarning ishtirokchisi hisoblanadi. Respublika 1995-yilda Fuqarolik va siyosiy
huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro paktga hamda uning individual shikoyatlarni ko‘rib
chiqishga   oid   Birinchi   fakultativ   protokoliga,   shuningdek,   Qiynoqlarga   qarshi
konvensiyaga  qo‘shilgan.   “ Milliy darajada  esa  2019-yil  6-fevralda  qabul   qilingan
“O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida”gi Qonun xalqaro
majburiyatlarning   ijrosini   ta’minlash   tartibini   belgilaydi ” 13
.   Jinoyat   kodeksida
qasddan   odam   o‘ldirish,   ehtiyotsizlik   oqibatida   o‘limga   sabab   bo‘lish   va   hayot
uchun xavfli boshqa qilmishlar uchun javobgarlik belgilangan bo‘lib, bu normalar
davlatning   “himoya   qilish”   majburiyatini   jinoyat-huquqiy   vositalar   orqali   amalga
oshiradi.
11
The Minnesota Protocol on the Investigation of Potentially Unlawful Death (2016). – New York; Geneva: United
Nations, OHCHR, 2017. – 66 p.
12
Yangi tahrirdagi Konstitutsiya inson huquq va manfaatlari kafolati [Elektron resurs] // O‘zbekiston milliy axborot
agentligi   (UzA).   –   URL:   https://uza.uz/ar/posts/yangi-tahrirdagi-konstitutsiya-inson-huquq-va-manfaatlari-
kafolati_545684.
13
O‘zbekiston   Respublikasining   xalqaro   shartnomalari   to‘g‘risida:   O‘zbekiston   Respublikasining   2019-yil   6-
fevraldagi O‘RQ-518-son Qonuni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/4193761.
10 II BOB. YASHASH HUQUQINI XALQARO MIQYOSDA HIMOYA
QILISH MEXANIZMLARI
2.1. BMT va mintaqaviy xalqaro tashkilotlarning yashash huquqini himoya
qilishdagi o‘rni
Xalqaro   normalarning   qiymati   ularni   amalga   oshiruvchi   mexanizmlar   bilan
o‘lchanadi.   BMT   tizimida   yashash   huquqini   himoya   qilish   shartnomaviy   va
nizomga   asoslangan   mexanizmlar   orqali   amalga   oshiriladi.   Shartnomaviy
mexanizmlarning   markazida   Fuqarolik   va   siyosiy   huquqlar   to‘g‘risidagi   xalqaro
pakt asosida tuzilgan Inson huquqlari qo‘mitasi turadi. Qo‘mita 18 nafar mustaqil
ekspertdan   iborat   bo‘lib,   davlatlarning   davriy   ma’ruzalarini   ko‘rib   chiqadi,
umumiy   sharhlar   qabul   qiladi   va   Birinchi   fakultativ   protokolni   tan   olgan
davlatlarga nisbatan shaxslarning individual shikoyatlarini ko‘radi.
Individual   shikoyat   tartibi   yashash   huquqi   buzilishi   bilan   bog‘liq   ishlarda
ayniqsa  ahamiyatli.  Shikoyat   qiluvchi  ichki   huquqiy himoya  vositalarini  tugatgan
bo‘lishi,   xuddi   shu   masala   boshqa   xalqaro   instansiyada   ko‘rilmayotgan   bo‘lishi
shart. Qo‘mitaning qarashlari yuridik jihatdan majburiy sud qarori maqomiga ega
bo‘lmasa-da,   davlatlar   ularni   vijdonan   inobatga   olishlari   va   qo‘mitaga   ko‘rilgan
choralar   haqida   axborot   berishlari   kutiladi.   Yangi   tahrirdagi   Konstitutsiyada   ham
har   kim   ichki   himoya   vositalaridan   foydalanib   bo‘lgan   taqdirda   xalqaro
shartnomalarga   muvofiq   inson   huquqlarini   himoya   qiluvchi   xalqaro   organlarga
murojaat qilish huquqiga ega ekani mustahkamlangan.
“ Nizomga   asoslangan   mexanizmlar   orasida   2006-yilda   BMT   Bosh
Assambleyasining   60/251-son   rezolyutsiyasi   bilan   tashkil   etilgan   Inson   huquqlari
kengashi   asosiy   o‘rin  tutadi ” 14
.  Kengash   har   bir   BMT   a’zosining   inson   huquqlari
sohasidagi   ahvolini   Umumjahon   davriy   sharh   tartibida   ko‘rib   chiqadi.   Bu
jarayonda   davlatlar   bir-biriga   tavsiyalar   beradi,   sharhdan   o‘tayotgan   davlat   esa
ularni   qabul   qilish   yoki   “e’tiborga   olish”   haqida   qaror   chiqaradi.   O‘zbekiston
2020-yil oktabrda tarixda birinchi marta Kengash a’zoligiga saylanib, 2021–2023-
14
Human   Rights   Council:   UN   General   Assembly   Resolution   60/251   of   15   March   2006.   –   URL:
https://undocs.org/A/RES/60/251.
11 yillarda   uning   ishida   ishtirok   etdi,   bu   esa   mamlakatning   xalqaro   inson   huquqlari
kun tartibidagi faolligini oshirdi.
Xalqaro   mexanizmlar   bilan   hamkorlikni   milliy   darajada   tizimlashtirish
maqsadida   2020-yil   22-iyunda   O‘zbekiston   Respublikasi   Prezidentining   Farmoni
bilan   Inson   huquqlari   bo‘yicha   milliy   strategiya   tasdiqlandi. 15
  Strategiyada   BMT
shartnomaviy   organlari   va   Umumjahon   davriy   sharh   tavsiyalarini   bajarish,
ularning ijrosi yuzasidan parlament va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish asosiy
yo‘nalishlar sifatida belgilangan. Shu bilan birga, Oliy Majlisning Inson huquqlari
bo‘yicha   vakili   huzurida   qiynoqlarning   oldini   olish   bo‘yicha   milliy   preventiv
mexanizm faoliyat ko‘rsatib, ozodlikdan mahrum etish joylarini monitoring qiladi.
Bu   mexanizm   hibsdagi   o‘lim   va   qiynoq   holatlarining   oldini   olishda   xalqaro
standartlarni milliy amaliyotga bevosita olib kiruvchi vosita hisoblanadi.
Kengashning   maxsus   tartiblari   tizimida   yashash   huquqiga   bevosita   daxldor
mandat   –  sudsiz,  qisqa   muddatli  yoki  o‘zboshimchalik   bilan   qatl   etish  masalalari
bo‘yicha   Maxsus   ma’ruzachi   lavozimi   mavjud.   Bu   mandat   1982-yilda   tashkil
etilgan   bo‘lib,   ma’ruzachi   davlatlarga   tashrif   buyuradi,   shoshilinch   murojaatlar
yuboradi   va   yillik   ma’ruzalarida   global   tendensiyalarni   tahlil   qiladi.   Shuningdek,
Majburiy   yoki   ixtiyorsiz   g‘oyib   bo‘lishlar   bo‘yicha   ishchi   guruh,   Qiynoqlar
masalasi   bo‘yicha   maxsus   ma’ruzachi   ham   yashash   huquqi   bilan   chambarchas
bog‘liq masalalarni ko‘rib chiqadi.
Mintaqaviy   darajada   eng   samarali   tizim   Yevropa   inson   huquqlari   sudi
hisoblanadi,   chunki   uning   qarorlari   ishtirokchi   davlatlar   uchun   majburiy   bo‘lib,
ijrosi   Yevropa   Kengashi   Vazirlar   qo‘mitasi   tomonidan   nazorat   qilinadi.   Sudning
yashash huquqiga oid amaliyoti bir necha muhim doktrinalarni shakllantirdi. 1995-
yildagi “Makkann va boshqalar Buyuk Britaniyaga qarshi” ishida sud Gibraltarda
terrorchilikda gumon qilingan uch kishining o‘ldirilishini tahlil qilib, kuch ishlatish
nafaqat   ijro   etilish   paytida,   balki   operatsiyani   rejalashtirish   va   nazorat   qilish
bosqichida ham “mutlaqo zarur” mezoniga javob berishi kerakligini belgiladi. 16
 Bu
15
Inson   huquqlari   bo‘yicha   O‘zbekiston   Respublikasining   Milliy   strategiyasini   tasdiqlash   to‘g‘risida:   O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2020-yil 22-iyundagi PF-6012-son Farmoni // Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi.
12 yondashuv   davlat   javobgarligini   “tetikni   bosgan”   xodim   bilan   cheklamay,   butun
boshqaruv zanjiriga yoydi.
“ 1998-yildagi “Osman Buyuk Britaniyaga qarshi” ishida esa sud davlatning
ijobiy   majburiyati   chegarasini   aniqladi:   hokimiyat   organlari   muayyan   shaxs
hayotiga   uchinchi   shaxs   tomonidan   real   va   bevosita   xavf   borligini   bilgan   yoki
bilishi lozim bo‘lgan bo‘lsa, ular ushbu xavfni bartaraf etish uchun o‘z vakolatlari
doirasida   oqilona   choralar   ko‘rishi   shart ” 17
.   “Osman   testi”   deb   nom   olgan   bu
mezon   keyinchalik   oiladagi   zo‘ravonlik,   ekologik   xavflar   va   hibsdagi   o‘z   joniga
qasd   qilish   holatlariga   ham   tatbiq   etildi.   “ Xususan,   2004-yildagi   “O‘neryildiz
Turkiyaga   qarshi”   ishida   chiqindixonada   yuz   bergan   metan   portlashi   oqibatidagi
o‘limlar uchun davlat javobgar deb topildi ” 18
.
Amerikalararo   tizimda   Inson   huquqlari   amerikalararo   komissiyasi   va
Amerikalararo   sud   faoliyat   yuritadi.   Sudning   1988-yil   29-iyuldagi   “Velaskes
Rodriges   Gondurasga   qarshi”   ishi   bo‘yicha   qarori   xalqaro   huquqda   majburiy
g‘oyib bo‘lishlar masalasiga oid asosiy pretsedentga aylandi. 19
 Sud davlat majburiy
g‘oyib   bo‘lishning   oldini   olish,   uni   tergov   qilish   va   jabrlanuvchilarga
kompensatsiya   to‘lash   majburiyatini   buzganini   qayd   etib,   “tegishli   ehtiyotkorlik”
tamoyilini   ishlab   chiqdi.   Afrika   mintaqasida   esa   Inson   va   xalqlar   huquqlari
bo‘yicha Afrika komissiyasi hamda Afrika sudi faoliyat ko‘rsatadi, ammo ularning
qarorlari ijrosi hamon jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda.
Mexanizmlarni   qiyoslaganda   bir   qonuniyat   ko‘zga   tashlanadi:   eng   kuchli
himoya majburiy yurisdiksiyaga ega mintaqaviy sudlar orqali ta’minlanadi, chunki
ularning   qarorlari   davlat   uchun   yuridik   majburiyat   yuzaga   keltiradi   va   ijrosi
maxsus   organ   tomonidan   kuzatiladi.   BMT   Inson   huquqlari   qo‘mitasi,   Inson
huquqlari   kengashi   va   maxsus   ma’ruzachilarning   xulosalari   esa   tavsiyaviy
16
McCann and Others v. the United Kingdom. Application no. 18984/91. Judgment  of the Grand  Chamber  of the
European Court of Human Rights of 27 September 1995.
17
Osman v. the United Kingdom. Application no. 23452/94. Judgment of the Grand Chamber of the European Court
of Human Rights of 28 October 1998.
18
Öneryıldız   v.   Turkey.   Application   no.   48939/99.   Judgment   of   the   Grand   Chamber   of   the   European   Court   of
Human Rights of 30 November 2004.
19
Velásquez Rodríguez v. Honduras. Judgment of 29 July 1988 (Merits) // Inter-American Court of Human Rights.
Series C No. 4.
13 xususiyatga   ega   bo‘lib,   ularning   ta’sir   kuchi   xalqaro   jamoatchilik   bosimi,
davlatning xalqaro obro‘si va ikki tomonlama munosabatlardagi siyosiy omillarga
tayanadi.
Xalqaro jinoyat sudi alohida o‘rin tutadi: u davlatlarni emas, balki ommaviy
qotilliklar   uchun   shaxsan   javobgar   bo‘lgan   jismoniy   shaxslarni   javobgarlikka
tortadi.   1998-yil   17-iyulda   qabul   qilingan   Rim   statutida   genotsid,   insoniyatga
qarshi   jinoyatlar   va   harbiy   jinoyatlar   tarkiblarining   aksariyati   inson   hayotiga
tajovuz bilan bog‘liq. 20
 Shu ma’noda xalqaro jinoyat odil sudlovi yashash huquqini
“jazosizlikka qarshi kurash” orqali himoya qiluvchi qo‘shimcha kafolat vazifasini
bajaradi.
2.2. Qurolli mojarolar, noqonuniy kuch ishlatish va o‘lim jazosi bilan bog‘liq
holatlarda yashash huquqining himoyasi
Qurolli mojaro sharoitida yashash huquqining himoyasi ikki huquq tarmog‘i
– xalqaro inson huquqlari va xalqaro gumanitar huquqning o‘zaro ta’sirida amalga
oshiriladi.   BMT   Xalqaro   sudi   1996-yil   8-iyuldagi   “Yadro   qurolini   qo‘llash   yoki
qo‘llash   bilan   tahdid   qilishning   qonuniyligi   to‘g‘risida”gi   maslahat   xulosasida
Paktning   6-moddasi   urush   davrida   ham   amal   qilishini,   biroq   qaysi   holatda
hayotdan   mahrum   etish   “o‘zboshimchalik”   hisoblanishini   qurolli   mojarolarga
nisbatan   qo‘llaniladigan   maxsus   huquq   –   lex   specialis,   ya’ni   xalqaro   gumanitar
huquq belgilashini ta’kidladi. 21
 Sud 2004-yildagi Falastin hududida devor qurilishi
bo‘yicha   maslahat   xulosasida   bu   yondashuvni   rivojlantirib,   ayrim   huquqlar   faqat
inson huquqlari, ayrimlari faqat gumanitar huquq, ayrimlari esa har ikkalasi  bilan
tartibga solinishini qayd etdi. 22
Xalqaro   gumanitar   huquqning   yashash   huquqini   himoya   qiluvchi   asosiy
normalari   1949-yilgi   to‘rtta   Jeneva   konvensiyasi   va   ularga   1977-yilda   qabul
qilingan   Qo‘shimcha   protokollarda   jamlangan.   Ular   orasida   farqlash   tamoyili
20
Rome Statute of the International Criminal Court, 17 July 1998. Arts. 6–8 // International Criminal Court. – URL:
https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/RS-Eng.pdf.
21
Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons. Advisory Opinion of 8 July 1996 // I.C.J. Reports 1996. – P.
226, para. 25. – URL: https://www.icj-cij.org/case/95.
22
Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian Territory. Advisory Opinion of 9
July 2004 // I.C.J. Reports 2004. – P. 136, para. 106. – URL: https://www.icj-cij.org/case/131.
14 markaziy   o‘rinda   turadi:   hujum   faqat   harbiy   obyektlar   va   jangchilarga   qaratilishi
mumkin,   tinch   aholi   va   fuqarolik   obyektlari   esa   hujum   nishoniga   aylanmasligi
lozim.   Mutanosiblik   tamoyili   kutilayotgan   harbiy   ustunlikka   nisbatan   ortiqcha
darajada   tinch   aholi   qurbonlariga   olib   keladigan   hujumlarni   taqiqlaydi,   ehtiyot
choralari   tamoyili   esa   tomonlarni   aholining   zarar   ko‘rishini   kamaytirish   uchun
barcha   amaliy   choralarni   ko‘rishga   majbur   qiladi.   Jeneva   konvensiyalarining
umumiy   3-moddasi   esa   jangovar   harakatlarda   ishtirok   etmayotgan   shaxslarni
o‘ldirishni har qanday vaqtda va har qanday joyda taqiqlaydi. 23
Tinchlik   davrida   huquqni   muhofaza   qiluvchi   organlar   tomonidan   kuch   va
o‘qotar   qurol   ishlatilishi   yashash   huquqiga   eng   ko‘p   tahdid   soladigan   sohalardan
biridir. BMT Bosh Assambleyasi 1979-yilda Huquq-tartibot xodimlari uchun xulq-
atvor   kodeksini,   1990-yilda   Gavanada   o‘tgan   Sakkizinchi   BMT   kongressi   esa
Huquq-tartibot   xodimlari   tomonidan   kuch   va   o‘qotar   qurol   qo‘llashning   asosiy
prinsiplarini qabul qildi. Mazkur prinsiplarning 9-bandiga ko‘ra, o‘qotar quroldan
qasddan o‘ldirish maqsadida faqat hayotni himoya qilish uchun mutlaqo muqarrar
bo‘lgan   holatlarda   foydalanish   mumkin. 24
  Bu   standartlar   qonuniylik,   zaruriyat,
mutanosiblik   va   javobgarlik   tamoyillariga   tayanadi   hamda   ommaviy   tadbirlar   va
hibsga olish jarayonlarida ayniqsa qat’iy qo‘llanilishi lozim.
O‘lim   jazosi   masalasi   xalqaro   huquqda   eng   ko‘p   bahslarga   sabab   bo‘lgan
yo‘nalishlardan   biri.   Hozirgi   xalqaro   huquq   o‘lim   jazosini   umumiy   tarzda
taqiqlamaydi, ammo uning qo‘llanilish doirasini  izchil toraytirib bormoqda. BMT
Iqtisodiy   va   Ijtimoiy   Kengashi   1984-yilda   o‘lim   jazosiga   hukm   qilinganlarning
huquqlarini himoya qilish kafolatlarini qabul qildi. BMT Bosh Assambleyasi 2007-
yil   18-dekabrdagi   62/149-son   rezolyutsiyasi   bilan   o‘lim   jazosini   qo‘llashga
moratoriy   joriy   etishga   chaqirdi   va   shundan   buyon   bu   masala   bo‘yicha
rezolyutsiyalar muntazam qabul qilinib, ularni qo‘llab-quvvatlovchi davlatlar soni
23
Geneva   Conventions   of   12   August   1949   and   their   Additional   Protocols   //   International   Committee   of   the   Red
Cross. – URL: https://ihl-databases.icrc.org/en/ihl-treaties.
24
Basic Principles on the Use of Force and Firearms by Law Enforcement Officials. Adopted by the Eighth United
Nations Congress on the Prevention of Crime and the Treatment  of Offenders, Havana, 27 August – 7 September
1990.   Principle   9   //   OHCHR.   –   URL:   https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/basic-
principles-use-force-and-firearms-law-enforcement.
15 ortib   bormoqda. 25
  “ Amnesty   International   ma’lumotlariga   ko‘ra,   2024-yil   oxiriga
kelib 113 ta davlat o‘lim jazosini barcha jinoyatlar uchun to‘liq bekor qilgan, 145
ta davlat esa uni qonunda yoki amalda qo‘llamaydi ” 26
.
O‘zbekistonning   o‘lim   jazosidan   voz   kechish   tajribasi   bosqichma-bosqich
islohotning   yorqin   namunasidir.   Mustaqillikning   dastlabki   yillarida   jinoyat
qonunchiligida o‘lim jazosi o‘nlab jinoyat tarkiblari uchun nazarda tutilgan bo‘lsa,
keyingi   yillarda   bu   doira   izchil   qisqartirib   borildi.   Prezidentning   2005-yil   1-
avgustdagi   Farmoni   bilan   2008-yil   1-yanvardan   e’tiboran   o‘lim   jazosi   bekor
qilinib,   uning   o‘rniga   umrbod   ozodlikdan   mahrum   qilish   va   uzoq   muddatli
ozodlikdan   mahrum   qilish   jazolari   joriy   etildi.   2008-yilda   mamlakat   Paktga
Ikkinchi   fakultativ   protokolga   qo‘shildi,   2023-yilda   esa   o‘lim   jazosini   taqiqlash
Konstitutsiyaning   25-moddasida   mustahkamlandi.   Natijada   o‘lim   jazosini   qayta
tiklash qonuniy jihatdan ham, xalqaro-huquqiy jihatdan ham imkonsiz bo‘lib qoldi.
Yashash   huquqini   himoya   qilish   nuqtayi   nazaridan   o‘lim   jazosining   asosiy
muammosi   –   sud   xatosining   tuzatib   bo‘lmasligidir.   Ozodlikdan   mahrum   qilish
jazosi   xato   aniqlanganda   to‘xtatilishi   va   zarar   qoplanishi   mumkin,   qatl   etilgan
shaxsning   hayotini   esa   qaytarib   bo‘lmaydi.   Amnesty   International   faqat   2024-
yilning   o‘zida   uch   davlatda   o‘limga   hukm   qilingan   to‘qqiz   nafar   mahkum
oqlanganini   qayd   etgan.   Bu   raqamlar   o‘lim   jazosini   saqlab   qolayotgan   tizimlarda
ham   sud   xatolari   istisno   emasligini   ko‘rsatadi   va   abolitsionizmning   huquqiy
asoslarini mustahkamlaydi.
25
Moratorium on the use of the death penalty: UN General  Assembly Resolution 62/149 of 18 December  2007. –
URL: https://undocs.org/A/RES/62/149.
26
Death   penalty   in   2024   –   Facts   and   figures   [Elektron   resurs]   //   Amnesty   International.   –   2025.   –   URL:
https://www.amnesty.or.th/en/news/2025/04/death-penalty-in-2024-facts-and-figures-en/.
16 III BOB. YASHASH HUQUQINI XALQARO-HUQUQIY HIMOYA
QILISHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI BARTARAF ETISH
YO‘LLARI
3.1. Yashash huquqini ta’minlash va himoya qilishda uchrayotgan xalqaro-
huquqiy muammolar
Yashash huquqining xalqaro-huquqiy himoyasi bo‘yicha boy normativ baza
shakllangan bo‘lsa-da, uni amalga oshirishda bir qator tizimli muammolar saqlanib
qolmoqda.   Birinchi   va   eng   jiddiy   muammo   –   universal   darajada   majburiy   sud
yurisdiksiyasining   yo‘qligi.   Yevropa   yoki   Amerika   mintaqalaridan   farqli   o‘laroq,
Osiyo,   jumladan   Markaziy   Osiyo   mintaqasida   inson   huquqlari   bo‘yicha
mintaqaviy   sud   mavjud   emas.   BMT   shartnomaviy   organlarining   qarashlari   esa
tavsiyaviy   xususiyatga   ega   bo‘lib,   ularning   ijrosi   ko‘p   jihatdan   davlatlarning
siyosiy irodasiga bog‘liq.
Ikkinchi   muammo   –   qurolli   mojarolarda   jazosizlik.   So‘nggi   yillarda
dunyoning   turli   mintaqalaridagi   mojarolarda   tinch   aholi   orasidagi   qurbonlar   soni
keskin   oshdi,   aholi   zich   yashaydigan   hududlarda   portlovchi   qurollarning
qo‘llanilishi   esa   qurbonlarning   asosiy   qismini   tashkil   etmoqda.   Xalqaro   jinoyat
sudining   yurisdiksiyasi   faqat   Rim   statutini   ratifikatsiya   qilgan   davlatlar   hududida
yoki ularning fuqarolari tomonidan sodir etilgan jinoyatlarga nisbatan amal qiladi,
BMT Xavfsizlik Kengashining ishni sudga yuborishi  esa doimiy a’zolarning veto
huquqi bilan cheklanadi. Natijada eng og‘ir jinoyatlar  uchun ham javobgarlik har
doim ham ta’minlanmaydi.
Uchinchi   muammo   yangi   texnologiyalar   bilan   bog‘liq.   Uchuvchisiz   uchish
apparatlari   yordamida   mojaro   hududidan   tashqarida   nishonli   o‘ldirish   amaliyoti
xalqaro huquqning qaysi normasi – gumanitar huquqmi yoki inson huquqlarimi –
qo‘llanilishi   kerakligi   haqida   keskin   bahslarni   keltirib   chiqardi. 27
  Inson
aralashuvisiz   nishonni   tanlab,   kuch   qo‘llashga   qodir   avtonom   qurol   tizimlari   esa
yanada   murakkab   savolni   ko‘ndalang   qo‘ymoqda:   hayot   yoki   o‘lim   haqidagi
27
Melzer N. Targeted Killing in International Law. – Oxford: Oxford University Press, 2008. – 468 p.
17 qarorni mashinaga topshirish mumkinmi va bunday holatda kim javobgar bo‘ladi?
Mazkur   masala   2017-yildan   buyon   Ayrim   an’anaviy   qurol   turlari   to‘g‘risidagi
konvensiya   doirasida   hukumat   ekspertlari   guruhi   tomonidan   muhokama
qilinmoqda, biroq majburiy hujjat hali qabul qilinmagan.
To‘rtinchi   muammo   –   nodavlat   subyektlarning   harakatlari.   Terrorchilik
tashkilotlari,   uyushgan   jinoiy   guruhlar,   xususiy   harbiy   kompaniyalar   insonlar
hayotiga real tahdid solsa-da, an’anaviy xalqaro inson huquqlari normalari asosan
davlatlarga qaratilgan. Shu bois bu subyektlar sodir etgan qotilliklar uchun davlat
javobgarligi   faqat   “tegishli   ehtiyotkorlik”   majburiyati   buzilganda,   ya’ni   davlat
xavfni  bila  turib  oqilona  himoya  choralarini  ko‘rmaganda   yuzaga  keladi.   Bunday
vaziyatda   jabrlanuvchilar   uchun   samarali   huquqiy   himoya   vositalarini   ta’minlash
murakkablashadi.
Beshinchi   muammo   –   yashash   huquqining   ekologik   va   ijtimoiy   jihatlari.
Inson   huquqlari   qo‘mitasi   36-sonli   Umumiy   sharhida   atrof-muhitning   buzilishi,
iqlim o‘zgarishi va barqaror bo‘lmagan rivojlanish hozirgi va kelajak avlodlarning
yashash   huquqiga   eng   jiddiy   tahdidlar   qatorida   ekanini   qayd   etgan.   Biroq   bu
tahdidlar   uchun   davlat   javobgarligini   aniqlash,   ayniqsa   transchegaraviy   oqibatlar
yuzaga   kelganda,   sabab-oqibat   bog‘lanishini   isbotlash   nuqtayi   nazaridan   hamon
qiyin.   Orol   dengizi   fojiasi   kabi   mintaqaviy   ekologik   inqirozlar   ham   yashash
huquqining   ekologik   o‘lchovi   Markaziy   Osiyo   uchun   naqadar   dolzarb   ekanini
ko‘rsatadi.
Oltinchi   muammo   –   o‘lim   jazosini   saqlab   qolayotgan   davlatlarda   xalqaro
standartlarning buzilishi.  Amnesty  International   ma’lumotlariga  ko‘ra, 2024-yilda
qayd etilgan qatllarning 91 foizi uchta davlat – Eron, Iroq va Saudiya Arabistoniga
to‘g‘ri kelgan, qatllarning sezilarli qismi esa giyohvandlik bilan bog‘liq jinoyatlar
uchun ijro etilgan. 28
 Holbuki, Inson huquqlari qo‘mitasi giyohvandlik bilan bog‘liq
jinoyatlarni   Paktning   6-moddasi   ma’nosidagi   “eng   og‘ir   jinoyatlar”   qatoriga
kiritmaydi.   Demak,   muammo   nafaqat   o‘lim   jazosining   mavjudligida,   balki   uning
xalqaro cheklovlarga zid tarzda qo‘llanilishida ham namoyon bo‘lmoqda.
28
Global   executions   surged   to   highest   level   since   2015,   Amnesty   reports   [Elektron   resurs]   //   JURIST.   –   2025.   –
URL: https://www.jurist.org/news/2025/04/global-executions-surged-to-highest-level-since-2015-amnesty-reports/.
18 Yashash   huquqini   “ta’minlash”   majburiyati   nuqtayi   nazaridan
O‘zbekistondagi   statistik   ko‘rsatkichlar   alohida   e’tiborga   loyiq.   Milliy   statistika
qo‘mitasi   ma’lumotlariga   ko‘ra,   mamlakatda   doimiy   aholining   o‘rtacha   umr
ko‘rish davomiyligi 1991-yildagi 66,4 yoshdan 2025-yilda 75,4 yoshga yetdi, ya’ni
mustaqillik yillarida 9 yilga uzaydi. Ayollarning o‘rtacha umr ko‘rishi 77,3 yoshni,
erkaklarniki   esa   72,9   yoshni   tashkil   etmoqda. 29
  2020-yilda   koronavirus
pandemiyasi   ta’sirida   bu   ko‘rsatkich   73,4   yoshgacha   pasaygani   esa   sog‘liqni
saqlash tizimining favqulodda vaziyatlarga tayyorligi ham bevosita yashash huquqi
masalasi   ekanini   ko‘rsatdi.   Mamlakatda   2030-yilgacha   o‘rtacha   umr   ko‘rish
davomiyligini 78 yoshga yetkazish maqsad qilingan. 30
Yo‘l-transport   hodisalari   yashash   huquqiga   tinchlik   davridagi   eng   jiddiy
tahdidlardan   biri   bo‘lib   qolmoqda.   2024-yilda   O‘zbekistonda   9364   ta   yo‘l-
transport   hodisasi   sodir   bo‘lib,   ularda   2203   kishi   halok   bo‘ldi,   8901   kishi   tan
jarohati   oldi. 31
  Davlat   rahbari   2025-yil   iyulda   avariyalar   oqibatidagi   zarar   yalpi
ichki   mahsulotning   o‘rtacha   0,4   foiziga   teng   ekanini   qayd   etib,   yo‘l
infratuzilmasini yaxshilashga qaratilgan “Xavfsiz yo‘l” milliy dasturini boshlashni
e’lon qildi. 32
 Ilk natijalar ham ko‘zga tashlanmoqda: 2025-yilning dastlabki to‘qqiz
oyida yo‘l-transport hodisalari soni o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 3,8 foizga,
halok   bo‘lganlar   soni   esa   4,8   foizga   –   1368   tadan   1303   taga   kamaydi. 33
  Shunga
qaramay,   yiliga   ikki   mingdan   ortiq   insonning   yo‘llarda   halok   bo‘lishi   davlatning
hayotni   himoya   qilish   bo‘yicha   ijobiy   majburiyatlari   doirasida   tizimli   choralarni
talab etadi.Milliy darajada ham e’tibor talab qiladigan masalalar mavjud. Shubhali
o‘lim   holatlari,   ayniqsa   ozodlikdan   mahrum   etish   joylarida   yuz   bergan   o‘limlar
bo‘yicha   tergovning   to‘liq   mustaqilligini   ta’minlash,   sud-tibbiy   ekspertiza
29
O‘zbekistonda umr davomiyligi ortib bormoqda: 34 yilda ko‘rsatkich 9 yoshga uzaydi [Elektron resurs] // UzA. –
2026.   –   URL:   https://uza.uz/ar/posts/ozbekistonda-umr-davomiyligi-ortib-bormoqda-34-yilda-korsatkich-9-yoshga-
uzaydi_875686.
30
O‘zbekistonda   2025-yilda   o‘limlar   soni   oshdi   [Elektron   resurs]   //   Daryo.uz.   –   2026.   –   1   fevral.   –   URL:
https://daryo.uz/2026/02/01/ozbekistonda-2025-yilda-olimlar-soni-oshdi/.
31
Termizda   1-sinf   o‘quvchisi   yo‘l-transport   hodisasida   halok   bo‘ldi   [Elektron   resurs]   //   Anhor.uz.   –   URL:
https://anhor.uz/uzl/news/termizda-1-sinf-o-quvchisi-yo-l/.
32
O‘zbekistonda   avariyalarni   kamaytirish   bo‘yicha   “Xavfsiz   yo‘l”   milliy   dasturi   amalga   oshiriladi   [Elektron
resurs] // Spot.uz. – 2025. – 9 iyul. – URL: https://www.spot.uz/oz/2025/07/09/safe-road/.
33
O‘zbekistonda   YTHlar   soni   kamaydi   [Elektron   resurs]   //   Zamin.uz.   –   2025.   –   URL:
https://zamin.uz/uz/ozbekiston/166765-ozbekistonda-ythlar-soni-kamaydi.html.
19 muassasalarining   tergov   organlaridan   institutsional   jihatdan   ajralganligi,
jabrlanuvchilarning   oila   a’zolarini   tergov   jarayoniga   jalb   etish   kabi   masalalar
Minnesota protokoli standartlari bilan to‘liq uyg‘unlashtirilishi lozim. Shuningdek,
yo‘l-transport   hodisalari,   ishlab   chiqarishdagi   baxtsiz   hodisalar   va   oiladagi
zo‘ravonlik   bilan   bog‘liq   o‘limlarning   oldini   olish   ham   davlatning   yashash
huquqini “ta’minlash” majburiyati doirasiga kiradi.
3.2. Yashash huquqining xalqaro-huquqiy kafolatlarini takomillashtirish
bo‘yicha taklif va tavsiyalar
Yuqorida   tahlil   qilingan   muammolardan   kelib   chiqib,   yashash   huquqining
xalqaro-huquqiy   kafolatlarini   takomillashtirish   bo‘yicha   takliflarni   universal,
mintaqaviy   va   milliy   darajalarga   ajratib   ko‘rib   chiqish   maqsadga   muvofiq.
Universal darajada eng muhim yo‘nalish – Paktga Ikkinchi fakultativ protokolning
universal   ratifikatsiyasiga   erishish   va   o‘lim   jazosiga   moratoriy   to‘g‘risidagi   Bosh
Assambleya   rezolyutsiyalarini   qo‘llab-quvvatlovchi   davlatlar   sonini   oshirish.   Bu
borada   o‘lim   jazosidan   voz   kechgan   davlatlarning,   jumladan,   O‘zbekistonning
tajribasini ommalashtirish muhim ahamiyatga ega.
Ikkinchidan,   avtonom   qurol   tizimlari   bo‘yicha   xalqaro-huquqiy   bo‘shliqni
to‘ldirish   uchun   yuridik   jihatdan   majburiy   hujjat   ishlab   chiqish   zarur.   Bunday
hujjatda kuch qo‘llash to‘g‘risidagi har qanday qarorda “mazmunli inson nazorati”
saqlanishi, inson nazoratisiz nishon tanlaydigan qurollarning taqiqlanishi va ularni
ishlab chiqish hamda qo‘llash uchun javobgarlik mexanizmlari belgilanishi lozim.
Shu bilan birga, uchuvchisiz apparatlardan foydalanib nishonli o‘ldirish holatlarida
ochiqlik   va   mustaqil   tergov   standartlarini   xalqaro   darajada   aniqlashtirish   yashash
huquqini himoya qilishga xizmat qiladi.
Uchinchidan,   BMT   shartnomaviy   organlarining   qarashlari   ijrosini   kuzatish
mexanizmini   kuchaytirish   kerak.   Masalan,   Inson   huquqlari   qo‘mitasi
qarashlarining   ijrosi   bo‘yicha   davlatlar   ma’ruzalarini   Umumjahon   davriy   sharh
jarayoniga   bevosita   bog‘lash,   ijro   etilmagan   qarashlar   ro‘yxatini   Bosh
Assambleyaga muntazam taqdim etish ularning amaliy ta’sirini oshiradi. Markaziy
20 Osiyo   davlatlari   o‘rtasida   inson   huquqlari   bo‘yicha   mintaqaviy   maslahat
platformasini tashkil etish masalasini ko‘rib chiqish ham uzoq muddatli istiqbolda
foydali bo‘lishi mumkin.
Milliy   darajada   quyidagi   takliflar   ilgari   suriladi.   Birinchidan,   Inson
huquqlari   qo‘mitasining   36-sonli   Umumiy   sharhi   va   Minnesota   protokoli
talablarini hisobga olgan holda shubhali o‘lim holatlarini tergov qilishning yagona
standartini   qonun   darajasida   belgilash,   jumladan,   ozodlikdan   mahrum   etish
joylaridagi har bir o‘lim holati bo‘yicha sud-tibbiy ekspertizani mustaqil muassasa
tomonidan   o‘tkazish   va   oila   a’zolarining   tergov   materiallari   bilan   tanishish
huquqini  kafolatlash.  Ikkinchidan,  huquqni  muhofaza  qiluvchi  organlar  xodimlari
uchun   kuch   va   o‘qotar   qurol   ishlatish   qoidalarini   BMTning   1990-yilgi   asosiy
prinsiplariga   to‘liq   moslashtirish   va   ularni   muntazam   amaliy   treninglar   orqali
singdirish.Statistik ko‘rsatkichlarni yashash huquqi bilan bog‘lab tahlil qilish ham
muhim. Yo‘l-transport hodisalari, ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalar, onalar va
chaqaloqlar   o‘limi,   hibsdagi   o‘lim   holatlari   bo‘yicha   ma’lumotlarni   yagona
metodika asosida yig‘ib, har yili ochiq e’lon qilish davlatning ijobiy majburiyatlari
qanchalik   bajarilayotganini   o‘lchash   imkonini   beradi.   Bunday   ma’lumotlar   BMT
shartnomaviy   organlariga   taqdim   etiladigan   davriy   ma’ruzalarning   ham   ishonchli
asosiga   aylanadi.Uchinchidan,   O‘zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlisining   Inson
huquqlari   bo‘yicha   vakili   (ombudsman)   huzuridagi   Qiynoqlarning   oldini   olish
bo‘yicha   milliy   preventiv   mexanizm   vakolatlarini   yanada   kengaytirish   va   uning
ma’ruzalarini  muntazam  ravishda e’lon qilish. To‘rtinchidan, yashash  huquqining
ijtimoiy-ekologik   jihatlarini   hisobga   olib,   yo‘l   harakati   xavfsizligi,   mehnatni
muhofaza   qilish   va   oiladagi   zo‘ravonlikning   oldini   olish   bo‘yicha   davlat
dasturlarini   yashash   huquqini   ta’minlash   majburiyatining   tarkibiy   qismi   sifatida
baholash.
21 XULOSA  VA  TAKLIFLAR
Kurs ishida yashash  huquqining xalqaro-huquqiy himoyasi  masalalari  tahlil
qilinib, quyidagi xulosalarga kelindi.
Birinchidan, yashash huquqi xalqaro huquqda ajralmas va chekinish mumkin
bo‘lmagan   huquq   sifatida   mustahkamlangan.   Uning   mazmuni   hayotdan
o‘zboshimchalik   bilan   mahrum   etilmaslik   bilan   cheklanmay,   davlatning   hayotni
himoya qilish, xavflarning oldini olish va har bir shubhali o‘limni samarali tergov
qilish bo‘yicha ijobiy majburiyatlarini ham qamrab oladi.
Ikkinchidan,   yashash   huquqini   mustahkamlovchi   xalqaro   hujjatlar   tizimi
universal   va   mintaqaviy   darajalarda   shakllangan   bo‘lib,   Fuqarolik   va   siyosiy
huquqlar   to‘g‘risidagi   xalqaro   paktning   6-moddasi   uning   markaziy   normasi
hisoblanadi.   Mintaqaviy   konvensiyalar,   ayniqsa   Yevropa   konvensiyasi   va   uning
protokollari, universal standartni sezilarli darajada kuchaytirgan.
Uchinchidan,   himoya   mexanizmlari   orasida   eng   samaralisi   majburiy
yurisdiksiyaga ega mintaqaviy sudlar bo‘lib, ularning amaliyoti kuch ishlatishning
“mutlaqo   zarurlik”   mezoni,   davlatning   ijobiy   majburiyatlari   va   tergov   qilish
majburiyati   kabi   muhim   doktrinalarni   shakllantirdi.   Universal   darajada   esa   BMT
mexanizmlari asosan tavsiyaviy va siyosiy ta’sirga tayanadi.
To‘rtinchidan, qurolli mojarolarda yashash huquqi xalqaro gumanitar huquq
bilan  uyg‘un  holda   qo‘llaniladi,   o‘lim   jazosi   masalasida   esa   xalqaro   huquq  izchil
ravishda   abolitsiya   tomon   harakatlanmoqda.   O‘zbekiston   o‘lim   jazosini   bekor
qilib,   Ikkinchi   fakultativ   protokolga   qo‘shilib   va   2023-yilda   bu   taqiqni
Konstitutsiyaning   25-moddasida   mustahkamlab,   ushbu   jarayonning   faol
ishtirokchisiga aylandi.
Beshinchidan,   universal   majburiy   sud   yurisdiksiyasining   yo‘qligi,
mojarolardagi jazosizlik, yangi texnologiyalar, nodavlat subyektlarning harakatlari
va   ekologik   tahdidlar   yashash   huquqini   himoya   qilishdagi   asosiy   muammolar
bo‘lib   qolmoqda.   Ularni   bartaraf   etish   uchun   Ikkinchi   fakultativ   protokolning
universal   ratifikatsiyasi,   avtonom   qurollar   bo‘yicha   majburiy   hujjat,   milliy
darajada esa shubhali o‘limlarni tergov qilishning yagona standarti taklif etildi.
22  TAKLIFLAR
1.   Shubhali   o‘lim   holatlarini   tergov   qilishning   yagona   standartini   qonun
darajasida   belgilash.   Ayniqsa   ozodlikdan   mahrum   etish   joylarida,   shuningdek
huquqni   muhofaza   qiluvchi   organlar   ishtirokida   yuz   bergan   o‘limlar   bo‘yicha
qoidalar   BMTning   Minnesota   protokoli   talablariga   muvofiq   qonunda
mustahkamlanishi   lozim.   Bunda:   sud-tibbiy   ekspertiza   tergov   organlaridan
mustaqil   muassasa   tomonidan   o‘tkazilishi;marhumning   oila   a’zolariga   tergov
materiallari   bilan   tanishish   huquqi   kafolatlanishi;tergov   natijalari   jamoatchilik
uchun   ochiq   bo‘lishi   shart.Bu   davlatning   yashash   huquqi   bo‘yicha   protsessual
majburiyatini to‘liq bajarishini ta’minlaydi.
2.   Huquqni   muhofaza   qiluvchi   organlar   tomonidan   kuch   va   o‘qotar   qurol
ishlatish qoidalarini BMTning 1990-yilgi Asosiy prinsiplariga to‘liq moslashtirish.
Qonunchilikda   o‘qotar   quroldan   o‘ldirish   maqsadida   faqat   inson   hayotini   himoya
qilish   mutlaqo   muqarrar   bo‘lgan   holatlarda   foydalanish   mumkinligi   aniq
belgilanishi   kerak.   Bundan   tashqari:kuch   ishlatilgan   har   bir   holat   majburiy
ravishda hisobotga kiritilishi va mustaqil tekshiruvdan o‘tkazilishi;xodimlar uchun
muntazam amaliy treninglar joriy etilishi zarur.
3.   Yashash   huquqiga   oid   ko‘rsatkichlarning   yagona   milliy   monitoring
tizimini yaratish.   Quyidagi ma’lumotlar yagona metodika asosida yig‘ilib, har yili
ochiq e’lon qilinishi lozim:yo‘l-transport hodisalari va ishlab chiqarishdagi baxtsiz
hodisalar oqibatidagi o‘limlar;onalar va chaqaloqlar o‘limi;hibsdagi o‘lim holatlari.
Bu tizim “Xavfsiz yo‘l” milliy dasturi va 2030-yilgacha o‘rtacha umr ko‘rish
davomiyligini   78  yoshga   yetkazish   maqsadining   amalda   qanday   bajarilayotganini
o‘lchash   imkonini   beradi.   Shuningdek,   BMT   shartnomaviy   organlariga   taqdim
etiladigan davriy ma’ruzalarning ishonchli asosiga aylanadi.
23 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Normativ-huquqiy hujjatlar
1. O‘zbekiston  Respublikasining  Konstitutsiyasi   [Elektron  resurs]:  2023-yil
30-apreldagi umumxalq referendumida qabul qilingan // Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/6445145.
2. O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari to‘g‘risida [Elektron
resurs]:   O‘zbekiston   Respublikasining   2019-yil   6-fevraldagi   O‘RQ-518-son
Qonuni   //   Qonunchilik   ma’lumotlari   milliy   bazasi.   –   URL:
https://lex.uz/docs/4193761.
3.   O‘zbekiston   Respublikasining   Jinoyat   kodeksi   [Elektron   resurs]   //
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi. – URL: https://lex.uz/docs/111453.
II. Xalqaro hujjatlar
4. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi [Elektron resurs]: 1948-yil 10-
dekabr.   –   URL:   https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-
rights.
5. International Covenant on Civil and Political Rights [Elektron resurs]: 16
December   1966.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-
covenant-civil-and-political-rights.
6.   Second   Optional   Protocol   to   the   International   Covenant   on   Civil   and
Political Rights, aiming at the abolition of the death penalty [Elektron resurs]: 15
December   1989.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/second-optional-
protocol-international-covenant-civil-and.
7.   Convention   for   the   Protection   of   Human   Rights   and   Fundamental
Freedoms   [Elektron   resurs]:   Rome,   4   November   1950.   –   URL:
https://www.echr.coe.int/documents/d/echr/convention_ENG.
8.   American   Convention   on   Human   Rights   [Elektron   resurs]:   San   José,   22
November   1969.   –   URL:   https://www.oas.org/dil/treaties_B-
32_American_Convention_on_Human_Rights.pdf.
24 9. African Charter on Human and Peoples’ Rights: Nairobi, 27 June 1981 //
United Nations Treaty Series. – Vol. 1520. – P. 217.
10.   Rome   Statute   of   the   International   Criminal   Court   [Elektron   resurs]:   17
July 1998. – URL: https://www.icc-cpi.int/sites/default/files/RS-Eng.pdf.
11. Basic Principles on the Use of Force and Firearms by Law Enforcement
Officials   [Elektron   resurs]:   Havana,   1990.   –   URL:
https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/basic-principles-
use-force-and-firearms-law-enforcement.
12. Human Rights Committee. General Comment No. 36 on article 6: right
to   life   [Elektron   resurs].   CCPR/C/GC/36.   –   2018.   –   URL:
https://undocs.org/CCPR/C/GC/36.
13.   Moratorium   on   the   use   of   the   death   penalty   [Elektron   resurs]:   UN
General   Assembly   Resolution   62/149   of   18   December   2007.   –   URL:
https://undocs.org/A/RES/62/149.
14.   The   Minnesota   Protocol   on   the   Investigation   of   Potentially   Unlawful
Death (2016). – New York; Geneva: United Nations, OHCHR, 2017. – 66 p.
III. Xalqaro sud amaliyoti
15. Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons: Advisory Opinion of
8 July 1996 // I.C.J. Reports 1996. – P. 226.
16.   Legal   Consequences   of   the   Construction   of   a   Wall   in   the   Occupied
Palestinian Territory: Advisory Opinion of 9 July 2004 // I.C.J. Reports 2004. – P.
136.
17. McCann and Others v. the United Kingdom: Judgment of the European
Court of Human Rights (Grand Chamber) of 27 September 1995. Application no.
18984/91.
18.   Osman   v.   the   United   Kingdom:   Judgment   of   the   European   Court   of
Human Rights (Grand Chamber) of 28 October 1998. Application no. 23452/94.
19.   Velásquez   Rodríguez   v.   Honduras:   Judgment   of   29   July   1988   //   Inter-
American Court of Human Rights. Series C No. 4.
25 IV. Ilmiy adabiyotlar
20.   Hood   R.,   Hoyle   C.   The   Death   Penalty:   A   Worldwide   Perspective   /   R.
Hood, C. Hoyle. – 5th ed. – Oxford: Oxford University Press, 2015. – 736 p.
21. Joseph S., Castan M. The International Covenant  on Civil and Political
Rights:   Cases,   Materials,   and   Commentary   /   S.   Joseph,   M.   Castan.   –   3rd   ed.   –
Oxford: Oxford University Press, 2013. – 1040 p.
22. Melzer N. Targeted Killing in International Law / N. Melzer. – Oxford:
Oxford University Press, 2008. – 468 p.
23.   Nowak   M.   U.N.   Covenant   on   Civil   and   Political   Rights:   CCPR
Commentary / M. Nowak. – 2nd ed. – Kehl am Rhein: N.P. Engel, 2005. – 1277 p.
24.   Ramcharan   B.G.   (ed.)   The   Right   to   Life   in   International   Law   /   B.G.
Ramcharan. – Dordrecht: Martinus Nijhoff Publishers, 1985. – 366 p.
25. Schabas W.A. The Abolition of the Death Penalty in International Law /
W.A. Schabas. – 3rd ed. – Cambridge: Cambridge University Press, 2002. – 459 p.
V. Internet manbalari
26.   Executions   surge   to   highest   recorded   figure   in   44   years   [Elektron
resurs]   //   Amnesty   International   Ireland.   –   2026.   –   URL:
https://www.amnesty.ie/executions_surge_to_highest_recorded_figure_in_44_year
s/.
27.   Ozodlikdan   mahrum   etilgan   barcha   shaxslarga   nisbatan   insoniy
munosabat va ularning qadr-qimmati ta’minlanishi zarur [Elektron resurs] // UzA.
–   URL:   https://uza.uz/ar/posts/ozodlikdan-mahrum-etilgan-barcha-shaxslarga-
nisbatan-insoniy-munosabat-va-ularning-qadr-qimmati-taminlanishi-
zarur_382809.
26

Yashash huquqining xalqaro-huquqiy himoyasi mavzusida tayyor kurs ishi (Word, .docx – tahrirlash mumkin). Ish “xalqaro huquq va inson huquqlari” yo‘nalishidagi fanlar bo‘yicha yozilgan, hajmi taxminan 6 167 so‘z (24+ bet).

Ish tarkibi:

  • Kirish (mavzuning dolzarbligi, maqsad va vazifalar, tadqiqot obyekti va predmeti)
  • I bob. Yashash huquqining xalqaro-huquqiy asoslari
    • 1.1. Yashash huquqining tushunchasi, mazmuni va inson huquqlari tizimidagi o‘rni
    • 1.2. Yashash huquqini himoya qilishga oid xalqaro-huquqiy hujjatlar va davlatlarning majburiyatlari
  • II bob. Yashash huquqini xalqaro miqyosda himoya qilish mexanizmlari
    • 2.1. BMT va mintaqaviy xalqaro tashkilotlarning yashash huquqini himoya qilishdagi o‘rni
    • 2.2. Qurolli mojarolar, noqonuniy kuch ishlatish va o‘lim jazosi bilan bog‘liq holatlarda yashash huquqining himoyasi
  • III bob. Yashash huquqini xalqaro-huquqiy himoya qilishdagi muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
    • 3.1. Yashash huquqini ta’minlash va himoya qilishda uchrayotgan xalqaro-huquqiy muammolar
    • 3.2. Yashash huquqining xalqaro-huquqiy kafolatlarini takomillashtirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar
  • Xulosa va takliflar
  • Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Nima uchun foydali:

  • Muqova, mundarija va bob tuzilmasi tayyor – kurs ishi talablariga mos
  • Muqovadagi talaba, ilmiy rahbar va guruh maydonlari bo‘sh – o‘zingiznikini kiritasiz
  • Word formatida, matnni erkin tahrirlash va o‘z ma’lumotlaringiz bilan to‘ldirish mumkin
  • Kurs ishi, referat, taqdimot va mustaqil ish uchun tayyor asos

Fayl formati: Word (.docx). Til: o‘zbek (lotin yozuvi).