Yer huquqining konsututsiyaviy asoslari - Юриспруденция - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	19.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Юриспруденция

Yer huquqining konsututsiyaviy asoslari

Купить

Mavzu : Yer huquqining konsututsiyaviy asoslari
REJA :
I. O’zbekiston Respublikasi konsitutsiyasi yer huquqining asosoiy manbasi
sifatida .
II. O’zbekiston Respublikasi qonunlari yer huquqining manbasi sifatida .
III. O’zbekiston Respublikasi qonunosti normative huquqiy hujjatlari yer
huquqining manbasi sifatida.

Asosiy qonunimiz O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi yer huquqining
asosiy manbasi bo‘lib hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi
konstitutsiyasida yerga oid munosabatlarni tartibga soluvchi maxsus qoida-talablar ham
belgilangan bo‘lib, yer huquqi manbalarining poydevorini tashkil etadi.
Konstitutsiyamizning 50, 54, 55 va 100-moddalarida tabiatni muhofaza qilish, tabiiy
boyliklarimizdan oqilona foydalanish bilan bog‘liq yerga oid huquqiy qoida-talablar
mustahkamlangandir.
Xususan, Konstitutsiyamizning 50-moddasida “Fuqarolar atrof tabiiy muxitga
ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga majburdirlar” – deb, mustahkamlangan bo‘lib,
atrof tabiiy muxitning asosiy ajralmas qismi hisoblangan yer resurslariga nisbatan
fuqarolarning yerga oid majburiyatlarini belgilaydi.
“Jamiyatning iqtisodiy negizlari” – deb, nomlangan XII-bobda, respublikamiz hayotining
iqtisodiy asoslari, ya’ni mulkchilik masalalari, xo‘jalik yuritish va tadbirkorlik faoliyatining
kafolatlari belgilanib, hozirgi paytda bozor munosabatlarini rivojlantirish amalga
oshirilayotgan isloxatlarni chuqurlashtirishda ahamiyati beqiyosdir. Konstitutsiyaning
55-moddasida “Yer, yer osti boyliklari, suv, o‘simlik va xayvonot dunyosi hamda boshqa
tabiiy zahiralar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat
muhofazasidadir3” deb, ifodalangan bo‘lib, davlatning yerga doir siyosatining asosiy
tamoyillarini o‘z ichiga oladi. Asosiy qonunimizning XXI-bobida maxalliy davlat
hokimiyati organlarining huquqiy holati belgilangan. Ushbu bobning 100-moddasida
maxalliy davlat hokimiyat organlari vakolatlarining asosiy yo‘nalishi sifatida - atrof
muxitni muhofaza qilish kabi mas’uliyati e’tirof etilgan bo‘lib, o‘z navbatida viloyat,
shahar, tuman hokimiyat va boshqaruv organlarining yerlardan oqilana foydalanish va
ularni muhofaza qilishdek mas’uliyatni belgilaydi. Konstitutsiyadagi qoida talablar yerga
doir huquqiy munosabatlar tizimidagi asosiy tamoyillarni mustahkamlaydi. Ushbu
konstitutsiyaviy tamoyillar asosida atrof tabiiy muxitni muhofaza qilish tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish va uning ekologik xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan
qonun, farmon, qaror, nizomlar kabi normativ–huquqiy hujjatlar qabul qilinadi.
O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi yer huquqining asosiy manbasi
hisoblanadi. Konstitutsiyada mustahkamlangan shaxs, jamiyat va davlatning ijtimoiy,
iqtisodiy, siyosiy-huquqiy, madaniy-ma'rifiy kabi ijtimoiy munosabatlar bilan birga har
bir mustaqil davlatning muhim belgisi sanalgan yerga nisbatan mulk huquqi alohida
yerdan oqilona foydalanish va muhofaza qilish munosabatlari sifatida e'tirof etilgan.
Shuning uchun ham Konstitutsiyada belgilangan qoidalar jismoniy va yuridik
shaxslarning yerga bo'lgan huquqi, burchlari hamda erkinliklarini ifodalaydi.
O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida yerga oid munosabatlarni tartibga soluvchi
maxsus qoida-talablar ham belgilangan bo'lib, yer huquqi manbalarining poydevorini
tashkil etadi.

Esda tuting!
Asosiy qonunimizning 49-, 62-, 66-, 68- va 123-moddalarida tabiatni muhofaza qilish,
tabiiy boyliklarimizdan oqilona foydalanish bilan bog'liq yerga oid huquqiy qoida
talablar mustahkamlangandir.
Xususan, 62-moddasida "Fuqarolar atrof tabiiy muhitga ehtiyotkorona
munosabatda bo'lishga majburdirlar", - deb mustahkamlangan bo'lib, bu atrof tabiiy
muhitning asosiy ajralmas qismi hisoblangan yer resurslariga nisbatan fuqarolarning
yerga oid majburiyatlarini belgilaydi.
"Jamiyatning iqtisodiy negizlari" deb nomlangan XII bobning 66-moddasida mulkdor
o'ziga tegishli bo'lgan mol-mulkka o'z xohishicha egalik qiladi, undan foydalanadi va
uni tasarruf etadi. Mol-mulkdan foydalanish atrof-muhitga zarar yetkazmasligi,
boshqa shaxslarning, jamiyat va davlatning huquqlarini hamda qonuniy
manfaatlarini buzmasligi kerakligi belgilangan. Respublikamiz hayotining iqtisodiy
asoslari, ya'ni mulk-chilik masalalari, xo'jalik yuritish va tadbirkorlik faoliyatining
kafolatlari belgilanib, hozirgi paytda bozor munosabatlarini rivojlantirish, amalga
oshirilayotgan islohotlarni chuqurlashtirishda ahamiyati beqiyosdir.
Ushbu moddada, birinchidan, mulk huquqining mazmuni e'tirof etilsa;
ikkinchidan, mulkdan foydalanish huquqiga ega bo'lgan jismoniy va yuridik
shaxslarning xo'jalik va ishlab chiqarish jarayoni bevosita yer bilan bog'liq ekanligi
mustahkamlanadi. Zero, ko'pchilik xo'jalik yurituvchi subyektlar uchun yer ular
joylashgan kenglik (joy)ni anglatsa, qishloq xo'jaligi korxonalari uchun ishlab chiqarish
bilan uzviy bog'liq biologik omildir. Yerdan foydalanish huquqi haqida gapirganda
shuni anglab olish kerakki, bu nafaqat foydalanish uchun berilgan huquq, balki yerdan
oqilona, samarali foydalanish va uni muhofaza qilishni ta'minlash majburiyati hamdir.
Konstitutsiyaning 68-moddasida "Yer, yerosti boyliklari, suv, o'simlik va hayvonot
dunyosi hamda boshqa tabiiy resurslar umummilliy boylikdir, ulardan oqilona
foydalanish zarur va ular davlat muhofazasidadir. Yer qonunda nazarda tutilgan
hamda undan oqilona foydalanishni va uni umummilliy boylik sifatida muhofaza
qilishni ta'minlovchi shartlar asosida va tartibda xususiy mulk bo'lishi mumkin", - deb
ifodalangan bo'lib, davlatning yerga doir siyosatining asosiy tamoyillarini o'z ichiga
oladi.
Ushbu konstitutsiyaviy qoidaning ahamiyati shundaki, birinchidan,
mustaqilligimizning moddiy asosini tashkil etuvchi yer va boshqa tabiiy boyliklar
xalqimizning umummilliy boyligi, mulki ekanligi; ikkinchidan, yer resurslaridan faqat
oqilona foydalanish zarurligi; uchinchidan, yer-huquqiy munosabatlarning davlat
tomonidan kafolatlanishi kabi muhim tamoyillarni mustahkamlaydi.

Davlatning yer egasi sifatidagi vakolati xususiy yer egasining vakolatidan farq qiladi.
Bunda davlat so'zini yerga nisbatan xo'jalik ekspluatatsiyasini amalga oshiruvchi deb
emas, balki yerni fuqarolarga, yuridik shaxslarga doimiy yoki vaqtinchalik foydalanish
uchun yoxud yer uchastkalarini ijaraga beruvchi subyekt sifatida tushunish lozim.
Asosiy qonunimizning XXI bobida mahalliy davlat hokimiyati asoslari,
fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlarining huquqiy holati belgilangan.
Ushbu bobning 123-moddasida mahalliy davlat hokimiyati organlari vakolatlarining
asosiy yo'nalishi sifatida hududlarni iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik
jihatdan rivojlantirishni ta'minlashga qaratilgan choratadbirlarni amalga oshirish kabi
mas'uliyati e'tirof etilgan bo'lib, o'z navbatida, viloyat, shahar, tuman hokimiyat
va boshqaruv organlarining yerlardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza
qilishdek mas'uliyatni belgilaydi.
Konstitutsiyadagi qoida-talablar yerga doir huquqiy munosabatlar tizimidagi
asosiy tamoyillarni mustahkamlaydi. Ushbu konstitutsiyaviy tamoyillar asosida atrof-
muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va aholining ekologik
xavfsizligini ta'minlashga qaratilgan qonun, farmon, qaror, nizomlar kabi me'yoriy-
huquqiy hujjatlar qabul qilinadi.
Hozirgi kunda yerga oid siyosatini belgilovchi O‘zbekiston Respublikasi
qonunlari murakkab tizimga ega bo‘lib, yer-huquqiy munosabatlarni tartibga
solishdagi o‘rniga qarab quyidagi turlarga bo‘lish mumkin:
1. Umumiy ahamiyatdagi qonunlar;
2. Maxsus ahamiyatdagi qonunlar;
3. Muhofaza ahamiyatidagi qonunlar.
Yerga oid siyosatni belgilashda ishtirok etadigan umummiy ahamiyatdagi
qonunlarga quyidagilar misol bo‘la oladi:
1. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi ( 1996 yil 29 avgust);
2. O‘zbekiston Respublikasining qonuni “Tabiatni muhofaza qilish
to‘g‘risida” (1992 yil 9 dekabr);
3. O‘zbekiston Respublikasining qonuni “Muhofaza etiladigan tabiiy
hududlar to‘g‘risida» (2004 yil 9 dekabr);
4. O‘zbekiston Respublikasining qonuni «O‘rmon to‘g‘risida» (2018 yil 16
aprel) va boshq .
Ushbu qonunlarning ahamiyati shundan iboratki, birinchidan, ular yerga
oid siyosatning umumiy yo‘nalishlarini belgilashda xizmat qilsa, ikkinchidan,
yerlardan foydalanish va ayniqsa ularni muhofaza qilishda yerning ekologikhuquqiy
munosabatlar tizimida alohida ahamiyatga ega bo‘lgan qoida-talablarni
mustahkamlaydi.

Yer huquqidagi maxsus ahamiyatdagi O‘zbekiston Respublikasi
qonunlariga quyidagilar kiradi:
1. O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksi (1998 yil 30 aprel);
2. O‘zbekiston Respublikasining qonuni “Fermer xo’jaligi to‘g‘risida»
(2004 yil 26 avgust);
3. O‘zbekiston Respublikasining qonuni “Dexqon xo’jaligi to‘g‘risida»
(1998 yil 30 aprel);
4. O‘zbekiston Respublikasining qonuni “Davlat yer kadastri to‘g‘risida»
(1998 yil 28 avgust) va boshq.
Ushbu qonunlarda yer resurslarini muhofaza qilish, undan oqilona
foydalanish va Yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkalariga bo‘lgan
huquqlarini himoya qilishni ta’minlash bilan bog‘liq ijtimoiy munosabatlarning
maqsadi, vazifasi, obyekt va subyektlari, yer uchastkalarining huquqiy holati,
ushbu sohada Yuridik va jismoniy shaxslarning huquqlari, majburiyatlari,
yerkinliklari, kafolatlari va davlat hokimiyati organlarining vakolatlari, yerga doir
qonunchilik talablarini buzganlik uchun Yuridik javobgarlik chora-tadbirlari kabi
yer-huquqiy qoida talablari belgilangandir. SHuning uchun ham yuqorida
ta’kidlangan O‘zbekiston Respublikasining qonunlari yerga oid munosabatlarni
tartibga solish uchun qabul qilingan bo‘lib, yer huquqining maxsus manbasi
sifatida e’tirof etiladi.
Muhofaza ahamiyatidagi O‘zbekiston Respublikasining qonunlari
quyidagilardan iborat:
1. O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi
kodeksi (1994 yil 22 sentyabr);
2. O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi (1994 yil 22 sentyabr);
3. O‘zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (1996 yil 29 avgust):
4. O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi (2007 yil dekabr);
5. O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi (1995 21 dekabr).
Ushbu qonun hujjatlari ham yerga doir qoida talablarni belgilagan holda yer
huquqidagi maxsus qoida-talablar bilan bog‘liq ravishda yer qonunchiligini
buzganlik uchun intizomiy, ma’muriy, jinoiy, fuqarolik-huquqiy javobgarlikni
qo‘llash, yerdan foydalanganlik uchun soliq va turli to‘lovlarni to‘lash bilan
bog‘liq jarayonlarni tartibga solidi
O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyasi va qonunlarida yer munosabatlarini
tartibga solish bilan bog‘liq tamoyillar va talab-qoidalar belgilab berilgan bo‘lib
ular katta miqdordagi sub’ektlarga qaratilgani uchun ularda hududlarning
xususiyatlari va sharoitlarini hisobga olishning iloji yo‘q. SHu sababli yer
huquqining manbalari tizimida qonun osti normativ hujjatlarining tutgan o‘rni
beqiyosdir.

Qonun osti normativ hujjatlarining asosiy maqsadi va vazifasi,
konstitutsiyaviy tamoyillar, qonunlarda belgilangan maxsus qoida-talablarni
amalda qo‘llanilishini osonlashtirish, ma’muriy hududlarning tabiiy holati asosida
normativ qoida-talablarni belgilash, ularning hayotiyligini ta’minlash va asosiy
qoida-talablarni barcha yuridik va jismoniy shaxslarga yetkazishdan iborat bo‘ladi.
Demak qoun osti hujjatiga, vakolatli davlat xokimiyat organi yoki mansabdor
shaxs tomonidan qabul qilinib jamiyatdagi eng muxim va barqaror ijtimoiy
munosabatlarni tartibga solishda ularning hududiy xususiyatlarini xisobga
oluvchi rasmiy hujjat degan ta’rifni berish mumkin
Yer huquqining qonun osti normativ hujjatlari ham murakkab tizimga ega
bo‘lib, yerga oid me’yorlar doirasi, qo‘llanilishi tartibi, amal qilish muddati, hamda
markaziy va maxsus davlat boshqaruv organlari, maxalliy davlat hokimiyat
organlari tomonidan qabul qilinishi ahamiyatiga ko‘ra quyidagi shakllarda bo‘lishi
mumkin:
1.O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va qarorlari;
2.Vazirlar Maxkamasining qarorlari;
3.Maxsus vakolatli davlat boshqaruv organlarining normativ hujjatlari (qaror,
nizom, yo‘riqnoma, tartib,, standart va boshq.);
4.Maxalliy davlat hokimiyat organlarining normativ hujjatlari.
Ushbu tizim tarkibiga kirgan hujjatlarni qabul qilinishi maqsadlari
Quyidagicha
  O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi va qonunlari asosida hamda ularni ijro etish uchun farmonlar
shaklida normativ-huquqiy hujjatlar qabul qiladi
  O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlariga, O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlariga muvofiq
qarorlar shaklida normativ-huquqiy hujjatlar qabul qiladi.
  Vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralari o‘z vakolatlari doirasida
buyruqlar va qarorlar shaklida normativ-huquqiy hujjatlar qabul qiladi. Nizomlar,
qoidalar va yo‘riqnomalar tarzida qabul qilinadigan normativ-huquqiy hujjatlar
buyruq hamda qarorlar bilan tasdiqlanadi.
  Vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralarining normativ-huquqiy hujjatlari
O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlari, O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining, O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti va
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari asosida hamda ularni
ijro etish uchun qabul qilinadi.
  Mahalliy davlat hokimiyati organlari o‘z vakolatlari doirasida qarorlar
shaklida normativ-huquqiy hujjatlar qabul qiladi. Mahalliy davlat hokimiyati
organlarining normativ-huquqiy hujjatlari O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi va qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, O‘zbekiston

Respublikasining Prezidenti, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining,
shuningdek yuqori turuvchi mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari
asosida va ularni ijro etish uchun qabul qilinadi
:

Yer huquqining konsututsiyaviy asoslari

Купить