Yer tuzishning mohiyati va tushunchasi. Istiqbolga mo‘ljallangan va loyihalash oldidan o‘tkaziladigan yer tuzishning huquqiy tartibi - Юриспруденция - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	61.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Юриспруденция

Yer tuzishning mohiyati va tushunchasi. Istiqbolga mo‘ljallangan va loyihalash oldidan o‘tkaziladigan yer tuzishning huquqiy tartibi

Купить

SHAROF RASHIDOV NOMIDAGI
SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
YURIDIK FAKULTETI
REFERAT
Fan: Yer huquqi
Mavzu: Yer tuzishning mohiyati va tushunchasi. Istiqbolga
mo’ljallangan va loyihalash oldidan o’tkaziladigan yer tuzishning
huquqiy tartibi

REJA:
I. Yer tuzishning mohiyati va tushunchasi
II. Yer tuzish jarayoni
III. Istiqbolga mo‘ljallangan va loyihalash oldidan yer tuzish
IV. Xulosa
V. Foydalanilgan manbalar va asoslar:
KIRISH

Yer mamlakatimiz aholisining turmush farovonligini ta’minlaydi, respublikamizning
iqtisodiy saloxiyati uchun moddiy negiz yaratadi. Shu sababli undan xar qanday davrda va sharoitda
oqilona, unumli va ilmiy asoslangan tarzda foydalanishni tashkil etish mamlakat buguni va kelajagi
uchun nixoyatda muxim ahamiyat kasb etadi. Bunda eng avvalo yer bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan
huquqiy normalarning ahamiyati beqiyos kattadir. Ushbu fikrning to‘g‘ri ekanligini O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning quyidagi so‘zlari ham tasdiqlaydi: "Markaziy Osiyo
sharoitida yer Ollox taoloning bebaxo in’omidir. U tom ma’noda odamlarni boqadi, kiyintiradi.
Bevosita dehqonchilik bilan bog‘langan oilalarnigina emas, balki ma’lum bir tarzda qishloq xo‘jaligi
bilan aloqador barcha tarmoqlar va uning ne’matlaridan bahramand bo‘layotgan respublikaning
barcha aholisi farovon turmush kechirishi uchun moddiy negiz yaratadi. Ayni vaqtda yer ulkan
boylik bo‘libgina qolmay, mamlakatning kelajagini belgilab beradigan omil hamdir"1 .
Respublikamizda mustaqillik yillarida yerga oid munosabatlarni huquqiy jixatdan tartibga solish
bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar amalga oshirildi, bunda yer qonunchiligining zamon talablari
darajasida takomillashib borishi nixoyatda muxim ahamiyat kasb etadi. So‘nggi yillarda yerdan
foydalanish sohasida ko‘plab yangiliklar joriy qilindi, xususan yerdan ijara asosida foydalanish
huquqi rivojlandi, ner uchastkalariga bo‘lgan ashyoviy huquqlar kimoshdi savdolarida sotila
boshlandi, eng muhimi rivojlangan bozor talablariga mos ravishda yer uchastkalarini
xususiylashtirish ishlari yo‘lga qo‘yildi. Shu asosda davlatimizning yerga doir siyosatida muhim
o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. O‘zbekiston Respublikasida hozir amalda bo‘lgan yangi Yer kodeksi,
“Fermer xo‘j‘aligi to‘g‘risida”, “Dehqon xo‘jaligi to‘g‘risida”, “Qishloq xo‘jaligi kooperativi
(shirkat xo‘jaligi) to‘g‘risida”, “Davlat yer kadastri to‘risida” va boshqa bir qator qonun
hujjatlarining qabul qilinishiga davlatimiz rahbarining yerga oid normativ hujjatlari asos bo‘lib
xizmat qildi. Bugungi kunda yerdan foydalanish soxasida ko‘plab yangi innovatsion loyihalar joriy
qilindi, xususan yerdan ijara asosida foydalanish huquqiga asoslangan fermerlik xarakati rivojlandi,
yer uchastkalariga bo‘lgan ashyoviy huquqlarning kimoshdi savdolari orqali sotilishi natijasida
respublikada yer bozori shakllana boshlandi, eng muximi rivojlangan bozor talablariga mos ravishda
yer uchastkalarini xususiylashtirish ishlari yo‘lga qo‘yildi
Yer tuzish –yer huquqining muhim institutlaridan biri bolib yer egaliklari va yerdan
foydalanuvchilarni tashkil etish va tartibga solishni, fermer xo‘jaliklari, qishloq xo‘jalik korxonalari
va tashkilotlari hududlarini xo‘jalikda ichki xo‘jalik tashkil etishni, ma’muriy bo‘linmalar va
muhofazalanadigan hududlar chegaralarini belgilashni o‘z ichiga oladigan, yerlardan oqilona

foydalanishni va muhofaza qilishni tashkil etish bo‘yicha tadbirlar, iqtisodiy, injenerlik va huquqiy
xarakatlar tizimidir.
Yer tuzishning mazmuni va vazifalari O‘zbekiston Respublikasi «Yer kodeksi» ning 12-
moddasida da ko‘rsatilgan8. Yer tuzishga kiritilgan asosiy ishlar jumlasiga quyidagilar qiradi:
 yer resurslaridan foydalanish va uni muhofaza qilish chizmalarini va yer tuzish
chizmalarini ishlash;
 yer egaliklari va yerdan foydalanishlarni tashkil etish va tartibga solish loyihalarini
tuzish, uchastkalarni joylarda ajratish, yerga egalik qilish va foydalanish huquqini
beradigan hujjatlarni tayyorlash, xo‘jaliklarda ichki er tuzish loyihalarini va erlardan
foydalanish va muhofaza qilish bo‘yicha boshqa loyihalarni tuzish;
 tabiatni muhofaza qilish, rekreatsion va qo‘riqxona hududlarining chegaralarini belgilash;
 aholi yashash joylari chegaralarini belgilash va o‘zlashtirish; izlanish va qidirish ishlari.
Yer tuzish xizmatlari ayrim uchastkalarda, qishloq xo‘jalik korxonalarida va fermer
xo‘jaliklarida, ma’muriy tumanlarda va yirik mintaqalarda, butun mamlakatimizda erdan
foydalanishni tashkil etadi. Ularning faoliyati O‘zbekistonning respublikasi Yer kodeksi va boshqa
me’yoriy hujjatlar bilan tartibga solinadi.
Yer tuzish quyidagi qonuniyatlar asosida rivojlanib boradi:
 yer tuzish ishlab chiqarish ijtimoiy usulining tarkibiy qismi hisoblanadi;
 yer tuzish iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning o‘zgaruvchi talablariga mos ravishda
o‘zgaradi va rivojlanadi;
 yer tuzishning mazmuni va usullari ilmiy asosda takomillashib boradi.
Yer tuzishning ma’nosi Yer Kodeksining 12- moddasida o‘z aksini topgan. Unga ko‘ra, yer
tuzish, yerlardan foydalanish va ularni muhofaza qilishni tashqil etishga, yer resurslarini hisobga
olish va baholashga, qulay ekologik muhitni vujudga keltirishga va tabiiy landshaftlarni
yaxshilashga, yer tuzishning hududiy va ichki xo‘jalik rejalarini tuzishga qaratilgan tadbirlar
tizimini o‘z ichiga oladi.
Yer tuzishning negizida yer to‘g‘risidagi qonun hujjatlari talablariga qat’iy rioya qilish,
yerdan foydalanish va egalik qilishning tabiiy qishloq xo‘jalik mintaqalariga bo‘linishini hisobga
olish va barcha shakldagi yerga egalik qiluvchilar, yerdan foydalanuvchilar, yer ijarachilari, yer
mulkdorlari maqomining hamda yer uchastkalari sifati va joylashgan joyi bo‘yicha har xil bo‘lgan

yerlarda xo‘jalik yuritishning bir xil va teng sharoitlarini ta’minlash masalalari yotadi. Yer
uchastkalarining miqdori (o‘lchami), sifati, qiymat bahosi va joylashgan joyi bo‘yicha yer
solig‘ining belgilanishi, ijara haqi to‘lash, qishloq xo‘jalik kooperativlarining pay jamg‘armasini
belgilash, shuningdek yer ajratib berishdan xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning ko‘rgan zarari va
nobudgarchiligi o‘rnini qoplash bo‘yicha ma’lumotlarni yig‘ish ham yer tuzishning asosiy
masalalaridan biri bo‘lib hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksining 12-moddasida yer tuzish ishlarining quyidagi
to‘rtta turi ko‘rsatilgan :
• istiqbolga mo‘ljallangan yer t uzish
• loyihalash oldidan yer t uzish
• xo‘jaliklararo yer t uzish
• ichki xo‘jalik yer tuzish
Yer tuzishning ushbu turlari bir-biridan yer uchastkalarining joylashgan hududi (mamlakat,
viloyat, tuman, shaxar, xo‘jalik va h.k.), yer tuzish ishlarini amalga oshirishga asos bo‘ladigan
yuridik hujjat (davlat hokimiyati qarori, yuridik yoki jismoniy shaxslarning talabnomalari), amalga
oshirish muddati (istiqbolli, loyiha oldi, loyihadan so‘ng va h.k.), xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarga
qaratilganligi (xo‘jaliklararo yoki ichki xo‘jalik) yoki qaratilmaganligi (istiqbolli, loyihaoldi) va
boshqa jihatlari bilan farq qiladi.
Yer tuzish ishlari davlat byudjeti hisobidan bajariladi. Qishloq xo‘jalik yerlarini tashkil
qilish, yerlarni yaxshilash hamda muhofaza qilish, yeroziyaga qarshi melioratsiya tadbirlarini
moliyalashtirish yuridik va jismoniy shaxslar hisobidan bajarilishi mumkin.
Yer tuzish tartibida yerlardan foydalanish va ularni muhofaza qilish bilan bog‘liq boshqa
loyihalar ham ishlab chiqilishi mumkin.
Yer tuzish tarkibida topografiya-geodeziya, kartografiya, tuproq, agrokimyo, geobotanika
jihatdan tarixiy-madaniy va boshqa yo‘nalishlarda tekshirishlar hamda izlanishlar olib borish
nazarda tutiladi.
Yer tuzishga taalluqli bo‘lgan ishlarning bajarilishini yer tuzish jarayoni deb yuritiladi. Yer
tuzish jarayonida barcha amaliy, bir-biriga bog‘liq, bir-birini taqozo etadigan protsessual harakatlar
bajariladi.
Yer tuzish jarayoni deganda, alohida yer tuzish harakatlarini bajarishning umumiy tartibi
tushiniladi. O‘zbekistonda yer tuzish quyidagi belgilardan iborat:
yer tuzishni o‘tkazish to‘g‘risida ariza berish; 

yer tuzish loyihasini tayyorlashga oid tashkiliy ishlar; 
yer tuzish loyihasini tayyorlash;

loyihani ko‘rib chiqish va uni tasdiqlash;

loyihani naturaga (joyning o‘ziga) ko‘chirish;

yer tuzish hujjatlari va matyeriallarini rasmiylashtirish va berish;

yer egalari, yerdan foydalanuvchilar va ijarachilar tomonidan yer tuzish loyihalarining

amalga oshirilishi ustidan yer tuzishning tarkibiy qismi bo‘lgan mualliflik nazoratini olib borish.
Yer tuzish loyihasini tuzish o‘zining mazmuni va ahamiyati jihatidan yer tuzish jarayonining
asosiy bosqichi hisoblanadi. Chizma (loyiha rejasi) va matn qismlaridan iborat bo‘lgan yer tuzish
loyihasi bu bosqichda asosiy yuridik hujjat hisoblanadi. Loyihada yer tuzish ob’ektining
xususiyatlari inobatga olingan holda yerdan foydalanish iloji boricha oqilona va samarali
foydalanish iqtisodiy asoslantiriladi va ishlab chiqiladi.
Yer tuzish loyihalari tegishli yer egalari, yerdan foydalanuvchilar, ijarachilar ishtirokida va
vakolatli davlat organlarining tasdig‘idan so‘ng belgilangan namunadagi chegara belgilari bilan yer
uchastkasi va dalaning chegaralari ko‘rsatilgan holda naturada (joyning o‘ziga) o‘tkaziladi. Yer
tuzish tartibida belgilangan hududni tashkil etish mulkdorlarga, yer egalariga, yerdan
foydalanuvchilarga va ijarachilar uchun majburiy hisoblanadi.
Loyihani tasdiqlash bosqichi yer tuzish jarayonlarining bajarilishi va loyihani natura(joyning
o‘zi)ga o‘tkazishni amalga oshirishga asos bo‘lib, loyihani tasdiqlagan davlat organining qarori
(farmoyishi) hisoblanadi.
Tasdiqlangan yer tuzish loyihasi chegaralarini belgilash orqali natura (joyning o‘zi)ga
ko‘chiriladi. Yer tuzish loyihasini naturaga ko‘chirishda manfaatdor mulk egalarining vakillari,
yerdan foydalanuvchilar, ijarachilar qatnashadilar. Bajarilgan ish belgilangan tartibdagi akt va
ko‘chirish chegaralarining ish chizmalari ilova qilingan holda rasmiylashtiriladi.
Tasdiqlangan va naturaga o‘tkazilgan yer tuzish loyihalariga asosan mulkdorlarga, yer
egalariga va yerdan foydalanuvchilarga yerga nisbatan mulk huquqi, yerga egalik qilish huquqi va
yerdan foydalanish huquqi davlat guvohnomalari (aktlari) beriladi. Shuningdek loyiha hujjatlari va
boshqa yer tuzish hujjatlari ham beriladi.
Istiqbolga mo‘ljallangan va loyihalash oldidan yer tuzish .
Yer kodeksida istiqbolga mo‘ljallangan va loyihalash oldidan amalga oshiriladigan yer
tuzish ishlari alohida-alohida yer tuzish turi qilib belgilangan bo‘lsada, amalda har ikkala turdagi yer

tuzish ishlarida bir xildagi tadbirlar amalga oshiriladi. Masalan, istiqbolga mo‘ljallangan yer
tuzishda ham loyihalash oldidan amalga oshiriladigan yer tuzish ishida ham tumanlar va
viloyatlarning yer tuzish chizmalari yoki alohida muhofaza etiladigan tabiiy hududlarning
joylashishi va chegaralari belgilanishini asoslash bilan bog‘liq bo‘lgan tadbirlar bajarilishi ko‘zda
tutiladi. Shunga qaramay istiqbolga mo‘ljallangan va loyihalash oldidan amalga oshiriladigan yer
tuzish turlarining bir-biridan birmuncha farqlari ham mavjud. Istiqbolga mo‘ljallangan yer tuzishda
yer uchastkalari joylashgan hududlarining o’lchami (mamlakat, viloyat yoki tumanlar)dan qat’iy
nazar tadbirlar yaqin yoxud uzoq kelajakda amalga oshirilishi belgilanadi. Bunda hali loyihalash
ishlari mo‘ljallanmaydi. Bu tadbirlarda yer tuzish ishlari istiqboli bashorat qilinadi.
Viloyatlararo, tumanlararo, tuman yoki shaxarlar doirasida ma’muriy-hududiy o‘zgarishlar,
yerdan foydalanuvchi va yer egalarini qayta tashkil etish, barham toptirish, qo‘shib yuborish va
boshqa shunga o‘xshash ishlar loyihalashtiriladigan bo‘lsa, bu ishlarni amalga oshirishdan oldin yer
tuzish ishlari bajariladi. Demak, yuqorida aytilgandek biror-bir loyiha mo‘ljallangan bo‘lsa, undan
oldin loyihalash oldidan yer tuzish ishlari amalga oshiriladi. Mana shu jihati bilan loyihalashdan
oldin amalga oshiriladigan yer tuzish ishlari istiqbolga mo‘ljallangan yer tuzishdan farq qiladi.
Mamlakat va uning mintaqalarining yer-suv resurslaridan foydalanish hamda ularni
muhofaza qilish chizmalarini ishlab chiqish va tumanlar va viloyatlarning yer tuzilishi chizmalarini
ishlab chiqish istiqbolga mo‘ljallangan va loyihalash oldidan yer tuzish ishlarining ma’muriy
hududiy miqyosida amalga oshirilishidir.
Istiqbolga mo‘ljallangan yer tuzish ishlari amalga oshirilganda mamlakat va mintaqalar
bo‘yicha yer zaxiralaridan foydalanish, ularni muhofaza qilish, yer bilan bog‘liq tashkiliy-xo‘jalik
hamda ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlar hajmi, muddati, tuproq unumdorligini saqlash va oshirish,
yerlardan oqilona foydalanish kabi masalalarni echish maqsad qilib qo‘yiladi.
Loyihalash oldi yer tuzish ishlarini amalga oshirishdan maqsad ham yerlardan oqilona
foydalanish, ularga nisbatan bo‘lishi mumkin bo‘lgan jamiyat ta’sirini (ifloslanish, chiqindilar bilan
bostirish va h.k.) oldini olish, tuproq unumdorligini saqlash va oshirish, yer uchastkalariga bo‘lgan
foydalanish va egalik huquqlarini oydinlashtirish, joylardagi ishlab chiqarish kuchlariga mos
ravishda yerdan foydalanishning yagona tizimini yaratish, yerlar tabiiy holatining o‘zgarishini
(sho‘rlanish, yerni ishdan chiqarish, yeroziya, cho‘lga aylanishi va h.k.) oldini olish va boshqa
holatlar bo‘lib hisoblanadi.
Istiqbolga mo‘ljallangan va loyihalash oldi yer tuzish ishlarida tayyorlanadigan hujjatlar
dastur, loyiha, chizma deb ataladi.

Istiqbolga mo‘ljallangan yer tuzish hujjatlaridagi tadbirlarning bajarilish muddati 10 yildan
kam bo‘lmasligi kerak.
Xulosa. Yer tuzish — bu yer resurslarini boshqarish, rejalashtirish va taqsimlash jarayonidir.
Bu jarayon yerning ijtimoiy, iqtisodiy va ekologik talablariga mos ravishda amalga oshiriladi.
Yerdan samarali foydalanish, ekologik muvozanatni saqlash va iqtisodiy rivojlanishni ta'minlash yer
tuzishning asosiy maqsadlaridir
FOYDALANILGAN ASOSLAR VA MANBALAR:
1. "O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi" (so‘nggi o‘zgartirishlar va qo‘shimchalar bilan)
2. O‘zbekiston Respublikasining boshqa huquqiy qonunlari (masalan, "Qishloq xo‘jaligi
yerlarini boshqarish to‘g‘risida" qonun va boshqalar)
3. "Yer huquqi" — Hojiev Z. (2015)
4. Yer huquqi tizimi, yerning huquqiy holati, va yerga oid huquqiy munosabatlarni to‘liq tahlil
qiladi.
5. "O‘zbekiston Respublikasining yer huquqi" — Xolmatov A. (2017)
6. O‘zbekiston yer huquqining asosiy prinsiplarini va qonuniy me'yorlarini o‘rgatadi.
7. "Yer huquqining asoslari" — Shukurov N. (2018)
8. Yerga nisbatan qo‘llaniladigan huquqiy normalar va amaliyotlar haqida batafsil ma'lumot
beradi.
9. "Yer huquqi: o‘quv qo‘llanma" — Karimov B. (2020)
10. A.A. Rasulov - *Yer tuzish va yer resurslari huquqi* (Yer tuzish ishlari va yer resurslarini
boshqarish huquqiy tartibotlari)
11. Yer huquqining nazariy asoslari va amaliy qo‘llanilishi bilan bog‘liq bo‘lgan muhim
tushunchalar o‘rganiladi.
12. "Yer huquqi bo‘yicha amaliy qo‘llanmalar" — Mirzayev M. (2019)
13. Amaliyotda yer huquqining qo‘llanishini o‘rganishga qaratilgan
14. "Yer huquqi: nazariy va amaliy masalalar" — Husanov S. (2021)
15. Yer huquqi bo‘yicha zamonaviy nazariy va amaliy masalalarni yoritgan ilmiy maqola.
16. "Qishloq xo‘jaligi yerlarini boshqarish huquqi" — Ismoilov D. (2018)
17. Qishloq xo‘jaligi yerlariga oid maxsus qonunlar va ularning amalda qo‘llanilishini tahlil
qilgan maqola.

18. "O‘zbekiston Respublikasining yer resurslarini boshqarish to‘g‘risidagi" Prezident
farmonlari
19. "Yerga oid ekologik qonunchilikni mustahkamlash" to‘g‘risidagi hujjatlar
20. Www.lex.uz

Yer tuzishning mohiyati va tushunchasi. Istiqbolga mo‘ljallangan va loyihalash oldidan o‘tkaziladigan yer tuzishning huquqiy tartibi

Купить