Yerning ichki tuzilishi. Geosferalar - Геология - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	657.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Февраль 2024
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Геология

Yerning ichki tuzilishi. Geosferalar

Купить

YERNING ICHKI TUZILISHI. GEOSFERALAR

REJA:  5.Yerning ichki kuchlari. 2. Yer geosferalari  3. Yerning paydo bo’lish bosqichlari.  4.Xulosa.  5.Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.

 Yerning ichki tuzilishini o‘rganish nafaqat ilmiy, balki katta  iqtisodiy ahamiyatga ega. Jahonning barcha davlatlarida Yerning ichki  qismini, Yer osti boyliklarini o‘rganish hamda Yer qa’ri monitoringini  olib borish bo‘yicha me’yoriy-huquqiy hujjatlar qabul qilingan.  Jumladan, 0 ‘zbekistonda ham Yer osti boyliklaridan samarali  foydalanish va ularni tasarruf etishda yuzaga keladigan munosabatlarni  tartibga solish, Yer qa’ridan oqilona va kompleks foydalanish, Yer qa’ri  va atrof muhitni muhofaza qilish maqsadlarida 2002-yil 13- dekabrda  “ Yer osti boyliklari to‘g‘risida”gi Qonun, 2014-yil 12-mayda  0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “0 ‘zbekiston  Respublikasining Yer qa’ri monitoringini olib borish tartibi to'g'risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi

 Tabiiy geografiya Yerning ichki qismlarini maxsus  o'rganmaydi, ammo geografik qobiqda sodir bo'ladigan jara-  yonlarni chuqurroq o'rganish maqsadida, geofizikaning va  boshqa fanlarning Yerning ichki tuzilishi haqidagi ma’lumot-  laridan foydalanadi. Yerning ichki tuzilishi haqida zil-zilalar  ta’sirida hosil bo'ladigan seysmik to'lqinlami kuzatish aniq ma’  lumotlar beradi. Yer qimirlaganda uch xil seysmik to'lqinlar  hosil bo'ladi (Shubayev, 1975y):

 a) yuza to'lqinlar, ular Yer  yuzasi bo'ylab tarqaladi va tezligi kam bo'ladi b) bo'ylama  to'lqinlar, moddalaming o'rtacha holati yaqinida to'lqinlar  yo'nalishi bo'yicha elastik tebranishi, ya’ni ketma-ket qisilib  cho'zilishidir. Bunday to'lqinlar har qanday muhitda ham  tarqalaveradi, eng katta tezlikka ega bo'ladi va seysmik stansi-  yalarga eng oldin yetib keladi; d) ko'ndalang to'lqinlar, mod-  dalaming to'lqin tarqalish yo'nalishiga nisbatan perpendikular  tebranishlardir. Bular moddalaming siljishi bilan bog'liq, ya’ni  moddalaming shaklini o'zgarishi bilan bog'liq. Bu to'lqinlar faqat  qattiq moddalardan o'tadi, suyuq va gazsimon muhitlarda so'nib  qoladi, chunki suyuq va gazsimon

 Yer shari bir nechta geosferalardan iborat. Biz ularni shartli  ravishda ikki guruhga ajratib o‘rganamiz:  S Birinchisi - tashqi geosferalar (atmosfera, gidrosfera va  biosfera);  S Ikkinchisi - ichki geosferalar (litosfera (Yer po'sti bilan),  mantiya va yadro).  Umumiy tabiiy geografiya fanidan ma’lumki, atmosferaning quyi  qatlami boMgan troposfera, gidrosfera, biosfera hamda Yer po‘sti bir  butun yaxlit geografik qobiqni tashkil etadi.  Yer Quyosh atrofidagi fazoda gazchang holatda boMgan kimyoviy  elementlaming gravitatsion kondensatlanishi yo‘li bilan paydo boMgan.  Yer tarkib topib borayotgan vaqtda radioaktiv elementlaming  parchalanishi natijasida ajralib chiqadigan issiqlik hisobiga

 Agar Yeming hamma qismi bir xil jinsdan tuzilganda edi,  to'lqin to'g'ri chiziq bo'ylab tarqalar hamda tezligi bir xil bo'lar  edi. Haqiqatda esa to'lqinlaming o'tish yo'llari murakkab bo'ladi,  tezligida keskin o'zgarishlar bo'lib turadi. To'lqinlar keskin  o'zgaradigan birinchi sath o'rta hisobda 60 km. chuqurlikda  bo'ladi. Bu yerda bo'ylama to'lqinlar tezligi birdaniga sekundiga  5 km. dan 8 km. ga ortadi. Shundan so'ng tezlik asta- sekin orta  borib 2900 km. chuqurlikda sekundiga 13 km. ga yetadi, so'ngra  birdaniga kamayib, sekundiga 8 km tushib qoladi.

 Agar Yeming hamma qismi bir xil jinsdan tuzilganda edi,  to'lqin to'g'ri chiziq bo'ylab tarqalar hamda tezligi bir xil bo'lar  edi. Haqiqatda esa to'lqinlaming o'tish yo'llari murakkab bo'ladi,  tezligida keskin o'zgarishlar bo'lib turadi. To'lqinlar keskin  o'zgaradigan birinchi sath o'rta hisobda 60 km. chuqurlikda  bo'ladi. Bu yerda bo'ylama to'lqinlar tezligi birdaniga sekundiga  5 km. dan 8 km. ga ortadi. Shundan so'ng tezlik asta-sekin orta  borib 2900 km. chuqurlikda sekundiga 13 km. ga yetadi, so'ngra  birdaniga kamayib, sekundiga 8 km tushib qoladi. Shundan so'ng  Yer markazi tomon orta borib sekundiga 11 km ga etadi.  Ko'ndalang to'lqinlar 2900 km. dan chuqurga yetib bormaydi va 

 keskin o'zgarishini aks ettiradi. Moddalar zichligini turlicha  bo'lishi tufayli Yeming ichki qobiqlari hosil bo'lgan, ya’ni yadro,  mantiya va Yer po'sti.  Yerning yadrosi 2900 km. dan boshlanadi va ichki hamda  tashqi yadroga bo'linadi. Tashqi yadroning qalinligi 2080 km.,  u 2900 km. dan 4980 km. chuqurliklar orasida joylashgan. Ichki  yadro 4980 km. dan Yerning markazigacha bo'lgan  chuqurliklarda joylashgan. Yadro asosan temir va nikeldan  iborat.

 Mantiya Moxo chegarasidan (70—80 km) 2900 km.  chuqurlikkacha davom etadi. Mantiya asosan magniy, kislo-  rod, temir, kremniy va boshqa moddalardan iborat. Mantiya  uchta qatlamdan iborat: quyi (1000—2900 km), o'rta (300—  1000 km), yuqori dunit (70—300 km) Yuqori mantiya  dunitlardan — magniy bilan temirga boy bo'lgan silikat jinslardan  tashkil topgan. 100km. dan 700 km chuqurlikkacha moddalar

 Seysmologik ma’lumotlarga ko‘ra, hozirgi kunda Yer ichida  yigirmaga yaqin ajratuvchi chegara qayd etiladi. Ular umumiy tarzda  Yerning konsentrik zonal qatlamli tuzilishga ega ekanligidan dalolat  beradi. Bu chegaralar orasida ikkitasi: kontinentlarda 30-70 km.  chuqurlikda va okeanlar ostida 5-10 km. da yotuvchi Moxorovichich  yuzasi (qisqacha “Moxo”) hamda o‘rtacha 2900 km. chuqurlikda  joylashgan Vixert-Gutenberg yuzasi asosiy hisoblanadi. Mazkur ikkita  asosiy chegara Yerning ichki tuzilishini Yer po ‘sti, Yer mantiyasi va Yer  yadrosidan iborat degan xulosaga kelishga sabab bo‘ldi.

 Yeming ichki issiqligi ta’sirida erigan holatda bo'lishi mumkin,  100 km dan yuqorida harorat jinslaming erishi uchun yetarli  emas, 700 km. chuqurlikda esa bosim juda yuqori. Erigan  qatlamda materiklar og'irligini muvozanatga keltirib turish uchun  moddalar bir joydan ikkinchi joyga oqib turadi. Vulkan va zilzila  o'choqlari shu yerda joylashadi.  O'rta va quyi mantiyada moddalar zichligi yuqoridir. Yer  po'sti-Yerning tashqi qatlamlari majmuasidir. U mantiyadan  Moxo chegarasi bilan ajralib turadi.

 Yeming ichki issiqligi ta’sirida erigan holatda bo'lishi mumkin,  100 km dan yuqorida harorat jinslaming erishi uchun yetarli  emas, 700 km. chuqurlikda esa bosim juda yuqori. Erigan  qatlamda materiklar og'irligini muvozanatga keltirib turish uchun  moddalar bir joydan ikkinchi joyga oqib turadi. Vulkan va zilzila  o'choqlari shu yerda joylashadi.  O'rta va quyi mantiyada moddalar zichligi yuqoridir. Yer  po'sti-Yerning tashqi qatlamlari majmuasidir. U mantiyadan  Moxo chegarasi bilan ajralib turadi. Bu yerda moddalar qattiq  holatda bo'ladi. Mazkur Moxo chegarasi aniq chegara bo'lib,  Yer yuzasining hamma joyida bor.

 Mazkur Moxo chegarasi aniq chegara bo'lib,  Yer yuzasining hamma joyida bor. Mantiyadan Yer po'stiga  o'tishda bosim shunchalik pasayib ketadiki, gabbrodan bazaltga  o'tiladi. Bundan moddalar hajmi 15% ga oshadi va shunga mos  ravishda zichlik kamayadi.  Yerning tashqi va ichki qobiqlari doimo o'zaro ta’sirda  bo'ladi. Mazkur ta’sir quyidagilarda namoyon bo'ladi (Shubayev,  1975):

 dastawal o'zaro ta’sir Yer yuqori qatlamlarining ichki  qatlamlariga bosimida namoyon bo'ladi. Mazkur bosim  shunchalik kattaki, u zich yadro va qalin mantiyaning vujudga  kelishiga sabab bo'ladi;  — yuqori bosim radioaktiv parchalanish bilan birga issiqlik  hosil qiladi. Bu issiqlik Yerning ichki qismidan uning yuzasiga  chiqib keladi va yiliga 50—60 kal/sm2 ni tashkil qiladi. Bu  issiqlikning Yer yuzasi uchun bevosita ahamiyati katta, u Yer  Quyoshdan oladigan issiqlikning 0,001 ulushini tashkil qiladi.  Lekin mazkur issiqlik tufayli Yer po'sti ostidagi mantiya qizigan.  Bu esa Yer po'sti va mantiyada tektonik jarayonining faoliya-  tini ta’minlaydi

 Yer po‘sti - Yerning eng yuqoridagi qattiq geosferasi (qatlami).  Uning o‘rtacha umumiy qalinligi 35-50 km.  Yer po‘stining quyi chegarasida bo‘ylama va ko'ndalang seysmik  to‘lqinlar tezligi birdaniga o‘zgaradigan (6,7-7,6 km/sek dan 7,9-8,2  km/sek gacha) yuza (chegara) — Moxo yuzasidan o‘tadi. Shu yuza bilan  Yer po‘sti mantiyadan ajralib turadi.  Moxo yuzasi2 dastlab, 1909-yilda Bolqon zilzilalaridan tarqalgan  seysmik to‘lqinlami o‘rganish natijasida aniqlangan.

 Yerninig og'ir yadrosi Yer yuzasi og'irlik kuchining katta  bo'lishini ta’minlaydi. Buning yordamida Yer o'zida atmosfera  bilan suvni ushlab turadi;  — Yer yuzasi uchun suvning asosiy manbai mantiyadir. Yer  yuzasida suv suyuq holda faqat atmosfera bosimi tufayligina  mavjuddir, aks holada suv bug'ga aylanib ketgan va uchib ketgan  bo'lar edi;  — suv havo harakati tufayli materiklarga kirib borib, oke-  anlarga oqib tushadigan quruqlikdagi suvlami hosil qiladi. Yer  yuzasida nurashning ro'y berishi va cho'kindi jinslarning vu-  judga kelishiga suv bilan havo sabab bo'ladi;

 Yerning ichki qismdagi moddalar elastiklik xususiyatiga  ega. Buning oqibatida moddalaming oqishi Yerning shaklida  aks etadi. Qalqish qarshiligi Yer aylanishini sekinlashtiradi.  Bu esa qutbiy siqiqlikni kamaytiradi. Bu hoi yuqori mantiyadagi  moddalar bir qismining ekvatorial kengliklardan qutbiy keng-  liklarga oqib ketishiga sabab bo'ladi. Yer po'sti ostidagi mod-  dalarga qaraganda qattiqroq bo'lganligidan o'zgarishga uch-  raydi, yoriladi, ko'chiriladi va pasayadi. Bu jarayonda qutbiy  va ekvatorial radiuslar mutloq uzunligining o'zgarishi emas,  balki Yer shaklining muvozanatlashishiga intilishi muhim o'rin  tutadi;

 Yerninig og'ir yadrosi Yer yuzasi og'irlik kuchining katta  bo'lishini ta’minlaydi. Buning yordamida Yer o'zida atmosfera  bilan suvni ushlab turadi;  — Yer yuzasi uchun suvning asosiy manbai mantiyadir. Yer  yuzasida suv suyuq holda faqat atmosfera bosimi tufayligina  mavjuddir, aks holada suv bug'ga aylanib ketgan va uchib ketgan  bo'lar edi;  — suv havo harakati tufayli materiklarga kirib borib, oke-  anlarga oqib tushadigan quruqlikdagi suvlami hosil qiladi. Yer  yuzasida nurashning ro'y berishi va cho'kindi jinslarning vu-  judga kelishiga suv bilan havo sabab bo'ladi;

 er mantiyasi uchta: substrat, yuqori mantiya va quyi mantiya  qatlamlariga ajratiladi. Substrat 35-50 km. dan yuqori mantiyagacha  davom etadi. Substratning elektr o‘tkazuvchanligi juda sust. Substrat  qatlamida forsterit (Mg2 Si04) eng ko‘p.  Yuqori mantiya substrat qatlamidan 670-900 km. gacha davom  etadi. Uning o‘rtacha qalinligi 620-850 km. Yuqori mantiya, o‘z  navbatida, (yuqoridan pastga qarab) Gutenberg5 qatlami va Golitsin  qatlamiga bo‘linadi.  Gutenberg qatlami materiklar ostida o‘rtacha 100-120 km, okean  ostida 50-60 km. chuqurlikdan boshlanib, 250-410 km. chuqurlikkacha  tushadi. Gutenberg qatlamida seysmik to‘lqinlaming tarqalish tezligi  undan yuqori va quyidagi qatlamlardagidan kichikroq.

XULOSA:  Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki Yer paydo bo‘lgandan beri uning ichida moddalaming  tabaqalanishi sodir bo‘lib hozir ham davom etmoqda. Yerning  ichki qismidagi moddalaming tabaqalanishi natijasida geografik  qobiqning tarkibiy qismlari bo‘lgan tashqi qobiqlar vujudga  kelgan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.  1.Маматкулов М. Урта Осие геоморфологияси. -Т.: Университет, 2008.  2.Низомов А., Алимкулов Н., Тилляходжаева 3. Табиий географик  жараёнлар (укув кулланма). -Т.: Фан ва технология, 2015. 112-6.  3. Рычагов Г.И. Общая геоморфология (учебник). 3-е изд. -М.: Наука,  2006. 41 с.4  с Соатов А., Юсупов Р. Геоморфология асослари. -Т.: Университет,  2003. 80 б.32 Чиникулов X., Жулиев А.Х,. Умумий геология. -Т.: Минерал  ресурслар илмий тадкикот института давлат корхонаси нашриёти. 2011.

Купить