Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 166.8KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Yorug‘likning qaytish va sinish qonunlari dars ishlanma

Sotib olish
Yorug’likning qaytish va sinish qonunlari
Fizika fanidan dars ishlanma
Mavzu: Yorug’likning qaytish va sinish qonunlari
Darsning maqsadi:
—   yorug‘likning qaytish qonunini tushuntirish;
—   yorug‘likning sinish qonunlari bilan tanishtirish;
—   jismlarning nur sindirish ko‘rsatkichini jadval yordamida tanishtirish;
 to‘la ichki qaytishni o‘rganish.
T а rbiyaviy m а qs а d . O’quvchil а rga jismoniy tarbiyani, inson xavfsizligini ta’minlash 
choralarini o’rgatib, ularda onglilikni    tarbiyalash, o’quvchilarni Vatan himoyachilari qilib 
tarbiyalashda kasbga yo’naltirish.
Riv о jl а ntiruvchi m а qs а d:   O’quvchil а rd а  ilmiy dalillarni tahlil va sintez qilib xulosa chiqara 
olish qobiliyatini rivojlantirish. Ilmiy dunyoq а r а shni sh а kll а ntirish, o’quvchilarda texnikaga 
bo’lgan havas va qiziqishlarini yuksaltirish. Mustaqil bilim olish qobiliyatini rivojlantirish. 
Masala yechish malakasini qaror toptirish.
F а nl а r а r о   а l о q а d о rligi:   M а t е m а tik а  f а ni bil а n f а nl а r а r о   а l о q а ni  а m а lg а   о shirish.
Dars materiallari va jihozlari:
1. Asosiy materiallar:
—   yassi ko‘zgu, yorug‘lik manbai;
—   shisha buyum va suvli idishlar.
3. Doska, bo‘r.
Darsning asosiy tushunchalari:
—   tushish burchagini qaytish burchagiga tengligini isbotlash;
— qaytish va sinish qonunlari.
—   to‘la ichki qaytish hodisasini kuzatish, sarob.
Darsning blok-chizmasi
Darsning borishi:
1. Tashkiliy ishlar.
Darsning mazmuni:
1. “Optika” rivojlanishining qisqacha tarixi haqida. 2. Yorug‘likning tushishi va qaytishini qaysi asbobda kuzatish mumkin?
3. Yorug‘likning diffuz qaytishini qanday asbobda kuzatiladi?
4. Yorug‘likning sinish qonunini qanday ta’riflash mumkin?
5. Yorug‘lik sinishining absolyut ko‘rsatkichi nisbiy ko‘rsatkichidan nima bilan farq qiladi?
6. Dars mazmunini ro‘yobga chiqarish ustida ishlash.
7. O‘qituvchining kirish so‘zi.
8. O‘rganilgan material bo‘yicha tajribalar ko‘rish.
“Yorug‘likning qaytishi va sinish qonunlari” mavzusi bo‘yicha so‘rab bilish uchun namunaviy 
savollar:
—   yorug‘lik nuri deb nimaga aytiladi?
—   yorug‘likning qaytish qonunini ta’riflang.
—   yorug‘likning sinish qonunini ifodalang.
—   nisbiy sindirish ko‘rsatkichining ta’rifini tushuntirib bering.
—   absolyut nur sindirish ko‘rsatkichi deb nimaga aytiladi?
—   to‘la ichki qaytishning chegaraviy burchagi nimaga teng?
III.   Dars yakunlarini chiqarish.
1. Uyga topshiriqlar.
2. Paragraf savollariga javoblar tayyorlang.
3. Oxiriga yetkazilmagan masalalarni ishlab kelish.
Yorug‘likning ikki muhit chegarasidan qaytishi va sinishi mavzusi bilan o‘quvchilar 6-sinfda 
tanishganlar. Lekin sinish qonunlari va formulasini keltirib chiqarmaganlar. Yorug‘likni qaytishi 
va sinishini akvarium va “lazerli ko‘rsatkich” nuri bilan tajribada o‘quvchilarga ko‘rsatilishi 
bilan turli burchak ostida tushirilgan nurlar uchun qaytish va sinish burchaklari ma’lum 
qonuniyatlarga bo‘ysunishini o‘quvchilar tushunib yetishlari kerak. Shuning uchun o‘quvchilarni
guruhlarga bo‘lib, har bir tushish burchagi uchun alohida chizma chizishni taklif etish kerak. 
Ulardan foydalanib o‘qituvchi yordamida guruhlar qonuniyatlarni topadilar. Tajribani darslikda 
ko‘rsatilganidek davom ettirib to‘la ichki qaytish hodisasi kuzatiladi. Hamda limit burchakni 
hisoblab topiladi.
Bunda o‘quvchilar tolali optik kabellar, saroblar haqidagi suhbatlar bilan qiziqtiriladi.
Dars oxirida masala ishlash maqsadga muvofiqdir.
O‘qituvchi quyidagi masalani doskaga yozib, qaysisi birinchi ishlagan bo‘lsa, tushuntirib beradi.
Masala.   Yorug‘likning yupqa dastasi havodan qandaydir bir suyuqlikka o‘tmoqda. Agar tushish 
burchagi 30°, sinish burchagi 15° bo‘lsa, suyuqlikning sindirish ko‘rsatkichini toping?
Yorug’likning qaytish qonuni.   Siz kirish suhbatida yorug’lik haqidagi tasavvurlarning 
rivojlanish tarixi bilan qisqacha tanishdingiz. Yorug’likni inson ko’zi bilan bevosita ko’radimi? 
Yo’q, biz faqat yorug’lik manbaini hamda yorug’likni qaytargan jismlarnigina ko’ra olamiz. 
Turli jismlar esa yorug’likni turlicha qaytaradi. Buni ba’zi jismlar yaltirab ko’rinishidan, 
ba’zilarining xira ko’rinishidan bilishimiz mumkin. Yassi ko’zgular o’ziga tushgan yorug’likni 
90% gacha qaytara oladi. Bunday ko’zgularning yuzasidagi g’adir-budirliklar tushgan yorug’lik 
to’lqin uzunligidan kichik bo’lsa, yuzadan qaytgan yorug’lik tushish qonuniga bo’ysunadi (28-
rasm). Agar g’adir-budirliklar o’lchami yorug’lik to’lqin uzunligidan katta bo’lsa, tushgan 
yorug’lik har tomonga sochilib tarqaladi (29-rasm). Unga   diffuz   (tarqoq)   qaytish   deyiladi. 
Tarqoq qaytish tufayli o’zidan yorug’lik chiqarmaydigan jismlarni ko’ra olamiz. Tarqoq qaytgan
nur ko’zni charchatmaydi. Shu sababli, xonalarni yoritishda tarqoq yorug’lik hosil qilish uchun 
kunduzgi yoritish lampalari va cho’g’lanma yoritish lampalari ustiga silliqlanmagan shishali 
qopqoq yopiladi.  
Ko’zgusimon va tarqoq qaytishni yorug’likning qaytish qonuni orqali tushuntirish mumkin. U 
quyidagicha ta’riflanadi.
Tushgan nur, qaytgan nur va tushish nuqtasiga o’tkazilgan perpendikulyar bir tekislikda 
yotadi. Qaytish burchagi, tushish burchaglga teng:  =   .
Bunda nur tushish nuqtasiga o’tkazilgan perpendikulyar va tushgan nur orasidagi 
burchak   tushish burchagi   (  ) va perpendikulyar hamda qaytgan nur orasidagi burchak   qaytish 
burchagi   (  ) deyiladi (30-rasm).                                            
Optik disk o’rtasiga yassi ko’zgu qo’yib, unga «nurli ko’rsatkich» (lazer) nurini turli burchak 
ostida yo’naltirib yorug’likning qaytish qonunining to’g’ri ekanligiga ishonch hosil qilish 
mumkin (31-rasm). Tajribani ko’zgu o’rniga qalin shisha plastina qo’yib davom ettiraylik. 
Bunda yorug’likning qaytishi bilan birgalikda, bir qismi shisha plastina ichiga o’tganligini 
ko’rish mumkin (32-rasm).                                                                                          
Yorug’likning sinish qonuni. Yorug’likning ikki muhit chegarasidan o’tish davrida o’z 
yo’nalishini o’zgartirishiga yorug’likning sinishi deyiladi.
Bu hodisani kundalik turmushda ko’p uchratgansiz. Yorug’likning sinishi bir muhitdan 
ikkinchisiga o’tganda tezligining o’zgarishi bilan tushuntiriladi.  Bunday hodisani birinchi marta 
XVII asr o’rtalarida Menyan ko’rsatgan.
Yorug’likning yon tomonidan   AB   qismini qaraylik (33-rasm). Yorug’lik dastasining   A   nuqtasi 
ikki muhit chegarasiga yetib kelganda,   B   nuqtasi hali yetib bormagan bo’ladi. Ikkinchi muhitga 
o’tganda   A   nuqtadagi yorug’lik tezligi kamayadi,   B   nuqtadagi yorug’lik avvalgi katta tezlik bilan
harakatini davom ettiradi. Natijada, mashinaning oldingi ikki g’ildiragidan biri tez, ikkinchisi 
sekin harakat qilganida burilganidek, yorug’lik ham bu riladi.
Ikki muhit chegarasiga tushgan, qaytgan va singan nurlar chizmasini qaraylik (34-rasm).
Nur tushish nuqtasiga o’tkazilgan perpendikulyar va singan nur (3) orasidagi burchak sinish 
burchagi (  ) deyiladi. Tushish burchagi ortishi bilan, sinish burchagi ham ortadi, lekin nisbat 
o’zgarmaydi.
Tajriba vositasida yorug’likning topilgan sinish qonuni quyidagicha ta’riflanadi. Tushgan   nur,   qaytgan   nur,   singan   nur   va   tushish   nuqtasiga   o‘tkazilgan   perpendikulyar   bir  
tekislikda   yotadi.
Tushish   burchagi   sinusining   sinish   burchagi   sinusiga   nisbati   o‘zgarmas   bo‘lib   ikkinchi   muhit
ning   birinchi   muhitga   nisbatan   nur   sindirish   ko‘rsatkichi   deyiladi:
Muhitning vakuumga nisbatan nur sindirish ko’rsatkichini absolyut nur sindirish ko’rsatkichi 
deyiladi. U holda muhitlarning absolyut nur sindirish ko’rsatkichlari n
1   va n
2   nisbiy nur sindirish 
ko’rsatkichi n
21   bilan quyidagicha bog’langan:
 
Nisbiy nur sindirish ko’rsatkichini muhitlardagi yorug’lik tezliklari orqali ham ifodalash mumkin
:
Nur sindirish ko’rsatkichi yorug’likning rangiga bog’liq. Uning kattaligi yashil nurga nisbatan 
qizil rangda kattaroq.
Havoning absolyut nur sindirish ko’rsatkichi, vakuumnikidan kam farq qiladi. Masalan, sariq nur
uchun
n
havo   =1,000292•n
vakuum
Quyidagi jadvalda ba’zi bir muhitlarda yorug’likning tarqalish tezligi   v   hamda havoga nisbatan 
nur sindirish ko’rsatkichi keltirilgan: Eslatma: jadvaldagi natijalar sariq nur uchun keltirilgan.
Ko’pgina optik asboblarning asosi sifatida uchburchakli shisha prizma ishlatiladi. .
35-rasmda prizmadan o’tayotgan nurlar yo’li ko’rsatilgan.
Yorug’likning sinishi ko’pgina optik hodisalarni tushuntirishga imkon beradi.
Hovuzdagi yoki ariqdagi suvga qaralganda chuqur emasdek ko’rinadi.
Lekin suvga tushsak, uning biz mo’ljallagandan chuqurroq ekanligini ko’ramiz.
Bunda bizga ko’ringan suv chuqurligi   h , haqiqiy chuqurlik   N   ning taxminan 3/4 qismiga teng 
bo’ladi.
Stol ustiga piyolani qo’yib, ichiga tanga soling. Stoldan tanga ko’rinmaydigan joygacha orqaga 
siljing. So’ngra o’rtog’ingizdan piyolaga suv solishini so’rang. Piyola suvga to’lganda 
tanganing yana ko’ringanligini ko’rasiz. Sababini tushuntiring.
20.1-masala.   Y o rug’likning tushish va qaytish burchaklari yig’indisi 110   0
  bo’lsa, qaytish 
burchagini toping.
Javob:       .
20.2-masala.   Suv    yuziga    60 0
  li burchak hosil qilib tushayotgan quyosh nurlarining sinish 
burchagi qancha bo’ladi? Javob:      
20.3-masala.   60 0
  burchak bilan tushayotgan nur shishadan havoga 30 0
  burchak ostida sinib 
o’tadi.  Shishaning nur sindirish ko’rsatkichini aniqlang.
Javob:   n = 1,7

 
 Yangi maqolalarIzla	sh

Yorug‘likning qaytish va sinish qonunlari dars ishlanma

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский