Yoshlar o‘rtasida vijdon erkinligiga oid huquq buzarliklarni oldini olishda oilaning o‘rni - Юриспруденция - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	430.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Юриспруденция

Yoshlar o‘rtasida vijdon erkinligiga oid huquq buzarliklarni oldini olishda oilaning o‘rni

Купить

Mavzu: “Yoshlar o’rtasida vijdon erkinligiga oid huquq
buzarliklarni oldini olishda oilaning o’rni”
M U N D A R I J A
KIRISh ……………………………………………………………
I BOB. Yoshlar o’rtasida fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga
oid huquqbuzarliklarning ko’rinishlari
1.1. Yoshlar o’rtasida fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid
huquqbuzarliklarining siyosiy va huquqiy hayot sohalardagi
ko’rinishlari
1.2. Yoshlar o’rtasida fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid
huquqbuzarliklarning jamiyatning sotsial, ma’naviy va moddiy
hayot sohalaridagi ko’rinishlari
II BOB. Yoshlar o’rtasida v ijdon erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklar
va ularning oldini olishni bilishning ijtimoiy va huquqiy-falsafiy
metodologik masalalari

2.1. Yoshlar o’rtasida v ijdon erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklar
va ularning oldini olishning umumiy huquqiy-nazariy asoslari
2.2. Yoshlar o’rtasida v ijdon erkinligining falsafiy-axloqiy va huquqiy
mazmunlari o’rtasidagi tafovut va birliklar
XULOSA …………………………………………………………
FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO’YXATI …………..
ILOVALAR

K I R I S H
Mavzuning dolzarblik darajasi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A. Karimov ta’kidlaganidek, «Har bir fuqaro o’zining, oilasining taqdiri va
ertangi kuni uchun rivojlanish yo’lida g’ov bo’lib turgan to’siqlarga qarshi
qat’iy kurash olib borishi kerak. Bugun hayotga mana shunday yondashuvni
zamonning o’zi taqozo etmoqda va bu keskin talablardan bosh tortib
bo’lmaydi».
Yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash davlat ahamiyatiga molik
vazifalardan biri hisoblanib, mazkur vazifa o’zining yangicha mohiyatini
namoyon qilayotgan bo’lib uning mazmuni kundan-kun o’zgarib, boyib
borayotganligiga qaramasdan oilaga tayyorlash ishlari aniq, rejalashtirilgan,
moddiy ta’minlangan, ma’naviy qo’llab-quvvatlangan davlat siyosati orqali
amalga oshirilmoqda. O’zbekistonda yoshlarni har tomonlama jamiyat
hayotiga tayyorlash masalalari davlat istiqbol rivojlanish strategiyasining
muhim jabhalaridan biri sifatida talqin qilinadi hamda fuqarolarning kelgusi
zahirasini bunyod etishning asosi deb tan olinadi.
Yoshlarni oilaga tayyorlash tushunchasining mamlakatimizga xos bo’lgan
milliy xususiyatlari ham mavjud. Ular sirasiga - oilaga bo’lgan muqaddas
munosabat, oilada diniy bag’rikenglik tamoyillarining tarbiya qilinishi, oilaga
sadoqat, oilada ijtimoiy, moliyaviy, iqtisodiy vazifalar taqsimoti va uning
an’anaviylik negiziga qurilishi, oilada etakchilik, oilaviy urf-odatlar va
marosimlar tartibi, oilaning ijtimoiy vazifalari kabilar kiritiladi.
Har qanday huquq va huquqbuzarliklarni bilishning falsafiy va
nofalsafiy metodologik darajalari mavjud. Bunda falsafiy metodologiya
nofalsafiy nofalsafiy metodologiya uchun manba va dunyoqarash vazifasini
o’taydi. Shu vaqtga qadar vijdon erkinligiga oid huquqbuzarliklar ham tarixni
materialistik tushunishning pirovard maqsadi – farmatsion yondashish asosida 2

o’rganib kelindi. Lekin mazkur tushunish va yondashish ilmiy tadqiqiot
ishlarida hanuz qo’llanilmaydi 1
.
Prezidentimiz Islom Abdug’anievich Karimov ta’kidlab o’tganidek,
«davlatimiz va jamiyatimizning bugungi kuni, ayniqsa, kelajagi uchun g’oyat
muhim bo’lgan sog’lom va barkamol avlodni tarbiyalash vazifasini o’z
oldimizga qo’yar ekanmiz, avvalambor, biz yashayotgan XXI asr -
intellektual boylik, yuksak bilim va salohiyat talab etadigan, aynan shu
qadriyatlar ustuvor ahamiyat kasb etadigan asr degan hayotiy jihatdan kelib
chiqqan edik». 1
Shunday ekan, oila muhitida mamlakatimizning umumiy
rivojlanishiga munosib hissa qo’sha olishga qobil va tayyor shaxslarni
shakllantirish uchun birinchi galda nimalar qilishimiz lozim va qaysi jihatlarni
rivojlantirishimiz uchun jiddiy e’tiborni qaratishimiz zarur? Dastavval, o’sib
kelayotgan yosh avlodning ongi, shiori, ma’naviyatida Vatan tuyg’usini
mustahkam qaror toptirish ishi xalqimiz uchun taqdirilomon vazifa sanaladi.
Negaki, qadim-qadimdan oila mukaddas Vatan sanalgan. «Vatan tuyg’usi
oilaviy mehrdan boshlanadi» degan naql bor.
Hozirgi davrda mamlakatimizda fuqarolik jamiyatini qurish jadal
su’ratlar bilan amalga oshmoqda. Biz fuqarolik jamiyati tushunchasining
ma’no mazmuniga qisqacha to’xtalib, hamda masalani mohiyatini ochishni
maqsad qilib qo’yganmiz.
Darhaqiqat, davlatimiz kelajagi ham rivojlangan mamlakatlar orasida
tutgan mavqei va salohiyati ham dunyoqarashi, bilimi, aql zakovati, Vatan,
jamiyat va oila oldidagi burchi va ma’suliyatini teran anglashi, biz yoshlarga
bog’liq.
1
Qarang: Ugolovnoe pravoyu Obshaya chastyu Uchebnik – M. “Nov o’y yurist”, Knorus 1977: Vetrov N.I.
Ugolovnoe pravo. Obshaya chaast. Uchebnik dlya vuzov. – M.: YuNITI-DANA, Zakon i prvo, 1999; Kurs
ugolovnogo pravo. Obshaya chast. T.1. Uchenie o prestuplenii. – M.; “Zerkalo”, 1999 va boshqalar.
2
Karimov I.A. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish yulini izchil davom ettirish – taraqqiyotimizning muhim omilidir. T., 2010. 9-bet.
1 3

Ushbu dolzarbliklar, birinchidan, vijdon erkinligining falsafiy-axloqiy
va huquqiy mazmunlari o’rtasidagi tafovut va birliklarini ko’rsatishda,
ikkinchidan, yangicha tushunish – tarixni dialektik madaniy tushunish va
uning pirovard maqsadi – tsivilizatsion yondashishga asoslangan ijtimoiy-
falsafiy, huquqiy-falsafiy va umumiy huquqiy-nazariy metodologik
darajalarini ko’rsatishda, uchinchidan, ushbu yondashish doirasida
O’zbekistonda fuqarolarning vijdon erkinligiga oid huquqbuzarliklarning
ko’rinishlari va ularning sabablarining umumiyliklari va farqlarini
ko’rsatishda, to’rtinchidan, ushbu yondashishga asoslangan holda xozirgi
kunda ularni oldini olishni yo’llarini ko’rsatishda namoyon bo’lmoqda.
Mavzuning o’rganilganlik darajasi. Vijdon erkinligi huquqi bir
necha fanlarning tadqiqot obektlaridan hisoblanadi. Jumladan, sobiq ittifoq
davrida dinshunoslikda tarixiy materializm va ateizm doirasida falsafiy
yo’nalishda L.I.Barmenkov, V.N.Savelev va boshqalar 1
tomonidan totalitar
tuzum sharoitida vijdon erkinligi huquqining ta’minlanishi muammolari
o’rganilgan. N.F.Kuznesova, V.K.Zverbul kabi tadqiqotchilar 2
din niqobi
ostida diniy ibodatlar to’g’risidagi sovet qonunchiligiga nisbatan yuz bergan
jinoyat turlari va sabablarini o’rganishgan.
O’zbekistonda mustaqillik yillarida faylasuflar ilmiy-nazariy
tadqiqotlarda metodologiya masalalariga alohida e’tibor berishgan. Masalan,
S.Atamuratov, K.V.Djavakova, Z.Davronov, R.M.Imomalieva,
F.Yu.Ismoilov, F.Musaev, N.Mamatov, T.Mahmudov, S.Mamashokirov,
B.To’ychiev, B.To’raev, J.Yaxshilikov, Z.Q.Qodirova, E.Hoshimova, va
1
Barmenkov L.I. Svoboda sovesti v SSSR. – Moskva: «Mo’sl», 1986; Brajnik I.I. Pravo, religiya, ateizm.
Pravovoe soderjanie nauchnogo ateizma. – Kiev, 1983; Furov V.G. Burjuazno’e konstitutsii i svoboda
sovesti.- M. : «Politizdat», 1983; Savelev V.N. Svoboda sovesti: istoriya i teoriya. – Moskva : «Vo’sshaya
shkola», 1991.
2
Qarang: Zvirbul V.K. Rol sotsialnogo planirovaniya v preduprejdenii. – Moskva: « Znanie » . 1977;
Kuznetsova N.F. Problemo’ kriminologicheskoy determinatsii. – Moskva: Izd. MGU, 1984.
3
Qarang: Abilov O’. Milliy g’oya shakllanishi va ma’naviy shakllanish jarayonlarining mushtaraklik
xususiyatlari. G’G’ Mustaqil O’zbekiston - falsafa fanlarining dolzarb muammolari. VII – Toshkent: O’zR
2 4

boshqa faylasuf olimlarimiz, 1
tafakkur uslubini o’zgartirishni va eski
metodologik qoidalardan xoli bo’lishni ta’kidladilar. Ularning asarlarida
mustaqillik davrdan boshlab, umuminsoniy va milliy qadriyatlar uyg’unligi
asos sifatida belgilandi. Shuning uchun biz malakaviy bitiruv ishimizda,
yuqorida ta’kidlaganimizdek, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A.Karimov a’moli bilan bog’liq holda yuzaga kelayotgan ijtimoiy,
jumladan, huquqiy hodisalarni yangicha tushunish – tarix va huquqni dialektik
madaniy tushunish va uning pirovard maqsadi – tsivilizatsion yondashishdan
ijtimoiy-falsafiy va huquqiy-falsafiy metodologik tamoyillar sifatida
foydalandik.
Totalitar tuzum emirilib, uning o’rnida mustaqil davlatlar hamdo’stligi
hududida postsosializm davrida vijdon erkinligi huquqiga bevosita va
bavosita oid adabiyotlar nashr etildi va dissertasiyalar himoya qilindi.
Jumladan, Sh.A.Yovqochev nomzodlik ishida dinning siyosiylashuvi va diniy
ekstremizm o’rtasidagi bog’lanishlarni tahlil qilgan. 2
F.Rahmonovning
nomzodlik dissertasiyasida esa asosiy e’tibor O’zbekistonda demokratik va
huquqiy davlat barpo etish tizimida vijdon erkinligi muammosining tutgan
o’rni va falsafiy mohiyatiga qaratildi. 3
G’.S.Karomatov o’z nomzodlik ishida
islom fundamentalizmining ekstremistik ruhdagi oqimlar uchun g’oyaviy
manba rolini o’ynayotganligini o’rgandi. 4
Z.M.Husniddinovning nomzodlik
dissertasiyasida hududimizda diniy adovatning oldini olishda diniy
1
Qarang: Abilov O’. Milliy g’oya shakllanishi va ma’naviy shakllanish jarayonlarining mushtaraklik
xususiyatlari. G’G’ Mustaqil O’zbekiston - falsafa fanlarining dolzarb muammolari. VII – Toshkent: O’zR FA
Falsafa va huquq instituti.2000. – B.27-33; Atamurodov S. Natsionalnaya kultura i natsionalnoe samosoznanie i
protsesse obnovleniya obhestva. – Tashkent: 1992.
2
Yovqochev Sh.A. Politizatsiya religii i problemo’ rel i gioznogo ekstremizma . Avtoref. d iss. …kand. polit.
nauk. – Tashkent , 1993. – 38 s.
3
Rahmonov F. O’zbekiston davlat barpo etishda vijdon erkinligining kafolatlanishi. Fals. fan. nom. ...diss.
avtoreferati. – Toshken t , 1993.– 18 b.
4
Karomatov G’.S. Islom fundamentalizm i va uning ijtimoiy - siyosiy mohiyati. Fals. fan. nom. ...diss.
avtoreferati, – Toshkent, 1999. – 21 b.
5
Xusniddinov Z.M. O’zbekistonda diniy bag’rikenglikni mustahkamlash omillari va muammolari. Fals. fan.
nom. …diss. avtoreferati, – Toshkent, 2001. – 20 b.
2
3
4 5

bag’rikenglikni mustahkamlashning ahamiyati ko’rsatilgan. 1
S.S.Abdullaevning tadqiqotlarida mustaqil O’zbekistonda vijdon
erkinligini kafolatlash jarayonida sof islom ta’limoti bilan radikal diniy
oqimlar orasidagi farqlar o’rganilgan. 2
S.Abduxoliqovning doktorlik
dissertatsiyasida, F.Qo’chqorovaning nomzodlik dissertatsiyasida, vijdon
erkinligi huquqi misolida ijtimoiy, jumladan, huquqiy hodisalarni bilishning
ijtimoiy va huquqiy - falsafiy metodologiyasi - tarix va huquqni dialektik
madaniy tushunish asoslari ishlab chiqilgan.
Yuqorida tahlil qilingan va ko’rsatilgan adabiyotlar, jumladan,
dissertatsiyalarda, mustaqil O’zbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon
erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklar, ularning obektiv va subektiv
sabablari va oldini olish choralari maxsus, huquqiy-falsafiy yo’nalishda tahlil
qilinmaganligi sababli malakaviy tadqiqot obektimizni huquqiy-falsafiy holda
tahlil qilishga harakat qildik.
Malakaviy tadqiqot ishning maqsadi. Yoshlar o’rtasida fuqarolarning
vijdon erkinligini buzishga oid ayrim huquqbuzarliklar, ularning sabablari va
oldini olish masalalarini o’rganish hisoblanadi.
Malakaviy tadqiqot ishning obekti – mustaqil O’zbekiston
Respublikasida yoshlar o’rtasida fuqarolarning vijdon erkinligi huquqi, diniy
hayot va ularning ijtimoiy hayotning barcha sohalari bilan bog’liq holda yuz
beradigan munosabatlarini huquqiy tartibga solishning ta’minlanishi
hisoblanadi.
Malakaviy tadqiqot ishning predmeti sifatida mamlakatimizda
yoshlar o’rtasida fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid
huquqbuzarliklarning ko’rinishlari, sabablari va ularning oldini olish tanlandi.
1
Xusniddinov Z.M. O’zbekistonda diniy bag’rikenglikni mustahkamlash omillari va muammolari. Fals. fan.
nom. …diss. avtoreferati, – Toshkent, 2001. – 20 b.
2
Abdullaev S. O’zbekistonda e’tiqod erkinligi va islom. Fal s . fan. nom. . ..diss. avtoreferati, – Toshkent,
2002. – 25 b.
3
Abduxoliqov S. “O’zbekistonda fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklar va ularning
oldini olish yo’llari” Fals. fan. dok. ...diss. avtoreferati, , – Toshkent, 2002.
2 6

Malakaviy tadqiqot ishning metodlari. Malakaviy bitiruv ishning
ishonchliligi va asoslanganligini ta’minlash maqsadida dialektik ta’limot
tamoyillari, ilmiy bilishning tahlil qilish va umumlashtrish, tizimlashtirish,
qiyoslash kabi umumiy metodlaridan tarixni dialektik madaniy tushunish
doirasida ijodiy foydalanildi.
Malakaviy b itiruv ishining ilmiy yangiligi quyidagilar:
- yoshlar o’rtasida fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid
huquqbuzarliklarining siyosiy va huquqiy hayot sohalardagi ko’rinishlari
ko’rsatildi;
- yo shlar o’rtasida v ijdon erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklar va
ularning oldini olishni bilishning ijtimoiy va huquqiy-falsafiy metodologik
masalalari o’rganil di;
- yoshlar o’rtasida fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid
huquqbuzarliklarning ko’rinishlari ko’rsatildi;
- yoshlar o’rtasida fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid
huquqbuzarliklarning jamiyatning sotsial, ma’naviy va moddiy hayot
sohalaridagi ko’rinishlari belgilandi;
Malakaviy tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati.
Malakaviy tadqiqot natijalari ijtimoiy falsafa, dinshunoslik, huquq falsafasi
fanlari, inson huquqlari o’quv kurslarini vijdon erkinligi huquqi,
huquqbuzarlik, diniy ekstremizm, terrorizm va separatizmlarni ilmiy
bilishning cheklangan metodologik tamoyillaridan tozalashga xizmat kiladi.
Malakaviy bitiruv ishining tuzilishi: kirish, ikki bob, to’rt paragraf,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan tashkil topgan. Malakaviy
bitiruv ishining asosiy matni 60 sahifadan iborat. 7

I - BOB. YOSHLAR O’RTASIDA VIJDON ERKINLIGINI BUZISHGA
OID HUQUQBUZARLIKLARNI OLDINI OLIShDA OILANING
O’RNI
1.1. Yoshlar o’rtasida fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid
huquqbuzarliklarining siyosiy va huquqiy hayot sohalardagi
ko’rinishlari
Fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklar,
jumladan, jinoyatlar hozirgi kunda mamlakatimizda siyosiy va huquqiy hayot
sohasida quyidagicha ko’rinishlarga ega: diniy jamoalar va ular faoliyatining
norasmiy mavjudligi, diniy jamoalar va ular faoliyatida qatnashishga undash,
fuqarolarning jamoat joylarida ibodat liboslarida yurishi, diniy yig’ilish,
miting, namoyishlar uyushtirish va ularni o’tkazish tartibini buzish, diniy
ekstremistik va boshqa ta’qiqlangan tashkilotlar tuzish, a’zo bo’lish, ular
faoliyatida qatnashish, jumladan, odam o’ldirish, diniy ekstremizm bilan
yo’g’rilgan materiallarni tayyorlash, tarqatish va kontrabanda qilish. Demak,
boshqarish, siyosiy jarayonlar bilan bog’liq diniy hayot sohasidagi
huquqbuzarliklar etti xil ko’rinishlarga ega.
1. Diniy jamoalar va ular faoliyatlarining norasmiy mavjudliklari. Ular
adliya boshqarmalaridan ro’yxatdan o’tmagan. Natijada diniy tashkilotlar va
davlat o’rtasidagi munosabatlarni tartibga solib turuvchi normalar buzilgan,
diniy-ekstremistik tashkilotlarning yuzaga kelishi yoki kirib kelishi, diniy-
ekstremistik ruhdagi materiallarning tarqatilishi, diniy-ekstremistik ruhdagi
dindorlarning shakllanishi va xunrezliklari uchun zamin bo’lib xizmat qilgan.
2. Diniy jamoalar va ular faoliyatida qatnashishga undash. Qonunla-
rimiz barcha fuqarolarga xohlagan dinga e’tiqod qilishi va, aksincha, e’tiqod
qilmaslik, ibodatlarni bajarish yoki bajarmaslik o’z shaxsiy ishi ekanligini
kafolatlagan. Shunday ekan, diniy jamoa, masjidlardagi yig’inlarga borishga
undash siyosiy xarakterda bo’lishi yoki bo’lmasligi ham mumkin. Lekin
baribir bunday harakatlar huquqqa zid, vijdon erkinligiga oid konstitutsion 8

normalarni buzish hisoblanadi. Bunday huquqbuzarliklar mustaqillikning
dastlabki yillarida yuz berdiki, Namangan va boshqa hududlardagi diniy
hayotga oid voqealar buning dalilidir.
3. Fuqarolarning jamoat joylarida diniy ibodat liboslarida yurish-lari.
Kishi dindor ekan, diniy ibodat liboslarida yurishiga hech kim mone-lik
qilmaydi. Ammo 1998 yil fevral oyida Toshkent shahrida diniy ekstremizm
bilan yo’g’rilgan terrorchilik harakatlari jamoat va davlat xavfsizligini
birinchi o’ringa chiqardi. Tinchlik, xavfsizlikka bo’lgan ehtiyoj ehtiyot
chorasi sifatida fuqarolarning jamoat joylarida diniy ibodat liboslarida
yurishlarini taqiqlashni taqozo etdi. Diniy ibodat liboslaridan qaysidir
kimsalar, diniy-ekstremistik guruh a’zolari asosiy g’arazli maqsadlar yo’lida
foydalanar ekanlar, mazkur harakatlar huquqbuzarlik turi sifatida baholandi.
4. Diniy yig’ilish, miting, namoyishlar uyushtirish, o’tkazish tarti-bini
buzish. Har qanday, jumladan, diniy yig’ilishlar, miting va namoyish-lar
o’tkazishning tartib-qoidalari mavjud. Ular hech vaqt jamoat tartibini
buzmasligi kerak. 1991 yilda Namanganda va 2005 yil 13-14 mayda
Andijonda ommaviy tartibsizliklar uyushtirilganligi mazkur
huquqbuzarliklarning mavjudligini ko’rsatadi.
5. Diniy-siyosiy hayot sohasidagi navbatdagi huquqbuzarlik turi,
to’g’rirog’i, uning yuqori darajasi – jinoiy diniy ekstremistik, separatistik,
fundamentalistik tashkilotlarning tuzilishi, ularga rahbarlik qili-nishi va
ularda ishtirok etishlar bo’ldi. Mustaqillik yillarida yuz bergan terrorchilik
harakatlari, siyosiy faoliyat bilan bog’liq qator huquqbuzarliklar xuddi shu
tashkilotlar faoliyatining natijalari bo’ldi. Mazkur muammo M.Rajabovaning
ilmiy ishlarida ma’lum darajada jinoiy-huquqiy tahlil qilingan. 1
6. Diniy ekstremizm bilan yo’g’rilgan materiallarni tayyorlash, tarqa-
tish va bu materiallar bilan kontrabanda qilish sobiq SSSRning so’nggi
yillarida va mustaqillik yillarida yuz berdi. Albatta, bu huquqbuzarlik –
1
Qarang: Rajabova M. Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash muammolari. – T.: «O’zbekiston»,
2003. -400 b. 9

jinoyat taqiqlangan tashkilotlar faoliyati bilan bog’liq holda amalga
oshirilgan. Terroristik akt tufayli olib borilgan tergov-qidiruv ishlar mazkur
jinoyat o’ta maxfiy ravishda taqiqlangan tashkilot a’zolari tomonidan sodir
etilganligini ko’rsatadi.
Endi e’tiborni Markaziy Osiyo, jumladan, O’zRdagi yashirin diniy
ekstremistik tashkilotlar va ularning faoliyatlariga qarataylik.
Mamlakatimizda “O’zbekiston islom harakati” (Turkiston islom
partiyasi), “Hizb ut tahrir al-islami” (“Islom ozodlik partiyasi”), “Nurchilar”
(Badiuzzamon) va “Jamiyati tablig’i islomiy” (“Tablig’”) kabi ta-qiqlangan,
diniy-ekstremistik ruhdagi partiya va tashkilotlar faoliyat yuritmoqdalar.
Bulardan so’nggi ikkitasining tahdidi hozirgi kunda pasaygan. E’tiborni
“O’zbekiston islom harakati”ga qarataylik. “O’zbekiston islom harakati”
hozirgi kunda “Turkiston Islom partiyasi” deb ham ataladi. U 1996 yildan
“Al-qoida” terroristik tashkiloti bilan aloqador tarzda faoliyat yuritgan.
“O’zbekiston islom harakati” 1990 yillarda Namangan shahrida tar kib topgan
“Islom lashkarlari”, “O’zbekiston Uyg’onish partiyasi” kabi di niy-
ekstremistik tashkilotlar zamirida shakllangan. Uning a’zolari Bir lashgan
tojik millati (BTM) tomonidan turib ham fuqarolar urushida, Che chenistonda
federal qo’shinlarga qarshi janglarda “Tolibon” harakatlarida qatnashganlar.
“O’zbekiston islom harakati” AQSh kongressi tomonidan, Ros siya
Federatsiyasi Oliy Sudi, Bosh prokuraturalari tomoni-dan (2003 yil 14 fevral
qarorlari) terrorchilik tashkilotlari deb tan olingan. “O’zbekiston islom
harakati” (O’IH), hozirgi kunda Turkiston Islom partiyasining bosh maqsadi
Markaziy Osiyoda “Buyuk Islom xalifaligi”ni tiklashdir. “O’IH” a’zolarini
1992 yilda Tojikistonga qochib o’tgan, yuqorida nomlari keltirilgan yashirin
tashkilotlar a’zolari birlashib, “Namangan batalyoni”ni tashkil etgan. 1999
yilda Garm guruhi tumanlarida 1500 ta jangari bo’lgan. Ushbu jangarilar
negizida “O’zbekiston islom harakati” shakllangan. Rahnamolardan biri
namanganlik Jumaboy Hojievdir. U 1969 yilda tug’ilgan. Hozirgi kundagi 10

rahbari, 1967 yilda Namanganda tug’ilgan Yo’ldoshev Tohir Abduxalilovich
(Tohir Yo’ldosh)dir. Bu harakat, partiya ning boshlang’ich yacheykasi 5-7
kishidan iborat bo’lib, “jamoat” deb ataladi. Uning a’zolari mafkuraviy,
“Jihodni qilich bilan” deyiladigan amaliy tayyorgarliklarni o’tashgan. Ular
nomzodlarni norozi kayfiyatdagi, mafkuraviy turg’un bo’lmagan, diniy-
fanatik kishilardan, asosan, juma namozi kunlari tanlaydilar. Keyingi
paytlarda partiya safiga beva ayollarni, O’zbekistonni tark etgan
jangarilarning o’smir yoshdagi farzandlarini jalb qilish, jazoni o’tayotgan
shaxslarga ekstremistik g’oyalarni singdirish orqali nomzodlar tanlash ham
amalga oshirilmoqda. “O’zbekiston islom harakati” a’zolik badallari, “Al-
qoida”, “Lobnar yo’lbarslari”, “Sharqiy Turkiston Islom harakati” va boshqa
terrroristik tashkilotlardan ajratilgan mablag’lar, chet eldagi islomiy
tashkilotlar va ishbilarmonlarning moliyaviy yordami, giyohvand moddalar
va qurollarni so tishdan tushgan mablag’lar, buyurtma qotillik, talonchilik,
odam o’g’irlash kabi jinoyatlardan tushgan mablag’lar bilan moliyaviy
ta’minlanmoqda.
Navbatdagi O’zbekistonda faoliyat yuritayotgan diniy ekstremistik
tashkilot “Hizb ut tahrir al-islomiy”, ya’ni “Islom ozodlik partiyasi”ga 1953
yili Shayx Toqiy at-din Nabaxoniy al-Falastiniy (1909-1979) asos solgan. Bu
partiyaning ham asosiy g’oyasi Payg’ambar va uning to’rt vorislari davridagi
xalifalikni tiklashdan iborat. Bu diniy-ekstremistik tashkilot O’zbekistonda
o’zining adabiyotlarini, “Al-Vag’i” (“Ong”) jurnallarini tarqatishni 1980
yillarda boshlagan. Ularning boshlang’ich yacheykalari O’zbe-kistonda 1992
yilda tashkil topa boshlagan. “Hizb ut tahrir” partiya sining qarorgohi hozirgi
kunda Londonda joylashgan. O’zbekistonda boshqa mintaqada tarqalgan
“mas’ul”lar tomonidan boshqariladi: 1) Toshkent shahri; 2) Toshkent,
Sirdaryo, Jizzax viloyatlari; 3) Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo,
Navoiy viloyatlari; 4) Xorazm, Buxoro viloyatlari va Qoraqalpog’iston 11

Respublikasi; 5) Farg’ona vodiysi. Har bir mintaqa tu zilmasi “mas’ul”
tomonidan boshqariladi.
Mazkur partiyaning asosiy ish usuli ma’rifiy ishdir. Ma’rifiy ish ning
asosiy bo’g’ini noqonuniy ravishda turli adabiyot va davriy nashrlar,
varaqalarni xilvat joylardan turib ba’zan odamlar to’plangan joyda, ba’-zan
uylarning pochta qutilariga tashlash orqali tarqatadilar. Yana bir usuli 5-6
kishilik “doris” deb ataluvchi yashirin o’quvchilar guruhi tashkil etish orqali
ma’rifiy ishlar olib borishdir. Beshtagacha guruh bilan shug’ulla-nuvchi
“mushrif” (arabchadan “rahbar”)lar “jihoz a’zosi”ga bo’ysunadi. “Ji-hoz
a’zosi” esa beshtagacha “mush rif”larni nazorat qiladi. Beshta jihoz a’zosini
esa bitta “naqib” (arabcha dan “oqsoqol”, “boshliq”) boshqaradi. De-mak,
bitta “naqib” 625 ta o’quvchini nazorat qilib boradi. “Naqiblar” “musoid”
(arabchadan “ko’makchi”, “yordamchi”)ga bo’ysunadi, “musoid”larga esa
mintaqa rahbari – “mas’ul” (arabchadan “javobgar”) boshchilik qiladi.
“Mas’ul”ga 500 dan 2500 tagacha tashkilotlar a’zolari bo’ysunadi. Guruh
o’quvchilari olti oydan so’ng, agar “Nizomul islom” kitobi o’zlashtirilsa,
qasamyod qilinib, “Hizb ut tahrir”ga a’zo qilib olinadi. Ta’limning ikkinchi
bosqichida qobiliyatli o’quvchilar asosida “mushriflar” kurslari tash-kil
etiladi. Unda “ Davlati Islom ” , “ Xalifalik ” , “ Izzat va sharaf sari ” kitoblari
o’ rgatiladi. Bu kursni tugatganlar mustaqil guruhlar tuzishlari mumkin.
“ Tahrir ” chilar k o’ proq yoshlar va ayollar bilan ishlashga e’tibor qaratganlar.
Partiya a’zolik badallari, adabiyotlarni sotishdan tushgan mablag’lar, tijo rat
tuzilmalari, chet ellik homiylar hisobiga moliyalashtirilgan. Jumaboy H ojiev
boshchiligida “ O’IH ” Qirg’izistonning Bot ken viloyati hududiga bostirib
kirganida “ H izb ut tahrir”chilar ham ular tarkibida bo’lganligi aniqlangan.
1996-1997 yillarda O’zbekistonda xalifalikni o’ rnatishda “H izb ut
tahrir ” chilar o’ rtasida kelishmovchilik yuz berganda, asosan kurashning usul
va vositalaridan foydalanishda Akrom Y o’ ldoshev boshchiligida “ Akromiy -
lar ” guruhi ajralib chiqdi va 1996 yilda Andijon shahrida tashkilot sifa tida12

tashkil topdi. Tashkilot nomi Y o’ ldoshev Akrom (1960 yilda Andijonda
tug’ilgan) nomidan olingan. U – ”H izb ut tahrir ” ning sobiq a’zosi. 1999
yildan boshlab 17 yilga ozodlikdan mahrum qilingan, qamoqda jazo
muddatini o’ tamoqda. Ularning asl maqsadi z o’ rlik y o’ li bilan O’zbekistonda
islomiy davlatni o’ rnatishdir. Ularning boshlang’ich guruhi 3 dan 12
kishigacha bo’lgan, “ Jamoat ” a’zosi o’ z ayoli va yaqin qarindoshlarini
guruhlar asosida yuzaga keladigan “xalqa”ga olib kelishi shart hisoblanadi .
Hozirgi kunda O’zbekistonda diniy-ekstremistik tashkilotlarning
taktikasida o’ zgarishlar yuz bergan. Chunki 1999 yil 16 fevralda Toshkent
shahridagi islom ekstremistlarining xunrezliklaridan s o’ ng, O’zbekistonda
huquq-tartibot idoralari xodimlari qator tadbirlar olib bormoqdalar.
Afg’onistondagi ahvol o’ zgardi. Natijada “ O’zbekiston islom harakati ” ning
bir qator jangarilari “ Al-qoida ” tashkilotiga o’ tib ketdi. Shuningdek , diniy-
ekstremistik tashkilotlar “jihod” usulidan foydalanishga ham o’ tishdi. Albatta,
k o’ proq yoshlarni “j ihod ” ga tayyorlashning davriy bosqichlari mavjud.
O’zbekistondagi 2004 yil mart oyi oxiri va aprel oyi boshlari-dagi, 1999 yilda
Qirg’iziston dagi , 2000 yil Surxondaryo va Tosh kent viloyatlaridagi
terrorchilik harakatlari bu ishlarning ko’rinishlaridir. Keyingi davrda ikki
jildlik “ Kitob al-jihod ” kitobi asosida ayollarni, ayolkamikadzelarni
tayyorlash ishlari ham olib borilgan. 2004 yil 29-30 iyul kunlari Toshkent
shahridagi portlashlar erkak kami kadzelar tomonidan amalga oshirildi. 1
Xullas, O’zbekistonda mustaqillik davrida diniy hayot sohasida siyosiy
tizim bilan bog’liq huquqbuzarliklar ham bir nechta b o’ lib, ular orasida eng
yuqori darajasi jinoyatchilik bo’lib, diniy fundamentalistlar, ekstremistlarning
is lomdan foydalanish orqali hokimiyatni egallashga harakat qilishlaridir.
1
Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashning ma’naviy-ma’rifiy asoslari. – T.: «Toshkent islom
universiteti» nashriyot-matbaa birlashmasi, 2008. – 246 b. 13

Yuqorida ko’rsatilgan huquqbuzarliklarning oldini olishda yo shlarni
oilaviy hayotga tayyorlash davlat ahamiyatiga molik vazifalardan biri
hisoblanadi.
1.2. Yoshlar o’rtasida fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid
huquqbuzarliklarning jamiyatning sotsial, ma’naviy va moddiy hayot
sohalaridagi ko’rinishlari
Sobiq totalitar tuzum – sotsializm davrida diniy hayot sohasida
fuqarolarning dinga munosabatidan qat’i nazar tengligining buzilishi, diniy
kadrlar tayyorlashning qisqartirilishi, ro’yxatdan o’tmagan chalasavod
mullalarning norasmiy faoliyat yuritishlari, diniy taassublar zamirida odam
o’ldirish yoki badanga shikast etkazilishi, genotsid jarayonining yuz
berganligi, diniy tuyg’ularga qarshi choralar mexanizmining ishlab turganligi,
diniy ibodatlar erkinligining buzilishi, diniy g’oya va normalarni ijod qilish
erkinligining buzilishi, diniy adabiyotlarning davlat ijozatisiz chop etilishi,
diniy ta’limning ruxsatsiz tashkil etilishi, ommaviy axborot vositalari orqali
diniy tashviqot olib borishning ta’qiq langanligi, ruxsatsiz ibodat binolarining
qurilishi, diniy ibodat uchun zaruriy bu-yumlarning soliqdan yashirgan holda
tayyorlanganligi, ibodatxona binolari uchun qurilish materiallari, gaz va elektr
energiyasi hisob-kitobining yashi-rilganligi, masjidlarga dindorlar tomonidan
xayriya qilingan buyumlar va pullarning o’zlashtirilganligi, diniy jamoalar va
ular faoliyatining no-rasmiy mavjudligi, diniy jamoalar va ular faoliyatida
qatnashishga undaganligi, diniy-ekstremistik tashkilotlarning tuzilganligi,
diniy ekstremizm bilan yo’g’rilgan materiallar tayyorlanganligi va
tarqatilganligi kabi holatlar yuz bergan. Diniy hayotga oid ushbu
huquqbuzarliklardan hozirgi kunga – mustaqillik davriga kelib, fuqarolarning
dinga munosabatidan qat’i nazar, teng huquqliligining buzilishi barham topdi.
Uning o’rnini diniy bag’rikenglik egalladi. Shuningdek, sotsializm davrida
diniy kadrlar tayyorlashning sovet hokimiyatining dastlabki yillarida butunlay 14

yo’q qilinganligi jinoyati, keyinchalik o’ta kam kadrlar tayyorlanganligi
hozirda huquqbuzarlik sifatida mavjud emas. Aksincha, mamlakatimizda
diniy kadrlar tayyorlash keng yo’lga qo’yildi. Toshkent Islom universitetining
ochilishi buning yorqin dalilidir. Diniy-ma’naviy hayotga oid
huquqbuzarliklardan diniy e’tiqod va diniy ijod erkinliklarining buzilishlari,
ommaviy axborot vositalari orqali diniy tashviqot olib borishning
taqiqlanganligi ham diniy qadriyatlarning tiklanishi tufayli hozirgi kunda
mavjud emas. Lekin hozirgi kunda sotsializm davrida yuz bergan hu-
quqbuzarliklardan ro’yxatdan o’tmagan chalasavod mullalarning norasmiy
faoliyat yuritishlari, diniy taassublar zamirida odam o’ldirish yoki badanga
shikast etkazish va guruhiy qirg’in o’tkazish faktlari, diniy ibodatlar
erkinligining buzilishi, litsenziyasiz diniy varaqa, kitoblar chop etish, uylarda
bolalarga ruxsatsiz diniy saboq berish, ijozatsiz ibodat binolarining qurilishi
va erlarning o’zlashtirilishi, diniy ibodatlar uchun zaruriy buyumlarni
soliqdan yashirgan holda tayyorlashlar, ibodatxona binolari uchun qurilish
materiallari, gaz va elektr energiyasi hisob-kitoblarini yashirish, masjidlarga
dindorlar tomonidan xayriya qilingan buyum-lar va pullarni o’zlashtirishlar,
diniy jamoalarning norasmiy mavjudli-gi, diniy jamoaga majburiy undash,
diniy-ekstremistik tashkilotlarga a’zo bo’lish, diniy ekstremizm bilan
yo’g’rilgan materiallar tayyorlash va tarqatish kabilar o’ziga xos holda
saqlanib qolmoqda.
Xullas, postsotsializm davri – mustaqillik davriga kelib, mamlaka-
timizda diniy hayot sohasida jamiyatning sotsial xayot sog’ bilan bog’liq
holda quyidagi huquqbuzarliklar yuz bermoqda: ro’yxatdan o’tmagan, noras-
miy mullalarning faoliyat yuritishlari, diniy taassublar zamirida badanga
shikast etkazish yoki odam o’ldirish, diniy mansubligiga qarab bir guruh
kishilarning o’ldirib yuborilishi faktlari. Diniy hayot sohasida jamiyatning
ma’naviy hayoti bilan bog’liq holda yoki boshqacha so’z bilan aytganda,
diniy-ma’naviy hayot sohasida quyidagi huquqbuzarliklar yuz bermoqda: li- 15

tsenziyasiz diniy varaqa, adabiyotlarning chop etilishi va tarqatilishi, bola-
larga litsenziyasiz diniy ta’limdan saboq berilishi, ruxsatsiz uyma-uy,
ko’chama-ko’cha yurib diniy targ’ibot, jumladan, missionerlik bilan
shug’ulla-nish. Diniy hayot sohasida jamiyatning moddiy hayot sohasi bilan
bog’liq holda quyidagi huquqbuzarliklar yuz bermoqda: ruxsatsiz ibodat
binolarining qurilishi va erlarning o’zlashtirilishi, diniy ibodatlar uchun
zaruriy buyumlarni soliqdan yashirgan holda tayyorlashlar, ibodatxona
binolari uchun qurilish materiallari, gaz va elektr energiyasi hisob-kitoblarini
yashirish, masjidlarga dindorlar tomonidan xayriya qilingan buyum va
pullarni o’zlashtirishlar. Diniy hayot sohasida jamiyatning siyosiy hayot
sohasi bilan bog’liq quyidagi huquqbuzarliklar avjiga chiqdi: norasmiy diniy
jamoalarning tarkib topishi va faoliyat yuritishlari, norasmiy diniy jamoalar
faoliyatida qatnashishga undashlar, fuqarolarning jamoat joylarida ibodat
liboslarida yurishlari, diniy yig’ilish, miting, namo-yishlar uyushtirish, ularni
o’tkazish tartibini buzish, diniy-ekstremistik tashkilotlar tuzish, diniy-
ekstremizm bilan sug’orilgan materiallarni kontrabanda qilish. Fuqarolarning
vijdon erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklarning jamiyatning siyosiy
hayot sohasidagi ko’rinishlari keyingi paragrafda alohida tahlil etildi.
Ushbu huquqbuzarliklar vijdon erkinligining asosiy tarkibiy qismi –
diniy erkinliklarning buzilishlaridir. Jinoyat huquqi tarixida S.V.Poznishev
diniy erkinlikni “...har birining diniy dunyoqarashining namoyon bo’lishi
qandaydir uni majburiy siquvlardan mustaqil bo’lgan hol-da teng o’lchovda
foydalanilayotgan xalqning diniy hayotining shunday hola-ti” 1
, deb
tavsiflagan. Shuningdek, u diniy erkinlikning hamma dunyoqarashlar uchun
umumiy bo’lishini va dindor bo’lmaganlar e’tiqodini ham kiritgan 2
. Diniy
hayot sohasidagi huquqbuzarlik, jumladan, diniy jinoyat, o’sha davr
tadqiqotchilaridan V.N.Shiryaev fikricha, “tarkibi dinning mavjudligi fakti
1
Pozn o’shev S.V. Religiozno’e prestupleniya s tochki zreniya religioznoy svobodo’ . K reforme nashego
zakonoda telstva o religiozno’x prestupleniya. –M.: Imperatorskiy Moskovskiy Universtitet, 1906. –S. 177.
2
Qarang: O’sha joyda. -B. 116-117.
2 16

bilan shartlangan...hatti-harakatdir” 1
. Shuning uchun ham fuqarolarning
vijdon erkinligiga oid huquqbuzarliklar diniy erkinlikning buzilishiga
nisbatan kengdir.
1. H uquqbuzarliklarning jamiyatning sotsial sohasidagi ko’rinishlari:
a). Ro’yxatdan o’tmagan mullalarning diniy faoliyat bilan shug’ullanishlari.
Hozirgi vaqtda har bir tuman hududlari uchun professional diniy bilimga ega
imomlar biriktirilgan. Ammo bu huquqbuzarlik mustaqillik davrida ham
davom etmoqda. Ularning ko’pchiligi professional diniy bilimga ega emas.
Urf-odatlarimizda qatnashish uchun ular mahallamama-mahalla yurishadi,
azayimxonlik bilan shug’ullanishadi. Bu ro’yxatdan o’tmagan mullalarning
eng xavfli tomoni shundaki, ularning ba’zilari mustaqil, qonuniy
davlatimizga qarshi diniy, teokratik islomiy davlat – xalifalikni targ’ib qilish
bilan shug’ullanganliklari aniqlangan. “Farg’ona, Namangan, Andijon
viloyatlarida ba’zi o’zlarini din targ’ibotchilari, islom ta’limoti peshvolari deb
atagan “chalamullalar”, koshki imon, odob, axloq, halollik, Olloh buyurgan
yo’lni tanlashsalar edi, aksincha g’alamislik, qutqu, jinoyat urug’ini
sochishdan nariga o’tmadilar, o’tolmasdilar ham. Vahobiylik oqimi vakili,
Qo’qonlik Yahyo Ishoqov noqonuniy ravishda valyuta bilan chayqovchilikni
avjiga chiqarib yuborishni diniy dunyoqarash bilan aralashtirib yuborib,
qilmishi uchun 5 yillik qamoq bilan javob berishga majbur bo’ldi. Uning
maslakdoshi esa “o’ng-so’l”dan AQSh dollari va so’mlarni g’amlab, “katta
biznes”ga kirishdi. Ammo foydasini soliqdan yashirdi, qonun bilan
hisoblashmay qo’ydi. Oqibatda jinoiy javobgarlikka tortilib, sud hukmi bilan
jazosini oldi”. 2

b). Jamiyatning sotsial sohasi bilan bog’liq navbatdagi huquqbuzarlik,
xususan, jinoyat diniy taassublar zamirida odam o’ldirish yoki badanga
1
Shiryaev V.N. Religiozno’e prestupleniya. Istoriko-dogmaticheskie ocherki. –Yaroslav: Tipografiya
gubern skogo pravleniya Demidovskiy yuridicheskiy litsey, 1909. –S. 7.
2
Mirsafoev S. Vijdon erkinligi – mustaqillik sharofati. G’G’ «Hayot va qonun» jurnali. -1998. -№11. –B. 4-
5.
2 17

shikast etkazish mamlakatimiz mustaqillikka erishgan dastlabki yillarda ham
yuz berdi. Mustaqillikning dastlabki kunlarida “Tavba” tashkiloti tomonidan
amalga oshirilgan huquqqa zid qilmishlar bu kabi jinoyatlar mav-jud
bo’lganligining yorqin isbotidir. O’zR Bosh prokuraturasi hujjatlari-dan: “Bu
tashkilot a’zolari tomonidan 1994-1997 yillarda bir qator bos-qinchiliklar
amalga oshirilgan hamda hokimiyat vakillari, huquq-tartibot-ni muhofaza
qilish organlarining xodimlari va O’zbekiston fuqarolari o’ldirildi”. 1
1991-
1999 yillar davomida Farg’ona vodiysi, Toshkent, Samar-qand va Xorazm
viloyatlarida 25 ta qotillik, 35 ta bosqinchilik jinoyatlari sodir etilgan. 2
v). Diniy mansubligiga qarab bir guruh kishilarning butunlay yoki
qisman qirib yuborilishini genotsidning ko’rinishi, deb hisoblash mumkin.
Jamiyatning sotsial sohasi bilan bog’liq ushbu huquqbuzarlik, jumladan,
jinoyatga o’tgan asrning 90-yillarida Yugoslaviyada diniy mansublikka qa-
rab muayyan aholining qirib yuborilishi misol bo’la oladi. 2000 yil 6
sentyabrda O’zR Prezidentining “Terrorchi guruhlar tarkibiga adashib kirib
qolgan O’zbekiston fuqarolarining jinoiy javobgarlikdan ozod etish
to’g’risida”gi Farmoni qabul qilindi. Uning birinchi bandida “turli xil
ekstremistik oqimlar ta’sirida chet ellarga ketib, terrorchi guruhlariga
qo’shilib qolgan, qo’li qonga botmagan, o’z qilmishidan nadomat chekib,
pushaymon bo’lib, bosh egib kelgan shaxslar jinoiy javobgarlikdan ozod
etilishi” 3
ko’rsatilgan. Shu davrda ushbu farmonni Tojikistonning Tavildara
hududida o’rnashib olgan Tohir Yo’ldoshev boshchiligidagi diniy
ekstremistik, terroristik jinoiy uyushma tarkibidan yigirmaga yaqin a’zosi
eshitib, O’zbekistonga qaytayotganida vahshiylarcha boshlari tanasidan uzib,
so’yib tashlanadi, murdalari esa hech qanday urf-odatsiz chuqurga tashlab
yuboriladi. Bu hodisa genotsidning ko’rinishidir. Yakubov Oleg “Qashqirlar
1
Yakubov O. Qashqirlar galasi: Terrorning qonli izi: Siyosiy detektiv. –T.: « Ijod dunyosi » , 2000. –B. 39-40.
2
Qarang: Diniy-ekstremistik oqimlarga mansub bo’lgan ayrim shaxslar anketalari. –T., 2002. – B. 41.
3
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari. To’plam, №5. –T., 2000. –B.104.
2
3 18

galasi” asarida terrorchining kundaligidan quyidagi fikrlarini, maqsad-
rejalarini ham keltirgan: “Yahudiylar va g’ayridinlar qirg’in qilinadi. Shundan
keyin xalq bizdan adolatni ko’rib, biz tomonga o’tadi. Ana shunda xalqni
islomga da’vat etamiz. Basharti, xalqning yarmi biz tomonga o’tsa,
g’ayridinlarni, xorijiy davlatlarning vakillari va sayyohlarini qirg’in qilish
rejasini ishlab chiqamiz”. 1
Shaxsga, xalqqa qarshi qaratilgan bu kabi
jinoyatlarning g’oyaviy asoslarini diniy aqidaparastlik, fanatizm va dav-
latchilik shovinizmi tashkil etadi. Holbuki, diniy erkinlik yoki diniy e’tiqod
erkinligi, tadqiqotchi Yu.F.Tixonravov fikricha, quyidagi kompo-nentlar
birligidan iborat: 1) individual yoki birgalikda diniy e’tiqod qilish huquqi; 2)
hech qanday dinga e’tiqod qilmaslik huquqi; 3) diniy va boshqa e’tiqodlarni
erkin tanlash, ega bo’lish va tarqatish huquqi; 4) diniy e’tiqodiga muvofiq
harakat qilish huquqi; 5) diniy e’tiqodni qonuniy taqiqlanmagan yo’l bilan
targ’ib qilish va tarqatish huquqi; 6) diniy, dahriylik va boshqa tarbiya hamda
ta’limni amalga oshirish huquqi; 7) diniy marosim va ibodatlarni amalga
oshirish huquqi; 8) diniy e’tiqodini almashtirish huquqi; 9) yangi diniy
e’tiqodni yaratish huquqi; 10) qonun bilan cheklanmagan xayriya va har
qanday ijtimoiy faoliyat bilan shug’ul-lanish huquqi; 11) barcha fuqarolarning
diniy e’tiqodidan qat’i nazar, qonun va sud oldida tengligi huquqi. 2
Demak,
yuqorida ko’rsatilgan huquqbuzarliklar ham huquqqa zid harakatlar, diniy
erkinlikning tabiiy chegaralarini bilmaslik yoki bilsa ham, bilmaslikka olish
hisoblanadi.
2. Huquqbuzarliklarning jamiyatning ma’naviy hayoti sohasidagi
ko’rinishlari: a). Mustaqillik davrida ham uddaburon kishilar tomonidan
davlat ijozatisiz diniy adabiyotlar-varaqalar, kitoblarni nolegal nashr etish va
tarqatish hollari – huquqbuzarliklar yuz berdi. Masalan, marg’ilonlik
Husniddin Madumarov ahli muslim o’rtasida dinni siyosat quroliga
1
Yakubov O. Qashqirlar galasi: Terrorning qonli izi: Siyosiy detektiv. -T.: «Ijod dunyosi», 2000. –B.326.
2
Qarang: Tixonravov Yu.V. Sudebnoe religiovedenie. –M.: ZAO Biznes-shkola “Intel-Sintez”, 1998. –S. 93-
94.
2 19

aylantirish, davlatni egallashni targ’ib qiluvchi minglab yot adabiyotlarni
sotish, tarqatish bilan shug’ullandi…
Bu erda yana bir jarchi – ... islomiy davlat tuzishga da’vogar – Sherzod
Nazarbekov degan kimsalar... bu dunyodayoq jazosini oldi. D.Madaliev ... esa
videosalon ochib, nomaqbul da’vatlar bitilgan kassetalarni sotayotganda
qo’lga tushdi. Namanganlik Zokir Sobirov mashinasi yukxonasini
“Arvohnoma”ga o’xshash, kelib chiqishi noma’lum kitoblar bilan to’ldirib,
laqmalarni laqillatish, yoshlar axloqini buzishga uringanida, “to’r”ga tushdi. 1
Demak, mamlakatimiz ichkarisida tayyorlangan diniy adabiyotlarni chop
etishdan asosiy maqsad boyish, moddiy manfaat ko’rish hisoblangan.
b). Hhuquqbuzarliklarning jamiyatning ma’naviy hayoti sohasidagi
navbatdagi ko’rinishi – ruxsatsiz diniy ta’limning tashkil etilishidir. Yuqorida
ta’kidlaganimizdek, “diniy qadriyatlarni bolalar ruhiyatiga singdirishga hech
kim monelik qilmaydi. Ammo norasmiy ravishda diniy guruh tashkil etib,
diniy ta’lim berish bilan shug’ullanish qonunga ziddir. Chunki bu guruh din
peshvolarining qonunga zid holda boyishi va diniy fanatizmni ular ongida
tiklashi uchun imkoniyat yuzaga keltiradi. U o’z mohiya-tiga ko’ra nolegal
tashkilot hisoblanadi”. 2
Masalan, Xorazm viloyati Xiva tumanida maktab
o’qituvchisi Zafar Xudoyberganov maktab o’quvchilari orasida shunday
ishlarni amalga oshirganligi va giyohvandlik vositalarini sotib, jangovar o’q-
dorilar saqlaganligi uchun 9 yilga qamaldi. Shu erlik Mamatsapa Davletov
ham shu turdagi jinoiy harakatlari uchun 10 yilu 10 oyga, Amongeldi Tillaev
5 yilu 4 oyga qamaldi. Yangibozorlik Z.Adamova, A.Madaminov kabilar ham
norasmiy diniy ta’lim berganliklari uchun javobgarlikka tortildilar 3
. O’z-
o’zidan ko’rinib turibdiki, diniy saboq berish har xil maqsadda, turlicha
sabablar bilan amalga oshirilgan. Birinchidan, bunday huquqbuzarliklar
1
Qarang: Mirsafoev S. Vijdon erkinligi – mustaqillik sharofati. G’G’ «Hayot va qonun» jurnali. -1998. -
№11. -5 b.
2
Qarang: O’sha joyda –B. 6-9.
3
Qarang: O’sha joyda –B. 6-9..
2
3
Qarang: O’sha joyda –B. 6-9.. 20

siyosiy motivlar asosida, ikkinchidan, moddiy boyish maqsadida sodir etilgan.
Mustaqillikning dastlabki yillarida mamlakatimizda mafkuraviy bo’shliqning
yuzaga kelishi esa mazkur jarayonlar uchun ma’naviy zamin bo’lib xizmat
qildi.
v). Fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklarning
jamiyatning ma’naviy hayoti sohasidagi navbatdagi uchinchi ko’rini-shi –
ruxsatsiz, uyma-uy yurib maxsus ravishda diniy targ’ibot olib borili-shi
bo’ldi. To’g’ri, ma’rakalar yoki o’zaro suhbatlarda diniy qadriyatlardan
so’zlash, ularning tarbiyaviy ahamiyati to’g’risida so’z yuritish, va’z aytish
foydadan xoli emas. Ammo maxsus ravishda uyma-uy yurib, missionerlik
faoliyati bilan shug’ullanish, natijada ruhiy usullar yordamida biror-bir diniy
oqim, sektalarga jalb qilish qonunga zid hatti-harakatlar hisob-lanadi. Bunday
kishilar maxsus ravishda, ijozatsiz diniy targ’ibotni o’z-larining kasb
faoliyatiga aylantirgan ekanlar, ularni kim moliyalashtirib turadi? Ular qaysi
mablag’ hisobiga ushbu faoliyatni kasb qilib olganlar? Oxir-oqibatda shunday
faoliyat bilan shug’ullanish diniy-ekstremizmga olib bormaydi, deb kim
kafolat bera oladi?
3. Huquqbuzarliklarning jamiyatning moddiy hayoti sohasidagi
ko’rinishlari: a). Mustaqillik yillarida ham mamlakatimizda jamiyat moddiy
hayotining asosiy tarkibiy qismi – ijozatsiz ibodat binolarining qu-rilishi,
ibodat binolari qurilishi bahonasida erlarni o’zlashtirishlar bo’ldi, ya’ni Sobiq
Ittifoq davrida yuz bergan ushbu huquqbuzarliklar mam-lakatimizda
mustaqillik yillarida ham davom etdi, ba’zan avjiga chiqish holatlari kuzatildi.
Ammo mazkur huquqbuzarliklar, hashar yo’li bilan yoki “boshqa” yo’llar
bilan ibodat binolari qurish mustaqillikning dastlabki yillarida kengayib ketdi.
1999 yil fevral oyida yuz bergan xunrezlik-lardan so’ng mazkur
huquqbuzarliklar bartaraf etila boshlandi. Masalan, Toshkent viloyati O’rta
Chirchiq tumanidagi 50 ga yaqin ro’yxatdan o’tmagan bi-nolarning yarmi
aholi ixtiyoriga berildi. Jumladan, “Baland ko’prik” mas-jidi maktabga, 21

“Qoraqalpoq”, “Arg’in” masjidlari mahalla jamoatchilik uyiga, “Chivintepa”
masjidi mahalla qo’mitasiga, “Istiqlol” qo’rg’onidagi 3 ta masjid bir yo’la
maishiy xizmat uyiga aylantirildi. 1
Albatta, ushbu huquqbuzarliklar sodir
etilishining asosiy sababi moddiy manfaatdorlik, ayrim shaxslarning
noqonuniy yo’llar bilan boyish maqsadi hisoblangan.
b). Foyda olish maqsadida diniy ibodat uchun zaruriy buyumlarni
soliqdan yashirgan holda tayyorlash, litsenziyasiz bosmaxona ishlarini tashkil
etish, diniy adabiyot, kasseta va varaqalarni tayyorlash hamda sotish.
Yuqorida D.Madvaliev misolidagi huquqbuzarlik bu sohaga ham misol
bo’ladi. 2
Bu huquqbuzarliklar turi sovetlar davrida ham mavjud bo’lib,
mamlakatimizda ham mustaqillik davrida avjiga chiqdi.
v). Diniy xo’jalik hayoti sohasidagi huquqbuzarliklardan biri
ibodatxona binolari uchun qurilish materiallari, gaz va elektr energiyalari
hisob-kitoblarini yashirishlar bo’ldi. Bu huquqbuzarlik turi ham sovetlar
davrida bor edi, ammo mustaqillik yillarida davom etdi. Shahrixon
tumanidagi “Sulaymonbek”, “Mirzayoqub eshon”, “Hazrati domla” masjidlari
imomlari, Sho’rchi tumanidagi “To’la”, “Qorasuv” masjidlari mutasaddilari
ushbu huquqbuzarlik turi bo’yicha javobgarlikka tortildilar. Bu haqda yana
ko’plab faktlarni keltirish mumkin; 3
g). Masjidlarga dindorlar tomonidan xayriya qilingan buyumlar va
pullarni o’zlashtirish huquqbuzarlik sifatida sovetlar davrida ham, mustaqillik
yillarida ham ba’zan mavjud bo’lib turibdi. Quvasoy tumanidagi “Imom
idris”, “Qo’chqor ota”, “Tolimozor”, Buvayda tumanidigi “Buvayda” jome
masjidlari mutasaddilariga bu boradagi huquqbuzarlik-
lari uchun tegishli choralar ko’rildi. Bu haqda ham qator faktlar mavjud.
1
Qarang: Mirsafoev S. Vijdon erkinligi – mustaqillik sharofati. G’G’ «Hayot va konun» jurnali. -1998. -
№11. –B. 8-12.
2
Qarang: O’sha joyda, -B.5.
3
Qarang: O’sha joyda, -B.5.
2
3 22

Xullas, O’zbekistonda mustaqillik davrida diniy hayot sohasida ja-
miyatning sotsial, ma’naviy va moddiy hayotlari bilan bog’liq holda o’nta
turdagi huquqbuzarliklar, jumladan jinoyatlar yuz bergan.
II BOB. Yoshlar o’rtasida v ijdon erkinligini buzishga oid
huquqbuzarliklar va ularning oldini olishni bilishning ijtimoiy va
huquqiy-falsafiy metodologik masalalari

2.1. Yoshlar o’rtasida vijdon erkinligiga oid huquqbuzarliklar va
ularning oldini olishning umumiy huquqiy-nazariy asoslari
Diniy hayot ma’naviy hayotimizning tarkibiy qismidir. Shuning uchun
ham diniy madaniyat sohasida amalga oshirilgan ishlar ma’naviy
tiklanishimizning uzviy qismidir. Mustaqillik tufayli ma’naviy, jumladan,
diniy qadriyatlarimiz tiklana boshladi. 1991 yil 21 martdan boshlab Navro’z
umumxalq bayrami sifatida nishonlanadigan bo’ldi 1
. Diniy tashkilotlarning
ma’naviy-ma’rifiy va boshqa turdagi ijodiy faoliyatlariga imkoniyatlar
yaratila boshlandi. Din davlatdan ajratilgan. Davlat diniy e’tiqoddan qat’i
nazar barchaniki. Ammo insonni imonli qilib tarbiyalashda diniy
qadriyatlarning o’rni katta. Chunki imonli inson birovning haqiga xiyonat
qilmaydi, xudoning qahridan, xalqning qarg’ishidan qo’rqadi. Shuning uchun
ham din jamiyatimizning bir jihati, u jamiyatdan ajralgan emas. “Din
odamzodni hech qachon yomon yo’lga boshlamaydi. Bu dunyoning o’tkinchi
ekanligini ta’kidlab, - deydi Yurtboshimiz I.A.Karimov, – odam
bolasini hushyor bo’lishga, yaxshi iz qoldirishga undab turadi.
Biz dinga bundan keyin ham barcha shart-sharoitlarni yaratib beramiz,
diniy rasm-rusumlarga, bayramlarga, diniy tarbiya va ta’limga doimo jiddiy
e’tibor beriladi. Ayni zamonda biz din peshvolariga, o’zimizga o’xshagan
1
Qarang: O’zbekistonning yangi tarixi. 3-kitob. Mustaqil O’zbekiston tarixi. –T: «Sharq», 2000. –B.404. 23

musulmon birodarlarimizga bir narsani takror va takror uqtirmoqchimiz: din
o’z yo’li bilan, davlat o’z yo’li bilan. Diniy partiyalar tuzib, hokimiyat
talashib yurishlar xudoga ham yoqmaydi. Islom dini insonlarni kamtarlikka,
kamsuqumlikka undaydi. Musulmon farzandi kechirimli bo’ladi. Musulmon
farzandi birovni kofir, birovni xudojo’y deb toifalar-ga ajratmaydi… Sababi
bandasining ustidan, bandasi emas, xudoning o’zi hukm chiqaradi. Shunday
ekan, bir-birimizni behuda ayblab, men musulmon-man, sen kofir, deb
talashib yurishlar bizga to’g’ri kelmaydi.
Hamma ahil, hamma pokiza bo’lib yashasin, kimning fazilati qancha
ekanini yaratganning o’zi ajrim qilib beradi”. 1
Totalitar tuzumning so’nggi davrlarida O’zR Prezidentining 1990 yil 2
iyunda “Musulmonlarning Saudiya Arabistoniga haj qilishi to’g’risida”gi
farmoni chiqdi 2
. Bu xalq irodasining ma’naviy poklanish sari yo’l tutishi-ga
imkoniyat yaratishning boshlanishi edi. Bu xayrli ishga nisbatan markaz-dagi
korchalonlar qabih niyatlarni amalga oshirishga ham urindilar. Musta-
qillikning dastlabki kunlaridanoq dinga nisbatan munosabat, diniy qad-
riyatlardan foydalanish susaygan emas. O’zR Prezidentining 1992 yil 7
martdagi farmoniga binoan “O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
huzurida din ishlari bo’yicha komitet” tashkil etildi 3
. Komitetning davlat va
diniy tashkilotlr bilan munosabatlarini o’rnatish, diniy tashkilotlar-ning
manfaatlarini himoya qilish ishlari uning asosiy vazifalari sifati-da belgilandi.
Bu davrda Qurbon va Ramazon hayitlari bayram va dam olish kunlari, deb
e’lon qilindi 4
. Nomlari unutilayozgan allomalarimiz – Abu Iso at-
Termiziyning 1200 yilligi, Mahmud az-Zamaxshariyning 920 yilli-gi,
1
Karimov I.A. Istiqlol va ma’naviyat. – T.: « O’zbekiston » , 1994. – B. 15.
2
Qarang: O’zbekistonning yangi tarixi. 3-kitob. Mustaqil O’zbekiston tarixi. –T.: « Sharq » , 2000. –B. 407-
408.
3
Qarang: O’sha joyda. –B. 408-409.
2
3
4
Qarang: O’zbekistonning yangi tarixi. 3-kitob. Mustaqil O’zbekiston tarixi. –T.: « Sharq » , 2000. –B. 409.
2
Qarang: O’sha joyda. –B. 410.
3
Qarang: O’sha joyda. –B. 414. 24

Najmiddin Kubroning 850 yilligi, Bahouddin Naqshbandning 675 yil-ligi,
Xoja Ahror Valiyning 600 yilligi, Imom al-Buxoriy tavalludining hijriy-
qamariy taqvim bo’yicha 1225 yilligi nishonlandi 1
. Imom Abu Mansur al-
Moturudiy va Burxoniddin al-Marg’inoniy ta’limot lari o’rga-nilmoqda 2
.
O’zbekiston Respublikasining “Vijdon erkinligi va diniy tashkilot-lar
to’g’risida”gi qonuni 1998 yil aprelda qayta tahrir qilindi. “Islom nuri”
gazetasi nashr qilina boshlandi. Imom Buxoriyning to’rt jildlik, imom
Termiziyning bir jildlik hadis kitoblari va boshqa ko’plab diniy-axloqiy
adabiyotlar chop etildi. Qur’oni karim o’zbek tiliga tarjima qilindi va 300
ming nusxada nashr ettirildi. Toshkentda Toshkent Islom Universiteti,
Xalqaro Islom tadqiqotlar markazi, Eshon Boboxon nomida-gi ayollar
madrasasi, Abulqosim va Ko’kaldosh madrasalari faoliyat ko’rsat-moqda.
Shuningdek, bir qator viloyatlarda bittadan diniy madrasalar ishlab turibdi.
Respublika televideniesida “Ma’rifatnoma” ko’rsatuvi tashkil etildi. Minglab
vatandoshlarimiz har yili haj ziyoratlarini amalga oshirmoqdalar.
O’zbekistonda boshqa dindagi diniy mazhablar, ularning uyushmalari ham
erkin faoliyat yuritmoqdalar. Bu hamma uchun vijdon erkin-ligi
kafolatlanganligining natijasidir.
Albatta, diniy e’tiqodga xos bu imkoniyatlar totalitar tuzumdagi
tadqiqotlarga nisbatandir. Holbuki, “vijdon erkinligi huquqi” termini
G’arbdan kirib kelgan bo’lishiga qaramay, bizda o’tmish davrimizda ham di-
niy bag’rikenglik mavjud bo’lib kelgan. Vijdon erkinligini o’tash uchun
imkoniyatlar bo’lgan va bu diniy bag’rikenglik imkoniyatlari mamlakatimiz
da mustaqillik davrida vijdon erkinligi huquqining tatbiq etilishiga
zamin bo’lib xizmat qildi.
Hududimizda islomgacha bo’lgan davrlarda buddistlar, nasroniylar
otashparastlar xalqlarimiz bilan yonma-yon yashaganlar. Milodning birinchi
asrlaridan boshlab buddistlar ham istiqomat qilib kelmoqdalar. O’zga
1
2 25

e’tiqoddagi kishilarga tazyiq o’tkazilmagan. Islom dini hududimizga ki-rib
kelganidan so’ng muqaddas kitoblar – Qur’oni karim va hadislar inson
huquqlari uchun asosiy g’oyaviy manba bo’lgan. Qur’oni karimning
“Baqara” surasi 256-oyatida “Dinga zo’rlab kiritish yo’qdir”, 1
“Kofirun”
surasining 6-oyatida “Sizlarning diningiz o’zlaringiz uchun, mening dinim
o’zim uchun-dir” 2
deyilgan. Bu kabi oyatlarda vijdon erkinligi uzil-kesil
bayon etilgan va ta’minlangan. Amir Temur ham “Qaysi mamlakatni zabt
etgan yoki qo’shib olgan bo’lsam, o’sha erning obro’-e’tiborli kishilarini aziz
tutdim, sayid-lari, ulamolari, fuzalo va mashoyixiga ta’zim bajo keltirdim va
hurmatla-dim, ularga suyurg’ol, vazifalar berib maoshlarini belgiladim”, 3
deydi. Demak, hududimizda islom qaror topganidan keyin ham diniy
bag’rikenglik uchun sharoit mavjud bo’lgan. O’rta asrlarda – Uyg’onish va
Temuriylar davrida dunyoviy va diniy bilimlar bab-baravar o’qitilgan.
Rasadxonalar qurilgan. Natijada dunyoviy va diniy bilimlar sohasida
yurtimizni jahonga tanitgan allomalar etishib chiqdilar. Bu yutuqlar o’sha
davrlarda ham e’tiqod erkinligining ta’minlanganligidan dalolat beradi.
Demak, mustaqillik tufayli dindorlar va diniy tashkilotlarning huquqlari
tiklandi, diniy merosimiz va u bilan bog’liq milliy qadriyatlarimiz
tiklanmoqda, vijdon erkinligi huquqi uchun imkoniyatlar borgan sari
kengaymoqda. Ammo yurtimizda vijdon erkinligi huquqi ta’minlangan
bo’lishiga qaramay, uni suiiste’mol qilishlar, huquqbuzarliklar ham yuz
bermoqda. Shuning uchun biz bu paragrafda diniy hayot sohasidagi huquq-
buzarliklar va ularning sabablarini ko’rsatishdan oldin huquqbuzarlik-ning
ma’no-mazmuni to’g’risidagi umumiy huquqiy nazariya yutuqlarini bayon
etdik. Chunki bu huquqiy-nazariy ta’limotga tayanmasdan turib,
muammoning to’liq echimini berish mumkin emas.
1
Qur’oni karim. – T. : «Cho’lpon», 1992. –B. 31.
2
O’sha joyda. –B. 483.
3
A.Temur. Amir Temur o’gitlari. – T.: «Navro’z», 1992. –B. 36.
2
3 26

Huquqbuzarlik ijtimoiy og’ishlarning tarkibiy qismi hisoblanadi.
“Ijtimoiy og’ishlar”, “huquqbuzarlik” va “jinoyatchilik ” tushunchalarining
umumiylik, xususiylik va alohidalik tushunchalarining nisbati kabidir.
Ijtimoiy og’ishlar huquqbuzarlikka nisbatan, huquqbuzarliklar esa jino-
yatchilikka nisbatan keng hajmga egadir. “Ijtimoiy og’ishlarni qulay ijti-moiy
sharoitda ijtimoiy normalar buzilishining muayyan ommaviyligi, turg’unligi
va tarqalganligi, deb ta’riflash mumkin”. 1
“Deviatsiya (og’ish)ni guruh yoki
jamiyatda ko’pchilik odamlar tomonidan qabul qilingan me’yor va me’yorlar
yig’indisiga mos kelmaslik deyish mumkin. Birorta jamiyatda me’yorlarga
to’liq amal qiladigan va me’yorlardan og’adigan odamlar orasiga chiziq tortib
ajratish mumkin emas”. 2
Huquqbuzarliklar, jumladan, jino-yatchilar,
darveshlar, fanatlar, kamikadzelar, qotillar, yangilik qiluvchi – ijodkorlar,
tashabbuskorlar, daholar, yana sanayverish mumkin, bular barcha-si
umumqabul qilingan normalardan og’uvchilardir. Demak, ijtimoiy og’ish
ijobiy va salbiy ko’rinishlarga ega. Huquqbuzarliklar, jumladan, jinoyatlar
ijtimoiy og’ishlarning salbiy ko’rinishlariga xos. “Huquqbuzarlik bu – shaxs,
mulk, davlat yoki umuman jamiyatga zarar keltiruvchi ijtimoiy xavfli,
huquqqa zid qilmishdir”. 3
Huquqbuzarlik xarakteri, ijtimoiy xavfli-lik darajasi
va huquqqa zid kelishi uchun qo’llaniladigan sanktsiyalar mazmuniga ko’ra
jinoyat va nojo’ya ish kabi turlarga bo’linadi. Jinoyat esa “ushbu kodeks bilan
tasdiqlangan, aybli ijtimoiy xavfli qilmish (harakat yoki harakatsizlik) jazo
qo’llash tahdidi bilan jinoyat deb topiladi.
Ushbu kodeks bilan qo’riqlanadigan ob’ektlarga zarar etkazadigan yoki
shunday zarar etkazish real xavfini keltirib chiqaradigan ijtimoiy xavfli
qilmish deb topiladi”. 4
1
Kudryavtsev V.N. Sotsialnoe otklonenie: Obhee ponyatie. G’G’ V kn.: Sotsialno’e otkloneniya –M.:
«Yurid. lit.». 1989. –S.95.
2
Giddens Entoni. Sotsiologiya. – T.: « Sharq » , 2002 . -B. 141.
3
Islamov Z.M. Obhestvo. Gosudarstvo. Pravo. Kniga vtoraya. Teoriya prava. – T.: « Adolat » , 1998 .- S. 258.
2
3
4
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi. –T.: «O’zbekiston», 2001. –B.8.
2
Qarang: Kudryavtsev V.N. O’sha asar. -B.95. 27

V.N Kudryavtsev barcha turdagi ijtimoiy og’ishlarga xos uchta
xususiyatni quyidagicha ko’rsatgan: og’ishlarning bir xil yo’nalishdaligi,
ular sabablarining yaqinligi va birligi, ularda muayyan takrorlanishlar,
turg’unlik-larning mavjudligi. 1
Albatta, ijtimoiy og’ishlarga xos bu
xususiyatlar huquqbuzarliklar, jumladan, jinoyatga ham xosdir. V.V.Lazarev
amalga oshi-rilgan ikkita hatti-harakatning huquqqa zidligi va zarar
keltiruvchi xulq-ni huquqbuzarliklarning o’ziga xos belgilari sifatida e’tirof
etgan 2
. M.N.Marchenko esa huquqbuzarliklarning o’ziga xos belgilaridan
bittasini tahlil qilgan: huquqbuzarlikning ongli harakat ekanligi, ularning
huquqqa zidligi, ularda aybning mavjudligi, g’ayriqonuniy holatga
qobiliyatning mavjudligi, ya’ni qilmishni amalga oshirgan shaxsning o’zini
nazorat qila olishi, qilmishda zararning mavjudligi 3
. Biz bu belgilarga
qilmishning javobgarlikka sazovorligini qo’shimcha qilib kiritamiz. Bu
belgilar ichida qilmishning huquqqa zidligi, aybning mavjudligi,
javobgarlikka sazovorligini huquqbuzarlikka xos, jinoyatga nisbatan, umumiy
ijtimoiy og’ishlarga nisbatan umumiy belgilar sifatida e’tirof etamiz.
Huquqbuzarliklarning turi – jinoyatning belgilari to’g’risida
L.I.Spiridinov qilmishda tajovuzkorlikning mavjudligini, tajovuzkorlikning
o’ziga xos usul ekanligini va ijtimoiy xavfli qilmish qilgan shaxsning
xususiyatlarini jinoyatning xossalari sifatida ko’rsatgan. 4
O.Zokirova va
M.Usmonalievlar “agar muayyan zararli oqibatning kelib chiqi-shida
shaxsning aybi bo’lmasa, bunday qilmish jinoyat hisoblanmaydi, – deyishadi.
– ... Har qanday ijtimoiy xavfli qilmishni jinoyat hisoblash uchun barcha
3
Qarang: Problemo’ obhey teorii prava i gosudarstva. –M.: Izd. gruppa NORMA-INFRA, 1999. –S. 477.
4
Q arang: Obhaya teoriya gosudarstva i prava. Akademicheskiy kurs v 2-x tomax. T.2. Teoriya prava. –M.:
«Zer tsalo», 1998. –S. 580-582. .
1
2
3
4
Qarang: L.I.Spiridinov. Sotsiologiya ugolovnogo prava. – M.: « Yuridicheskaya literatura » . 1986. -S. 49-52.
2
Zokirova O., Usmonaliev M. Jinoyat va jinoyatchilik tushunchasi. G’G’ Jinoyat huquqi. Umumiy qism.
Darslik. – T.: «Adolat», 1998, -B.43.
3
Martsev A.I. Dialektika i voproso’ teorii ugolovnogo prava. -Krasnoyarsk: Izd.Krasnoyarskogo universiteta,
1990. –S. 7. 28

jinoyatlar uchun zarur bo’lgan jinoyatning belgilari ishlab chiqilgan,
shuningdek shu jinoyatda aybli ekanlik va aybning shakllari ishlab chiqilgan
ana shu belgilar va aybning biror shakli mavjud bo’lsagina qilmish jinoyat
hisoblanadi. Bu belgilar quyidagilardir: 1) qilmishning ijtimoiy xavfliligi; 2)
aybning mavjudligi; 3) qilmishning huquqqa xilofligi; 4) qilmishning jazoga
sazovorligi”. 1
Bu belgilar orasida qilmishning ijtimoiy xavfliligi va qilmish-ning
jazoga sazovorligi jinoyatning huquqbuzarliklar ichida o’ziga xosligi-ni,
alohidaligini, nojo’ya ishdan tafovutini ko’rsatib turadi.
A.I.Martsev jinoyatning belgilarini ob’ektiv va sub’ektiv qismlar-ga
bo’ladi: “Jinoyatning ob’ektiv belgilari uning ijtimoiy xavfliligi, huquqqa
zidligi va jazoga sazovorligi hisoblanadi. Sub’ektiv belgilari – ayblilik, aqli
rasolik, shaxsning javobgarlik yoshiga to’lganligi”. 2
Jami-yatning shunday
jarayonlari borki, haqiqatan ham bevosita ob’ektivdir, ammo ular o’rtasiga
katta tafovutlar qo’yib bo’lmaydi. Chunki jamiyatda biron-bir hodisa
sub’ektlar – inson va ularning birlik larisiz yuz bermaydi. Albatta, yuqoridagi
A.I.Martsevning tavsifida ji noyatning ob’ek-tiv va sub’ektiv belgilari
aralashtirib yuborilgan. Jumla dan, shaxsning javobgarlik yoshiga to’lganligi
fakti ob’ektiv, tabiiy xarak terga ega hodisadir.
Huquqbuzarlikning belgilaridan tashqari ob’ekti va sub’ekti, ob’ek tiv
va sub’ektiv tomonlari, ya’ni huquqbuzarlik tarkibi ham bo’ladiki, ular
huquqbuzarliklarning ko’rinishlarini, kelib chiqish sabablarini aniqlashda
metodologik ahamiyatiga ega hisoblanadi. Huquqbuzarlikning ob’ekti yuridik
jihatdan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar, sub’ekti esa huquqiy
javobgarlikni olishi mumkin bo’lgan jismoniy shaxslar hisoblanadi.
Huquqbuzarlikning ob’ektiv tomoni shaxs ning huquqqa zid harakatlari, shart-
sharoitlari, joyi, vaqti, usul va vosi talari hisoblanadi. Huquqbuzarlikning
sub’ektiv tomoni huquqbuzarning huquqqa zid qilmishni amalga oshirgan
1
2 29

vaqtidagi ruhiy holati, maqsadi va motiv-lari hisoblanadi. Jumladan, O’zR
JKning 145-moddasi vijdon erkinligini buzishga qarshi qaratilgan. Bunday
qilmish jinoyatning ob’ekti – diniy tashkilotlarning qonuniy faoliyati yoki
fuqarolarning xohlagan diniga e’tiqod qilish, diniy marosimlarni bajarish yoki
hech qanday dinga e’tiqod qilmaslik, dinga munosabatini belgilashda
shaxsning sog’ligi hisoblanadi. Ushbu soha bo’yicha ham jinoyatning sub’ekti
esa 16 yoshga to’lgan, aqli raso shaxs bo’lishi mumkin. Mazkur modda
bo’yicha jinoyatning ob’ektiv tomoni diniy tashkilotlarning qonuniy
faoliyatiga, diniy marosimlarning o’tka-zilishiga to’sqinlik qilishga, voyaga
etmagan shaxslarni diniy tashkilotlarga jalb etish, o’qitish, fuqarolarning o’z
huquq va burchlaridan foydalanish, bajarishda to’sqinlik qilish, majburiy
yig’in o’tkazish, qonunga zid diniy faoliyat yuritishda, dinga nisbatan
munosabatini belgilashda tazyiq o’tkazi-shi kabilarda ifodalanadi. Sub’ektiv
tomoni vijdon erkinligini buzish qasddan sodir etiladi.
Huquqbuzarlikning kelib chiqishi sabablari to’g’risidagi ta’limot ham
biz tadqiq qilayotgan mavzu uchun ham nofalsafiy metodologik xarakterga
egadir. Agar falsafiy yondoshishda sabab keng ma’noda tushunilsa, huquq
nazariyasi va kriminologiyada huquqbuzarlik sabablari tor ma’noda, ya’ni
ularni keltirib chiqaruvchi tomon va mativlar sifatida qaraladi va bunda
huquqbuzarlikning shart-sharoitlari sabablaridan alohida, farqli tarzda
o’rganiladi. Bunda huquqbuzarlikning shart-sharoitlari sabablarini
shakllantiruvchi salbiy holatlar sifatida qaraladi. Biz tadqiqot ishimizda
vijdon erkinligiga oid huquqbuzarliklarning sabablarini o’rganishda
huquqbuzarliklarning sabablari to’g’risidagi umumiy huquqiy-nazariy va
kriminologik bilimlarga ham tayandik.
Xullas, ushbu bob natijalariga ko’ra, quyidagi xulosalar chiqarish
mumkin:
Birinchidan, huquqbuzarlikning ma’no-mohiyati, belgilari, tarkibiy
qismlarining tahlili shundan dalolat bermoqdaki, ularga ham maqsadga 30

muvofiqlik, onglilik xos, demakki, ular ham salbiy madaniy hodisalardir.
Ikkinchidan, huquqbuzarlikning sabablari va oldini olish muammolari
umumiy holatda jamiyatning umumiy darajasini belgilovchi omil – muayyan
makon va zamonga ega madaniy borliq darajasiga xos umumiy
tendentsiyalari va ijtimoiy, siyosiy, huquqiy, ma’naviy, jumladan, diniy va
moddiy madaniyatlarga xos tendentsiyalaridan qidiriladi. Xullas,
huquqbuzarlikning yuqorida qayd etilgan ma’no-mazmuni to’g’risidagi,
ularning kelib chiqish sabablari, sharoitlari, ularning oldini olishning ijtimoiy,
moddiy, siyo-siy, huquqiy, ma’naviy omillari va maxsus tashkiliy choralari
to’g’risidagi umumiy huquqiy-nazariy hamda kriminologik qarashlar ham biz
tadqiq qilayotgan sohani bilishda nofalsafiy metodologik tayanch hisoblanadi.
Huquqbuzarliklar va ularning oldini olishni tadqiq qilishning
metodologik tamoyillari to’g’risidagi bob bo’yicha quyidagi umumiy xulosani
bildirish mumkin: jamiyat mavjud-ligi va rivojlanishining asosi – madaniy
borliq hamda unga xos korrelyatsion-funktsional qonunlar to’g’risidagi,
huquq va huquqbuzarliklarning tsivilizatsiyalarga bog’liqligi qonuniyati
to’g’risidagi, madaniy borliqqa xos substantsional elementlar va qonunlar
to’g’risidagi, diniy madaniyat diniy hayotning va huquqiy madaniyat huquqiy
hayotning asoslari to’g’risidagi, vijdon erkinligi huquqining ichki rivojlanishi
qonuniyati – sub’ektiv huquqdan huquqiy institutga va undan amalga oshirish
tomon borish dialektikasi to’g’risidagi, huquqbuzarlik to’g’risidagi ijtimoiy
va huquqiy-falsafiy, umumhuquqiy va kriminologik nazariy tamoyillar
tadqiqot mavzuimizning falsafiy va nofalsafiy metodologik manbalari
vazifasini o’tadi. Mazkur metodologik xulosalarga kelish mobaynida,
birinchidan, …huquqbuzarliklar va ularning oldini olishni o’rganishning
tarixni dialektik madaniy tushunishga asoslangan ijtimoiy-falsafiy, huquqiy-
falsafiy va umumiy huquqiy nazariy metodologik darajalari ko’rsatildi.
Ikkinchidan, vijdon erkinligini falsafiy-axloqiy va huquqiy tushunishlar
o’rtasidagi tafovutlarni aniqlashning ahamiyati ko’rsatildi. Uchinchidan, biz 31

tadqiq qilayotgan huquqbuzarliklarni huquqiy-falsafiy bilishning jinoiy-
huquqiy va kriminologik yondashishlardan farqlari
2.2. Yoshlar o’rtasida fuqarolarning vijdon erkinliginngfalsafiy-axloqiy
va huquqiy mazmunlari
Fuqarolarning vijdon erkinligi huquqiga bog’liq holda yuz berayotgan
huquqbuzarliklar tipologiyasi, ularning kelib chiqish sabablari, shart-
sharoitlari va oldini olish masalalari ekan, ular-ning “vijdon”, “mas’uliyat”,
“e’tiqod”, “erkinlik”, “e’tiqod erkinligi” va “vijdon erkinligi huquqi”
tushunchalarining o’zaro nisbatlarini oydin-lashtirib olinishi ham taqozo
etiladi. Vijdon erkinligi bir qator falsa-fiy va yuridik fanlarning tadqiqot
ob’ekti hisoblanadi. Ilmiy adabiyotlarda vijdon erkinligiga falsafiy va
huquqiy yo’nalishlarda ta’rif-tavsif berishda bir xillikka erishilgani yo’q.
Sobiq Ittifoq davrida F.M.Rudinskiy va V.N.Savelevlar o’z tadqiqotlarida
axloqiy-falsafiy, siyosiy va huquqiy yo’nalishlari borligi to’g’risida yozishgan
edilar 1
. Bu masalalar muammolar sifatida vijdon erkinligiga oid nashr etilgan
deyarli barcha adabiyotlarda ta’kidlangan. Ammo bizning maqsadimiz bu
masalalarni echish emas, balki o’z tadqiqotimizni vijdon erkinligining tor
ma’nosi uning huquqiy yo’nalishiga qaratilganligini va bu haqdagi ta’limot
ishimizning huquqiy-g’oyaviy metodologik tomoyillaridan ekanligini
ko’rsatishdir. O’tgan asrda ba’zi tadqiqotchilar vijdon erkinligi huquqining
axloqiy mazmunini “har qanday ma’naviy kuchlarning, har qanday hayotiy
harakatning, har qanday oqilona tuzumning manbai”, deb hisobladilar. 2
1990
1
Qarang Rudinskiy F.M. Svoboda sovesti v SSSR: Konstitutsionno-pravovoy aspekt . G’G’ Voproso’
nauchnogo ateizma. –M.: «Politizdat», 1981. –Vo’p. 27. –S. 26.
2
Chicherin B.N. Filosofiya prava. –SPb, 1998. –S. 463.
2
Q arang: Svoboda sovesti i vozrojdenie gumanizma (krugl o’ y stol)G’G’ Jurn. «Kommunist» . 199 0, №3. –S.
69-80.
3
Q arang: Prava cheloveka. Uchebnik dlya vuzov. –M.: «Norma-Infra», 2001. –S. 271; Mariten J. Chelovek i gosu -
darstvo. –M.: «Ideya-Press», 2000. –S. 86; Batueva L.L. Svoboda sovesti i otnoshenie k kulturnomu naslediyu.
G’G’Svoboda sovesti. Sb. nauchno’x trudov –M.: «Sovetskaya Rossiya», 1987. –S. 38-54; Burya nova S.S.
Pravovo’e osnovaniya, suhnostno’e soderjaniya i garantii svobodo’ sovesti. G’G’ Jurn.Gosudarstvo i pravo, 2001.
№32. –S. 24; Avakyan S.A. Svoboda veroispovedaniya kak konstitutsionno-pravovoy institut. G’G’Vestnik MGU,
1999. Seriya 11. №1.
4
Mu h ammadiev N.E. Ichki ishlar idoralari xodimlarining kasb etikasi va estetik madaniyati. –T.: IIV Akademiyasi
nashriyoti, 1998. – B. 99. 32

yilda “ Kom m unist ” jurnalida vijdon erkinligining keng va tor ma’nolari
to’g’risida ham “ davra s uhbat i ” tashkil etildi. Unda E.L.Feynberg,
V.I.Garadja, Ksendz Alyulis, E.A.Arab-Ogli, V.S.Bibler va A.M.Yakovlevlar
vijdon erkinligini falsafiy-axloqiy kategoriya sifatida ilgari surdilar, uning tor
ma’nosi esa faqat din va ateizmga nisbatan olib qaraldi 1
. Ilmiy adabiyotda bir
qator tadqiqotchilar vijdon erkinligiga sub’ektiv huquq sifatida
qaramoqdalar 2
.
Etika fanida “vijdon erkinligi deganda, odatda kishining o’z xatti-
harakati, qilmishi, yurish-turishi uchun odamlar, jamoatchilik oldidagi
mas’uliyat tuyg’usi tushuniladi” 3
. Kishi aqli raso ekan, ruhiy kasal emas ekan,
jamiyatning tashvishlaridan, yaxshi yoki og’ir kunlardan ozod bo’lishi
mumkin emas. Inson hayotda o’zi uchun, yaqinlari uchun, o’z yurti uchun
mas’ullik tuyg’usini his qilib yashaydi. J.P.Sartr bu haqda shunday deydi: “…
o’z-o’zim uchun va hamma uchun va keyingi tanlab olgan insonning
muayyan obrazini yaratar ekanman ... men mas’ulman; o’zimga tanlab, men
umuman insonni tanlayman” 4
. Boshqacha aytganda, “men o’z hatti-harakatim
bilan nafaqat o’z taqdirimga va o’z-o’zimga, balki shu tarzda boshqa
kishilarga ta’sir etaman” 5
. A.Ibrohimov, X.Sultonov, N.Jo’raevlar tomonidan
tayyorlangan “Vatan tuyg’usi” nomli kitobda vijdon tushunchasiga
quyidagicha ta’rif-tavsif berilgan: “Vijdon – bu kishining kundalik faoliyati,
qilmishi, fe’l-atvori uchun oila, jamoat, jamiyat va Vatan oldida ma’naviy
mas’uliyat his etishidir. Shu yuksak axloqiy tushuncha shaxsni ijobiy hatti-
harakatlarga undab va shunga moyil qilib, o’z faoliyatiga o’zi baho berishga
olib keladi. Vijdonli kishi nohaq, adolatsiz ishlardan g’azabga keladi, bularga
5
Sartr J.P. Ekzistentsializm – eto gumanizm . G’G’Sumerki bogov. –M., 1998. –S. 324.
6
Shapovalov V.F. Osnovo’ filosofii. Ot klassiki k sovremennosti. –M: «Fair-press», 2004. –S. 542.
1
2
3
4
5
Shapovalov V.F. Osnovo’ filosofii. Ot klassiki k sovremennosti. –M: «Fair-press», 2004. –S. 542.
?
Ibr ohimov A. va boshqalar. Vatan tuyg’usi. –T: « O’zbekiston » , 1997. –B. 27-28.
?
Filosofiya prava: Uchebnik. –M.: « Izd-vo Eksmo » , 2006. –S. 396.
?
Ibrohimov A. va boshqalar. Vatan tuyg’usi. –T.: «O’zbekiston», 1997. –B.25. 33

qarshilik bildiradi; o’z faoliyatining yaxshi tomonlaridan qanoatlanib, xursand
bo’lsa, yomon tomonlaridan norozi bo’lib, ruhan eziladi, ya’ni vijdon azobiga
uchraydi”. 1
Demak, vijdon axloqiy kategoriya sifatida mas’uliyatni anglatadi.
Mas’uliyat esa falsa-fiy, axloqiy va huquqiy tushuncha sifatida “shaxsning
ijtimoiy muhitga bog’liqligini va individual xulqning normativ namunaga
muvofiqlik darajasini” 2
ifodalaydi. Kishining vijdoni, qo’yilgan burchlarni his
etish tuyg’usi, avvalo, har bir jamiyat, ya’ni tsivilizatsiyalarning negizi –
madaniy borlig’i, jumladan, muayyan bilimlar darajasiga, shaxsning voqelikni
tushunishi va unga bo’lgan e’tiqodiga bog’liqdir.
E’tiqod esa “o’z fikr va qarashlariga mahkam, sobitqadamlik bilan
ishonish va o’zgalarni ham o’zidek hisoblab, ularning lafziga samimiyat bi-
lan ishonishdir” 3
. E’tiqod kishi ongida chuqur o’rnashib qolgan, kishining
faoliyati uchun dasturilamal bo’lib xizmat qiladigan dunyoqarashdir. Demak,
yuqorida “vijdon”, “e’tiqod” va “mas’uliyat” tushunchalarining tahlilini
umumlashtirgan holda aytish mumkinki, vijdon falsafiy-axloqiy ma’noda
muayyan mustahkam o’rnashgan dunyoqarashga tayangan holda kishilarning
ongli munosabatlaridan kelib chiquvchi o’z-o’zini nazorat qilishi,
mas’uliyatni his qilishdir. Vijdon mas’uliyatni his etish va anglash ekan, u
erkinliksiz bo’lishi mumkin emas. Erkinlik vijdonning atributi hisoblanadi. U
erkinliksiz hech narsadir.
Vijdon erkinligiga diniy, xususan, islom manbalarida ham e’tibor
qaratilgan. Jumladan, muqaddas kitob Qur’oni karimning 73-”Muzzammil”
surasi 19-oyatida “Albatta, ushbu (oyatlar) bir eslatmadir. Bas, kim xoxlasa,
(u sabab) Parvardigori sari yo’l tutar ” , deyilgan 4
. Yoki oltinchi sura 108-
oyatni olaylik. Unda shunday yozilgan: “Allohdan o’zgaga sig’inadiganlar
1
2
3
4
Qur’oni karim. –T.: « Sharq » , 1992. –B. 439.
?
Qur’oni karim. –T.: « Sharq » , 1992 . -B. 91.
?
Berdyaev N.A. Filosofiya svobod o’. Smo’sl tvorchestva. –M.: «Pravda», 1989. –S. 194.
?
Qarang: Timofeev V.D. Chto takoe svoboda sovesti?G’G’Svoboda sovesti. –M.: « Sovetskaya Rossiya » ,
1987. –S. 14. 34

(butlari)ni so’kmangiz! Aks holda, ular haddan oshib, bilmasdan Allohni
so’kib yuboradilar. Shunga o’xshab har bir ummat ishini o’ziga chiroyli qilib
ko’rsatib qo’ydik” 1
. Ushbu oyatlar islomda ham diniy bag’rikenglik
mavjudligini ko’rsatadi. Muqaddas diniy kitoblarda vijdon erkinligi qalb amri
sifatida berilgan. Bu haqda N.A.Berdyaev “diniy erkinlik, vijdon erkinligi
huquq emas. ...Diniy hayotdagi erkinlik majburiyat, burchdan iborat. Inson
erkinlikning og’irligini olib yurishga majbur, o’zidan bu yukni uloqtirib
tashlash huquqiga ega emas”, 2
deb yozadi. Bizningcha, diniy - axloqiy
mentalitetimiz huquqiy ijodkorlikdan iborat faoliyatimiz uchun manba
bo’lishi kerak. O’tgan asrlarda dinning davlat mafkurasi darajasiga chiqishi,
inkvizitsiyaning yuzaga kelishi insonning dinga nisbatan munosabatini vijdon
erkinligi huquqi sifatida oydinlashtirishni taqozo etdi. 3
Demak, vijdon
erkinligi huquqi rasmiy ravishda hukmron dinga nisbatan shakllandi. Lekin
vijdon erkinligining huquqiy ma’nosi uning dunyoqarash, axloqiy mohiyatisiz
to’liq mazmun kasb etmaydi. Bu haqda I.Kantning vijdon erkinligining
genezisiga oid quyidagi fikrlarini keltirish o’rinlidir: “Garchi barcha
harakatlar baholashga muvofiq zaruriy bo’lsa-da, biroq bu harakatlarni
amalga oshirish uchun yana undaydigan asos talab qilinadi. Agar undaydigan
asos majburiylikdan o’zlashtirib olinsa, unda harakat zaruriyati huquqiylikdir,
agar undovchi asos ichki ezgu harakatdan o’zlashtirib olinsa, unda harakat
erkinligi – axloqiy etika ...e’tiqod falsafasidan iborat va shuning uchun u
amaliy falsafa, negaki e’tiqod bizning harakatlarimiz tamoyillarining
mohiyati; e’tiqod bizning harakatlarimizning undovchi asoslari bilan o’zaro
tutashganligining mohiyati” 4
. Buni fuqarolarning vijdon erkinligining
falsafiy-axloqiy va huquqiy mazmunlari o’rtasidagi umumiylik va farqlar
1
2
3
4
Kant I. Lektsii po etike. –M.: « Respublika » , 2000. –S. 87.
2
Filosofiya. Chast vtoraya: Osnovno’e problemo’ filosofii. –M.: «Yurist», 2003. –S. 213-214.
3
Kondrashov V.A., Chicherina E.A. Etika. Estetika. –Rostov na Donu: Izd-vo «Feniks», 1999. –S. 305.
4
Qarang: O’sha joyda. 35

sifatida e’tirof etish mumkin. Vijdon erkinligi huquqiyligi shaxs vijdon
erkinligining tashqi tazyiqqa nisbatan jihati va ifodasidir. Endi e’tiborni
“erkinlik” kategoriyasining ma’no-mazmuniga qarataylik. Erkinlik falsafada,
“birinchidan, anglangan zaruriyat (qonuniyat) va, ikkinchidan, bu bilish
natijalaridan amaliy foydalanish” 1
ma’nosida ishlatib kelindi. Shuning uchun
ham V.A.Kondrashov va E.A.Chicherinlar “Inson haqiqiy vijdon erkinligiga
o’zining qarshilikka qobiliyati, anovi yoki boshqa o’z-o’zini chetga olib
qochish oqibatida emas, balki ijobiy kuchlarning o’z individualligini
o’rnatish, o’z maqsadlari va intilishlarini tatbiq etishga erishish natijasida
erishadi. Shuning uchun jamiyatning hamma katta qismida iqtisodiy va
siyosiy erkinliklarni taqsimlash bilan, huquqiy tenglik va jamiyat tomonidan
huquq va erkinliklarning har bir inson uchun teng me’yorda e’tirof etilishi
bilan, bularning jamiyatda e’tirof etilishi bilan bog’liq faqat ijtimoiy
munosabatlarning real o’zgarishlarida ijtimoiy farovonlik haqiqatdan uning
xususiy rivojlanishi sharoitidan iboratligini insonning real his etishi
qobiliyatiga egaligi bilinib qoladi” 2
, deyishganida haqlidirlar. Lekin erkinlikni
real imkoniyatlar tizimi bilan qat’iy determinantlashtirish uni chegaralab
qo’yishga olib keladi 3
. Bunda real imkoniyatlar doirasidan tashqarida yuz
beradigan erkinliklarni ham hisobga olish lozim. Chunki insonda dunyoqarash
va atrof muhitga bog’liq holdagi erkinliklardan tashqari, ichki hissiyotlar
erkinliklari ham mavjud. Yuridik adabiyotlarda erkinlik huquqning jihati,
ma’nosi tarzida va ko’pincha inson huquqlari erkinliklarini ifodalovchi
pozitiv huquq ma’nosida ishlatilgan. Jumladan, V.S.Nersesyants shunday
yozadi: “Erkinlikning huquqiy shakli tenglik, yanada umumiylik va
erkinlikning rasmiy xarakterini namoyish qilib, huquqiy rasmiyatchilik,
yanada umumiylik, tenglik va erkinlikning ichki mohiyati va ma’nosi birligini
taqozo etadi va ifodalaydi” 4
. Xuddi shu muallif boshqa bir asarda rasmiy
1
2
3
4
Nersesyants V.S. Filosofiya prava. – M.: «NORMA-INFRA» , 1999-2003. –S. 22.36

erkinlikni rasmiy tenglikning komponenti ma’nosida tushungan: “Biz
ontologik planda (huquq nimadan iborat? degan savolga javob berishda),
huquqning rasmiy tenglikdan iboratligini, shu bilan birga bu rasmiy tenglik
abstrakt – yanada umumiy teng o’lchov, rasmiy erkinlik va adolatni o’z ichiga
qamrab olishini tasdiqlaymiz”. 1
Muallif xuddi shu joyda bu fikrga qarshi
fikrni ham bayon etgan: “Huquq forma (ijtimoiy munosabatlarning huquqiy
formasi) sifatida va ontologik planda tenglik, erkinlik va adolat - huquqning
bu formal tavsifi va xossalarining yig’indisidan iborat”. 2
Yuridik
adabiyotlarda erkinlikka berilgan bu tavsiflarda uning falsafiy va yuridik
ma’no-mazmunlari to’liq yoritilmagan. Huquqni biz, qachonki so’z pozitiv
huquq ustida ketsa, huquq formasi deymiz. Huquq barcha ijtimoiy
munosabatlarda, sub’ektlar va ob’ektlarda ichki-botiniy, ajratib bo’lmas
tomon va xossalardir. Huquq ob’ektiv hodisadir. Pozitiv huquq, ya’ni yuridik
normalar esa huquqqa nisbatan forma, shakldir. Yuqorida huquq munosabat
sifatida tenglik, erkinlik va adolat uning sifat tomonlari ekanligi ko’rsatilgan.
Ammo ularning joylashish tartibi noaniq berilgan. Huquq sub’ektining
birinchi tomoni - huquqiy l ayoqatlil ik sub’ektlarning mavjudlik holati
bo’yicha tengligini taqozo etadi. Huquq sub’ektining ikkinchi tomoni –
muomala layoqati funktsional holatda esa sub’ektlar o’rtasidagi
munosabatlarning adolatliligini taqozo etadi. Chunki kuchli va kuchsiz
shaxslar o’rtasida haqiqiy absolyut tenglik bo’lishi mumkin emas. Shuning
uchun huquq sub’ektlarining funktsional holatlari o’rtasidagi tengliklarning
rasmiylashishini keltirib chiqaradi. Adolat bu rasmiylashgan tenglik yoki
tenglikning to’ldirilishidir. Tenglik va rasmiylashgan tenglik – adolat
negizidagina sub’ektlarning o’z imkoniyat-lari doirasidagi erkinliklari kelib
chiqadi. Erkinlik ham nisbiydir. Demak, huquqning ob’ektiv munosabat
2
Problemo’ obhey teorii prava i gosudarstva . – M .: «NORMA-INFRA», 1999 . -S .195 .
3
Qarang: O’sha joyda.
1
2 37

sifatida komponentlari to’g’risida so’z ketganda, ularni quyidagi genetik
bog’lanishda talqin qilish, bizningcha, to’g’ridir: tenglik, adolat va erkinlik 1
.
Dennis Lloyd huquqiy erkinlikning ma’no-mazmunini “tenglik va
demokratiya”, “shartnoma erkinligi”, “mulk huquqi”, “birlashmalar erkin-
liklari”, “mehnat munosabatlari erkinliklari”, “qashshoqlanishdan ijti-moiy
himoya va yordam bo’lgan huquq”, “so’z va matbuot erkinligi”, “vijdon
erkinligi”, “shaxsiy erkinlik” va “qonun ustuvorligi” tushunchalari yorda-
mida pozitiv huquq doirasida tahlil qilgan, ammo ularning huquqiy-falsa-fiy
mohiyati yoritilmagan. 2
V.P.Malaxov erkinlikni “ochiqlik”, “tanlov va hatti-
harakatning kuchlanganligi”, “huquqning voqeiyligi”, “insonning o’z-o’zini
qadrlashi”, “huquqning o’z-o’zidan etarli darajadaligi” kabi ma’no-lar orqali
yoritishga harakat qilgan. Ammo u ham huquqiy erkinlikning komponentlari
tizimidagi o’rni va rolini aniqlay olmagan.
Demak, vijdon kishining jamiyat va o’zi oldidagi mas’uliyatini his
qilishi va anglashi ekan, bu his qilish va anglash esa uning e’tiqodi va e’tiqod
erkinligiga bog’liqdir. Mas’uliyat erkinligi e’tiqod erkinligidan kelib chiqadi.
Mas’uliyat erkinligi ayni paytda amaliy harakat erkinligi hamdir. Vijdon
erkinligi esa keng ma’noda, falsafiy-axloqiy yo’nalishda, birinchidan, e’tiqod
erkinligini o’z ichiga oladi. “E’tiqod erkinligi – kishi ongida chuqur o’rnashib
qolgan va amalga oshirilishi shaxsning kundalik ehtiyojiga aylangan intilishi,
hatti-harakatlar va dunyoqarashlar tizimi”. 3
Vijdon erkinligi, keng ma’noda,
ikkinchidan, mas’uliyat erkinligini, o’z-o’zini nazorat qilish, xatti-
harakatlarini boshqarishlarini ham o’z ichiga oladi. Umuman erkinlik
1
Qarang: Abduxoliqov S.O. Demokratiya va fuqarolik jamiyati dialektikasi. G’G’ ”Konstitutsiya va
fuqarolik jamiyati” mavzusidagi ilmiy-nazariy konferentsiya tezislari to’plami. 2006 yil 25 noyabr. –T.:
TDYuI, 2006. –B. 8-9.
2
Dennis Lloyd. Ideya prava (perevod s angliyskogo...) – M.: «YUGONA», 200 2. –S. 161-186 .
3
Malaxov V.P. Filosofiya prava. –M.: Akademicheskiy proekt; Ekaterinburg: «Delovaya kniga», 2002. –S.
169-183.
2
3
Mustaqillik: Izohli ilmiy-ommabop lug’at. -T.: «Sharq», 1998. –247-b.
2
Berdyaev N.A . Tsarstva duxa i tsarstva kesarya . – M ., 1995. -S .325.
3
Qarang: Filosofiya prava. –M.: « Eksmo » , 2006. -S.263-268.
4
Yuridik atamalar qomusiy lug’ati. –T.: «Sharq», 2003. -109-b. 38

to’g’risida rus faylasufi Nikolay Berdyaev quyidagicha yozgan edi:
“Erkinlikni tanlov sifatida belgilash hozircha erkinlikni rasmiy belgilashdir.
Bu erkinlikning bor-yo’g’i momentlaridandir. Haqiqiy erkinlik, qachonki
inson tanlashi kerak bo’lganida emas, qachonki tanlovni amalga oshirganida
namoyon bo’ladi. Shunda biz erkinlikni yangicha belgilashga, real erkinlikka
kelamiz. Erkinlik insonning ichki ijodiy energiyasidir. Inson erkinlik orqali
olam va jamiyatning, hayotning yangi formalarini ijod qilishni boshlaydi”. 1
Bir guruh olimlar ushbu fikrdan kelib chiqib, erkinlikni shartli ravishda
“ichki” va “tashqi” erkinliklarga bo’lishadi. 2
Biz ham ushbu fikrga
qo’shilamiz, vijdon erkinligi, avvalo, kishi ichki dunyosining erkinligidir.
Vijdon erkinligi, tor ma’noda, hukmron din yoki dahriylikka nisbatan,
ularning tashqi tazyiqiga nisbatan tushuniladi. “Vijdon erkinligi insonning
xohlagan diniga e’tiqod qilish yoki qilmaslik huquqini” ta’kidlovchi
BMTning Bosh Assambleyasi tomonidan 1981 yil 25 noyabrda qabul qilingan
35-55-son Rezolyutsiyasida qayd qilingan insonning asosiy huquqlaridan
biridir. Mazkur huquq O’zR Konstitutsiyasining 31-moddasida qayd qilingan
va 1998 yil 1 mayda yangi tahrirda e’lon qilingan “Vijdon erkinligi va diniy
tashkilotlar to’g’risida”gi qonun bilan tartibga solinadi 3
. Vijdon erkinligi,
avvalo, axloqiy burch, so’ngra hukmron mafkuraga nisbatan talab, keyingi
davrlarda xususan hukmron dinga, inkvizitsiyaga nisbatan huquq sifatida
shakllandi. Vijdon erkinligi yurispruden-tsiyada bir qancha yo’nalish l arda
o’rganilmoqda. Jumladan, vijdon erkinligi konstitutsion huquqiy yo’nalishda
O’zR Konstitutsiyasining 31-moddasida quyidagicha o’z ifodasini topgan:
“Hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan diniga
e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy
qarashlarni majburiy singdirishga yo’l qo’yilmaydi.” 4
Demak, vijdon
erkinligining huquqiy mazmunida tenglik va falsafiy-axloqiy mazmunida esa
1
2
3
4
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi. –T.: « O’zbekiston » , 2003. – B. 8.39

burch asosiy o’rin egallaydi. Shuning uchun ham I.Kant bu haqda
quyidagicha yozgan edi: “Huquq vakolatlar yoki majburiylikdan kelib
chiqadigan hatti-harakatlar zarurligini ko’rsatib beradi. Etika esa insonning
majburiyligidan emas, ichki majburiyatlar, boshqa kishilar huquqlaridan kelib
chiqadigan hatti-harakatlar zarurligini ko’rsatib beradi.
Boshqa kishilarning huquqlaridan kelib chiqadigan, barcha harakatlar
va burchlar, boshqalarga munosabati bo’yicha burchlar (ular - Q.F.) ichida
eng yuqorisi hisoblanadi” 1
. Jamiyat kishilar manfaatlari negizida yuz
beradigan, ular o’rtasidagi ijtimoiy aloqadorliklar majmuidan iborat ekan, bu
ijtimoiy aloqadorliklar har bir kishiga nisbatan muayyan majburiyatlarni
yuzaga keltiradi. Majburiyat – ularning bajarilishi zarur bo’lgan, manfaatlar
taqozo qiladigan vazifalardir. Xuddi shunday holat – kishiga yuklangan
majburiyat – burch hisoblanadi. Lekin burchning bajarili-shi ko’p darajada
kishining e’tiqodi va mas’uliyatlarni his etishiga bog’liq. V.D.Timofeev
ushbu holatlarni hisobga olgan holda, vijdon erkinligiga quyidagicha keng
ta’rif – falsafiy tavsif bergan: “... vijdon erkinligi falsafiy kategoriyasini
insonning o’z e’tiqodiga muvofiq harakat qilish qobiliyati va imkoniyati
sifatida tushunish mumkin... Tom ma’nodagi vijdon erkinligi inson
vijdonining ham tashqi, ham ichki bosim shakllaridan ozod bo’lishini
bildiradi. Shunga muvofiq, vijdonning ozod bo’lishi - insonning uning
e’tiqodiga zid hatti-harakatlarning yanglishishlarga olib boradigan
buzilishlardan ozod bo’lishlaridan iborat ikki komponentdan tuzilgan. Inson
vijdoni, qachonki u o’z ishlari va ijtimoiy manfaatlarda qaror qabul qilsa va
bilimlari bilan harakat qilsa, to’la ma’noda erkin bo’lishi mumkin...
Vijdon erkinligining siyosiy (yuridik) talabi burjua-demokratik talabdir
va faqat fuqarolarning tashqi majburlovlarini bartaraf etishni bildiradi” 2
.
1
Kant I. Lektsii po etike. –M.: «Respublika», 2000. –S. 131.
2
Timofeev V.D. Chto takoe svoboda sovesti?G’G’Svoboda sovesti. –M.: «Sovetskaya Rossiya», 1987. –S.
12, 24. 40

Fuqarolarning vijdon erkinligining falsafiy-axloqiy va huquqiy
mazmunlari o’rtasidagi tafovut va birliklari bo’yicha quyidagi xulosalarga
kelish mumkin:
1. Ilmiy adabiyotlarda vijdon erkinligiga falsafiy va huquqiy
yo’nalishlarda ta’rif-tavsif berishda hanuzgacha bir xillikka erishilgani yo’q.
Jamiyat asosi – madaniy borliq negizida yuzaga keladigan ijtimoiy
aloqadorliklar har bir kishiga umumiy va muayyan majburiyat, burch va
mas’uliyatlar yuklaydi.
Mas’uliyat erkinligi e’tiqod erkinligidan kelib chiqib, vijdon erkinligi
esa, keng ma’no – falsafiy-axloqiy aspektda, birinchidan, asosan kishining
ichki dunyosi bilan bog’liq e’tiqod erkinligini, ikkinchidan, mas’uliyat
erkinligini, o’z-o’zini nazorat qilish, xatti-harakatlarni boshqarishlarni o’z
ichiga oladi.
2. Huquq sub’ektlar o’rtasidagi asosiy bo’g’inlardir. Agar tenglik,
adolat va erkinlik ijtimoiy munosabatlari o’zlarining kafolatlanishini taqozo
etsa, bunday munosabatlarga huquq deyiladi. Kafolatlash esa “hokimiyat”lar
orqali amalga oshadi. Huquq sub’ektlarining birinchi tomoni – huquq
layoqatidan tenglik, ikkinchi tomoni – muomala layoqatidan adolat
munosabatlari kelib chiqadi. Adolat tenglikning to’ldirilishi va rasmiy-
lashishidir. Shu asosda huquqning uchinchi sifat belgisi – erkinlik yuzaga
keladi. Erkinlik, huquqiy ma’noda, sub’ektning tenglik va adolat negizida
faoliyat yuritishi, o’z huquqlaridan foydalanishidir. Shuning uchun ham
vijdon erkinligi, tor ma’noda, hukmron din yoki dahriylikka nisbatan,
ularning tashqi tazyiqiga nisbatan tushuniladi.
3. Kishi vijdonining erkin bo’lishi uning buzilgan g’oyalardan ozod
bo’lishini taqozo etadi. Vijdon erkinligining falsafiy-axloqiy va huquqiy
mazmunlari o’rtasidagi tafovut va birliklarni bilish ular tuzilishidagi
ma’suliyat – burch va tengliklarning o’zaro nisbatini oydinlashtirishni taqozo
etadi. 41

XULOSA
1. Ilmiy adabiyotlarda vijdon erkinligiga falsafiy va huquqiy
yo’nalishlarda ta’rif-tavsif berishda hanuzgacha bir xillikka erishilgani yo’q.
2. Huquq subektlar o’rtasidagi munosabatlarda asosiy bo’g’inlardir.
Agar tenglik, adolat va erkinlik ijtimoiy munosabatlari o’zlarining
kafolatlanishini taqozo etsa, bunday munosabatlarga huquq deyiladi. Huquq
sub’ektlarining huquq layoqatidan tenglik, muomala layoqatidan adolat
munosabatlari va shu asosda huquqning uchinchi sifat belgisi – erkinlik
yuzaga keladi. Erkinlik, huquqiy ma’noda, subektning tenglik va adolat
negizida faoliyat yuritishi, o’z huquqlaridan foydalanishidir. Shuning uchun 42

ham, vijdon erkinligi, tor ma’noda, hukmron din yoki dahriylikka nisbatan,
ularning tashqi tazyiqiga nisbatan tushuniladi.
4. Har qanday huquq va huquqbuzarliklarni bilishning falsafiy va
nofalsafiy metodologik darajalari mavjud. Bunda falsafiy metodologiya
nofalsafiy metodologiya uchun manba va dunyoqarash vazifasini o’taydi.
Metodologiya har qanday tadqiqot uchun tramplin vazifasini o’tar ekan, uning
o’q ildizini voqelikni muayyan tushunish tashkil etadi. Sovet
yurisprudensiyasining metodologik asosini tarix, jumladan , huquqni dialektik
materialistik tushunish tashkil e tgan e di. Holbuki, fuqarolarning vijdon
erkinligi huquqi madaniy hodisa bo’lib, uning bevosita negizini iqtisodiy
madaniyat, jumladan, iqtisodiy munosabatlar emas, balki diniy madaniyat
tashkil etadi. Shuningdek, vijdon erkinligi huquqi obektiv munosabat bo’lib,
ustqurma emas, balki “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to’g’risida”gi
qonun diniy ehtiyoj va shu asosda yuzaga keladigan munosabatlarga nisbatan
ustqurmadir. Vijdon erkinligi huquqi huquqiy madaniyatning tomonidir.
Huquqiy madaniyat esa jamiyat asosi – madaniy borliqning tomoni, tarkibiy
qismidir. Vijdon erkinligi huquqining manbai – diniy madaniyat ma’naviy
madaniyatning tomonidir. Ma’naviy madaniyat esa jamiyat asosi – madaniy
borliqning tarkibiy qismi va tomonidir. Demak, barcha ijtimoiy hodisalar,
jumladan, vijdon erkinligi huquqini faqat va bevosita iqtisodiy
munosabatlardan izlayverish bir tomonlama fikrlashga olib boradi.
O’zbekistonda mustaqillik davrida vijdon erkinligiga oid
huquqbuzarliklar, jumladan, jinoyatlar tahliliy tadqiq qilinib, quyidagicha
turkumlashtirildi:
1. O’zbekistonda mustaqillik davrida diniy hayot sohasida jamiyatning
sosial soha si bilan bog’liq holda ro’yxatdan o’tmagan, norasmiy mullalarning
faoliyat yuritishlari, diniy taassublar zamirida badanga shikast etkazish yoki
odam o’ldirish va diniy mansubligiga qarab bir guruh kishilarning o’ldirib
yuborilishi kabi huquqbuzarliklar, jumladan, jinoyatlar sodir etilgan. 43

2. O’zbekistonda mustaqillik yillarida diniy hayot sohasida jamiyatning
ma’naviy hayoti bilan bog’liq holda ruxsatsiz diniy varaqa, adabiyotlarning
chop etilishi va tarqatilishi, ijozatsiz diniy ta’limdan saboq berilishi va
ijozatsiz ko’chama-ko’cha, uyma-uy yurib diniy targ’ibot, jumladan,
missionerlik faoliyati bilan shug’ullanish kabi huquqbuzarliklar, jumladan,
jinoyatlar yuz berdi.
3. O’zbekistonda mustaqillik yillarida diniy hayot sohasida jamiyatning
moddiy hayoti bilan bog’liq holda ijozatsiz ibodat binolarining qurilishi va
erlarning o’zlashtirilishi, diniy ibodatlar uchun zaruriy buyumlarni soliqdan
yashirgan holda tayyorlashlar, ibodatxona binolari uchun qurilish
materiallarini o’zlashtirish, gaz va elektr energiyasi hisob-kitoblarini
yashirish, masjidlarga dindorlar tomonidan xayriya qilingan buyum va
pullarni o’zlashtirish kabi ko’rinishlardagi huquqbuzarliklar, jumladan, jinoiy
ishlar yuz berdi.
4. O’zbekistonda mustaqillik yillarida diniy hayot sohasida jamiyatning
siyosiy hayot sohasi bilan bog’liq holda diniy jamoalar va ular
faoliyatlarining norasmiy mavjud bo’lishi, diniy jamoalar va ular
faoliyatlarida qatnashishga undashlar, fuqarolarning jamoat joylarida ibodat
liboslarida yurishlari, diniy yig’ilish, miting, namoyishlar uyushtirish va
ularni o’tkazish tartibini buzishlar, diniy ekstremistik va boshqa taqiqlangan
tashkilotlar tuzish, ularga a’zo bo’lish, ular faoliyatida ishtirok etish,
jumladan, odam o’ldirish, diniy ekstremizm bilan yo’g’rilgan materiallarni
tayyorlash, tarqatish va kontrabanda qilish kabi ko’rinishlardagi
huquqbuzarliklar, jumladan, jinoyatlar yuz berdi.
Malakaviy tadqiqot ishida yoshlar o’rtasida fuqarolarning vijdon
erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklarning oldini olishning quyidagi ilmiy
asoslangan choralari va yo’llari ko’rsatildi:
1. Inson va uning ehtiyojlari bilan yaratuvchilik faoliyati natijalarining
o’zlashtirilishi madaniy borliqning bir-birlarini taqozo etuvchi ikki qutblari 44

bo’lib, ularning bir-birlariga muvofiq kelishlari madaniy borliq, va, umuman,
jamiyatning normal, evolyutsion madaniyatli taraqqiyotini keltirib chiqaradi.
Xuddi shu muvofiqlik, jamiyatning normal rivojlanishi fuqarolarning vijdon
erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklarning oldini olishning eng asosiy va
umumiy hamda obektiv yo’lidir.
2. Diniy hayot o’z substansional rivojlanishi qonuniyatlariga ega ekan,
diniy ijodkorlik natijalari (diniy norma va boshqalar)ning ijtimoiy, moddiy,
ma’naviy, siyosiy va huquqiy sohalarda amalga oshirilishi dindorlarning diniy
ehtiyojlariga mos kelishi lozim. Bu substantsional jarayon fuqarolarning
vijdon erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklarning oldini olishning ikkinchi
asosiy yo’li va omilidir.
3. Mamlakatimizning barcha sohalarini aks ettiruvchi qonun va
qonunosti aktlarining huquqqa mos kelishi, ya’ni huquqiy shaklning huquqiy
mazmunga mos kelishi fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid
huquqbuzarliklar ning oldini olishning navbatdagi uchinchi yo’li hisoblanadi.
4 . Umumiy manfaat tarmoq manfaatlar ustidan ustuvorlik q i ladi.
Shuning uchun ham tarmoq huquq normalari, qonunosti aktlari
Konstitu ts iyaga zid kelmasligi kerak. Bu fuqarolarning vijdon erkinligini
buzishga oid huquqbuzarliklarning oldini olishning to’rtinchi, legistik yo’li
hisoblanadi.
5. Fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklarning
oldini olishning beshinchi yo’li xo’jalik hayotining asosi – xo’jalik
madaniyatining substantsional doiraviy aylanishida yuz beradigan nizolar,
xususan, xo’jalik subektlari ehtiyojlari va ishlab chiqarish natijalarining
o’zlashtirilishi, xususan, taqsimot o’rtasidagi nizo va muammolarni va
ularning diniy xo’jalik hayoti sohasidagi namoyon bo’lishini bartaraf etishdir.
6. Siyosiy hayotning asosi – siyosiy madaniyatning substantsional
doiraviy aylanish qonunidagi nomuvofiqlik, siyosiy ehtiyoj va uning
qondirilishi, ya’ni siyosiy norma, vositalardan foydalanish o’rtasidagi 45

muammo, nizolarni, boshqacha ifodalaganda, davlat darajasidagi
boshqarishdagi suiiste’molchiliklar, hokimiyat talashishlar, korrupsiyani
bartaraf etishlar ham mamlakatimizda fuqarolarning vijdon erkinligini
buzishga oid huquqbuzarliklarning oldini olishning oltinchi yo’li hisoblanadi.
7. Ma’naviy hayot va uning tarmoqlari – diniy, axloqiy va estetik
hayotlarning substantsional doiraviy aylanishi qonunlariga xos muammo,
jumladan, nizolarni bartaraf etish mamlakatimizdagi huquqbuzarliklarning
oldini olishning navbatdagi yo’llaridir. Axloqiy hayotning o’zagi – axloqiy
madaniyatning doiraviy aylanishi qonuniyatidagi nomuvofiqliklar, nizolar,
axloqsizliklar, ushbu axloqsizliklarga nisbatan shakllangan noroziliklarni
bartaraf etish ham, nafosatda mutanosibliklarga erishish ham mamlakatimizda
fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklarning oldini
olishning ettinchi yo’li hisoblanadi.
8. Ilmiy hayotning substantsional doiraviy aylanishiga xos nizolarni
boshqarish va ta’lim-tarbiya tizimi muammolarini hal qilish va unda huquqiy
tarbiyani kuchaytirish ham, OAV tizimida iymonli insonni tarbiyalashga va
fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklarni fosh etishga
mo’ljallangan ko’rsatuv, eshittirish va nashr ishlarini kuchaytirish ham
mamlakatimizda huquqbuzarliklarning oldini olishning sakkizinchi yo’lidir.
9. Ilmiy hayot va ta’lim-tarbiya tizimi sohasida muayyan tushunishga
asoslangan falsafiy, siyosiy, huquqiy, axloqiy, estetik mafkuralarning bir
butunligi – umumiyliklariga erishish lozim. Diniy qadriyatlar negizida imonli
avlodni tarbiyalashda dinshunoslik fanlarini, mamlakatimizda diniy e’tiqodiga
ko’ra ko’pchilik musulmonlar bo’lgani uchun, asosan Islom universitetini
tugatgan oliy ma’lumotga ega mutaxassislar o’qitishlari muhim ahamiyatga
ega.
10. Demokratik fuqarolik jamiyatida kishilar, jismoniy va yuridik
shaxslarning huquqlarini ta’minlash asosiy masalaga aylanadi. Mazkur
jarayon huquqiy tarbiyani kuchaytirishni va huquq-tartibot organlari 46

xodimlarining jonbozlik ko’rsatishlarini taqozo etadi.
11. Fuqarolarning vijdon erkinligini buzishga oid huquqbuzarliklarning
oldini olishning omil va vositalari tizimida oila, ta’lim-tarbiya va oilaviy
axborot vositalarining o’rni va roli alohida ahamiyatga ega. Huquq-tartibot
organlari huquqbuzarliklarning oldini olishda nazoratni kuchaytirishlari, diniy
sohaning maxsus bilimdon kadrlari, ekspertlarini tayyorlash lozim.
12. Mahalla qo’mitalari, tuman va viloyat hokimiyatlarining tegishli
bo’lim va mutassadi xodimlari o’z vakolatlari darajasida masjiddagi
jarayonlar, masalan, gaz va elektr energiyasi hisob-kitoblarini o’z vaqtida
nazorat qilishlari va ogoh bo’lishlari lozim. Bu borada ularning
“xotirjamliklari”ga barham berish zarur. Mahalla qo’mitalarida ichki ishlar
noziri tomonidan huquqbuzarliklarning alohida hisobini yuritish foydali, deb
hisoblaymiz.
FOYDALANILGAN ADABI Yo TLAR RO’YXATI
I. Rahbariy adabiyotlar :
1. Karimov I.A. O’zbekistonning o’z istiqlol va taraqqiyot yo’li. –T.:
“O’zbekiston”, 1992. –B.10.
2. Karimov I.A. E’tiqodda ham, hayotda ham halol bo’laylik. G’G’Istiqlol
va ma’naviyat. –T.: “O’zbekiston”, 1994. –B.73-75.
3. Karimov I.A. O’zbekiston XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid,
bar-qarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. – T.: “O’zbekiston”, 1997.
– B.41. 47

4. Karimov I.A. Jamiyatimiz mafkurasi xalqni – xalq, millatni – millat
qilishga xizmat etsin. – T.: “O’zbekiston”, 1998. - 30 b.
5. Karimov I.A. Hushyorlikka da’vat: O’zbekiston Milliy axborot agentligi
muxbirining savollariga javoblar. – T.: “O’zbekiston”, 2000. –31 b.
6. Karimov I.A. Olloh qalbimizda, yuragimizda. . – T.: “O’zbekiston”, 2000.
–32 b.
7. Karimov I.A. Milliy istiqlol mafkurasi – xalq e’tiqodi va buyuk kelajakka
ishonchdir. – T.: “O’zbekiston”, 2000. –31 b.
8. Karimov I.A. Donishmand xalqimizning mustaqil irodasiga ishonaman.
G’G’ “Fidokor” gazetasi. -2000. -8 iyul soni. –B.1.
9. Karimov I.A. Vatanimizning tinchligi va xavfsizligi o’z kuch-
qudratimizga, xalqimizning hamjihatligi va bukilmas irodasiga bog’liq. –
T.: “O’zbekiston”, 2004. – 32 b.
10. Karimov I.A. Inson, uning huquq va erkinliklari hamda manfaatlari – eng
oliy qadriyat. – T.: “O’zbekiston”, 2005. – 48 b.
11. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. – T.: “Ma’naviyat”,
2008. –174 b.
II. Normativ-me’yoriy hujjatlar :
1. O’zbekiston Respublikasi ning Konstitutsiyasi.–T.: “ O’zbekiston ” , 2003. –
B. 8 .
2. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari. To’plam, №5. –T., 2000.
– B. 104.
3. O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi. T.: “ O’zbekiston ”, 200 1 . – B.
8.
III. Maxsus adabiyotlar:
1. A.Temur. Amir Temur o’gitlari. – T.: “ Navr o’ z ”. 1992. – B. 36.48

2. Abdura h monov F. Mustaqillik va milliy manfaatlar –T.: “Fan”, 1994 .
3. Abdusamedov A.I. Sotsial taraqqiyot va islom. – T.: “O’zbekiston”,
1984 .
4. Abdux o li q ov S. Vijdon erkinligi: metodologiya muammolari. – T.:
“Fan”, 1997. -302 b.
5. Avtorxonov A. Kreml saltanati. –T.: “Cho’lpon”, 1993. -80 b.
6. Antonyan Yu.M. Terrorizm: kriminologicheskie i sotsialno-pravovo’e
issledovaniya. –M., 1998. -306 s.
7. Bag’rikenglik – barqarorlik va taraqqiyot omili. –T.: Toshkent Islom
Universiteti, 2007. -124 b.
8. Berdyaev N.A. Filosofiya svobod o’. Smo’sl tvorchestva. –M.: “Pravda”,
1989. –S. 194.
9. Boboev H. Amir Temur va uning qarashlari –T.: “ O’zbekiston ”, 1992 .–B.
3.
10. Gegel G.V. Nauka logiki. T.2. –M., 1972. –S. 65.
11. Diniy bag’rikenglik va mutaasiblik. –T.: Toshkent Islom Universiteti,
2007. -132 b.
12. Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurashning ma’naviy-ma’rifiy
asoslari. – T.: “Toshkent islom universiteti” nashriyot-matbaa
birlashmasi, 2008. – 246 b.
13. Diniy-ekstremistik oqimlarga mansub bo’lgan ayrim shaxslar anketalari.
–T., 2002. 12,6 b.t.
14. Jalolov A. Mustaqillik mas’uliyati. – T.: “O’zbekiston”. 1996 . - 256 b.
15. Jarinov K.V. Terrorizm i terroristo’. –M.: “Xarvest”, 1999. – 601 s.
16. Ibrohimov A. va boshqalar. Vatan tuyg’usi.–T: “O’zbekiston”, 1997. –B.
25, 27-28.
17. Islom: bag’rikenglik va mutaassiblik . T.: “ O’zbekiston ”, 1998 . – 128 b.
18. Karimov I. Imon va islom. –T.: “Fan”, 1991. - 170 b.
19. Karimov I.K. Ma’naviyat, falsafa va hayot. – T.: “Fan”, 2001. – 214 b. 49

20. Klochkov V.N. Borba s narusheniyami zakonodatelstva o religiozno’x
kultax. – M .: “Yuridicheskaya litera tura”, 1967 . – 239 s.
21. Marks K. Gegelcha huquq filosofiyasining tanqidiga doir. Muqaddima.
G’G’Marks K., Engels F., Lenin V.I. Din to’g’risida. –T.:
“O’zbekistgon”, 1981. –B.11.
22. Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. – T.:
“O’zbekiston”, 2000. – 80 b.
23. Mirzaev T. Diniy ekstremizm va terrorizm bilan bog’liq bo’gan jino-
yatlarni tergov qilishning ayrim jihatlari va ushbu jinoyat ishla-rining
o’ziga xos xususiyatlari – T.: “Yangi asr avlodi”, 2000. -27 b.
24. Pozno’shev S.V. Religiozno’e prestupleniya s tochki zreniya religioz noy
svobodo’. K reforme nashego zakonodatelstva o religiozno’x pre stup-
leniyax. –M.: Imperatorskiy Moskovskiy Universtitet. 1906. –S. 116-
117, 177.
25. Po’latov H. Sizni yaxshi ko’rar edim, odamlar. –T.: “ Fan ”, 1994. – 140
b.
26. Rajabova M. Diniy ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash
muammolari. –T.: “ O’zbekiston ”, 2003. – 400 b.
27. Rahmonqulov H.R. Fuqarolik: huquqlar, erkinliklar, burchlar. – T.:
“O’zbekiston”, 1991. – 88 b.
28. Rustamboev M.X., Abduxoli q ov S.O. Huquq metodologiyasi: huquqni
falsafiy tushunish bo’yicha izlanishlar (siyosiy va huquqiy ta’limotlar
tarixi, jinoyat huquqi fanlari va vijdon erkinligi huquqi asosida). 1 -2-
kitoblar. – T.: TDYuI nashriyoti, 2005.
29. Saidov A.X., Yunusova O.T. O’zbekiston Respublikasining “Vijdon
erkinligi va diniy tashkilotlar to’g’risida” gi qonuniga sharhlar.- T.:
“Adolat”, 1993. – 84 b.
30. Forobiy Abu Nasr. Fozil odamlar shahri. -T.: “Meros”. 1993. -223 b.
31. Yakubov O. Qashqirlar galasi: Terrorning qonli izi: Siyosiy detektiv. –
T.: “ Ijod dunyosi ”, 2000. –B. 39-40. 50

32. Yaxshilikov J. Dialektika uskoreniya sotsialno-ekonomicheskogo i du-
xovnogo progressa pri sotsializme. –M.: “Vo’sshaya shkola”, 1989. –S.
12.
33. O’zbekiston: dinlararo hamjihatlik – tinchlik garovi. – T.: JIDU, 2005. –
486 b.
34. Qilichev F. Zulmatdan sadolar: (Sud ocherklari - turkumidan). -T.:
“ Adolat ”, 1994. -59 b.
35. Qodirov R.X. Diniy ekstremizm va terrorizm bilan bog’liq jinoyatlarni
tergov qilishning ayrim xususiyatlari. (Amaliy qo’llanma) – T.:
“ O’qituvchi ”, 2000.
36. Qur’oni karim. – T. : “ Cho’lpon ”, 1992. – B. 31 , 439 .
37. Hakimov E. Qonun va din. –T.: “ Bilim ”, 1990. – 40 b.
38. Hidoya: kommentarii musulmanskogo prava. (Pod. red. dok. yurid.
nauk. prof. A.X.Saidova) – T.: “Uzbekistan”, 1994. - 480 s.
IV. Maqolalar:
1. Abdusam ed ov A.I. Filosofiya rel i gii i svobodomo’sliya. Ob’ekt is -
sledovaniya. G’G’ O’zbekiston mustaqilligi va falsafa. – T. :
“Universitet”, 1995 . –B.167-168.
2. Buryanova S.A. Pravovo’e osnovaniya, suhnostno’e soderjaniya i ga -
rantii svobodo’ sovesti. G’G’ Jur. “Gosudarstvo i pravo”, 2001. №32.
–S. 22-24 .
3. Jo’raev T. Ko’pfikrlilik oliy ne’matdir. G’G’ Sharqona bosiqlik siri. –
T.: “O’zbekiston”, 1994. –B.81-84.
4. Karimov B. Millatlararo va konfessiyalararo munosabatlarni muvo-
fiqlashtirishda milliy g’oyaning o’rni. G’G’ Mustaqil O’zbekiston:
falsafa fanlarining dolzarb muammolari. t. VII. – T.: O’zR FA Falsafa
va Huquq instituti, 2000. –B. 44-47.
5. Mirsaf oe v S. Vijdon erkinligi – musta q illik sharofati. G’G’ “ Xayot va
konun ” jurnali . -1998. - №11. -5 b.
6. Potanin S.V. Nekotoro’e aspekto’ vzaimootnosheniy gosudarstva i 51

religii zarubejom. G’G’Jurn. “Rossiyskoe pravo”. 2001. -№ 24. –S.
111.
7. Svoboda sovesti i vozrojdenie gumanizma (“krugl o’y stol ” ). G’G’Jurn.
“Kommunist”, 1990. -№3. –S. 71.
8. Timofeev V.D. Chto takoe svoboda sovesti? G’G’Svoboda sovesti.
(Sbornik nauchno’x trudov) –M.: “ Sovetskaya Rossiya ” , 1987. –S.
12, 14 , 24 .
9. Sharapov Sh., Abduxoliqov S. Mafkura: dialektik madaniy
yondashuvG’G’ Sharqona bosiqlik siri.- T.: “O’zbekiston”, 1994. –
B.17-23.
V. Arxiv matereallari:
1. Sudebnoe opredelenie №233 narodnogo suda goroda Tashkenta
UzSSR, 20 maya 1982 goda.
2. O’zR MD A , 2282-fond, 1-ro’yxat, 91- yig’ma jild , 88-89-b.
3. O’zR M DA, 58-fond, 2-ro’yxat, 1423-yig’ma jild, 65-66-varaqlar.
4. O’zR M DA, 58-fond, 2-ro’yxat, 1 879 -yig’ma jild, 6 4 -varaq.
VI. Avtoreferatlar
1. Abdullaev S. O’zbekistonda e’tiqod erkinligi va islom. Fal. fan. nom .
...diss. avtoreferati, - T., 2002. -25 b.
2. Abduxoliqov S. O. O’zbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon
erkinligi huquqining metodologik muammolari. Fal.fan.dokt. ...diss.
avtoreferati. - T., 2002. –45 b.
3. Yovqochev Sh.A.. Politizatsiya religii i problemo’ rel i gioznogo
ekstremizma . Avtoref. d iss. …kand. polit. nauk. – T. , 1993. -38 s.
4. Juzjoniy A.Sh. Razvitie shariata v Afganistane. Avtoref. diss. …kand.
yurid. nauk. – T.: 1997. -S .25.
5. Karimov Ibrohim. Filosofskiy analiz gnoseologicheskix, psixologicheskix
i sotsiologicheskix osobennostey fenomena vero’. Avtoref. diss. …52

dokt.filos. nauk. – T.: 1993. - 43 b.
6. Karomatov G’.S. Islom fundamentalizm va uning ijtimoiy siyosiy
mohiyati. Fal. fan.nom. .. . d iss. avtoreferati. - T. , 1999. - 21 b .
7. Muxametzanova R.M. Politika sovremennogo rossiyskogo gosudarstva v
sfere svobod o’ sovesti: protsess formirovaniya novoy modeli. Diss. …
kand.polit.nauk: –Ufa, 2004. -181 s.
8. Muhabbatov M. Sotsialno-politicheskie faktoro’ obrazovaniya religiozno-
politicheskoy organizatsii “ H izb ut - ta h rir” i eyo reaktsionnaya suhnost (po
materialam Tadjikistana), Diss. …kand . polit. nauk. – Dushanbe, 2004. -
174 s.
9. Nogaev B.A. Religiozno’e organizatsii kak yuridicheskie litsa. Avtoref.
diss. ... kand. yurid. nauk. – T. , 2000. – 26 s.
10. Rahmonov F.O’zbekiston davlat barpo etishda vijdon erkinligining
kafolatlanishi. Fals.fan.nom. ...diss.avtoreferati. –T., 1993.– 18 b.
11. Husniddinov Z.M. O’zbekistonda diniy bag’rikenglikni mustahkam-lash
omillari va muammolari. Fal. fan. nom. …diss. avtoreferati, - T., 2001. -20
b.
12. Yunusova A.T. Razvitie gosudarstvennogo - pravovogo regulirovaniya
svobo do’ sovesto’. Avtoref. Diss. . .. kand. yurid. nauk. – T. , 1995. -S .20.53

Yoshlar o‘rtasida vijdon erkinligiga oid huquq buzarliklarni oldini olishda oilaning o‘rni

Купить