Yuridik shaxslar haqida - Юриспруденция - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	137.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Юриспруденция

Yuridik shaxslar haqida

Купить

Reja:
1.Fuqarolik huquqida yuridik shaxs tushunchasi va belgilari
2.Yuridik shaxsning huquq layoqati va muomala layoqati
3.Yuridik shaxslarning vujudga kelish va bekor bo`lish tartibi
4.Yuridik shaxslarning turlari
5. Davlat korxonalari – yuridik shaxs sifatida
1

Fuqarolik huquqida yuridik shaxs tushunchasi va belgilari
Fuqarolik huquqining mustaqil subyektlari sifatida fuqarolik-huquqiy
munosabatlarda qatnashish va shu munosabat bilan muayyan huquq va
majburiyatlarga ega bo`lishi layoqati nafaqat fuqarolarga, balki yuridik shaxslarga
ham beriladi.
O`zbekistonda yuridik shaxslar faoliyatini tartibga soluvchi qonunlarning butun bir
turkumi vujudga keltirilgan. Kooperatsiya, Fermer xo`jaligi, Siyosiy partiyalar,
Banklar va bank faoliyati to`g`risida, Notariat, Aksiyadorlik jamiyatlari va
aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish, Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar,
Nodavlat notijorat tashkilotlar, Birja va birja faoliyati to`g`risidagi qonunlar shular
jumlasidandir. Ularning har birida turli xo`jalik yuritish shakliga ega bo`lgan u
yoki bu yuridik shaxslarga o`ziga xos ta`riflar, tushunchalar berilgan. FK esa
ularning barchasini umumlashtirib quyidagicha ta`rif beradi:
O`z mulkida, xo`jalik yuritishida yoki operativ boshqaruvida alohida mol-mulkka
ega bo`lgan ham o`z majburiyatlari yuzasidan ushbu mol-mulk bilan javob
beradigan, o`z nomidan mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega bo`la
oladigan va ularni amalga oshira oladigan, majbu-riyatlarni bajara oladigan, sudda
da`vogar va javobgar bo`la oladigan tashkilot yuridik shaxs hisoblanadi (FK, 39-
modda).
Yuqorida berilgan ta`rifdan aniqlanishicha, har qanday tashkilot emas, balki
muayyan talablarga javob beradigan tashkilotlargina yuridik shaxs bo`la oladi.
Yuridik shaxslar:
1) tashkiliy birlik;
2) mulkiy mustaqillik;
2

3) mustaqil mulkiy javobgarlik;
4) fuqarolik muomalasida o`z nomidan harakat qilish belgilariga ega bo`lishi
kerak.
Tashkiliy birlik – bu yuridik shaxsning huquq subyekti sifatida tashkil
bo`lganligini, muayyan huquq va majburiyatlarga ega bo`lishligini bildiradi.
Yuridik shaxsning tashkiliy jihatdan tuzilishi (strukturasi)ni ko`rsata-digan Nizomi
yoki Ustavi bo`lishi kerak. Ba`zi davlat muassasalari va davlat budjetida bo`lgan
boshqa davlat tashkilotlari, shuningdek qonunda nazarda tutilgan hollarda, boshqa
tashkilotlar ham alohida Nizomga ega bo`lmay, mazkur turdagi tashkilotlar
haqidagi umumiy Nizom asosida ish olish borishlari mumkin.
Yuridik shaxslarning ayrim filiallari (xo`jalik bo`limlari, uchastka-lari,
agentliklari) ma`lum tizimga ega bo`lgan, muayyan tarzda tashkil etilgan bo`lsa
ham, ular butun bir tashkilot (korxona, muassasa) ishining bir qisminigina
bajaruvchi tashkilotlari bo`lgani tufayli yuridik shaxs bo`la olmaydi. Masalan,
Mirzo Ulug`bek nomidagi O`zbekiston Milliy univer-sitetining yuridik fakulteti
muayyan shaklda tashkil topib, ish olib borish tartibi, kafedra a`zolari o`rtasidagi
o`zaro munosabatlar, dekanning vakolatlari belgilangan bo`lsa ham, yuridik shaxs
hisoblanmaydi.
Mulkiy mustaqillik – fuqarolik huquqining subyekti bo`lishi uchun yuridik shaxs
hisoblangan har qanday tashkilotning o`ziga xos mulki bo`lishi, har qaysi davlat
tashkilotining o`ziga biriktirilgan mulki bo`lishini taqozo qiladi. Boshqacha
aytganda, yuridik shaxslar mustaqil balans yoki smetaga ega bo`lishlari kerak (FK,
39-modda, 2-bandi).
3

Yuridik shaxslarning mol-mulki ularning Ustav doirasida aks ettiriladi. Ustav fondi
ta`sischilarining qo`shgan pul mablag`lari, ko`chmas mol-mulklari, a`zolik
badallaridan, tadbirkorlik faoliyatidan topilgan daro-madlaridan, fuqarolarning
ixtiyoriy xayriya mablag`laridan, aksiyalaridan tushgan dividendlardan va qonunda
man etilmagan o`zga manbalardan tashkil topadi. Bu sohada ayrim cheklovlar ham
bor. Chunonchi, siyosiy partiyalar davlat organlaridan, korxonalar, muassasalar va
tashkilotlardan, xorijiy davlatlar va tashkilotlardan, xalqaro tashkilotlardan, chet el
fuqaro-lari va fuqaroligi bo`lmagan shaxslardan, diniy tashkilotlardan, anonim
xayriya beruvchilardan mablag`lar va boshqa mol-mulklar olishi ta`qiqlanadi[42].
Davlat tashkilotlari davlatga qarashli mulkka nisbatan to`la xo`jalik yuritish yoki
operativ boshqarish huquqigagina egadirlar. Kooperativlar va jamoat tashkilotlari,
ularning birlashmalari o`zlariga mulk huquqi asosida tegishli bo`lgan mulkni
egallaydi. Alohida mulkka ega bo`lmagan yoki mustaqil ravishda boshqara
olmaydigan va shu sababli boshqa shaxslar bilan xo`jalik munosabatlarida bo`la
olmaydigan tashkilotlar fuqarolik huquqining subyekti bo`lib hisoblanmaydi.
Mustaqil mulkiy javobgarlik – shundan iboratki, yuridik shaxs hisob-langan
tashkilot o`z majburiyatlari yuzasidan o`ziga tegishli bo`lgan (dav-lat tashkiloti
esa, o`ziga biriktirib qo`yilgan) mulki bilan javob beradi. Yuridik shaxs
hisoblangan davlat tashkilotlarining majburiyatlari yuzasi-dan davlat javobgar
bo`lmaydi, bu tashkilotlar ham davlat tashkilotlari majburiyatlari yuzasidan
javobgar bo`lmaydilar. Davlat budjetida turadi-gan tashkilotlarning qarzini
qoplash, mablag` berish shartlari va tartibi O`zbekiston Respublikasi qonunlari
bilan belgilanadi.
Yuridik shaxsning yuqori organi o`ziga qarashli yuridik shaxs hisob-langan
tashkilotlarning qarzlari yuzasidan javobgar bo`lmaydi. Ammo yuridik shaxsning
yuqori organi o`ziga bo`ysunadigan tashkilotning qarzlari uchun qonunda yoki
Nizomda nazarda tutilgan hollarda javobgar bo`lishi mumkin. Quyi tashkilotlar
4

ham o`zlarining yuqori tashkilotlari majburiyatlari yuzasidan javobgar
bo`lmaydilar.
Yuridik shaxslar o`z majburiyatlari bo`yicha o`zlariga qarashli butun mol-mulki
bilan javob beradi.
Davlat korxonasining mol-mulki yetarli bo`lmaganida davlat uning majburiyatlari
bo`yicha subsidiar (qo`shimcha) javobgar bo`ladi.
Yuridik shaxsning bankrotligi uning mulkdori yoki ta`sischining g`ayriqonuniy
harakatlari tufayli vujudga kelgan bo`lsa, yuridik shaxsning mol-mulki yetarli
bo`lmaganda, uning mulkdori (yoki ta`sischisi) zimma-siga subsidiar javobgarlik
yuklatilishi mumkin.
Fuqarolik muomalasida o`z nomidan harakat qilishi – yuridik shaxs hisoblangan
tashkilot o`z nomidan huquqiy munosabatlarda qatnashib, turli bitimlar tuza olishi,
mulkiy va mulkiy xarakterda bo`lmagan huquq-larga ega bo`la olishi va
majburiyatlar vujudga keltira olishi, demakdir. Yuridik shaxs sudda, xo`jalik
sudida mustaqil ravishda da`vogar va javob-gar bo`la oladi.
Har bir yuridik shaxs o`z firma nomiga ega bo`lishi talab etiladi. Firma nomi
yuridik shaxsning tashkiliy-huquqiy shaklini bildiradi. Masa-lan, “Zarbdor”
savdo–ishlab chiqarish jamoa korxonasi. Bu yerda “Zarb-dor” – korxonaning
nomi, ya`ni, korxonaning mahsulot va xizmatlari “Zarbdor” yorlig`i ostida
chiqariladi. “Savdo-ishlab chiqarish” korxona faoliyatining xarakterini, “jamoa
korxonasi” – korxonaning jamoa mulk-chiligiga asoslanganligini bildiradi.
Shuningdek, yuridik shaxslar rasmiy nomga, ya`ni, davlat nomida bo`lishlari ham
mumkin. Yuridik shaxslarga rasmiy nomni berishda O`zbekiston Respublikasi
Hukumati ruxsat beradi. Masalan, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 2000
5

yil 28 yanvardagi Farmoniga ko`ra, Toshkent Davlat Universitetiga O`zbekiston
Milliy Universiteti maqomi berildi[43].

Yuridik shaxsning huquq layoqati va muomala layoqati

Yuridik shaxs o`z faoliyatida o`z ta`sis hujjatlarida nazarda tutilgan maqsadlarga
muvofiq fuqarolik huquq layoqatiga ega bo`ladi. Tashkilotlar bilan fuqarolar
o`rtasidagi huquq layoqatlarining hajmida farq bo`lishi mutloqo tabiiydir.
Tashkilotlar fuqarolarga nisbatan belgilangan birmun-cha huquq va
majburiyatlarga ega bo`la olmaydilar, faqat o`z ustav yoki nizomlarida ko`rsatilgan
faoliyat bilangina shug`ullana oladilar.
Yuridik shaxsning maxsus huquq layoqati uning ustavi, nizomi yoki qonun
hujjatlari bilan belgilanadi (FK, 41-modda, 3-bandi).
Yuridik shaxs hisoblangan tashkilot yoki korxona qatnashadigan munosabatlarning
doirasi uning tashkil qilinish maqsadlari bilan hamda amalga oshirilishi lozim
bo`lgan ishlarning xarakteri bilan belgilanadi. Yuridik shaxs o`zi qatnashadigan
munosabatlarga qarab ma`lum huquq va majburiyatlarga ega bo`ladi. Shunday
qilib, yuridik shaxsning huquq layo-qati, unga maxsus yuklangan vazifalar bilan
belgilanadi (maxsus huquq layoqati prinsipi). Yuridik shaxs qonun hujjatlarida
belgilab qo`yilgan ay-rim faoliyat turlari bilan faqat maxsus ruxsatnoma
(litsenziya) asosidagina shug`ullanishi mumkin. Masalan, neft, neft mahsulotlari va
gaz qazib chiqarish, ularni qayta ishlash va sotish faoliyati.
6

Fuqarolik huquqida fuqarolarga nisbatan huquq layoqatining tenglik prinsipi
o`rnatilgan, fuqarolik huquq layoqatining mazmuni hamma fuqa-rolar uchun qonun
bilan teng hajmda belgilangan bo`lsa, yuridik shaxslar-ning huquq layoqati undan
farqlanib, ularning har qaysi turi uchun har xil bo`ladi. U barcha yuridik shaxslar
uchun birorta umumiy hajmda oldin emas, balki muayyan yuridik shaxsning paydo
bo`lishida, uning ish maq-sadlariga qarab, qonun, ustav yoki nizomlarida
belgilanadi.
Yuridik shaxslarning muomala layoqati ham fuqarolik muomala layoqatidan farq
qiladi. Agar fuqarolarda huquq layoqatidan farq qilib, muomala layoqati muayyan
yoshga yetgach vujudga kelsa, muomala layo-qati yuridik shaxslarda huquq
layoqati bilan bir vaqtda tashkil topadi. Shu bilan birga, fuqarolik muomala
layoqatidan farq qilib yuridik shaxslarning muomala layoqatini cheklash va uni
muomalaga layoqatsiz deb topish mumkin emas.
Yuridik shaxs o`z ustavi yoki nizomi asosida harakat qiladi. Yuridik shaxsning
huquq layoqati, uning ustavi yoki nizomi tasdiqlangan paytdan boshlab yoxud
tegishli vakolatli idora ushbu yuridik shaxsni tashkil etish haqidagi qaror
chiqargandan keyin vujudga keladi. Yuridik shaxs davlat ro`yxatidan
o`tkazilgandan boshlab tashkil etilgan hisoblanadi (FK, 44-modda, 4-bandi).
Umumiy qoida bo`yicha, yuridik shaxsning ta`sis hujjatlari qonun talablari
darajasida bo`lsa, uni uch ish kunida davlat ro`yxatidan o`tkazish lozim. Ayrim
yuridik shaxslarni tashkil qilish va davlat ro`yxatidan o`tka-zish qonun bilan ta`qib
qilinadi. Masalan, Konstitutsiyaviy tuzumni zo`rlik bilan o`zgartirishni maqsad
qilib qo`yuvchi, respublikaning suvereniteti, yaxlitligi va xavfsizligiga,
fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkin-liklariga qarshi chiquvchi, urushni,
ijtimoiy, milliy, irqiy va diniy adovatni targ`ib qiluvchi, xalqning sog`lig`i va
ma`naviyatiga tajovuz qiluvchi, shuningdek harbiylashtirilgan birlashmalarning,
7

milliy va diniy ruhdagi siyosiy partiyalar hamda jamoat birlashmalarining maxfiy
jamiyat va uyushmalarning tuzilishi va faoliyati ta`qiqlanadi.
Yuridik shaxsning ustavi yoki u haqdagi nizom shunday hujjatki, bunda uning
faoliyati uchun yuridik ahamiyatga ega bo`lgan qoidalar mustahkamlanadi.
Ustavda yuridik shaxsning nomi, uning joylashgan yeri, tashkil bo`lish maqsadi va
tartibi, uning tashkiliy tuzilishi, a`zolarga ega bo`ladigan tashkilot bo`lsa, a`zolikka
qabul qilish shartlari, mulkning tarkibi singari qator qoidalar belgilanadi.
Ba`zi hollarda, yuridik shaxsni tashkil etishda, mazkur turdagi yuridik shaxslarning
tashkiliy tuzilishi va faoliyatiga doir barcha umumiy qoi-dalarni nazarda tutgan
tipovoy yoki namunaviy ustavlarning bo`lishi yuri-dik shaxs ustavini tuzish
vazifasini yengillashtiradi. Bunday namunaviy ustavlarga fermer xo`jaligining
namunaviy ustavini[44], qishloq xo`jaligi kooperativi (shirkat xo`jaligi)ning
namunaviy ustavini [45] misol qilib ko`rsatish mumkin.
Yuridik shaxsning organlari ham bo`ladi. Yuridik shaxs qonun, ustav yoki nizom
bo`yicha belgilangan vakolatlar doirasida harakat qiluvchi o`z organlari orqali
fuqarolik huquqlari va burchlariga ega bo`ladi.
Yuridik shaxslarning muomala layoqati, ya`ni, o`z harakatlari bilan fuqarolik
huquqlari va burchlarini olish layoqati, yuqorida ko`rsatilgani-dek, ularning
organlari orqali amalga oshiriladi. Yuridik shaxslarning organlari qonun, ustav
yoki nizomga muvofiq ravishda yuridik shaxsning erk-irodasini ifodalaydi va
yuridik shaxs nomidan faoliyat olib boradi. Yuridik shaxslarning organlari yakka
boshchilikka asoslanib, direktor, rais, boshqaruvchi yoki kollegial boshqaruv,
vakillar majlisi, umumiy majlis (yoki yig`ilish) singari tartibida boshqaradigan
organ bo`lishi mumkin.
8

Davlat tashkilotlari hisoblangan yuridik shaxslarning organlari, qoida bo`yicha,
yakka boshchilik asosida belgilanadi. Masalan, Toshkent Davlat yuridik instituti
rektori.
Kooperativ va jamoat tashkilotlari hisoblangan yuridik shaxslarning organlari ikki
turga: yakka (tartib) boshchilikka asoslangan (masalan, boshqaruv raisi) yoki
kollegial tartibda boshqarishga asoslangan (masalan, a`zolarning umumiy majlisi,
boshqaruvi) bo`lishi mumkin.

Yuridik shaxslarning vujudga kelish va bekor bo`lish tartibi

Yuridik shaxslar quyidagi usullarda vujudga kelishi mumkin:
1. Buyruq (farmoyish) orqali. Masalan, O`zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining ToshDYUIni tashkil etish to`g`risidagi qarori bunga misol bo`la
oladi. Odatda, bunday usul bilan davlat tashkilotlari hisoblangan yuridik shaxslar
tashkil topadi.
Qolgan ikki usulda esa yuridik shaxslarning ta`sischisi bo`lib, mulk-dorlar yoki
ular vakil qilgan shaxslar qonunda nazarda tutilgan hollarda esa boshqa tashkilotlar
va fuqarolar hisoblanadi.
2. Murojaat qilish usuli. Bunda muassislar tomonidan tuziladigan yuridik
shaxslarning vujudga kelishi imkoniyati qonun tomonidan oldin-dan belgilab
qo`yilmagan bo`ladi. Binobarin, bunday hollarda davlat orga-ni xuddi shunday
yuridik shaxsning bo`lish-bo`lmasligi maqsadga muvo-fiqligini tekshiradi.
9

3. Ruxsat olish usuli. Bunday usulda tashkil topadigan yuridik shaxslarning
vujudga kelish imkoniyatlari qonunlarda oldindan belgilab qo`yiladi va binobarin,
ularning tashkil bo`lish-bo`lmasligi maqsadga mu-vofiqligi tekshirilmaydi, balki
ta`sis hujjatlarining (yuridik shaxslarni tashkil etish haqidagi ta`sis shartnomasi va
ularning ustavi) qonunga mu-vofiqligi tekshiriladi, xolos. Yuridik shaxs ta`sis
shartnomasi ishtirokchilar tomonidan tuziladi, ustavi esa ro`yxatga olinadi (nizomi
tasdiqlanadi).
Ta`sis hujjatlarida yuridik shaxslarning tarkibi va vakolatlari, boshqa zaruriy
ma`lumotlar bo`lmog`i kerak. Ta`sis shartnomasida ishtirokchilar yuridik shaxs
faoliyatini amalga oshirishda vujudga kelgan foyda va zararni taqsimlash, yuridik
shaxsni boshqarish tartibini belgilaydilar.
Yuridik shaxs murojaat qilish va ruxsat olish usullari orqali tashkil topganda,
albatta, uni tashkil qiluvchilar tashabbuskor guruh bo`ladi. Bu guruh fuqarolar
(jismoniy shaxslar) dan ham, yuridik shaxslardan ham iborat bo`lishi mumkin.
Ular muassislar yoki ta`sischilar deb ataladi. Ta`sischilar orasida davlat ham uning
organlari bo`lishi mumkin. Muassis-lar ko`p hollarda yuridik shaxsning mol-
mulkini vujudga keltirishga o`z ulushini qo`shadi. Bu ulushlar asosida ustav fondi
tashkil topadi.
Fuqarolik qonun hujjatlari “ta`sischi” va “muassis” atamalarining tushunchasi
hamda ular o`rtasidagi farqli jihatlarni belgilamaydi. Ko`p-chilik hollarda (ayniqsa,
keyingi paytda “ta`sischi” atamasi huquq norma-larida deyarli qo`llanilmayapti.
Yuridik shaxsni tashkil etayotgan shaxs (yoki shaxslar) huquq normalarida muassis
(yoki muassislar) atamasi bilan nomlanmoqda. Bu holat esa o`z o`zidan kundalik
hayotda ishlatilayotgan “ta`sischi” va “muassis” atamalarining bir xildagi ma`noga
egaligini ifodalaydi.
10

Yuridik shaxs o`z faoliyatida ko`zlangan maqsad bo`yicha tijoratchi va tijoratchi
bo`lmagan turlarga bo`linadi (FK, 40-modda). Yuridik shaxs-larning tijoratchi
turlari muassislarning foyda olish maqsadini ko`zlab tu-ziladi. Notijorat turlarida
muassislar foyda olish maqsadini ko`zlamaydilar.
Qonun hujjatlariga muvofiq tijoratchi yuridik shaxslar ham va notijorat yuridik
shaxslar ham tadbirkorlik (foyda olishga qaratilgan faoliyat) faoliyati bilan
shug`ullanishlari mumkin, lekin bunda, tijoratchi yuridik shaxslardan farq qilib
notijorat yuridik shaxslar o`z tadbirkorlik faoliyatlaridan olgan foydani faqat
a`zolarining ehtiyojini qondirish yoki o`zga mushtarak maqsadni amalga oshirish
uchun ishlatadilar. Olingan foydani boshqa maqsadlarda ishlatilishiga yo`l
qo`yilmaydi. Shu munosa-bat bilan notijorat yuridik shaxslarga nisbatan FKda
“foyda olishni maqsad qilib qo`ymagan” degan ibora emas, balki “foyda olishni
o`z faoliyatining asosiy maqsadi qilib qo`ymagan” iborasi belgilangan. Bu esa,
notijorat tashkiloti tadbirkorlik bilan shug`ullanishi muayyan foyda ko`rishi
mumkinligini belgilaydi. Faqatgina notijorat yuridik shaxslarning asosiy maqsadi
(yordamchi yoki boshqa maqsadlar bundan mustasno) foyda olish bo`lmaydi,
xolos.
Yuridik shaxs bekor bo`lganida ularning tijorat turlarida yuridik shaxs hamma
kreditorlar bilan hisob-kitob qilgandan keyin mol-mulki muassislar o`rtasida
taqsimlab olinadi. Notijorat xarakterdagi yuridik shaxslarda esa qolgan mol-
mulkka nisbatan muassislar haq-huquqqa ega bo`lmaydilar. Yuridik shaxslarning
davlat ro`yxatidan o`tish ma`lumotlari, shuningdek o`ziga xos nomi davlat
reyestriga kiritiladi.
Yuridik shaxslarni ro`yxatdan o`tkazishni tashkil etishning maqsadga muvofiq
emasligi haqidagi asos bilan uni ro`yxatdan o`tkazishni rad etish faqat yuridik
shaxslarni murojaat etish usuli bilan tashkil qilish tartibida qo`llaniladi. Davlat
ro`yxatidan o`tkazish rad etilganda sudga shikoyat bilan murojaat qilish mumkin
11

bo`ladi. Yuridik shaxslar davlat ro`yxatidan o`tgan paytidan boshlab tuzilgan
hisoblanadi. Yuridik shaxsni qayta tuzish bu haq-dagi tegishli qaror bilan amalga
oshiriladi. Qarorda muassislarni shartnomaga qo`shilish va shartnomadan chiqish
tartibi kabilar ko`rsati-ladi. Odatda, tijoratchi yuridik shaxslarning ustavlari
qonunda belgilangan tartibda tuman hokimliklarida davlat ro`yxatiga olinadi.
Jamoat birlashma-lari maqomiga ega bo`lgan yuridik shaxslar, shuningdek yirik
qo`shma korxonalar, davlat tomonidan tashkil etilgan yuridik shaxslar nizomlari
maxsus vakolatli davlat organlari tomonidan (Vazirlar Mahkamasi, Adliya
vazirligi kabi) tasdiqlanadi. Respublikamiz hozirgi bozor iqtisodiyotiga
bosqichma-bosqich o`tish davrida yuridik shaxslar ko`pincha qayta tashkil etish
yo`li bilan bekor bo`ladi. Qayta tashkil etish turli shakllarda jumla-dan, qo`shib
yuborish, qo`shib olish, bo`lish, ajratib chiqarish, o`zgartirish shakllarida amalga
oshirilishi mumkin (FK, 49-modda).
Yuridik shaxs birlashganida ikki yoki bir necha tashkilot o`zining mustaqil
ravishda ish olib borishini bekor qiladi va yagona tashkilotga birlashadi, ularning
huquq va majburiyatlari yangidan vujudga kelgan yuridik shaxsga o`tadi.
Yuridik shaxs bo`linganda o`z faoliyatini bekor qiladi va uning negizida ikki yoki
bir necha yuridik shaxs paydo bo`ladi hamda avvalgi-sining huquq va
majburiyatlari yangidan vujudga kelgan yuridik shaxs-larga o`tadi.
Yuridik shaxsning qo`shilishida uning huquq va majburiyatlari uni qo`shib
olayotgan yuridik shaxsga o`tadi hamda qo`shilgan yuridik shaxs o`zining mustaqil
ravishda faoliyat yuritishini to`xtatadi. Ajralish shaklida esa faoliyat yuritayotgan
yuridik shaxs tarkibidan mustaqil tashkilot ajralib chiqadi va o`z holicha yuridik
shaxs huquqini oladi.
12

Kooperativ jamoat tashkilotlarining birlashishiga, bo`linishiga a`zo-larning
umumiy majlislari (yig`ilishlari) va vakillari majlisi (yig`ilish) ning qarori
asosidagina yo`l qo`yiladi.
Yuridik shaxslarni qayta tashkil qilish tartibi O`zbekiston Respub-likasi qonunlari
yoki o`zlarining ustavlari bilan belgilanadi.
Yuridik shaxslar qayta tashkil etilganida universal huquqiy vorislik vujudga keladi.
Yuridik shaxsni tugatish uning huquq va burchlari huquqiy vorislik tartibida
boshqa shaxsga o`tmasdan bekor qilinishiga olib keladi.
FK, 53-moddada yuridik shaxslarni tugatish asoslari quyidagicha belgilangan:
1. Yuridik shaxs muassislari (ishtirokchilari) ning yoki ta`sis hujjat-lari bilan
tugatishga vakolat berilgan yuridik shaxs organining qaroriga muvofiq, shu
jumladan, yuridik shaxs organining qaroriga muvofiq, yuridik shaxsning amal
qilish muddati tugashi, uni tashkil etishdan ko`zlangan maqsadga erishilganligi
munosabati bilan yoki yuridik shaxsni tashkil qilish chog`ida qonun hujjatlari
buzilishiga yo`l qo`yilganligi sababli, agar bu buzilishlarni bartaraf etib bo`lmasa,
sud yuridik shaxsni ro`yxatdan o`tkazishni haqiqiy emas deb topganida;
2. Yuridik shaxs faoliyati ruxsatnomasiz (litsenziyasiz) amalga oshi-rilgan yoki
qonun bilan ta`qiqlab qo`yilgan faoliyat amalga oshirilgan taqdirda, shuningdek
FKda nazarda tutilgan boshqa hollarda sudning qaroriga muvofiq tugatiladi;
3. FK, 57-moddada aytilganidek, yuridik shaxsning bankrot deb hisoblanishi uning
tugatilishiga olib keladi.
13

Yuridik shaxs tugatilayotganda, tugatish komissiyasi tayinlanadi. Tugatish
komissiyasi yuridik shaxsni davlat ro`yxatidan o`tkazish haqidagi ma`lumotlar
bosib chiqarilgan matbuot organlarida yuridik shaxsning tugatilishi hamda uning
kreditorlar tomonidan talablarni bayon etish tartibi va muddati haqida xabar e`lon
qiladi (FK, 55-modda). Bu muddat tugatish haqida xabar e`lon qilingan paytdan
boshlab ikki oydan kam bo`lishi mumkin emas.

Yuridik shaxslarning turlari

Yuridik shaxslarning turlari jamiyatda mavjud bo`lgan mulk shakl-lariga bevosita
bog`liqdir. Ma`lumki, O`zbekiston Respublikasida mulk xususiy mulk va ommaviy
mulk shakllarida bo`lib, yuridik shaxslar ham o`z navbatida davlatga tegishli va
xususiy (nodavlat) yuridik shaxslar ko`rinishidadir.
FK, 40-moddada aytilganidek, foyda olishni o`z faoliyatining asosiy maqsadi qilib
olgan (tijoratchi tashkilot) yoki foyda olishni ana shunday maqsad qilib olmagan
tashkilot (tijoratchi bo`lmagan tashkilot) yuridik shaxs bo`lishi mumkin.
Tijoratchi bo`lgan yuridik shaxslar jumlasiga xususiy korxonalar, xo`jalik
shirkatlari va jamiyatlari, ishlab chiqarish kooperativlari hamda unitar korxonalar
kiradi.
Tijoratchi bo`lmagan yuridik shaxslar jumlasiga jamoat birlashma-lari, jamoat
fondlari va mulkdor tomonidan moliyaviy ta`minlab turiladi-gan muassasalar
kiradi.
14

Tijoratchi bo`lmagan tashkilotlar o`z ustavida belgilangan maqsad-larga mos
keladigan doiralarda tadbirkorlik faoliyatlari bilan ham shug`ul-lana oladi.
Nodavlat, notijorat tashkilotlarning davlat va jamiyat hayotidagi ahamiyatidan
kelib chiqib, 1999 yil 14 aprelda O`zbekiston Respublika-sining Nodavlat notijorat
tashkilotlar to`g`risidagi qonuni[46] qabul qilindi va amalga kiritildi.
FK, 77-modda ko`ra yuridik shaxslar o`zlarining faoliyatlarini muvofiqlashtirish,
shuningdek mushtarak manfaatlarini ifoda etish hamda himoya etish maqsadida
uyushmalar (ittifoq) shaklida birlashmalar tuzish-lari mumkin. Uyushma yuridik
shaxs hisoblanib, uning a`zolari o`z musta-qilliklarini va yuridik shaxs huquqlarini
saqlab qoladilar. Uyushma o`z a`zolarining majburiyatlari bo`yicha uyushmaning
ta`sis hujjatlarida nazar-da tutilgan miqdorda va tartibda subsidiar javobgar
bo`ladi.
Fuqarolarning o`zini o`zi boshqarish organlari ham yuridik shaxs sifatida
fuqarolik-huquqiy munosabatlarning qatnashchilaridir (FK, 78-modda).
Umuman, yuridik shaxslar o`z faoliyatlarida Fuqarolik kodeksi normalariga, soha
qonunlariga, shuningdek ustavlari va boshqa ta`sis hujjatlariga asoslangan holda
ish olib boradilar.

Xususiy korxonalar – yuridik shaxs sifatida

O`zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksida mavjud bo`lmasada 2003 yil 11
dekabrda qabul qilingan “Xususiy korxona to`g`risida” ги [47] qonunining qabul
15

qilinishi bilan yangi tashkiliy huquqiy shakldagi tijoratchi yuridik shaxsning
huquqiy maqomi belgilandi.
Ushbu qonunning 3-modda asosan, mulkdor yagona jismoniy shaxs tomonidan
tuzilgan va boshqariladigan tijoratchi tashkilot xususiy korxona deb e`tirof
etiladigan bo`ldi. Xususiy korxona tadbirkorlik subyektlarining tashkiliy-huquqiy
shaklidir. Xususiy korxona o`z mulkida alohida mol-mulkka ega bo`ladi, o`z
nomidan mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega bo`lishi hamda ularni
amalga oshirishi, majburiyatlarni bajarishi, sudda da`vogar va javobgar bo`lishi
mumkin. Xususiy korxona o`z majburiyatlari bo`yicha o`ziga qarashli butun mol-
mulk bilan javob beradi. Xususiy korxona mulkdori korxonaning mol-mulki yetarli
bo`lmagan taqdirda, xususiy korxonaning majburiyatlari bo`yicha o`ziga qarashli
mol-mulk bilan qonun hujjatlariga muvofiq subsidiar javobgar bo`ladi.
Xususiy korxona to`liq firma nomiga ega bo`lishi lozim va qisqar-tirilgan firma
nomiga ega bo`lishga haqli. Xususiy korxona O`zbekiston Respublikasi hududida
va undan tashqarida qonun hujjatlarida belgilangan tartibda bank hisobvaraqlari
ochadi. Xususiy korxona o`zining to`liq firma nomi davlat tilida ifodalangan va
xususiy korxonaning joylashgan yeri ko`rsatilgan muhrga ega bo`lishi kerak.
Muhrda ayni paytning o`zida uning firma nomi boshqa tilda ham ko`rsatilishi
mumkin. Xususiy korxona o`zining firma nomi yozilgan shtamplariga va
blankalariga, o`z emble-masiga, shuningdek belgilangan tartibda ro`yxatdan
o`tkazilgan tovar bel-gisiga hamda ko`zga tashlanib turadigan boshqa
identifikatsiya vositalari-ga ega bo`lishga haqli.
Xususiy korxona mulkdor tomonidan tuziladi, mulkdor unga tegishli mol-mulk
beradi va uning ustavini tasdiqlaydi. Xususiy korxona, agar uning ustavida
boshqacha qoida belgilangan bo`lmasa, nomuayyan mud-datga tuziladi.
16

Xususiy korxona qonun hujjatlarida belgilangan tartibda boshqa yuri-dik
shaxslarning muassisi bo`lishga yoki ularning ustav fondida o`zgacha tarzda
ishtirok etishga, vakolatxonalar ochishga va filiallar tuzishga haqli.
Xususiy korxonaning ta`sis hujjati uning ustavidir. Xususiy korxona-ning ustavida
korxonaning firma nomi, uning joylashgan yeri va pochta manzili to`g`risidagi
ma`lumotlar, asosiy faoliyat turlarining ro`yxati, mulkdorning familiyasi, ismi,
otasining ismi va yashash joyi, ustav fon-dining miqdori o`z ifodasini topishi
lozim, bkndag tashqari ustavda qonun hujjatlariga zid kelmaydigan boshqa
qoidalarni ham belgilanishi mumkin.
Xususiy korxona davlat ro`yxatidan o`tkazilgan paytdan boshlab yuridik shaxs
maqomiga ega bo`ladi. Xususiy korxonani davlat ro`yxati-dan o`tkazish qonun
hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
Xususiy korxonaning ustav fondi bo`linmasdir va uni mulkdorning o`zi belgilaydi.
Pul, qimmatli qog`ozlar, pul bilan baholanadigan boshqa mol-mulk yoki mulkiy
huquqlar yohud boshqa shaxsga beriladigan o`zga huquqlar xususiy korxonaning
ustav fondiga qo`shiladigan hissa bo`lishi mumkin. Mulkdor xususiy korxonaning
ustav fondiga o`zi kiritadigan mol-mulkni mustaqil baholaydi. Agar xususiy
korxonaning ustav fondi shakllantirilayotganda mulkdor o`z oila a`zolarining
umumiy (ulushli yoki birgalikdagi) mulki hisoblangan mol-mulkni korxonaga
berayotgan bo`lsa, ushbu mol-mulkning barcha mulkdorlaridan notarial
tasdiqlangan rozilik olish talab etiladi.
Xususiy korxonaning ustav fondini ko`paytirish va kamaytirish mulkdorning
qaroriga ko`ra xususiy korxonaning ustaviga o`zgartishlar kiritish yo`li bilan
amalga oshiriladi. Agar ikkinchi moliya yilining va shundan keyingi har bir moliya
yilining yakunida xususiy korxona sof aktivlarining qiymati uning ustav fondidan
kam ekanligi ma`lum bo`lib qolsa, xususiy korxona o`z ustav fondini o`zining sof
17

aktivlari qiymatidan oshmaydigan miqdorda kamaytirishi shart. Xususiy korxona
sof aktivlari-ning qiymati qonun hujjatlarida belgilangan tartibda aniqlanadi.
Xususiy korxona mulkdori korxonani rahbar sifatida yakka boshqa-radi, korxona
nomidan ishonchnomasiz ish ko`radi, uning manfaatlarini ifodalaydi, xususiy
korxonaning pul mablag`larini hamda boshqa mol-mulkini tasarruf etadi,
shartnomalar, shu jumladan mehnat shartnomalari tuzadi, ishonchnomalar beradi,
banklarda hisobvaraqlar ochadi, shtatlarni tasdiqlaydi, korxonaning barcha
xodimlari uchun majburiy bo`lgan buyruqlar chiqaradi va ko`rsatmalar beradi.
Xususiy korxona mulkdori xususiy korxona ustaviga qonun hujjat-larida
belgilangan tartibda o`zgartirishlar va qo`shimchalar kiritish, xusu-siy korxonani
qayta tashkil etish va tugatish to`g`risida qaror qabul qilish, xususiy korxonaning
soliqlar va boshqa majburiy to`lovlar to`langanidan keyin qolgan foydasidan o`z
ixtiyoriga ko`ra foydalanish, xususiy korxo-naga tegishli mol-mulkni boshqa
shaxsga berish, ijaraga berish, garovga qo`yish, boshqa yuridik shaxslarning ustav
fondiga hissa sifatida kiritish yoki ushbu mol-mulkni boshqacha usulda tasarruf
etish huquqiga ega. Xususiy korxona mulkdori qonun hujjatlariga muvofiq boshqa
huquqlarga ham ega bo`lishi mumkin.
Xususiy korxona mulkdori ustav fondini shakllantirishi, o`ziga qarashli korxonani
yakka boshqarishi shart. Xususiy korxona mulkdori zimmasida qonun hujjatlariga
muvofiq boshqa majburiyatlar ham bo`lishi mumkin.
Xususiy korxona mulkdori o`zi vaqtinchalik bo`lmagan taqdirda shu muddatda
rahbarlik vazifasini bajarib turishni boshqa jismoniy shaxs zimmasiga yuklash
to`g`risida yozma qaror qabul qiladi. Xususiy korxona mulkdori muvaqqat rahbar
ning xususiy korxona mol-mulkini tasarruf etishga oid huquqini cheklab qo`yishi
mumkin.
18

Vafot etganligi, muomalaga layoqatsizligi, muomala layoqati chek-langanligi yoki
bedarak yo`qolgan deb topilganligi oqibatida mulkdorning xususiy korxona rahbari
vazifasini bajarishi mumkin bo`lmay qolgan taqdirda xususiy korxonani
boshqarish fuqarolik qonun hujjatlariga va xususiy korxonaning ustaviga muvofiq
amalga oshiriladi.
Xususiy korxonaning mol-mulki qonunda nazarda tutilgan hollardan tashqari,
natsionalizatsiya qilinmaydi. Shuningdek, uning mol-mulki rekvi-zitsiya
qilinmaydi, xususiy korxonaning mulkdoriga rekvizitsiya qilinayot-gan mol-
mulkning bozor qiymatiga muodil kompensatsiyasi to`lanadigan tabiiy ofatlar,
avariyalar, epidemiyalar, epizootiyalar va favqulodda tusda-gi boshqa holatlar
bundan mustasno.
Xususiy korxona qonun hujjatlariga muvofiq har qanday faoliyat turlarini amalga
oshiradi. Xususiy korxonalarga tadbirkorlik subyektlari uchun qonun hujjatlarida
nazarda tutilgan imtiyozlar, preferensiyalar va kafolatlar tatbiq etiladi. Qonun
hujjatlari bilan belgilanadigan tartibda xususiy korxonalar uchun davlat budjetiga
va davlat maqsadli jamg`arma-lariga soliqlar hamda boshqa majburiy to`lovlarning
doimiy stavkalari belgilanadi. Xususiy korxonaning foydasi soliqlar va boshqa
majburiy to`lovlar to`langanidan so`ng korxona mulkdorining tasarrufiga o`tadi
hamda unga soliq solinmaydi.
Xususiy korxona faoliyatini tekshirish nazorat qiluvchi organlar tomonidan ko`pi
bilan ikki yilda bir marta, belgilangan tartibda amalga oshirilishi mumkin, qonun
hujjatlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.
Xususiy korxonalar o`z huquq va manfaatlarini himoya qilish maqsadida qonunga
muvofiq assotsiatsiyalarga (uyushmalarga) va boshqa birlashmalarga birlashishlari
mumkin.
19

Xususiy korxona mulkdori xususiy korxonani mol-mulk majmuasi sifatida
sotishga, hadya qilishga, vasiyat qilib qoldirishga yoki uni o`zgacha usulda boshqa
shaxsga o`tkazishga haqli.
Xususiy korxona uning mulkdori yoki sudning qaroriga ko`ra, qonun hujjatlarida
belgilangan tartibda qayta tashkil etilishi yoki tugatilishi mumkin. Xususiy
korxonalarning tuzilishi, faoliyati, qayta tashkil etilishi va tugatilishi sohasidagi
nizolar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda hal etiladi.

Xo`jalik shirkatlari – yuridik shaxs sifatida

Xo`jalik shirkati – bu shirkat nomidan harakat qiluvchi ikki yoki undan ortiq
shaxsning tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish uchun tuzgan shartnomaviy
yuridik shaxs maqomiga ega bo`lgan birlashmasidir.
Xo`jalik shirkatlari va jamiyatlari bozor munosabatlari sharoitida tadbirkorlik
faoliyatining eng faol ishtirokchilari hisoblanadi. Ular tijorat-chi tashkilotlar
jumlasiga kirib, ustav kapitallari, odatda, muassislarning qo`shgan umumiy (hissa)
mol-mulk va mablag`lari yoki ishtirokchilarning aksiyalaridan iborat bo`ladi.
Xo`jalik sharkatlarining uning majburiyatlari uchun ishtirokchilar o`z mulklari
bilan solidar va subsidiar tarzda javobgar bo`lishlari, uning tadbirkorlik faoliyatida
ishtirokchilar shaxsiy ishtiroki xarakterli (kom-manditchilardan tashqari), ta`sis
hujjati ta`sis shartnomasi hisoblanishi, xo`jalik sharkatlaridan ishtirokchilar chiqib
ketadigan bo`lsa, tegishlicha uning ta`sis hujjatiga o`zgartirish kiritilishi uning
o`ziga xos xususiyat-larini tashkil etadi.
20

O`zbekiston Respublikasining “Xo`jalik sharkatlari to`g`risida”gi 2001 yil 6
dekabrda qabul qilingan qonuni 3-modda muvofiq muassislar-ning
(ishtirokchilarning) ulushlariga (hissalariga) bo`lingan ustav fondiga (ustav
kapitaliga) ega bo`lgan tijorat tashkiloti xo`jalik shirkati hisobla-nadi, bunday
shirkatda muassislar (ishtirokchilar) yoki ulardan ayrimlari shirkat nomidan
tadbirkorlik faoliyati yuritishda shaxsan ishtirok etadilar. Xo`jalik shirkati, agar
uning ta`sis shartnomasida boshqacha qoida belgi-langan bo`lmasa, nomuayyan
muddatga tuziladi va qonun hujjatlarida ta`qiqlanmagan har qanday turdagi
faoliyatni amalga oshirishi mumkin.
Xo`jalik shirkati qonun hujjatlarida belgilangan tartibda boshqa yuridik
shaxslarning muassisi (ishtirokchisi) bo`lishi, vakolatxonalar va filiallar tashkil
etishi mumkin.
Ta`sis shartnomasi xo`jalik shirkatining ta`sis etish hujjati hisob-lanadi. Unda
xo`jalik shirkatining turi, faoliyat sohasi, maqsadlari va muddatlari,
muassislarning(ishtirokchilarning) tarkibi, firma nomi va pochta manzili, ustav
fondining miqdori va uni hosil qilish tartibi, har bir ishtirokchi ulushining miqdori
va nominal qiymati, hissalarining tarkibi, ularni kiritish muddatlari va tartibi, ustav
fondini ko`paytirish va kamay-tirish tartibi; boshqaruv organlari, shirkatni qayta
tashkil etish va tugatish tartibi, shuningdek qonun hujjatlariga zid bo`lmagan
boshqa shartlar o`z ifodasini topadi. Bundan tashqari ta`sis shartnomada,
vakolatxona va filiallari to`g`risidagi ma`lumotlar bo`lishi kerak.
Yakka tadbirkorlar va tijoratchi tashkilotlar to`liq shirkatning ishtirokchilari hamda
kommandit shirkatda to`liq sheriklar bo`lishlari mumkin. Yuridik va jismoniy
shaxslar kommandit shirkatda hissa qo`-shuvchilar bo`lishlari mumkin. Davlat
hokimiyati va boshqaruvi organlari, agar qonun hujjatlarida boshqacha qoida
belgilangan bo`lmasa, to`liq shir-katning ishtirokchilari va kommandit shirkatning
21

to`liq sheriklari, shuning-dek kommandit shirkatda hissa qo`shuvchilar bo`lishga
haqli emaslar.
Xo`jalik sharkatlarining ikki to`liq va kommandit sharkat kabi turlari mavjud.
FK, 60-modda va “Xo`jalik sharkatlari to`g`risidagi qonunning” 8-modda muvofiq
ishtirokchilari (to`liq sheriklari) o`z o`rtalarida tuzilgan shartnomaga muvofiq
shirkat nomidan tadbirkorlik faoliyati bilan shug`ul-lanadigan hamda uning
majburiyatlari bo`yicha o`zlariga qarashli butun mol-mulk bilan javob beradigan
shirkat to`liq shirkat deb hisoblanadi.
Shaxs faqat bitta to`liq shirkatning ishtirokchisi bo`lishi mumkin.
To`liq shirkatning firma nomi yo uning barcha ishtirokchilari nomini
(nomlanishini), shuningdek “to`liq shirkat” degan so`zlarni yoxud bir yoki bir
necha ishtirokchining “va kompaniya” degan so`zlar qo`shilgan nomini
(nomlanishini), shuningdek “to`liq shirkat” degan so`zlarni o`z ichiga olishi kerak.
To`liq shirkatning ustav fondi (ustav kapitali) uning ishtirokchilari ulushlarining
nominal qiymatidan tarkib topadi. Va uning miqdori to`liq shirkatni davlat
ro`yxatidan o`tkazish uchun hujjatlarni taqdim etish sana-sidagi holatga ko`ra
qonun hujjatlarida belgilangan eng kam oylik ish haqining ellik baravaridan kam
bo`lmasligi kerak. To`liq shirkat ishtirok-chisining shirkat ustav fondidagi (ustav
kapitalidagi) ulushining miqdori foizlarda yoki kasr ko`rinishida belgilanadi.
To`liq shirkat ishtirokchisi ulushining miqdori uning ulushining nominal qiymati
bilan shirkat ustav fondining (ustav kapitalining) o`zaro nisbatiga muvofiq bo`lishi
kerak. Ishtirokchi ulushining haqiqiy qiymati shirkat sof aktivlari qiymatining
uning shirkat ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushi miqdoriga muta-nosib
bo`lgan bir qismiga mos bo`ladi. To`liq shirkat davlat ro`yxatidan o`tkaziladigan
paytga qadar uning har bir ishtirokchisi o`z hissasining kamida o`ttiz foizini
22

shirkatning ustav fondiga kiritishi shart. Qolgan qismi ta`sis shartnomasida
ko`rsatilgan muddatda kiritilishi lozim bo`lib, bu muddat shirkat davlat ro`yxatidan
o`tkazilgan paytdan e`tiboran bir yildan oshmasligi kerak.
Pul, qimmatli qog`ozlar, boshqa ashyolar yoki mulkiy huquqlar yoxud pul
bahosiga ega bo`lgan boshqa shaxsga o`tkaziladigan o`zga huquqlar
ishtirokchilarning to`liq shirkat ustav fondiga (ustav kapitaliga) qo`shadigan
hamda shirkatga qabul qilinadigan uchinchi shaxslarning hissalari bo`lishi
mumkin.
Ishtirokchilarning umumiy yig`ilishi shirkatning oliy boshqaruv organi
hisoblanadi. To`liq shirkatning joriy faoliyatini boshqarish maqsa-dida ta`sis
shartnomasida shirkatning ijro etuvchi organini tuzish nazarda tutilishi mumkin.
Ijro etuvchi organni tuzish va uning vakolatlari, uning a`zolariga haq to`lash tartibi
shirkatning ta`sis shartnomasi hamda boshqa hujjatlari bilan belgilanadi.
To`liq shirkat ishtirokchilari shirkatning majburiyatlari yuzasidan o`z mol-mulklari
bilan solidar tarzda subsidiar javobgar bo`ladilar.
FK, 61-modda va “Xo`jalik sharkatlari to`g`risida”gi qonunning 28-modda
muvofiq, shirkat nomidan tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiradi-gan hamda
shirkatning majburiyatlari bo`yicha o`zlarining butun mol-mulklari bilan javob
beradi gan ishtirokchilar (to`liq sheriklar) bilan bir qatorda shirkat faoliyati bilan
bog`liq zararlar uchun o`zlari qo`shgan hissalar doirasida javobgar bo`ladigan
hamda shirkat tomonidan tadbirkor-lik faoliyatini amalga oshirishda ishtirok
etmaydigan bir yoki bir necha ishtirokchi (hissa qo`shuvchi, kommanditchi)
mavjud bo`lsa, bunday shirkat kommandit shirkat deb hisoblanadi.
Kommandit shirkatda ishtirok etayotgan to`liq sheriklarning huquq-lari va ularning
shirkat majburiyatlari bo`yicha javobgarligi to`liq shirkat ishtirokchilari
23

javobgarligi kabi bo`ladi. Shaxs faqat bitta kommandit shirkatda to`liq sherik
bo`lishi mumkin. To`liq shirkat ishtirokchisi kom-mandit shirkatda to`liq sherik
bo`la olmaydi. Kommandit shirkatdagi to`liq sherik o`sha shirkatning o`zida hissa
qo`shuvchi va boshqa to`liq shirkatda ishtirokchi bo`lishi mumkin emas.
Kommandit shirkatning firma nomi yo barcha to`liq sheriklarning nomlarini
(nomlanishini) va “kommandit shir-kat” degan so`zlarni yoxud kamida bitta to`liq
sherikning “va kompaniya” degan so`zlar qo`shilgan holdagi nomini
(nomlanishini), shuningdek “kommandit shirkat” degan so`zlarni o`z ichiga olishi
kerak.
Agar kommandit shirkatning firma nomiga hissa qo`shuvchining nomi kiritilgan
bo`lsa, bunday hissa qo`shuvchi to`liq sherikka aylanadi.
Kommandit shirkat faoliyatini boshqarish to`liq sheriklar tomonidan amalga
oshiriladi. Bunday shirkatni uning to`liq sheriklari tomonidan boshqarish va uning
ishlarini yuritish tartibi qonun hujjatlari bilan belgilanadi.
Hissa qo`shuvchilar kommandit shirkatni boshqarishda va uning ishlarini
yuritishda ishtirok etishga ishonchnomasiz boshqa har qanday tarzda uning
nomidan ish ko`rishga haqli emaslar. Hissa qo`shuvchilar shirkatni boshqarish va
uning ishlarini yuritish bo`yicha to`liq sheriklar-ning xatti-harakatlari xususida
bahslashishga haqli emaslar.

Xo`jalik jamiyatlari yuridik shaxs sifatida

24

Xo`jalik jamiyatlari – bu bir yoki bir necha shaxslar tomonidan jamiyat nomidan
tadbirkorlik faoliyatini birga amalga oshirish uchun o`z mulklari (asosan
mablag`lari)ni qo`shish yo`li bilan tuzgan tashkilotidir.
Amaldagi qonunchilikka muvofiq, xo`jalik jamiyatlarining mas`u-liyati
cheklangan jamiyat, qo`shimcha mas`uliyatli jamiyat va aksiyadorlik jamiyatlari
kabi turlari mavjud.
Mas`uliyati cheklangan hamda qo`shimcha mas`uliyatli jamiyatlar FK va
“Mas`uliyati cheklangan hamda qo`shimcha mas`uliyatli jamiyatlar to`g`risida”gi
qonun va boshqa qonun hujjatlari huquqiy tartibga soladi.
Bir yoki bir necha shaxs tomonidan ta`sis etilgan, ustav fondi (ustav kapitali) ta`sis
hujjatlari bilan belgilangan miqdorlarda ulushlarga bo`lin-gan xo`jalik jamiyati
mas`uliyati cheklangan jamiyat deb hisoblanadi. Mas`uliyati cheklangan
jamiyatning ishtirokchilari uning majburiyatlari bo`yicha javobgar bo`lmaydilar va
jamiyat faoliyati bilan bog`liq zararlar uchun o`zlari qo`shgan hissalar qiymati
doirasida javobgar bo`ladilar. Mas`uliyati cheklangan jamiyatning o`z hissasini
to`la qo`shmagan ishti-rokchilari jamiyat majburiyatlari bo`yicha har bir
ishtirokchi hissasining to`lanmagan qismining qiymati doirasida solidar javobgar
bo`ladilar.
Bir yoki bir necha shaxs tomonidan ta`sis etilgan, ustav fondi (ustav kapitali) ta`sis
hujjatlari bilan belgilangan miqdorlardagi ulushlarga bo`lin-gan xo`jalik jamiyati
qo`shimcha mas`uliyatli jamiyat deb hisoblanadi. Bunday jamiyatning
ishtirokchilari jamiyat majburiyatlari bo`yicha o`ziga tegishli mol-mulklari bilan
hamma uchun bir xil bo`lgan va qo`shgan hissalari qiymatiga nisbatan jamiyatning
ta`sis hujjatlarida belgilanadigan karrali miqdorda solidar tarzda subsidiar javobgar
bo`ladilar. Qo`shimcha mas`uliyatli jamiyat ishtirokchilari javobgarligining eng
yuqori miqdori qo`shimcha mas`uliyatli jamiyatning ustavida nazarda tutiladi.
25

Ishtirokchi-lardan biri bankrot bo`lib qolganida uning qo`shimcha mas`uliyatli
jamiyat majburiyatlari bo`yicha javobgarligi, agar jamiyatning ta`sis hujjatlarida
javobgarlikni taqsimlashning boshqacha tartibi nazarda tutilgan bo`lmasa, boshqa
ishtirokchilar o`rtasida ularning qo`shgan hissalariga mutanosib ravishda
taqsimlanadi.
Mas`uliyati cheklangan hamda qo`shimcha mas`uliyatli jamiyatlar qonun
hujjatlarida ta`qiqlanmagan har qanday faoliyat turlarini amalga oshirishi mumkin.
Jamiyat o`z majburiyatlari yuzasidan o`ziga qarashli barcha mol-mulk bilan
javobgar bo`ladi. Jamiyat o`z ishtirokchilarining majburiyatlari yuzasidan javob
bermaydi. Jamiyatning bankrotligi ishtirokchi sifatidagi shaxsning aybi tufayli
vujudga kelgan bo`lsa, jamiyatning mol-mulki yetarli bo`lmagan taqdirda bunday
shaxs zimmasiga uning majburiyatlari bo`yicha subsidiar javobgarlik yuklatilishi
mumkin. Davlat va uning organlari jamiyatning majburiyatlari yuzasidan javobgar
bo`lmaydi, xuddi shuningdek jamiyat ham davlat va uning organlari majburiyatlari
yuzasidan javobgar bo`lmaydi.
Yuridik va jismoniy shaxslar jamiyatning ishtirokchilari bo`ladilar. Qonunda ayrim
toifadagi jismoniy shaxslarning jamiyatda ishtirok etishi ta`qiqlanishi yoki
cheklanishi mumkin. Davlat hokimiyati va boshqaruv organlari, agar qonun
hujjatlarida boshqacha qoida belgilangan bo`lmasa, jamiyatning ishtirokchilari
bo`lishga haqli emaslar. Jamiyat bir shaxs tomonidan ta`sis etilishi mumkin bo`lib,
u jamiyatning yagona ishtirok-chisiga aylanadi. Jamiyat keyinchalik bir
ishtirokchisi bo`lgan jamiyatga aylanishi mumkin. Jamiyat yagona ishtirokchi
sifatida bir shaxsdan iborat boshqa xo`jalik jamiyatiga ega bo`lishi mumkin emas.
Jamiyat ishtirok-chilarining soni ellik kishidan oshmasligi lozim. Agar jamiyat
ishtirok-chilarining soni ushbu belgilangan me`yordan oshib ketsa, jamiyat bir yil
ichida ochiq aksiyadorlik jamiyati yoki ishlab chiqarish kooperativi etib qayta
tuzilishi kerak. Agar ko`rsatilgan muddat davomida jamiyat qayta tuzilmasa va
26

jamiyat ishtirokchilarining soni belgilangan me`yorga qadar kamaymasa, u yuridik
shaxslarni davlat ro`yxatidan o`tkazuvchi organning talabiga binoan sud tartibida
tugatilishi kerak.
Jamiyatning ta`sis shartnomasi va ustavi jamiyat ta`sis hujjatlari deb hisoblanadi.
Agar jamiyat bir shaxs tomonidan ta`sis etilsa, shu shaxs tasdiqlagan ustav
jamiyatning ta`sis hujjati hisoblanadi. Jamiyat ishtirok-chilarining soni ikki va
undan ortiq kishiga ko`paysa, ular o`rtasida ta`sis shartnomasi tuzilishi kerak.
Jamiyat ustav fondi (ustav kapitali) uning ishtirokchilari ulushlari-ning nominal
qiymatlaridan tarkib topadi. Jamiyat ustav fondining (ustav kapitalining) miqdori
jamiyatni davlat ro`yxatidan o`tkazish uchun hujjat-larni taqdim etish sanasidagi
holatga ko`ra qonun hujjatlarida belgilangan eng kam oylik ish haqining ellik
baravaridan kam bo`lmasligi lozim. Ja-miyat davlat ro`yxatidan o`tkaziladigan
paytga qadar uning har bir ishti-rokchisi ta`sis hujjatlarida ko`rsatilgan jamiyatning
ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) o`z hissasining kamida o`ttiz foizini kiritishi
shart. Jamiyat-ning har bir ishtirokchisi ta`sis hujjatlarida belgilangan va jamiyat
davlat ro`yxatidan o`tkazilgan paytdan boshlab bir yildan oshmaydigan muddat
mobaynida jamiyatning ustav fondiga (ustav kapitaliga) o`z hissasini to`liq kiritishi
kerak. Jamiyatning ishtirokchisi tomonidan hissaning to`liq kiritil-ganligi jamiyat
ishtirokchisiga beriladigan guvohnoma bilan tasdiqlanadi.
Jamiyat ishtirokchilarining umumiy yig`ilishi jamiyat boshqaruvi-ning oliy organi
hisoblanadi.
Jamiyatning ustavida jamiyatning kuzatuv kengashini tuzish nazarda tutilishi
mumkin.
Jamiyatning joriy faoliyatiga rahbarlik qilish jamiyatning yakka-boshchilik
asosidagi ijro etuvchi organi tomonidan yoki jamiyatning kolle-gial ijro etuvchi
27

organi tomonidan amalga oshiriladi. Jamiyatning ijro etuvchi organi jamiyat
ishtirokchilarining umumiy yig`ilishiga va, agar tuzilishi jamiyatning ustavida
nazarda tutilgan bo`lsa, jamiyatning kuzatuv kengashiga hisobdordir.
Xo`jalik jamiyatlari turlaridan yana biri aksiyadorlik jamiyatidir. Ustav fondi
muayyan miqdordagi aksiyalarga bo`lingan jamiyat aksiyador-lik jamiyat
hisoblanadi. Ishtirokchilar (aksiyadorlar) jamiyat majburiyatlari bo`yicha javob
bermaydilar, jamiyat faoliyati bilan bog`liq zararlar uchun o`zlariga qarashli
aksiyalar qiymati doirasida javobgar bo`ladilar (FK, 64-modda).
J.I.Yuldashev xo`jalik jamiyatlari va shirkatlari ichida aksiyadorlik jamiyatlari
yirik va o`rta biznesga, qolgan xo`jalik shirkatlari va jamiyat-lari mayda va o`rta
biznesga xos xo`jalik yurituvchi subyektlar deb hisoblaydi[48].
Aksiyadorlik jamiyatlarining huquqiy maqomi FK, 1996 yil 26 aprel-da qabul
qilingan “Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlari-ni himoya qilish
to`g`risida”gi qonun va boshqa qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi.
AJ o`z majburiyatlari yuzasidan o`ziga tegishli barcha mol-mulki bilan javobgar
bo`ladi. Aksiyadorlar jamiyatning majburiyatlari yuzasidan javobgar bo`lmaydilar
va uning faoliyati bilan bogliq ziyonlarni o`zlariga tegishli aksiyalar qiymati
doirasida to`laydilar. Aksiyalar haqining ham-masini to`lamagan aksiyadorlar
jamiyat majburiyatlari yuzasidan o`zlariga tegishli aksiyalar qiymatining
to`lanmagan qismi doirasida solidar javob-gar bo`ladilar. Jamiyat o`z
aksiyadorlarining majburiyatlari yuzasidan javobgar bo`lmaydi. Agar jamiyatning
nochorligi (bankrotligi) jamiyat uchun majburiy ko`rsatmalarni berish huquqiga
ega bo`lgan aksiyador sifatidagi shaxsning gayriqonuniy xatti-harakatlari tufayli
vujudga keltiril-gan bo`lsa, mazkur aksiyador zimmasiga jamiyatning mol-mulki
yetarli bo`lmagan taqdirda uning majburiyatlari bo`yicha subsidiar javobgarlik
yuklatilishi mumkin. Aksiyadorlik jamiyatining ustavida tegishli huquq nazarda
28

tutilgan taqdirdagina, aksiyador majburiy ko`rsatma berish huqu-qiga ega bo`ladi.
Jamiyat uchun majburiy ko`rsatmalar berish huquqiga ega bo`lgan aksiyador
jamiyatning muayyan harakatni amalga oshirishi oqibatida nochor (bankrot) bo`lib
qolishini oldindan bilib, o`z huquqidan uning ana shunday harakatni amalga
oshirishini ko`zlab foydalangan holdagina jamiyatning nochorligi (bankrotligi)
aksiyadorning harakatlari tufayli vujudga keltirilgan deb hisoblanadi.
Aksiyadorlik jamiyati ochiq yoki yopiq bo`lishi mumkin. Ochiq aksiyadorlik
jamiyatining muassislari tarkibiga kiruvchilarning eng kam soni cheklanmaydi.
Yopiq aksiyadorlik jamiyatlarining muassislari esa kamida uch shaxsdan iborat
qilib belgilanadi. Aynan muassislarining bel-gilangan miqdori turli davlatlarda
turlicha belgilangan. Masalan, Italiyada – 2, Shveysariyada – 3, Germaniyada – 5,
Angliya, Fransiya, Yaponiyada – 7, Estoniya, Rossiya, Niderlandiya, Shveysiya,
Finlandiya va AQShning ko`pgina shtatlarida – 1 kishi v.x.k[49].
Qatnashchilari o`zlariga tegishli aksiyalarini o`zga aksiyadorlarning roziligisiz
boshqa shaxslarga berishi mumkin bo`lgan aksiyadorlik jamiya-ti ochiq
aksiyadorlik jamiyati deb hisoblanadi. OAJ o`zi chiqarayotgan aksiyalarga ochiq
obuna o`tkazishga va qonun hujjatlarining talablarini hisobga olgan holda ularni
erkin sotishga haqlidir. OAJ aksiyadorlarining soni chegaralanmaydi.
Ochiq aksiyadorlik jamiyati ustav fondining eng kam miqdori jamiyat davlat
ro`yxatidan o`tkazilgan sanada O`zbekiston Respublikasi Markaziy bankining
kursi bo`yicha ellik ming AQSH dollariga teng bo`l-gan summadan kam
bo`lmasligi kerak[50].
Aksiyalari faqat o`z muassislari yoki oldindan belgilangan doiradagi shaxslar
orasida taqsimlanadigan aksiyadorlik jamiyati yopiq aksiyadorlik jamiyati deb
hisoblanadi. Bunday jamiyat o`zi chiqarayotgan aksiyalarga ochiq obuna
o`tkazishga yoxud ularni cheklanmagan doiradagi shaxslarga sotib olish uchun
29

boshqacha tarzda taklif etishga haqli emas. YOAJ ak-siyadorlarining soni ellik
nafardan ziyod bo`lishi mumkin emas. Belgilan-gan chegaradan ortib ketgan
taqdirda, u yopiq aksiyadorlik jamiyatlari uchun miqdori aksiyadorlarning
chegaralangan limitidan ortib ketgan shaxslar aksiyadorlar reyestrida ro`yxatga
olingan kundan e`tiboran olti oy ichida ochiq aksiyadorlik jamiyatiga aylantirilishi,
ushbu muddat tuga-gach, sud tartibida tugatilishi lozim.
Yopiq aksiyadorlik jamiyati ustav fondining eng kam miqdori esa, jamiyat davlat
ro`yxatidan o`tkazilgan sanada qonun hujjatlarida belgilan-gan eng kam oylik ish
haqining ikki yuz baravari miqdoridan kam bo`l-masligi kerak.
Jamiyat filiallar tashkil etishi hamda vakolatxonalar ochishi mumkin. Ular o`zlarini
tashkil etgan jamiyat tomonidan mol-mulk bilan ta`minlanadi va shu jamiyat
tasdiqlagan nizomlar asosida ish ko`radi. Filial yoki vakolatxonaning rahbari
jamiyat tomonidan tayinlanadi va jamiyat bergan ishonchnoma asosida ish ko`radi.
Filial hamda vakolatxona faoliyati uchun javobgarlik ularni tuzgan jamiyat
zimmasida bo`ladi.
Ta`sis yig`ilishi (muassis) tasdiqlagan ustav jamiyatning ta`sis hujjati hisoblanadi.
Davlat korxonasi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirilayotganda davlat mulkini
tasarruf etishga vakolatli organ tasdiqlaydigan emissiya ma`lumot-nomasi ham
ta`sis hujjati hisoblanadi.
Jamiyatning ustav fondi aksiyadorlar sotib olgan jamiyat aksiyalari-ning nominal
qiymatidan tashkil topadi. Jamiyat chiqaradigan barcha aksiyalarning nominal
qiymati bir xil bo`lishi lozim.
Jamiyatning ustav fondi uning mol-mulkining o`z kreditorlari man-faatlarini
kafolatlaydigan darajadagi eng kam miqdorini belgilaydi. Jamiyat davlat mulki
30

negizida tuzilganda korxonaning (mol-mulkning) qonun hujjatlarida belgilangan
tartibda aniqlangan bozor bahosi jamiyat ustav fondining summasini tashkil etadi.
Aksiyadorlik jamiyatini aksiyadorlarning umumiy yig`ilishi, kuzatuv kengashi va
ijroiya organi boshqaradi.
Aksiyadorlarning umumiy yig`ilishi jamiyatni boshqarishning oliy organidir.
Jamiyatning kuzatuv kengashi jamiyat faoliyatiga umumiy rahbarlik qiladi, ushbu
Qonun bilan aksiyadorlar umumiy yigilishining mutlaq vako-latlariga kiritilgan
masalalarni hal etish bundan mustasno. Ovoz beruvchi aksiyalarning egasi bo`lgan
aksiyadorlar soni o`ttiz kishidan kam bo`lgan jamiyatda kuzatuv kengashi vazifasi
jamiyat ustavi bilan aksiyadorlarning umumiy yigilishi zimmasiga yuklanishi
mumkin. Bunday hollarda aksiya-dorlar umumiy yigilishini o`tkazish masalasini
hal etishga vakolati bo`lgan muayyan shaxs yoki jamiyat organi jamiyat ustavida
o`z aksini topishi kerak.
Jamiyatning kundalik faoliyatiga rahbarlik yakkaboshchilik asosidagi ijroiya
organi (direktor) yoki kollegial ijroiya organ (boshqaruv, direksiya) tomonidan
amalga oshirilishi mumkin. Bir paytning o`zida ham yakka-boshchilik asosidagi,
ham kollegial ijroiya organlari bo`lishi nazarda tutil-gan jamiyat ustavida ulardan
har birining vakolatlari belgilab qo`yilishi kerak. Bunday hollarda jamiyatning
yakkaboshchilik asosidagi ijroiya organi (direktor) vazifasini bajaruvchi shaxs
kollegial ijroiya organi (boshqaruv, direksiya) raisi vazifasini ham amalga oshiradi.
Aksiyadorlar umumiy yig`ilishining qaroriga binoan jamiyat ijroiya organining
vakolatlari shartnoma bo`yicha tijorat tashkilotiga (boshqaruv-chi tashkilotga) yoki
yakka tartibdagi tadbirkorga (boshqaruvchiga) berili-shi mumkin. Tuziladigan
shartnomaning shartlari, basharti ustavda o`zga-cha qoida nazarda tutilmagan
bo`lsa, jamiyat kuzatuv kengashi tomonidan tasdiqlanadi. Jamiyat ijroiya
31

organining vakolatlariga jamiyatning kunda-lik faoliyatiga rahbarlik qilishga doir
barcha masalalar kiradi, aksiyadorlar umumiy yig`ilishining mutlaq vakolatlariga
yoki kuzatuv kengashining vakolatlariga kiritilgan masalalar bundan mustasno.
Xo`jalik shirkati va jamiyatlari yuridik shaxs huquqini olgan shu`ba va tobe
xo`jalik jamiyatlarga ega bo`lishi mumkin.
FK, 67-modda muvofiq, bir (asosiy) xo`jalik jamiyati yoki shirkati ikkinchi
xo`jalik jamiyatining ustav fondida undan ustunlik mavqeiga ega bo`lgan holda
ishtirok etishi tufayli yoxud ular o`rtasida tuzilgan shart-nomaga muvofiq yo
bo`lmasa boshqacha tarzda ikkinchi xo`jalik jamiyati tomonidan qabul qilinadigan
qarorlarni belgilab berish imkoniga ega bo`lsa, ushbu ikkinchi xo`jalik jamiyati
sho`ba xo`jalik jamiyati hisoblanadi.
Sho`ba xo`jalik jamiyati o`zining asosiy jamiyati (shirkati)ning qarzlari bo`yicha
javob bermaydi.
Shu`ba xo`jalik jamiyatiga bajarilishi shart bo`lgan ko`rsatmalarni berishga
huquqli asosiy jamiyat ana shunday ko`rsatmalarni bajarish uchun shu`ba jamiyat
tomonidan tuzilgan bitimlar yuzasidan shu`ba jamiyat bilan solidar javobgar
bo`ladi. Asosiy jamiyatning shu`ba xo`jalik jamiyatga bajarilishi shart bo`lgan
ko`rsatmalarni berish huquqi shu`ba xo`jalik jamiyat bilan tuzilgan shartnomada
yoki shu`ba xo`jalik jamiyatning ustavida ko`zda tutilgan taqdirdagina asosiy
jamiyat bunday huquqqa ega deb hisoblanadi.
Shu`ba xo`jalik jamiyati asosiy jamiyatning aybi bilan nochor (bankrot) bo`lib
qolgan hollarda asosiy jamiyat shu`ba xo`jalik jamiyatning qarzlari yuzasidan
subsidiar javobgar bo`ladi. Asosiy jamiyat shu`ba xo`ja-lik jamiyatning muayyan
harakatlarni amalga oshirish oqibatida nochor (bankrot) bo`lib qolishini oldindan
bilib, yuqorida aytilgan o`z huquqlari va (yoki) imkoniyatidan shu`ba xo`jalik
32

jamiyatning shunday harakatlarni amalga oshirishini ko`zlab foydalangan
hollardagina shu`ba xo`jalik jamiyatning nochorligi (bankrotligi) asosiy
jamiyatning aybi bilan yuz bergan deb hisoblanadi.
Shu`ba xo`jalik jamiyat aksiyadorlari asosiy jamiyatdan uning aybi bilan shu`ba
xo`jalik jamiyatga keltirilgan ziyonni to`lashni talab qilishga haqlidir. Asosiy
jamiyat shu`ba xo`jalik jamiyatning muayyan harakatlarni amalga oshirish
oqibatida ziyon ko`rishini oldindan bilib, o`z huquqlari va (yoki) imkoniyatidan
shu`ba xo`jalik jamiyatning shunday harakatlarni amalga oshirishini ko`zlab
foydalangan holdagina ziyon asosiy jamiyat-ning aybi bilan keltirilgan deb
hisoblanadi.
Xo`jalik jamiyatida ishtirok etuvchi boshqa jamiyat xo`jalik jamiya-tiga qarashli
ovoz beradigan aksiyalarning yigirma foizidan ko`prog`iga ega bo`lsa, bunday
xo`jalik jamiyati qaram jamiyat deb hisoblanadi.
Qaram xo`jalik jamiyati yuridik shaxs hisoblanadi. Xo`jalik jamiya-tida ishtirok
etuvchi boshqa jamiyat qaram jamiyat ustav fondining tegishli qismini qo`lga
kiritib olganligi haqidagi ma`lumotlarni qonunda nazarda tutilgan tartibda darhol
e`lon qilishi shart.
Xo`jalik jamiyatlari bir-birlarining ustav fondlarida o`zaro qatnashi-shining
chegarasi va bunday jamiyatlardan biri boshqa jamiyat ishtirok-chilari yoki
aksiyadorlarining umumiy yig`ilishida foydalanishi mumkin bo`lgan ovozlar soni
qonunda belgilab qo`yiladi. Ishtirok etuvchi va tobe xo`jalik jamiyatlari o`rtasidagi
o`zaro munosabatlar qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi.

Davlat korxonalari – yuridik shaxs sifatida
33

O`zbekiston Respublikasi FK, 70-modda muvofiq, unitar korxona deb o`ziga
biriktirib qo`yilgan mol-mulkka nisbatan mulkdor tomonidan mulk huquqi
berilmagan tijoratchi tashkilotga aytiladi. Bu korxonaning mulki bo`linmasdir va u
qo`shilgan hissalar (ulushlar, paylar) bo`yicha, shu jumladan, korxona xodimlari
o`rtasida ham taqsimlanmaydi. Unitar korxonaning mol-mulki unga xo`jalik
yuritish yoki operativ boshqarish huquqi asosida tegishlidir. Unitar korxona o`z
majburiyatlari bo`yicha o`ziga qarashli mol-mulk bilan javob beradi. Unitar
korxona o`z mol-mulk egasining majburiyati bo`yicha javob bermaydi.
FK, 71-moddada belgilanishicha, yuridik shaxs huquqiga ega bo`l-gan, xo`jalik
yuritish huquqiga asoslangan unitar korxona mulkdorning yoki u vakil qilgan
organning qaroriga muvofiq tashkil etiladi. Korxona-ning ta`sis hujjati belgilangan
tartibda tasdiqlangan ustavidan iborat. Xo`-jalik yuritish huquqiga asoslangan
unitar korxona o`z mol-mulkining bir qismini xo`jalik yuritish uchun belgilangan
tartibda topshirish yo`li bilan yuridik shaxs bo`lgan boshqa unitar korxona (sho`ba
korxona) tashkil etishi mumkin. Qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda
davlat orga-nining qaroriga muvofiq davlat mulki bo`lgan mol-mulk negizida
operativ boshqarish huquqiga asoslangan davlat unitar korxonasi (davlat
korxonasi) tashkil etilishi mumkin. Operativ boshqaruv huquqiga asoslangan
davlat korxonasining firma nomi uning davlat korxonasi ekanligini ko`rsatib
turadi, korxonaning mol-mulki yetarli bo`lmaganida davlat korxona maj-buriyatlari
bo`yicha subsidiar javobgar bo`ladi.
Davlat korxonasi uni tuzgan davlat organining qaroriga muvofiq qayta tashkil
etilishi yoki tugatilishi mumkin (FK, 72-modda).
34

Davlat korxonasining asosiy ta`sis hujjati bu – uning ustavidir. Davlat korxonasi
ana shu ustav asosida ish olib boradi. Ustavda quyidagilar belgilanadi:
korxonaning nomi, joylashgan yeri, mol-mulki va mablag`lari, xo`jalik faoliyati
turi, faoliyat predmeti, mehnatni tashkil qilish va unga haq to`lash, korxona
boshqaruvi, hisoboti, korxona faoliyatini qayta tashkil qilish va tugatish haqidagi
qoidalar.

Ishlab chiqarish kooperativlari – yuridik shaxs sifatida

Fuqarolarning shaxsiy ishtiroki, a`zolarning (ishtirokchilarning) mulki bilan
qo`shiladigan pay badallarini birlashtirish asosida birgalikda ishlab chiqarish yoki
boshqa xo`jalik faoliyatini olib borish uchun a`zolik negizidagi ixtiyoriy
birlashmasi ishlab chiqarish kooperativi hisoblanadi. Qonunda va ishlab chiqarish
kooperativining ta`sis hujjatlarida uning faoliyatida a`zolik asosida yuridik
shaxslar ham ishtirok etishi nazarda tutilishi mumkin (FK, 69-modda).
Ishlab chiqarish kooperativining a`zolari kooperativning majburiyat-lari bo`yicha
qonunda va kooperativ ustavida nazarda tutilgan miqdorlarda va tartibda subsidiar
javobgar bo`ladilar.
Kooperativning firma nomi kooperativ nomini va “ishlab chiqarish kooperativi”
degan so`zlarni o`z ichiga olgan bo`lishi kerak. Ishlab chiqa-rish
kooperativlarining huquqiy mavqei va a`zolarining huquqiy burchlari Fuqarolik
kodeksi hamda boshqa qonunlar bilan belgilanadi. Kooperativ fuqarolar istagi
bilan yoki yuridik shaxslarning tashabbusi bilan mutlaqo ixtiyoriylik asosida
35

tashkil etiladi. Kooperativ a`zolari bo`lgan fuqarolar-ning soni uch kishidan kam
bo`lmasligi kerak.
Kooperativ mustaqil tarzda ham, mulkning har qanday shakliga mansub
korxonalar, muassasalar, tashkilotlar huzurida ham tashkil etilishi va faoliyat
ko`rsatishi mumkin.
Kooperativning ustavi kooperativ ta`sis etishni istagan fuqarolarning umumiy
yig`ilishida yoki yuridik shaxslar muxtor vakillarining yig`ilishi-da qabul qilinadi
va kooperativ joylashgan yerdagi tuman hokimligida ro`yxatga olinadi.
Kooperativning oliy boshqaruv idorasi umumiy yig`ilishi –konferen-siya, syezd
bo`lib, ular kooperativ raisini (boshqaruvini), taftish komis-siyasini (taftishchini)
saylaydi va ularga kooperativni boshqarish bo`yicha o`z vakolatlarini topshiradi.
Kooperativning mol-mulki o`z a`zolarining pul va moddiy badallari, banklarning
kreditlari, o`zi ishlab chiqargan mahsulotlar, bu mahsulotlarni sotishdan,
kooperativ ustavida nazarda tutilgan o`zga xil faoliyatdan kelgan daromadlar
hamda qonunlarda man etilmagan boshqa manbalar hisobiga hosil bo`ladi.
Kooperativ o`z faoliyatini quyidagi hollarda tugatadi:
1. Mol-mulk egasining yoki u vakolat bergan organning qaroriga yoxud sudning
hal qiluv qaroriga muvofiq;
2. Agar ro`yxatga olingandan bir yil o`tgach ishlab chiqarish, xo`jalik faoliyatini
boshlamasa yoki amalda to`xtatib qo`yilgach, daromadlar to`g`risidagi
deklaratsiyani topshirgan vaqtdan boshlab bir yil davomida faoliyatini boshlamasa;
3. Olti oydan ko`proq vaqt davomida to`lovga qobiliyatsiz bo`lsa;
36

4. O`zbekiston Respublikasi qonunlarida ko`zda tutilgan boshqa hollarda[51].
Kooperativ tugatilgan taqdirda unga nisbatan haqdorlar va yollanib
ishlovchilarning da`volari qondirilgandan keyin qolgan mol-mulki koope-rativ
a`zolari o`rtasida ustavda ko`rsatilgan tartibda taqsimlanadi.

Matlubot kooperativi – yuridik shaxs sifatida

Ishtirokchilarning moddiy (mulkiy) ehtiyojlarini qondirish maqsadi-da
fuqarolarning a`zoligiga asoslangan ixtiyoriy birlashmasi matlubot kooperativi
hisoblanadi va birlashuv uning a`zolari tomonidan o`z mulkiy (pay) badallarini
qo`shish yo`li bilan amalga oshiriladi (FK, 73-modda).
Matlubot kooperativi ustavida quyidagi ma`lumotlar bo`lishi kerak: kooperativ
a`zolari qo`shadigan pay badallarining miqdori, kooperativ a`zolari pay
badallarining tarkibi va ularning qo`shish tartibi, badalni qo`shish majburiyatini
buzganlik uchun javobgarlik, kooperativni boshqa-rish organlarining tarkibi va
vakolatlari, ular tomonidan qarorlar qabul qilish tartibi, shu jumladan, qarorlar bir
ovozdan yoki ovozning ko`pchiligi bilan qabul qilinadigan masalalar va
shuningdek, kooperativ ko`rgan zarar-larni kooperativ a`zolari tomonidan to`lash
tartibi to`g`risidagi masalalar ko`rsatiladi[52].
Matlubot kooperativining nomida uning faoliyatini asosiy maqsadi ko`rsatilishi,
shuningdek “kooperativ” so`zi yoki “matlubot jamiyati” degan so`zlar bo`lishi
kerak.
37

Matlubot kooperativining a`zolari uning majburiyatlari bo`yicha har bir kooperativ
a`zosi to`laydigan qo`shimcha badalning to`lanmagan qismi doirasida subsidiar
javobgar bo`ladilar. Bu holda kooperativ a`zolari solidar javob beradilar (FK, 73-
modda, 5-band).
Matlubot kooperativining tijorat faoliyatiga nisbatan Fuqarolik kodeksining
tijoratchi tashkilotlar to`g`risidagi qoidalari qo`llaniladi.
O`zbekiston Respublikasi Matlubot kooperatsiyasi xalqaro koope-rativ alyansida
va boshqa xalqaro tashkilotlarda qatnashishi mumkin[53].

Jamoat birlashmalari – yuridik shaxs sifatida

O`zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va boshqa qonunlarida belgilangan
huquqlari, erkinliklarini va siyosat, iqtisod, ijtimoiy rivojla-nish, fan-madaniyat,
ekologiya va hayotning boshqa sohalaridagi qonuniy manfaatlarini birgalikda
ro`yobga chiqarish uchun birlashgan fuqarolar-ning xohish-irodalarini erkin
bildirishi natijasida vujudga keladigan ixtiyo-riy tuzilma jamoat birlashmasidir.
Siyosiy partiyalar, ommaviy harakatlar, kasaba uyushmalari, xotin-qizlar, yoshlar
va bolalar tashkilotlari, faxriy va nogironlar uyushmalari, ilmiy-texnikaviy,
madaniy-ma`rifiy va boshqa ko`ngilli jamiyatlar, ijodiy uyushmalar, yurtdoshlar
birlashmalari, fondlar, assotsiatsiyalar va fuqarolarning boshqa birlashmalari
jamoat birlashmasi deb ataladi.
38

Faoliyati jamiyatning axloqiy negizlarini, umumbashariy insonparvar-lik
qadriyatlarini buzishga qaratilgan, shuningdek, konstitutsion tuzumni
g`ayriqonuniy yo`l bilan o`zgartirish yoki O`zbekiston Respublikasi xudu-dining
birligini buzish, urushni, zo`ravonlikni va shafqatsizlikni, jamiyatni parchalashga
olib boradigan ijtimoiy, shu jumladan, sinfiy; shuningdek, irqiy, milliy va diniy
adovatni avj oldirish, qonun bilan ta`qiqlangan bosh-qa xatti-xarakatlar qilish
maqsadini ko`zlaydigan jamoat birlashmalarining tuzilishiga yo`l qo`yilmaydi.
Harbiylashtirilgan jamoat birlashmalari va qurolli tuzilmalar, shuningdek, diniy
xarakterga ega partiyalar, ularning filiallari va boshqa struktura bo`laklari tashkil
etish ta`qiqlanadi.
Jamoat birlashmalari qonunda ko`rsatilgan miqdordan kam bo`lma-gan
tashabbuskor guruh tomonidan tuziladi[54]. Buning uchun ta`sis qurul-toyi yoki
umumiy yig`ilish chaqirib, unda ustav va rahbar organlari tasdiqlanadi.
Ustavda quyidagilar ko`rsatiladi:
1. Jamoat birlashmasining nomi, maqsadi va vazifasi.
2. Jamoat birlashmasining o`z faoliyatini amalga oshiradigan hudud ichki tuzilishi.
3. Jamoat birlashmasiga qabul qilish shartlari va tartibi.
4. Jamoat birlashmasi a`zolarining huquq va burchlari.
5. Jamoat birlashmasidagi uning tashkilotlari, rahbar organlarining vakolatlari va
ularni tuzish tartibi.
6. Jamoat birlashmasi mablag`lari va uning vujudga kelish manbalari.
39

7. Jamoat birlashmasining manzilgohi.
8. Ustavga o`zgartirishlar kiritish tartibi.
9. Jamoat birlashmasi faoliyatini to`xtatish tartibi.
Xalqaro jamoat tashkilotlarining, respublika, viloyatlararo birlashma-larning
ustavlari O`zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida ro`yxatga olinadi. Viloyat,
tuman, shahar hududlarining doirasida amal qiluvchi birlashmalar viloyat
hokimligi Adliya boshqarmalarida ro`yxatga olinadi. Jamoat birlashmalari va
ularning tashkilotlari ustavi ro`yxatga olingandan boshlab yuridik shaxs huquqini
oladi. Siyosiy partiyalar xo`jalik faoliyati bilan shug`ullanishlari mumkin emas.
O`z oldiga siyosiy maqsadlarni qo`ygan jamoat birlashmalari esa xo`jalik faoliyati
bilan shug`ullanishi mumkin, lekin bu haqda ularning ustavlarida ko`rsatilishi
kerak.
Jamoat birlashmalari faoliyati asosan O`zbekiston Respublikasining «Jamoat
birlashmalari to`g`risida[55]»gi, «Siyosiy partiyalar to`g`risida[56]» gi, «Kasaba
uyushmalari, ularning huquqlari va faoliyatining kafolatlari to`g`risida[57]» gi,
«Nodavlat notijorat tashkilotlari to`g`risida»[58]gi qonunlari va boshqa qonun
hujjatlari bilan tartibga solinadi.

Jamoat fondi – yuridik shaxs sifatida

40

FK, 75-moddada jamoat fondlarga quyidagicha ta`rif berilgan: fuqa-rolar va(yoki)
yuridik shaxslar tomonidan ixtiyoriy mulkiy badallar qo`shish asosida tashkil
etilgan, xayriya, ijtimoiy, madaniy, ma`rifiy yoki boshqa ijtimoiy foydali
maqsadlarni ko`zlaydigan, a`zolari bo`lmagan nodavlat notijorat tashkiloti jamoat
fondi hisoblanadi[59].
Jamoat fondiga uning muassislari(muassisi) yoki vasiyat qiluvchi tomonidan
o`tkazilgan mol-mulk fondning mulkidir. Fond muassislari (muassisi) yoki fond
vasiyatnoma bo`yicha tashkil etilganda vasiyatno-mani ijro etuvchi fondning
majburiyatlari bo`yicha javob bermaydilar. Fond esa, o`z muassislari(muassisi)
ning yoki vasiyatnomani ijro etuvchi-ning majburiyatlari uchun javob bermaydi.
Jamoat fondining mol-mulkidan o`z ustavida belgilangan maqsad va vazifalarni
amalga oshirish hamda ma`muriy xarajatlarni qoplash uchun foydalaniladi. Jamoat
fondi qonun hujjatlariga muvofiq, o`z ustavida na-zarda tutilgan maqsadlarga
to`g`ri keladigan doirada tadbirkorlik faoliyati bilan shug`ullanishga haqli. Jamoat
fondlar tijorat tashkilotlari ustav fondidagi(ustav kapitalidagi) ishtiroki qonun
hujjatlarida belgilangan tar-tibda amalga oshiriladi. Jamoat fondlari har yili o`z
faoliyati to`g`risida hisobot e`lon qilishi shart.
Jamoat fondini boshqarish tartibi va uning organlarini shakllantirish tartibi ustavi
bilan belgilanadi.
Jamoat fond ustavida quyidagi ma`lumotlar bo`lishi kerak: Jamoat fondining
ustavida fondning nomi, uning joylashgan yeri (pochta manzili), jamoat fondi
faoliyatini boshqarish tartibi, fond organlarining tuzilishi, akolatlari va
shakllantirilish tartibi, fond organlarining mansabdor shaxs-larini
tayinlash(saylash) va ularni lavozimidan ozod qilish tartibi, fondning mol-mulkini
shakllantirish manbalari, fondning, uning vakolatxonalari hamda filiallarining mol-
mulkini boshqarish borasidagi huquq va majbu-riyatlari, fond vakolatxonalarini
ochish va filiallarni tashkil etish tartibi, fondni qayta tashkil etish va tugatish
tartibi, fond tugatilganida uning mol-mulkidan foydalanish tartibi, fondning
ustaviga o`zgartirish va qo`shim-chalar kiritish tartibi kabi masalalar.
41

Jamoat fondining ustavida fondning belgilangan tartibda ro`yxatdan o`tkazilgan
ramziy belgisining tavsifi, shuningdek, qonun hujjatlariga zid bo`lmagan boshqa
qoidalar ham bo`lishi mumkin.
Jamoat fondlari asosan, FK va O`zbekiston Respublikasining «No-davlat notijorat
tashkilotlari to`g`risida»gi qonuni bilan tartibga solinadi. Ushbu qonunlarning
samarasi sifatida bugungi kunda mamlakatimizda yuzlab jamoat fondlar, shu
jumladan, xorijiy mamlakatlarda joylashgan fondlarning filiallari yoki
vakolatxonalari faoliyat yuritmoqda.

Muassasalar – yuridik shaxs sifatida

Davlat muassasalari yuridik shaxs sifatida davlat budjetida turadigan va mustaqil
smetaga ega bo`ladigan davlat muassasalari ishlab chiqarish bilan bog`liq
bo`lmagan faoliyat, chunonchi, ma`muriy idora etish yoki ijtimoiy-ma`naviy
ishlarni boshqarishni amalga oshiradi. Bular jumlasiga mustaqil smetaga,
rahbarlarni kredit taqsimlash huquqiga ega muassasalar (shifoxonalar, oliy o`quv
yurtlari, teatrlar, sud-prokuratura va boshqalar) kiradi. Yuridik shaxs hisoblangan
davlat muassasalari o`z nizomlari doira-sida o`zlari yuritayotgan vazifalarni
amalga oshirib, turli fuqarolik bitim-lari tuzadilar, o`zlariga biriktirilgan mulkdan
operativ boshqarish huquqi asosida foydalanadilar. Davlat organlari o`z qarzlari
uchun javobgar bo`ladi. Biroq mablag`i yetmasa, belgilangan tartibda davlat ham
uning uchun javobgar bo`lishi mumkin.
Fuqarolarning o`zini o`zi boshqarish organlari – yuridik shaxs sifatida
O`zbekiston Respublikasining “Fuqarolarning o`zini o`zi boshqarish organlari
to`g`risida”gi qonuni takidlanganidek, fuqarolarning o`zini o`zi boshqarishi – bu
fuqarolarning Konstitutsiya va qonunlar bilan kafolatlan-gan, ularning o`z
manfaatlaridan, tarixiy xususiyatlaridan, milliy va ma`na-viy qadriyatlardan,
42

mahalliy urf-odatlar va an`analardan kelib chiqqan holda mahalliy ahamiyatga ega
bo`lgan masalalarni hal qilishlaridir.
Mahalliy o`zni o`zi boshqaruv organlari ichida mahalla alohida o`rinni egallaydi.
O`zbekiston Respublikasida 1990-yil 31-oktabrda qabul qilingan «Mulkchilik
to`g`risida»gi qonunning 10-moddasida “Mahallalar egalik qiladigan,
foydalanadigan va tasarruf etadigan mol-mulk mahalla aholisining birgalikdagi
mehnat faoliyati yoki ularning mushtarak daro-madlari, shuningdek mazkur mol-
mulkdan xo`jalik maqsadlarida foydala-nishdan kelgan tushumlar, yuridik va
jismoniy shaxslarning ixtiyoriy badallari moddiy va xayriya yo`sinidagi
yordamlari, xalq deputatlari mahalliy Kengashlari beradigan moddiy va moliyaviy
resurslar asosida vujudga keltirilgan mol-mulkdan iborat”, – deyiladi.
Mahallada istiqomat qiluvchi aholi mahalla mulkining subyektidir. O`zi saylab
qo`ygan organlar mahalla mulkini to`la xo`jalik yuritish asosida egallaydi, undan
foydalanadi va uni tasarruf etadi.
Yuqorida ta`kidlangan qoidalarga ko`ra mahallaga to`la yuridik shaxs huquqi
berildi. Binobarin, mahalla turli fuqarolik-huquqiy munosabatlarida ishtirok etishi
mumkin.

Yuridik shaxslarning filiallari va vakolatxonalari

Yuridik va jismoniy shaxslar o`z vazifalarini amalga oshirish va aholiga yaqindan
xizmat ko`rsatish maqsadlarida o`z filiallari (bo`limlari, idoralari, agentliklari)ni
tashkil etishlari mumkin. Filial yuridik shaxsning u turgan yerdan tashqarida
joylashgan hamda uning barcha vazifalarini yoki vazifalarining bir qismini, shu
jumladan vakolatxona vazifalarini bajaradigan alohida bo`linmasidir (FK, 47-
modda, 2-band).
Filial yuridik shaxsning tarkibiy qismi bo`lib, mustaqil yuridik shaxs
hisoblanmaydi va muayyan bir joyda yuridik shaxsning vazifalarni bosh-qarishga
xizmat ko`rsatish maqsadida tuziladi.
43

Filiallar o`zlariga berilgan vakolatlar doirasida ba`zi yuridik harakat-larni qilishlari
mumkin. Ammo bunday harakatlar natijasida olingan maj-buriyatlar yuzasidan
yuridik shaxs mulkiy javobgar bo`ladi.
«Chet el investitsiyalari to`g`risida»[60]gi O`zbekiston Respublikasi qonunining 7-
moddasida ko`rsatilishicha, chet el investitsiyalari ishtiroki-dagi korxona ushbu
Qonun talablariga rioya etgan holda O`zbekiston Respublikasi hududida yuridik
shaxs huquqiga ega bo`lgan sho`ba korxonalar, filiallar, shuningdek yuridik shaxs
bo`lmagan vakolatxonalar va boshqa alohida bo`limlar ochishi mumkin.
Vakolatxona yuridik shaxsning u turgan yerdan tashqarida joylash-gan, yuridik
shaxs manfaatlarini ifodalaydigan va ularni himoya qiladigan alohida bo`linmadir.
Qonunda boshqacha tartib belgilanmagan bo`lsa, vakolatxona va filiallar yuridik
shaxs hisoblanmaydi. Ular o`zlarini tashkil etgan yuridik shaxs tomonidan mol-
mulk bilan ta`minlanadilar hamda u tasdiqlagan nizomlar asosida ish olib
boradilar. Vakolatxona va filiallar-ning rahbarlari yuridik shaxs tomonidan
tayinlanadi hamda uning ishonch-nomasi asosida ish olib boradi (FK, 47-modda).
Vakolatxona va filiallar ularni tashkil etgan yuridik shaxsning ta`sis hujjatlarida
ko`rsatilgan bo`lishi kerak.
Yuridik shaxslarning tovar belgilari, xizmat ko`rsatish belgilari va tovar kelib
chiqqan joy nomlariga bo`lgan huquq
O`zbekiston Respublikasida tovarlar ishlab chiqaradigan, xizmatlar ko`rsatadigan
va xo`jalik-tijorat faoliyati bilan shug`ullanadigan hamda fuqarolik muomalasida
qatnashadigan har bir yuridik shaxs o`zigagina xos tovar belgisi va xizmat
ko`rsatish belgisiga ega bo`ladi. Bu belgilar bir yuridik shaxsning tovarlari va
xizmatlarini o`zga yuridik shaxslarning turdosh tovarlari va xizmatlaridan farqlash
uchun xizmat qiladigan belgilardir.
ovar belgisi sifatida so`zlar, tasvirlar, qabariq va boshqa belgilar yoki ularning
jamlama ifodasi ro`yxatdan o`tkaziladi.
44

Tovar belgisini ro`yxatdan o`tkazish to`g`risidagi talabnoma yuridik yoki jismoniy
shaxslar tomonidan shaxsan yoki patent idorasida ro`yxatga olingan patent vakili
orqali berilishi mumkin.
Jamoat manfaatlariga, insoniylik va axloq qoidalariga zid bo`lgan belgilar tovar
belgisi yoki tovar belgisining qismi sifatida ro`yxatdan o`tkazilishiga yo`l
qo`yilmaydi.
Tovar belgisining egasi ushbu belgidan foydalanishda va uni tasarruf etishda, shu
jumladan, undan o`zga shaxslar foydalanishiga ruxsat berish yoki ta`qiqlab
qo`yishda mutloq huquqqa egadir.
Tovar belgisidan qonunga zid ravishda foydalangan yuridik va jismoniy shaxslar
O`zbekiston Respublikasining qonunlariga muvofiq javobgar bo`ladilar.
O`zbekiston Respublikasining yuridik shaxslari tovar belgilarini boshqa
davlatlarda ro`yxatdan o`tkazish yoki xalqaro miqyosda ro`yxatdan o`tkazish
huquqiga ega.
Chet el yuridik shaxslari xalqaro shartnomalarga yoki o`zaro ham-korlik asosida
tovar belgilari va xizmat ko`rsatish belgilari to`g`risidagi O`zbekiston Respublikasi
qonunida nazarda tutilgan huquqlardan O`zbe-kiston Respublikasining yuridik
shaxslari bilan bab-baravar foydalana-dilar. Agar O`zbekiston Respublikasining
xalqaro shartnomalarida O`zbe-kiston Respublikasi tovar belgilari va xizmat
ko`rsatish belgilari to`g`-risidagi qonundan farq qiluvchi o`zgacha qoidalar
belgilangan bo`lsa, u holda xalqaro shartnoma qoidalari qo`llaniladi.
Har bir mamlakat, mintaqa, ma`lum bir hudud o`z iqlimi, havosi, tuproq tarkibi,
o`simlik va hayvonot dunyosi va boshqa tabiiy sharoitlari bilan o`ziga xosdir.
Ba`zan bu o`ziga xoslik o`sha hudud doirasida ishlab chiqariladigan tovarlar,
bajariladigan ishlar, ko`rsatiladigan xizmatning o`ziga xos alohida sifat belgilariga
ega bo`lishini ta`minlaydi. Boshqa joydagi aynan o`shanday ishlab chiqilgan
tovarlar, bajariladigan ishlar yoki ko`rsatiladigan xizmatlar o`shanday sifatga,
belgilarga ega bo`lmaydi. Binobarin, ma`lum geografik hududning tabiiy
sharoitlari yoki boshqa omillar (asosan o`sha joyda yashovchilarning kasbi
malakasi, mahorati) bilan uzviy bog`liq ravishda tayyorlangan tovarlar boshqa
45

joyda tayyor-langan aynan shunday tovarlarga nisbatan xaridorgir, yuqori sifatli,
alohida xususiyatli, raqobatbardoshli hisoblanadi. Bozorda ushbu tovar tayyor-
langan joyning nomi tovarning ma`lum sifati, xususiyatga ega ekanligi haqida
o`ziga xos sertifikat hisoblanadi. Masalan, «Borjomi», «Yessen-tuki», «Toshkent»
suvlari, Uchqora mayizi, Urgut tamakisi, Yangiqo`rg`on anjiri, Quva anori va h.k.
Ba`zan tovar tayyorlangan joyning tabiiy shart-sharoitlari emas, balki o`sha joyda
yashovchi aholining ma`lum bir kasb-xunarga, mahsulot tayyorlashga bo`lgan
alohida mahorati, malakasi ushbu tovarning sifatini belgilashda alohida muhim
omil bo`lishi ham mumkin. Masalan: Chust pichog`i, Samarqand noni, Xiva gilami
va h.k.
Tovar chiqarilgan (tayyorlangan) joy nomi sifatida mamlakat nomi ishlatilishi
(Braziliya kofesi, Eron gilami, Gruziya choyi), aholi punkti yoki mintaqaviy hudud
nomi (Toshkent suvi, Chust pichog`i) umuman, qandaydir geografik obyekt nomi
(masalan, Tyan-Shan suvi) qo`llanilishi mumkin. Bunday maqsadlarda o`sha
geografik obyekt tarixiy nomi ishlatilishi mumkin (Shampan sharobi, Kogor
sharobi va h.k.) Bunda eng asosiysi o`sha joyda ishlab chiqarilgan tovarning
yuqori sifati, alohida belgilarga ega ekanligi va xuddi shu holat tovarlar bozorida,
xaridorlar orasida ma`lum ahamiyatga ega ekanligidir[61].
Tovarlarning kelib chiqish mamlakatlarini aniqlash qoidalari 1988-yil 8-aprelda
Adliya vazirligi tomonidan ro`yxatga olingan [62].
Tovar kelib chiqqan joy nomi O`zbekiston Respublikasi Patent ido-rasi ro`yxatidan
o`tkazdiriladi[63]. Bunda asos bo`lib FK 1108-moddaning ikkinchi qismida
belgilangan talablarga ishlab chiqariladigan tovarning javob berishi va ayni
o`shanday tovar ishlab chiqaruvchining o`sha hudud doirasida faoliyat yuritishi
hisoblanadi (Masalan, Surxondaryoda faoliyat yuritayotgan hunarmand o`z
mahsulotini Chust pichog`i deb bozorda sotishi maqsadga muvofiq emas).
Tovar chiqarilgan joy nomidan foydalanish huquqi guvoxnomasi 10 yil muddatga
beriladi, bu muddat tugagach uzaytirilishi mumkin.
46

Dunyoning deyarli barcha davlatlarida tovarlarni chiqarilgan joylar nomlaridan
g`ayriqonuniy foydalanish, bu joylar nomlari haqida noto`g`ri yoki yolg`on
ma`lumot berish g`irrom raqobatning ko`rinishlaridan hisoblanadi va tegishli
javobgarlik choralari (zararlarni to`latish, hududiga olib kelishni ta`qiqlash, arest
solish, tovarlarni yo`q qilib tashlash va h.k.) qo`llaniladi. O`zbekiston
Respublikasining «Tovar bozorlarida monopolis-tik faoliyatni cheklash va raqobat
to`g`risida»gi 1996-yil 27-dekabrda qabul qilingan qonunning 8-modda asosan
yuridik shaxsning intellektual faoliyati natijalarida va ularga tenglashtirilgan
individuallashtirish vosita-laridan qonunsiz foydalanib tovar sotish, tovarning
xususiyati, uni tayyor-lash usuli va joyi xususida iste`molchini chalg`itish insofsiz
raqobat hisob-lanadi va ta`qiqlanadi.
47

Yuridik shaxslar haqida

Купить