Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 395.8KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Юриспруденция

Продавец

Bohodir Jalolov

Yuridik va jismoniy shaxslar o‘rtasidagi yer xususidagi nizolar sud tomonidan qonunchilikda belgilangan tartibda hal etilishi

Купить
Mavzu: Yuridik va jismoniy shaxslar o‘rtasidagi yer xususidagi nizolar sud tomonidan qonunchilikda belgila ngan tartibda hal etilishi Reja: I.Kirish 1. Yuridik va jismoniy shaxslar o‘rtasidagi yer xususidagi nizolar sud tomonidan qonunchilikda belgilangan tartibda hal etilishi masalalari II.Asosiy qism 1.Yerga oid nizolarning huquqiy asoslari 2.Yer xususidagi nizolarning sud tartibida hal etilishi 3.Yerga oid nizolarni hal etishda muqobil usullar III.Xulosa Kirish Yer resurslari har bir mamlakatda iqtisodiyotning muhim omillaridan biridir. Yuridik va jismoniy shaxslar o‘rtasida yerga oid munosabatlar kelib chiqishi va ularning nizoli vaziyatlarga aylanishi yer mulkiga egalik qilish, foydalanish yoki ijaraga olish masalalarida ko‘p uchraydi. Bunday nizolarni qonunchilikka mos ravishda hal qilish jamiyat va davlat barqarorligini ta'minlashda katta ahamiyatga ega. Ushbu referatda yer nizolarini sud orqali hal etish tartibi va uning yuridik jihatlari o‘rganiladi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi   68-moddasining   talablaridan kelib chiqqan holda, yer umummilliy boylik ekanligi, undan oqilona foydalanish zarurligi va u davlat tomonidan muhofaza qilinishini inobatga olib, erga oid nizolarni sudlar tomonidan hal etishda O‘zbekiston Respublikasi Yer   kodeksi   va yer munosabatlarini tartibga solishga oid boshqa qonunchilik hujjatlari to‘g‘ri va bir xilda qo‘llanilishini ta’minlash   maqsadidir Sudlarning e’tibori yer to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlari O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksining (bundan buyon matnda Yer kodeksi deb yuritiladi)   3-moddasi   bilan belgilangan.Sudlar yerga oid qonunchilik hujjatlarini qo‘llashda ushbu sohaga oid qonunchilik orqaga qaytish kuchiga ega emasligi, ular amalga kiritilganidan keyin vujudga kelgan munosabatlarga nisbatan qo‘llanilishi hamda qonunda u amalga kiritilgunga qadar vujudga kelgan munosabatlarga nisbatan qo‘llanilishi to‘g‘ridan-to‘g‘ri nazarda tutilgan hollardagina tatbiq etiladi.Shu bilan birga, ma’muriy sudlarga nizolashilayotgan ma’muriy hujjat yoki mansabdor shaxs harakati (harakatsizligi)ning qonuniyligiga ushbu hujjat qabul qilingan yoki harakat (harakatsizlik) sodir etilgan vaqtda amalda bo‘lgan yerga oid qonunchilik hujjatlari asosida baho berishlari lozim. Qoida tariqasida, yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkasiga egalik qilish, undan foydalanish va tasarruf etish bilan bog‘liq bo‘lgan ishlar bo‘yicha ishda ishtirok etuvchi shaxslar nizoli yer uchastkasiga bo‘lgan huquqni va ushbu huquq davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganligini tasdiqlovchi hujjatlarni sudga taqdim qilishlari lozim, yer uchastkasiga bo‘lgan huquqni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish bilan bog‘liq ishlar bundan mustasno.Bunda sudlarning e’tibori Yer kodeksining   33-moddasida   nazarda tutilgan hujjatlargina yer uchastkasiga bo‘lgan huquqni tasdiqlovchi hujjatlar hisoblanishi lozim. Da’vogar (arizachi) tomonidan yer uchastkasiga bo‘lgan huquq davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganligi haqidagi hujjat taqdim etilganda, sudlar nizoni to‘g‘ri hal etish uchun yer uchastkasining plani va tavsifi tuzilganligi, yer uchastkasining chegaralari joyida belgilab berilganligi haqidagi hujjatlar mavjudligini kadastr yoki boshqa vakolatli organlarning ma’lumotlari asosida aniqlashlari lozim. Sudlar erga oid nizolarning xususiyatidan kelib chiqib: protsessual qonunchilikda belgilangan tartibda da’voni ta’minlash (dastlabki himoya) choralarini ko‘rish masalasini muhokama qilishlari; bunday ishlarni protsessual muddatlarga qat’iy rioya qilgan holda ko‘rib chiqishlari lozim. Sudlar tomonidan, Yer kodeksi 22-moddasining   birinchi qismi   hamda O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (bundan buyon matnda Fuqarolik kodeksi deb yuritiladi) 549- moddasi   birinchi qismining   mazmuniga ko‘ra, davlat egaligida bo‘lgan yer uchastkalari yoki boshqa ko‘chmas mulklarning qonunda belgilangan tartibda boshqa shaxsning egaligiga o‘tkazilishi, yer uchastkalari yoki boshqa ko‘chmas mulklardan ijara huquqi asosida foydalanib kelayotgan shaxslarning ijara shartnomasining muddati tugaguniga qadar undan foydalanish huquqidan mahrum etmaydi. Sudlar Yer kodeksining   36-moddasiga   muvofiq, muddati tugaganligi munosabati bilan yer uchastkasini ijaraga olish huquqini bekor qilish to‘g‘risidagi da’volarni ko‘rishda, ushbu Kodeksning   24 4 -moddasi   asosida yer uchastkasini ijaraga olish shartnomasini yangi muddatga uzaytirish holatlariga e’tibor qaratishlari lozim. Sudlar yerga oid nizolarni ko‘rishda manfaatdor shaxslar doirasini aniqlab, zarurat bo‘lgan hollarda, ularni (masalan, kadastr va arxitektura organlari, auksion yoki tanlov o‘tkazuvchi tashkilotlar, mahalliy hokimliklar, qishloq xo‘jaligi tashkilotlari va boshqalar) ishda ishtirok etishga jalb qilish masalasini muhokama qilishlari lozim.   Sudlovga taalluqlilik masalalari Sudlarning e’tibori ma’muriy organlar va ular mansabdor shaxslarining yuridik va jismoniy shaxslarning erga oid huquqlarini buzuvchi ma’muriy hujjatlari va harakatlari (harakatsizligi) ustidan berilgan ariza (shikoyat)lar, shuningdek, ushbu talablarga sababiy bog‘lanishda bo‘lgan zararlarning o‘rnini qoplash haqidagi talablar ma’muriy sudlarga taalluqli ekanligini e’tiborga olish lozim.Ma’muriy organlar va ular mansabdor shaxslarining qonunchilikka muvofiq bo‘lmagan qarorlari yoki harakatlari (harakatsizligi) oqibatida vujudga kelgan zararlar sababiy bog‘lanishdagi zararlar hisoblanadi.Shuningdek, Yer kodeksining   24 ,   36- moddalari   talabi hamda qonunchilikda nazarda tutilgan hollarda Vazirlar Mahkamasining individual xususiyatga ega bo‘lgan yer munosabatlariga oid hujjatlari ma’muriy sudlarda nizolashilishi mumkin.Yerga oid huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan quyidagi nizolar taalluqliligiga ko‘ra fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlar yoki iqtisodiy sudlar tomonidan ko‘riladi: yer uchastkasini jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yish va qayta sotib olish bilan bog‘liq nizolar bo‘yicha kompensatsiya undirish; servitutni belgilash yoki bekor qilish, servitut yuzasidan haq undirish; bir nechta shaxslarga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan, birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkasidan foydalanish tartibini belgilash, uni bo‘lish; yer uchastkasiga egalik qilish va foydalanish huquqi bilan bog‘liq bo‘lmagan huquq buzilishlarni bartaraf etish; yer uchastkasini boshqa shaxsning qonunsiz egaligidan talab qilib olish, yer uchastkasidan majburiy tartibda chiqarish; o‘zboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasini qaytarish va foydalanish uchun yaroqli holatga keltirish, shu jumladan undagi imoratlarni buzish; Yer kodeksining   36-moddasida   nazarda tutilgan hollarda yer uchastkalariga bo‘lgan huquqlarni tugatish; Yer kodeksining   86 ,   87-moddalarida   nazarda tutilgan hollarda yer egalari, yerdan foydalanuvchilar, yer uchastkalari ijarachilariga va mulkdorlariga yetkazilgan zararni undirish; yer uchastkalarining ijara shartnomasi bilan bog‘liq nizolar va boshqalar. Yerga oid qonunchilik hujjatlari bilan tegishli organlarning vakolatiga taalluqli masalalar sudlar tomonidan hal qilinmasligiga, jumladan Yer kodeksining   23-moddasiga   asosan yer uchastkasini berish (realizatsiya qilish) bo‘yicha vakolatli organlar belgilanganligiga sudlarning e’tibori qaratilishi lozim. Ma’muriy organning obyektni tanlov yoki auksionga chiqarishga qadar amalga oshirgan harakati (harakatsizligi) yoxud qarori bilan bog‘liq ommaviy-huquqiy nizolar ma’muriy sudlarning sudloviga, auksion yoki tanlov natijasi yuzasidan vujudga kelgan nizolar esa (masalan, bitim, kim oshdi savdosini yoki tanlovni haqiqiy emas deb topish, bitimni bekor qilish, o‘zgartirish) tegishincha fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlar yoki iqtisodiy sudlarning sudloviga taalluqlidir. Sudlar “Yer uchastkalarini kompensatsiya evaziga jamoat ehtiyojlari uchun olib quyish tartib-taomillari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining   12 ,   27   va   34- moddalaridan   kelib chiqib, shuni nazarda tutishlari lozimki, ushbu Qonun kuchga kirgan kundan boshlab yer uchastkalarini kompensatsiya evaziga jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yishda, huquq egasiga belgilangan kompensatsiya berilishi bilan bog‘liq nizolar dastlab sudga qadar kompensatsiya komissiyalari tomonidan ko‘rib chiqilishi, biroq masalaning qonunchilikda belgilangan muddatlarda kompensatsiya komissiyasi tomonidan ko‘rib chiqilmaganligi arizani sud tomonidan ko‘rib chiqilishiga to‘sqinlik qilmaydi. Bunda kompensatsiya komissiyasining qarori tavsiyaviy xususiyatga ega bo‘lganligi sababli kompensatsiya komissiyasining qaroridan norozi bo‘lgan manfaatdor shaxs tegishlicha fuqarolik ishlari bo‘yicha sudga yoki iqtisodiy sudga kompensatsiya undirish haqidagi da’vo arizasi bilan murojaat qilish huquqiga ega. Yer uchastkasiga bo‘lgan huquqlarning vujudga kelishi asoslari qonunda qat’iy belgilab qo‘yilganligi sababli hakamlik sudlarining vakolat doirasidan chetga chiqqan holda yer uchastkasi va boshqa ko‘chmas mulkka nisbatan huquqlarni vujudga keltirishga qaratilgan qarorlari, arizachilarning mansabdor shaxslarning zimmasiga yer uchastkasi yoki boshqa ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish, yer uchastkasida qurilish ishlarini amalga oshirishga ruxsat berish, ko‘chmas mulkni qayta rekonstruksiya qilishga ruxsat berish majburiyatini yuklash haqidagi va shu kabi boshqa talablarini qanoatlantirish uchun asos bo‘la olmaydi. O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi Kodeksi (bundan buyon matnda MSIYutK deb yuritiladi) 27-moddasi birinchi qismining   5-bandiga   asosan yer uchastkasiga bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish bilan bog‘liq nizolarni ko‘rishda arizachi tomonidan noaniq (masalan, kadastr yig‘majildi, kadastr pasporti, guvohnoma va davlat reyestridan ko‘chirmani haqiqiy emas deb topish haqida) talab qo‘yilganda, nizoning asl mohiyatidan kelib chiqqan holda ma’muriy sudlar sudning faol ishtiroki tamoyili asosida talabga aniqlik kiritish choralarini ko‘rib, arizani mazmunan ko‘rishlari lozim.Bunda sudlar ko‘chmas mulk obyektlariga bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish — yuridik va jismoniy shaxslarning, jumladan bitimlar asosida yuzaga keladigan ko‘chmas mulk obyektlariga bo‘lgan huquqlarining vujudga kelishi, boshqa shaxsga o‘tishi, cheklanishini bekor bo‘lishini tan oladigan hamda tasdiqlaydigan huquqiy hujjat ekanligidan kelib chiqib, bu haqdagi davlat reyestri ko‘chirmasini emas, balki ko‘chmas mulk obyektlariga bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazishni haqiqiy emas deb topilishi mumkinligiga e’tibor qaratishlari lozim. “Ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining   15-moddasiga   ko‘ra, Davlat kadastrlari palatasi va uning hududiy boshqarmalari ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazuvchi organ hisoblanishi sababli, sudlarning e’tibori ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish bilan bog‘liq nizolarni ko‘rishda, ish bo‘yicha javobgar sifatida Davlat kadastrlari palatasining viloyat hududiy boshqarmalari jalb qilinishi lozimligiga qaratilsin.Yuridik va jismoniy shaxslarning yer uchastkasiga bo‘lgan huquqlarining vujudga kelish asoslari Yer kodeksining   31-moddasida   ko‘rsatilgan bo‘lib, erga oid nizolarni ko‘rishda arizachida bunday huquqlar mavjud yoki mavjud emasligi, arizachi MSIYutK   185-moddasi   talabi bo‘yicha sudga murojaat qilish huquqiga ega bo‘lgan shaxs hisoblanishi yoki hisoblanmasligiga aniqlik kiritish lozim. Shu bilan birga sudlarga, qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan alohida muhofaza etiladigan obyektlar va ularning muhofaza hududlariga nisbatan bo‘lgan huquqning davlat ro‘yxatidan o‘tkazilmaganligi, mazkur yer maydonlariga bo‘lgan huquqning vujudga kelmaganligini anglatmasligi tushuntirilishi lozim O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Yer munosabatlarida tenglik va shaffoflikni ta’minlash, erga bo‘lgan huquqlarni ishonchli himoya qilish va ularni bozor aktiviga aylantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” 2021-yil 8-iyundagi PF-6243-sonli Farmonining (bundan buyon matnda PF-6243-sonli Farmon deb yuritiladi)   4-bandi   bilan mahalliy davlat hokimiyati organlarining yer munosabatlariga oid qaror, farmoyish yoki boshqa turdagi hujjat qabul qilish, shu jumladan tuman va shahar mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan yer uchastkalariga bo‘lgan huquqlarni belgilash, e’tirof etish, o‘zgartirish, bekor qilish huquqi 2021- yil 1-avgustdan bekor qilingan.Shu bilan birga, PF-6243-sonli Farmonning   8-bandida   ushbu Farmon rasman e’lon qilingan kundan boshlab Yer kodeksiga tegishli o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritilguniga qadar Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar, Toshkent shahar, tumanlar va shaharlar mahalliy vakillik va ijro hokimiyati organlari tomonidan mazkur Farmonda nazarda tutilganidan boshqacha tartibda yer uchastkalarini ajratish qat’iyan to‘xtatilganligi qayd etilgan.Shu sababli, Yer kodeksining   23-moddasiga   o‘zgartishlar 2021-yil 16- avgustda kiritilgan bo‘lsa ham, tuman (shahar) hokimlari 2021-yil 9-iyundan boshlab yer uchastkalarini egalik qilish va foydalanish uchun ajratish (realizatsiya qilish) vakolatiga ega emasliklariga sudlarning e’tibori qaratiladi Yerga oid fuqarolik-huquqiy nizolar bo‘yicha Yer kodeksining   10   va   21-moddalari   talablariga muvofiq yer uchastkasini bo‘lish imkoniyati bo‘lmasa, bunday yer uchastkasi bir necha shaxslar tomonidan birgalikda egalik qilinadigan va foydalaniladigan yer uchastkasi deb e’tirof etiladi, bu hol ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarning davlat reyestrida aks ettiriladi. Birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkalarini bo‘lish va undan foydalanish tartibini belgilash haqidagi nizolarni hal qilishda sudlar Yer kodeksi 22-moddasining   to‘rtinchi qismiga   asosan ulushlarga mutanosib ravishda yer uchastkasini bo‘lish yoki foydalanish tartibini belgilash haqidagi kadastr organi mutaxassisining fikri yoki sudga oid ekspertiza xulosasidan kelib chiqishi lozim.Birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkasini taraflarning imoratga bo‘lgan egalik huquqidagi ulushlariga mutanosib ravishda yoki ulushlar tengligidan chekingan holda ajratish imkoniyati bo‘lmasa, sud ilgaridan shakllangan yer uchastkasidan foydalanish tartibidan kelib chiqishi lozim. Yer kodeksi 62-moddasining   to‘rtinchi qismi   talabiga muvofiq yer uchastkasining yoxud undagi imoratning u yoki bu qismi kommunal xizmatdan (yoritish, kanalizatsiya, truboprovod, sug‘orish qurilmalari va shu kabilar), yer uchastkalarining egalari yoki undan foydalanuvchilar esa mustaqil ravishda yoki transportda kirib chiqish imkoniyatidan mahrum bo‘lib qoladigan bo‘lsa, yer uchastkasining bo‘linishiga yo‘l qo‘yilmaydi.Fuqarolik kodeksi 223- moddasining   beshinchi qismidan   kelib chiqib, birgalikda egalik qiluvchilar o‘rtasidagi yer uchastkalarini bo‘lishda ulushlarga nisbatan nomutanosiblik vujudga kelganda, sudlar nizoni hal etishda erga bo‘lgan huquqdagi farq uchun tegishli pul summasini undirish yoki boshqacha kompensatsiya belgilanishi lozimligiga e’tibor qaratsinlar. Birgalikda egalik qiluvchilar o‘rtasida yerdan foydalanish tartibi o‘rnatilganidan so‘ng vujudga kelgan yer uchastkasiga egalik qilish yoki foydalanish tartibi yuzasidan kelib chiqqan nizolarni hal qilishda sudlar quyidagilarni e’tiborga olishlari lozim: umumiy mulk ishtirokchilaridan birining umumiy foydalanishda bo‘lgan turar joyda qo‘shimcha imoratlar va qurilmalarni barpo etish, ustiga qurish, qayta qurish yo‘li bilan ulushini ko‘paytirishi o‘z-o‘zidan birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkasining o‘lchamini o‘zgartirishga asos bo‘lmaydi; uy-joy mulkdorlaridan biri uy-joyning o‘ziga tegishli qismini o‘zga mulkdorga o‘tkazganda, shuningdek uy-joyning bir qismi vorislik tarzda o‘zgaga o‘tganda yer uchastkasidan foydalanish tartibini yangidan belgilashga, faqat bu tartib boshqa mulkdorlarning huquq va manfaatlariga zid bo‘lmagan taqdirdagina, yo‘l qo‘yiladi; turar joy mulkdorlarining biri imoratning o‘ziga tegishli bo‘lgan qismini o‘zga shaxs foydasiga o‘tkazganda, yer uchastkasidan foydalanishning ilgaridan o‘rnatilgan tartibi yangi mulkdor uchun ham majburiydir. Agar yer uchastkasini bo‘lish imkoni bo‘lmasa, sud da’voni rad qiladi va taraflarga yerdan foydalanish tartibini belgilash haqida da’vo qilish huquqini tushuntiradi.Birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkasini bo‘lish yoki undan foydalanish tartibini belgilash haqidagi nizolar bo‘yicha hal qiluv qarorining xulosa qismida: har bir tarafga qoldiriladigan yer uchastkasining maydoni va chegaralari; birgalikda egalik qilinadigan yoki foydalaniladigan yer uchastkalarining maydoni va chegaralari; yer uchastkalaridan turar joyga, yordamchi imoratlarga va qurilmalarga o‘tish joyining maydoni va chegaralari hamda boshqa e’tiborga molik ma’lumotlar ko‘rsatilishi shart. Sudlar Yer kodeksi 36-moddasining   6 — 11-bandlarida   nazarda tutilgan hollarda yer uchastkasiga bo‘lgan huquqlarning bekor qilish masalasi Yer kodeksining   38- moddasiga   muvofiq, yerlardan foydalanish va ularni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi organning yer egasini yoki yerdan foydalanuvchini oldindan ogohlantirganidan keyin tuman (shahar) hokimiga yer uchastkasini olib qo‘yish haqida kiritilgan taqdimnomasi asosida tuman (shahar) hokimining yer uchastkasiga bo‘lgan huquqni bekor qilish va yer maydonini olib qo‘yish haqidagi da’vo arizasiga binoan sud tartibida hal etilishini inobatga olishlari lozim.Sudlarga tushuntirilsinki, agar da’vo arizasida yer uchastkasini olib qo‘yish (er ijara shartnomasini bekor qilish) talabi bilan birga ushbu yer uchastkasini zaxiraga olish (zaxiraga qaytarish) talabi ham qo‘yilgan bo‘lsa yoki alohida talab sifatida yer uchastkasini zaxiraga olish (zaxiraga qaytarish) talabi berilgan bo‘lsa, qonunchilikka ko‘ra yer uchastkalarini zaxiraga olish (zaxiraga qaytarish) sudlarning vakolatiga kirmasligi sababli ushbu talab bo‘yicha ish yuritish tugatilishi lozim.Agar sudga yer uchastkasiga bo‘lgan huquqni bekor qilish (er ijara shartnomasini bekor qilish) talabi bilan birga yer uchastkasini olib qo‘yish talabi qo‘yilgan bo‘lsa, har ikki talab alohida nomulkiy talab hisoblanishi lozim.Bu toifadagi ishlarni ko‘rishda sudlar yer uchastkasiga bo‘lgan huquqni vujudga keltiruvchi hujjat (hokim qarori, savdo bayonnomasi, shartnomasi va boshqalar) tegishli tartibda davlat ro‘yxatidan o‘tkazilib, yer uchastkasiga bo‘lgan huquq yuzaga kelganligini tekshirishlari lozim.Agar yer uchastkasiga bo‘lgan huquqni vujudga keltiruvchi hujjat davlat ro‘yxatidan o‘tkazilmagan bo‘lsa, sudlar huquq yuzaga kelmaganligi asosi bilan huquqni bekor qilish talabini rad etib, yer uchastkasini olib qo‘yish talabini qanoatlantirishi lozim.Sudlarning e’tibori, agar o‘zboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasini yer egasiga, yerdan foydalanuvchiga, yer uchastkasi ijarachisiga yoki mulkdoriga qaytarish to‘g‘risida da’vo berilganda mazkur da’vo talabi Yer kodeksining   91 ,   91 1 - moddalariga   asosan ko‘rib chiqilishiga qaratilsin. Sudlarning e’tibori shunga qaratilsinki, Yer kodeksi 38-moddasining   ikkinchi qismiga   asosan Kadastr agentligi organlari yer egasini yoki yerdan foydalanuvchini oldindan xabardor qilgandan keyin yer uchastkasiga bo‘lgan huquqni bekor qilish haqida sudga da’vo arizasini kiritishi, basharti nizoli yer uchastkasiga nisbatan yer ijara shartnomasi mavjud bo‘lmagan holdagina amalga oshirilishi mumkin. Sudlar fermer xo‘jaliklari bilan yer uchastkasi ijara shartnomasini bekor qilish to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rishda Fuqarolik kodeksining   384-moddasi   hamda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013-yil 31-yanvardagi 22-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Fermer xo‘jaligining yer maydonini maqbullashtirish va uni tugatish tartibi to‘g‘risida”gi   Nizom   (bundan buyon matnda Nizom deb yuritiladi) talablariga rioya qilinganligini tekshirishlari lozim. Qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarni oldi-sotdi, hadya, garov, o‘zboshimchalik bilan tuzilgan almashtirish shartnomalari, shuningdek, qonunchilikda belgilangan tartib buzilgan holda tuzilgan ikkilamchi ijara shartnomalari FKning   116-moddasiga   asosan o‘z-o‘zidan haqiqiy emas hisoblanadi.Bunday shartnomalar o‘z-o‘zidan haqiqiy emasligidan kelib chiqib, Fuqarolik kodeksi 113-moddasining   uchinchi qismiga   ko‘ra sudlar o‘z tashabbuslari bilan shartnomaning haqiqiy emasligi oqibatlarini qo‘llashga haqli ekanligini inobatga olishlari lozim.Shu bilan birga, Yer kodeksi 24-moddasining   sakkizinchi qismi   mazmuniga ko‘ra yer uchastkasidan foydalanish huquqi ushbu yer uchastkasini ijarachisi tomonidan faqat o‘ziga kreditlar olish uchun garovga qo‘yilishi mumkinligi inobatga olinishi kerak. Sudlarga tushuntirilsinki, yer uchastkasiga bo‘lgan huquqni tasdiqlovchi dastlabki hujjat bekor qilingan yoki sud tomonidan haqiqiy emas deb topilgan bo‘lib, biroq nizoli yer uchastkasi amaldagi egasi (foydalanuvchisi)ning huquqni tasdiqlovchi hujjati o‘z kuchida bo‘lsa, uni ushbu yer maydonidan majburiy tartibda chiqarish uchun asos bo‘lmaydi.Bunday holatda sudlar da’vogarga amaldagi egasi (foydalanuvchisi)ning ushbu yer uchastkasiga bo‘lgan huquqini tasdiqlovchi hujjatini nizolashish huquqini tushuntirishlari lozim. Da’vo arizasida o‘zboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasini qaytarish va uni yaroqli holatga keltirish so‘ralganda, ular bitta talab sifatida baholanadi. Yer uchastkalarini foydalanish uchun yaroqli holatga keltirish uni o‘zboshimchalik bilan egallab olgan shaxslar hisobidan amalga oshiriladi. Servitutni belgilashni talab qilgan shaxs va o‘zga yer uchastkasining egalik qiluvchisi, foydalanuvchisi, ijarachisi va mulkdori servitut to‘g‘risida o‘zaro kelisha olmasalar, unda servitut cheklangan tarzda manfaatdor shaxsning da’vosi bo‘yicha sudning hal qiluv qarori bilan belgilanadi.Sudlarning e’tibori Yer kodeksining   30-moddasiga   asosan servitutning muhim sharti bunday huquqni o‘rnatishni talab qilgan yer uchastkasining mulkdori, egalik qiluvchisi, foydalanuvchisi va ijarachisining o‘zganing uchastkasidan cheklangan tarzda foydalanish huquqini o‘rnatmasdan turib, tegishli ehtiyojlarini qondirish imkonsiz ekanligiga qaratililishi lozim. Servitut belgilanishi va uning shartlari xususidagi ishlarni hal qilishda, sudlar vakolatli organlarni ishga jalb etish hamda mutaxassisning fikri, tushuntirishlarini olish masalasini muhokama qilishlari lozim. Servitut belgilanishi bilan bog‘liq (Yer kodeksi 30-moddasi   ikkinchi qismi ) xarajatlar da’vogar zimmasiga yuklatilishi sudlarga tushuntirilsin. Qonunchilikda belgilangan tartibda ajratilmagan (realizatsiya qilinmagan), shu jumladan, berilgan (realizatsiya qilingan) yer uchastkasining chegaralari vakolatli organlar tomonidan naturada (joyning o‘zida) belgilanmagan, yer uchastkasiga bo‘lgan huquqni tasdiqlaydigan hujjatlar olinmagan holda foydalanilgan yer uchastkasi o‘zboshimchalik bilan egallab olingan yer uchastkasi hisoblanadi.O‘zboshimchalik bilan egallab turgan yer uchastkalarini qaytarish va undagi qurilmani buzdirish to‘g‘risidagi ishlarda kelishuv bitimi yoki mediativ kelishuv tuzishiga yo‘l qo‘yilmaydi.Shuningdek, sudlar bu toifadagi ishlarni ko‘rishda davlat hokimiyati organining da’vodan voz kechishi qonunchilik hujjatlariga zid kelmasligini aniqlashlari lozim. Yer kodeksining   91 1 -moddasiga   ko‘ra, o‘zboshimchalik bilan egallangan yer uchastkasiga, shuningdek qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan, qurilish maqsadlari uchun ajratilmagan yer uchastkasida barpo etilgan har qanday bino va inshootlarga nisbatan mulk huquqini yoki boshqa mulkiy huquqlarni belgilashga yo‘l qo‘yilmaydi, bundan qonunda nazarda tutilgan hollar mustasno.Yer uchastkasini o‘zboshimchalik bilan egallagan, qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan, qurilish uchun ajratilmagan yer uchastkasida qonunga xilof qurilish obyektini barpo etgan shaxslar insofli mulkdor deb tan olinmaydi, shunga ko‘ra sudlar ularga egalik huquqini belgilash yoki mansabdor shaxslarga bunday majburiyat yuklashga haqli emas.Shunga ko‘ra, ushbu toifadagi nizolarni ko‘rishda taqdim etilgan hujjatlar bilan cheklanmasdan mutaxassis jalb etilgan (kadastr, arxitektor va boshqa) holda yer maydoni toifasi va taqdim etilgan hujjatlarni haqqoniyligi aniqlash talab etiladi. Sudlarga tushuntirilsinki, “Yer uchastkalarini kompensatsiya evaziga jamoat ehtiyojlari uchun olib qo‘yish tartib-taomillari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonunining   29- moddasiga   asosan olib qo‘yilayotgan yer uchastkasiga bo‘lgan huquqning bozor qiymati olib qo‘yilgan yer uchastkasiga bo‘lgan huquqlarning qiymati yer uchastkasi olib qo‘yilishi tartib- taomili boshlanguniga qadar bo‘lgan paytdagi yoki yer uchastkasi olib qo‘yilishi haqidagi xabar ko‘chmas mulk obyektining qiymatiga, shuningdek olib qo‘yilgan yer uchastkasiga bo‘lgan huquqlarga ta’sir ko‘rsatilguniga qadar bo‘lgan paytdagi holatga ko‘ra baholovchi tashkilot tomonidan faqat mulkdorning yoki huquq egasining huquqlari yer uchastkasiga bo‘lgan huquqlarning davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganligini tasdiqlovchi hujjatlar asosida aniqlanadi.Qonunda olib qo‘yilayotgan yer uchastkasining bozor qiymatini oldindan va to‘liq qoplash majburiyati belgilanganligi sababli ushbu majburiyat bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmagan taqdirda, zarar undirish haqidagi talab FK 324-moddasi   ikkinchi qismiga   asosan qaror chiqarilgan kunda mavjud bo‘lgan narxlarni e’tiborga olgan holda hal etilishi mumkin. Jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkalari, ko‘chmas mulklarni olib qo‘yilishi va buzilishi munosabati bilan yetkazilgan zararni to‘lashni kechiktirganlik uchun foiz undirish so‘ralgan bo‘lsa, bunday talab Fuqarolik kodeksining   327-moddasi   normasidan kelib chiqib hal etilishi lozim.Sudlar qonunda jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkasi olib qo‘yilishi bilan bog‘liq nizolarni ko‘rishda kompensatsiya yoki zararni undirishda olib qo‘yilayotgan ko‘chmas mulk obyektining bozor qiymati, ko‘p yillik dov-daraxtlarning bozor qiymati kompensatsiya qilinishi bilan birga yer uchastkasiga bo‘lgan muayyan (Yer kodeksining   17-moddasi ) huquqning bozor qiymati ham (ijara huquqi bundan mustasno) alohida-alohida aniqlanishiga e’tibor qaratishlari lozim.Sudlarga tushuntirilsinki, yer uchastkasini ijaraga berish haqida vakolatli organning qarori mavjud bo‘lib, ijara shartnomasi tuzilmagan bo‘lsa, yer ijara shartnomasini majburiy tartibda tuzish talabi qo‘yilganda, yer uchastkasi to‘g‘risida nizo bor yoki yo‘qligini aniqlash zarur. Xulosa qiladigan bo’lsak, Yerga oid nizolarni qonuniy yo‘l bilan hal etish yuridik va jismoniy shaxslar huquqlarini himoya qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq, yerga oid nizolarni sud orqali hal qilish tartibiga qat’iy rioya etish yer munosabatlarini tartibga solish va jamiyatda adolatni ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, mediatsiya va arbitraj kabi muqobil usullarni rivojlantirish orqali yer nizolarini tez va samarali hal qilishga erishish mumkin. Foydalanilgan adabiyotlar : 1. "O‘zbekiston Respublikasining Yer kodeksi" (so‘nggi o‘zgartirishlar va qo‘shimchalar bilan) 2. O‘zbekiston Respublikasining boshqa huquqiy qonunlari (masalan, "Qishloq xo‘jaligi yerlarini boshqarish to‘g‘risida" qonun va boshqalar) 3. "Yer huquqi" — Hojiev Z. (2015) 4. Yer huquqi tizimi, yerning huquqiy holati, va yerga oid huquqiy munosabatlarni to‘liq tahlil qiladi. 5. "O‘zbekiston Respublikasining yer huquqi" — Xolmatov A. (2017) 6. O‘zbekiston yer huquqining asosiy prinsiplarini va qonuniy me'yorlarini o‘rgatadi. 7. "Yer huquqining asoslari" — Shukurov N. (2018) 8. Yerga nisbatan qo‘llaniladigan huquqiy normalar va amaliyotlar haqida batafsil ma'lumot beradi. 9. "Yer huquqi: o‘quv qo‘llanma" — Karimov B. (2020) 10. A.A. Rasulov - *Yer tuzish va yer resurslari huquqi* (Yer tuzish ishlari va yer resurslarini boshqarish huquqiy tartibotlari) 11. Yer huquqining nazariy asoslari va amaliy qo‘llanilishi bilan bog‘liq bo‘lgan muhim tushunchalar o‘rganiladi. 12. "Yer huquqi bo‘yicha amaliy qo‘llanmalar" — Mirzayev M. (2019) 13. Amaliyotda yer huquqining qo‘llanishini o‘rganishga qaratilgan 14. "Yer huquqi: nazariy va amaliy masalalar" — Husanov S. (2021) 15. Yer huquqi bo‘yicha zamonaviy nazariy va amaliy masalalarni yoritgan ilmiy maqola. 16. "Qishloq xo‘jaligi yerlarini boshqarish huquqi" — Ismoilov D. (2018) 17. Qishloq xo‘jaligi yerlariga oid maxsus qonunlar va ularning amalda qo‘llanilishini tahlil qilgan maqola. 18. "O‘zbekiston Respublikasining yer resurslarini boshqarish to‘g‘risidagi" Prezident farmonlari 19. "Yerga oid ekologik qonunchilikni mustahkamlash" to‘g‘risidagi hujjatlar 20. Www.lex.uz

Yuridik va jismoniy shaxslar o‘rtasidagi yer xususidagi nizolar sud tomonidan qonunchilikda belgilangan tartibda hal etilishi

Купить