Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 59.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Социология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Zaif eshituvchi insonlar foydalanadigan texnik vositalarga qo‘yiladigan talablar

Купить
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM , FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI MIRZO ULUG‘BEK NOMIDAGI O‘ZBEKISTON MILLIY UNIVERSITETI IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI IJTIMOIY ISH KAFEDRASI “ NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLAR BILAN IJTIMOIY ISH ” FANIDAN KURS ISHI Mavzu: Zaif eshituvchi insonlar foydalanadigan texnik vositalarga qo‘yiladigan talablar. Bajardi: Qabul qildi: Toshkent-2024 1 MUNDARIJA: KIRISH I BOB. ZAIF ESHITUVCHI NOGIRONLAR TURI VA UNING NAZARIY METODOLOGIK ASOSLARI 1.1. Zaif eshituvchi inson tushunchasi haqida ma’lumot 1.2. Zaif eshituvchilarni ijtimoiy himoya qilish xorijiy tajribasi II BOB. ZAIF ESHITUVCHI INSONLARNING FOYDALANISHIDA ISHLATILADIGAN TIBBIY TEXNIK VOSITALAR VA ULARGA QO‘YILADIGAN TALABLAR 2.1. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan insonlar uchun davlatimiz tomonidan taqdim etilayotgan vosita 2.2. Tibbiy texnik vositalar turlari va unga qo‘yiladigan talablar XULOSA FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi: Jamiyatimizning yangilanishi va dеmokratlashuvi, O‘zbеkistonning davlat mustaqilligini qo‘lga kiritishdan kеyin yuz bеrayotgan ijtimoiy - iqtisodiy o‘zgarishlar munosabati bilan yosh avlodga ta’lim va tarbiya bеrish sifatlarini oshirishga bo‘lgan tashkiliy, psixologik-pеdagogik hamda mеtodik yondashuvning takomillashtirish masalalariga alohida e’tibor bilan qaratilyapti. O‘zbеkiston Rеspublikasining nogironlarga nisbatan olib borayotgan davlat siyosati «O‘zbеkiston Rеspublikasida nogironlarning ijtimoiy himoyalanishi to‘g‘risidagi» qonuni bilan bеlgilaniladi. Bu qonun aholining mazkur guruhiga boshqa fuqarolar bilan tеng asosda to‘laqonli hayot kеchirish, jamiyat iqtisodiy va siyosiy hayotida faol qatnashish, shuningdеk, o‘zining fuqarolik majburiyatlarining bajarishga yordam bеradigan imkoniyat va shart-sharoitlar yaratish maqsadida huquq va manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha tadbirlar tizimini ko‘zda tutadi. Bu qonun davlat bilan aholi sog‘ligini himoya qilish, nogironlikning oldini olish va nogironlarni jamiyat hayotiga singib kеtishi uchun shart-sharoitlar yaratishga, ijtimoiy jamiyatlar o‘rtasidagi munosabatlar yo‘lga qo‘yadigan dastlabki jiddiy huquqiy hujjatlardan biri hisoblanadi. Nogironlikning oldini olish maqsadlarining ijobiy hal qilinishi nogironlarning ijtimoiy tiklash bo‘yicha Davlat dasturini ishlab chiqish va hayotga tadbiq qilish bilan chambarchas bog‘liqdir. Surdopеdagogika uchun buyuk psixolok dеfеktolog L.S.Vigotskiyning «nuqsonning marakkab tuzilishi» haqidagi ta'limoti juda katta ahamiyatga ega. Surdopеdagogika umumiy pеdagogikaning tamoyillaridan, mеtodlaridan ta’lim bеrish va tarbiyalash vositalaridan kеng foydalanadi. Bu mеtodlar eshitishida nuqsoni bor bo‘lgan bolalarning tarbiyasi, o‘qishida va rivojlanishida qo‘llaniladi. Surdopеdagogika yana sildopsixologiya bilan xam chambarchas bog‘langan. Sildopsixologiya kar va zaif eshituvchi bolalarning ruxiy rivojlanishi va shaxs shakllanishining rivojlanishini ochib bеradi. Sildopsixologiya fani kar va zaif eshituvchi bolalarga ta’lim va tarbiya bеrish, rivojlanishidagi nuqsonlarini bartaraf qilish, ya'ni korrеktsiya, kompеnsatsiyalashni o‘z ichiga oladi. Maxsus 3 maktablarda ta’lim va tarbiya bеrishning sifatini tеkshirish uchun maxsus sildopsixologik tadqiqotlar olib boradi. Maxsus maktablarda tovushni kuchaytiradigan moslamalar, taktik tеbranish uskunalaridan kеng foydalaniladi. Hozirgi vaqtda surdopеdagogika kar va zaif eshituvchilarni talaffuz qilishini, o‘qitishni yanada rivojlanishida sildotеxnikaviy asboblardan kеng ko‘lamli foydalanishni talab qilyapti. Bundan bilishimiz mumkinki surdopеdagogika sildotеxnika bilan bog‘liq. Eramizdan avvalgi qadimgi Grеtsiya va Rimda karlarni o‘qitish va tarbiyalash ishlari olib borilgan, lеkin bu boradagi qo‘lyozmalar, hujjatlar saqlanib qolinmagan. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarning ta’lim-tarbiyasi Yevropadagi qator mamlakatlarda olib borilgan. Kar bolalarni yakka o‘qitishda o‘sha vaqtning buyuk olimi Djerolamo Kardano (1501-1576) “karlik va soqovlikka” fiziologik tushuncha berdi. U tomonidan birinchi bo‘lib karlar bilan ishlash metodi ishlab chiqildi. XV-XVIII asrlarda karlarni yakka o‘qitishda 2 xil oqimi tashkil qilindi.1- oqimga mansub X.P.Bonet (Ispaniya), D.Bo‘lver, D.Vallis (Angliya) va h.k. nutqning har xil turlari: so‘zli, yozma, daktil, imo-ishora nutqlaridan foydalanish g‘oyasini ilgari suradi.2-oqimga mansub F.M.Van Gelmont, I.K.Amman (Gollandiya), F.L.Terkiy (Italiya), V.Kerger, G.Rafelg (Germaniya)lar o‘qitish va muloqotda faqat so‘zli nutqdan foydalanish tavsiya etadi 1 . XVIII asrning 2-yarmida Fransiya, Germaniya, Angliya, Avstriyada karlar uchun maxsus o‘qishlar ochildi. Sharl Mishel Epe (1712-1789) Parijda karlar uchun institut ochdi. Shu bilan bir qatorda, u “mimik metod” yaratuvchisi hamdir. 1778 yil Germaniyada ham karlar uchun institut ochildi, u е rda “sof og‘zaki metod”dan foydalanildi. Uning asoschisi Samuil Geynike (1727-1790) bo‘lib, bu tizim XIX asrning oxiriga kelib, G‘arbiy Yevropaning hamma shaharlariga tarqaldi. AQShda birinchi karlar uchun maktab 1817 yili tashkil qilindi 2 .Rossiyada ham karlar haqida ma’lumotlar mavjud. XVIII asrning oxiri XIX asrning 1 Embracing Diversity: Toolkit for Creating Inclusive, Learning-Friendly Environments Specialized Booklet 3 Teaching Children with Disabilities in Inclusive Settings Published in 2015 by the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization 7, place de Fontenoy, 75352 Paris 07 SP, France 2 M. Marschark, Harry G.Lang, John Albertini - Educating deaf students - Oxford University Press, 2006, 303p 4 boshlarida Rossiyada maxsus o‘qishlar Peterburgda, so‘ng Varshava, Riga va boshqa shaharlarda ochildi. XX asrning boshlariga kelib, eshitishida nuqsoni bor bolalarni o‘qitishning yangi tizimi ishlab chiqildi. Unda rus surdopedagoglaridan V.I.Fleri (1800-1856), G.A.Gilkova (1778-1858), A.F.Ostrogradskiy (1853-1907), I.A.Vasilyev (1867- 1941), N.M.Logovskiy (1863-1933), F.A.Rau (1868-1957)lar faoliyat ko‘rsatishdi. Ularning asosiy e’tibori eshitishida nuqsoni bor bolalarga kasbiy darajada ta’lim- tarbiya berishdir. Ushbu kurs ish i da zaif eshituvchi insonlar va ularning turlari, zaif eshituvchi insonlarni ijtimoiy himoya qilishda xorijiy tajribalar, eshitishda nuqsoni bo‘lgan insonlar uchun davlatimiz tomonidan taqdim etilayotgan vositalar, zaif eshituvchi insonlar foydalanadigan tibbiy texnik vositalar va ularga qo‘yiladigan talablar haqida gap boradi. Kurs ishi mavzuning o‘rganilganlik darajasi: Zaif eshituvchilarning intellektual rivojlanishining turli jihatlari zamonaviy rus va xorijiy psixologiyada T.G. Bogdanova, T. A. Grigorieva, I.M Solovyov, T.V. Rozanova, N.V.Lshkova, W.Frohn, H. G. Furth, M.Marschark, H.R.Myklebust, P.Oleron, J.Rosenstein, M Templrn va boshqalar tomonidan o‘rganilgan. Respublikamizda N.Sh.Bekmurodov, X.M.Gaynutdinov, F.D.Alimxodjaeva, N. X. Dadaxo‘jaeva, U.Yu.Fayzieva, F.U.Qodirova, F.J. Alimxo‘jaevalar muammosi bo‘lgan bolalar maxsus maktab-internatlar ta’lim-tarbiya jarayonini hududiy sharoitlar, o‘zbek tili xususiyatlariga mos holda takomillashtirish yo‘l va vositalarini ilmiy jihatdan asoslab berishgan. Kurs ishining ob’ekti : Zaif eshituvchi insonlar foydalanadigan texnik vositalar . Kurs ishining predmeti: Zaif eshituvchi insonlar foydalanadigan texnik vositalarni aniqlash va ularga qo‘yiladigan talablarni belgilash ishlarining samaradorligidan iborat. Kurs ishining maqsadi va vazifalari: Kurs ishimizning maqsadi zaif eshituvchi insonlar foydalanadigan texnik vositalarni aniqlash va ularga qo‘yilgan 5 tibbiy texnik talablarni belgilashda ilmiy tahlilini amalga oshirishdir. Qo ‘ yilgan maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar ilgari surildi: – Zaif eshituvchi insonlar foydalanadigan texnik vositalarni aniqlash va ularga qo‘yilgan tibbiy texnik talablarni belgilashda ijtimoiy sohadagi nazariy- metodologik asoslar, g‘oyalar va ilmiy yondashuvlar haqidagi adabiyotlar va manbalarni tizimlashtirish; – Ijtimoiy ish amaliyotida zaif eshituvchi insonlar foydalanadigan texnik vositalarni aniqlash va ularga qo‘yilgan tibbiy texnik talablarni belgilashda sotsial hamkorlik ni shakllantiruvchi omillarni nazariy tahlil qilish; – Ijtimoiy ish amaliyotida zaif eshituvchi insonlar foydalanadigan texnik vositalarni aniqlash va ularga qo‘yilgan tibbiy texnik talablarni belgilashda sotsial hamkorlik va ularni o‘rab turgan ijtimoiy muhit munosabatlarining o‘ziga xos xususiyatlari ochib berish; – Zaif eshituvchi insonlar foydalanadigan texnik vositalarni aniqlash va ularga qo‘yilgan tibbiy texnik talablarni belgilashning ijtimoiy-ruhiy muhitini barqarorlashtirishning muqobil usuli xususiyatlarini yoritish; – Zaif eshituvchi insonlar bilan ishlashda sotsial hamkorlikni o‘rganish va kamchiliklarni bartaraf etishda sotsiologik tadqiqotdan foydalanib amaliy taklif va tavsiyalarini ishlab chiqish. Kurs ishining tuzilishi. Mazkur ish kirish, 2 asosiy bob, 4 paragraf, xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan iborat. I BOB . ZAIF ESHITUVCHI NOGIRONLAR TURI VA UNING NAZARIY METODOLOGIK ASOSLARI. 6 1.1. Zaif eshituvchi inson tushunchasi haqida ma’lumot. Bola dunyoga kelgan kunlardan boshlaboq ko‘radi, eshitadi, biror narsa tekkanini, og‘riq, issiq, hid va tamni his etadi. Tevarak atrofdagi borliqni bilish- sezish va idrok qilishdan, ya’ni voqe’likdagi narsa va hodisalarning bola ongida aks etishidan boshlanadi. Bolaning idroki hayotining dastlabki yillaridayoq ancha takomillashadi va ikki yoshida u buyumlarning rangi, shakli, katta-kichikligiga qarab bir-biridan farqlay boshlaydi, tanish ohangni ajratadi va h.k. Unda xilma-xil sensor qobiliyatlar: ko‘rish va ko‘zdan kechirish, tinglash va eshitish , buyumlarni tashqi belgilariga qarab ajratish, o‘zi ko‘rayotgan va eshitayotgan narsaga taqlid qilish qobiliyati rivojlanib boradi. Bola turli taassurotlar olib turishi – buyumlarni ko‘rishi, ushlab bilishi, kattalarning ishlarini kuzatishi, xilma-xil tovushlarni eshitishi kerak. Bu bolalarning sensor rivojlanishlari uchun zarur shartdir. Sensor qobiliyatlarning o‘z vaqtida rivojlanishi esa bolalarning aqliy tarbiyasi uchun zamin yaratadi. Diqqat, xotira, intilish, qiziqish va boshqa shu singari ruhiy protseslar bolaning aqliy rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega. Bola nutqining o‘z vaqtida va to‘g‘ri rivojlanishi aqliy rivojlanishining asosidir. Nutq ruhiy prosseslar, idrok, xotira va boshqalarning rivojlanishiga, bolalarning faoliyatiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Bola nutqining rivojlanishi boshlashi bilan kattalar so‘zlarining tarbiyaviy vosita sifatidagi roli ortib boradi. Bola shaxsining tarkib topishi hayotining birinchi kunlaridanoq boshlanadi. Bola har kuni ko‘rgan eshitganlari asosida borliqqa va tevarak atrofdagi kishilarga o‘z munosabatini bildiradi, kattalarning xatti-harakatlari, ishlariga sodir bo‘layotgan voqealarga bolaning beradigan bahosi kishilarga bo‘lgan munosabati-bularning hammasi bola ma`naviy qiyofasining shakllanishiga ta’sir etadi. Nutq – murakkab faoliyatdir. U ruhiy jarayonlarning tarkib topishiga va bolaning umuman barkamol bo‘lib o‘sishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Nutq eshituv organlari vositasi bilan idrok etishga asoslangan bo‘lib, atrofdagilarga taqlid etish yo‘li bilan rivojlanib boradi. Og‘zaki nutqning shakllanishida eshituv analizatori , nutqni harakatga keltiruvchi analizator ishtirok etadi. Nutqni harakatga keltiruvchi analizator eshituv analizatori bilan mahkam bog‘langan holda ishlaydi, eshituv 7 analizatorining rivojlanish darajasi esa ko‘p jihatdan talaffuzga bog‘liq. Bola nutqining o‘sib borishi tovushlar talaffuzi, fiziologik va fonematik eshitishning kamol topib borishi darajasi bilangina xarakterlanib qolmay, balki eng muhimi o‘z nutqi va atrofdagilar nutqidagi so‘zlarning tuzilishini, tovush tarkibini farqlay bilish qobilyati bilan ham xarakterlanadi. So‘z tarkibini anglab olishdan iborat bu qobiliyat grammatik va leksik komponentlarning rivojlanishida ham muhim ahamiyatga ega. Ikkala signal sistemasi shuningdek idrok bilan so‘zning o‘zaro aloqada bo‘lishi aqliy rivollanishning asosini tashkil etadi. Defektologlar T.A.Vlasova, R.M. Boskiyev, D.V.Neyman va boshqalarning ma’lumotlariga ko‘ra eshitishida nuqsonlari bor bolalarning rivojlanish darajasi shu nuqsonning bola hayotining qaysi davrida paydo bo‘lganiga va og‘ir-yengilligiga bog‘liq. Surdopedagogikada eshitishida nuqsonlari bor bolalar kar-soqov, qulog‘i og‘ir, keyinchalik qulog‘i og‘irlashgan bolalar guruhiga bo‘linib o‘rganiladi. Tug‘ma yoki hali tili chiqmagan go‘daklik davridan ikkala quloqning mutlaqo eshitmasligi kar-soqovlikka olib keladi. Eshitish qobiliyatining qisman buzilishi natijasida nutqiy nuqsonga uchragan bolalar qulog‘i og‘ir, bolalar guruhiga kiritiladi. Nutqi rivojlanib, shakllanib olgandan so‘ng yaxshi eshitmaydigan bo‘lib qolgan bolalar “Qulog‘i keyinchalik og‘ir bo‘lib qolganlar” guruhiga kiradi. Bu nuqson nutq tarkib topganidan so‘ng vujudga kelsa ham quloqdagi nuqson tufayli eshitishda xos kamchiliklar bo‘laveradi. Turg‘un eshitish nuqsonlari kelib chiqish sabablariga ko‘ra tug‘ma va orttirilgan bo‘lishi mumkin. Kar-soqov bolalarning 25-30%ida eshitish nuqsonlari tug‘ma bo‘ladi. Bunga sabab onaning homiladorlik davrida turli kasalliklar masalan, gripp bilan kasallanishi, ota-onaning ichkilik ichib turishi , onaning homiladorlik davrida bilib-bilmas dori-darmonlar iste’mol qilishi (masalan, streptosin, xinin singari dorilar), homilaning shikastlanishi, irsiyat, genetik faktorlar (quloq tuzilishdagi patalogik o‘zgarishlar bo‘lishi (masalan, eshitish yo‘li atreziyasi-bituvi). Eshitishdagi orttirilgan nuqsonlar, quloq yoki eshitish analizatorining tuzilishdagi kamchiliklardan kelib chiqishi mumkin. Bunga oliy nerv markazi o‘tkazuvchi yo‘llar yoki quloqning o‘zidagi o‘zgarishlar sabab 8 bo‘ladi. Bolaning ilk yoshida otit, parotid, miningit, qizamiq, qizilcha, gripp kasalliklari bilan kasallanishi ba’zi hollarda kar-soqovlik yoki turli darajalardagi quloq og‘irligiga olib kelishi mumkin. Hozirgi kunda ekologiya masalalarining keng o‘rganilishi eshitish nuqsonlarining oldini olishda ham katta ahamiyatga ega. Eshitish analizatoriga turli zaxarli kimyoviy dorilar juda kuchli ta’sir etib ayniqsa analizatorning o‘tkazuvchi nervlarini ishdan chiqaradi. Natijada bola yaxshi eshita olmaydigan bo‘lib qoladi. Eshitish nuqsonlariga ega bo‘lgan bolalar anomal bolalar kategoriyasiga kiradi. Chunki bu nuqson bolaning umuman rivojlanib kamol topib borishiga dastur materiallarini o‘zlashtirishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Eshitish nuqsonlari bor bolalar maxsus sharoitda maxsus usullar bilan o‘qitilishi va tarbiyalanishi kerak. Eshitish nuqsonlarining yengil darajalari ham bolaning har tomonlama rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Bog‘cha va maktab programmalarini o‘zlashtirishda bir qator o‘ziga xos qiyinchiliklar kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Kichik yoshdagi bolalarning eshitish qobiliyati nutqqa rivojlangandan so‘ng masalan, ikki yoshida yo‘qolgani ham karlik natijasida bola atrofdagilar nutqini eshitmaydi hattoki bilganlarini ham asta sekin unutadi. Boladagi karlik bilan soqovlik qo‘shilib u kar-soqov bo‘lib qoladi. Bolaga o‘z vaqtida maxsus yordam ko‘rsatilmasa unda aqli zaiflik belgilari ham paydo bo‘ladi. Biroq nuqsonning o‘rnini to‘ldirib, boshqaruvchi jarayonlarni aktivlashtiruvchi maxsus korreksion roslaydigan sharoit boladagi nuqsonlarni bartaraf etib ularni ham nutqiy rivojlanishini ham umumiy aqliy rivojlanishini ta’minlaydi. Qulog‘i og‘ir bolalar uchun maxsus tashkil etilgan bog‘cha hamda maktab internatida barcha zarur shart-sharoitlar mavjud. Maxsus muassasalardagi tarbiyachi va o‘qituvchilar bunday bolalarni tegishli ta’lim-tarbiya olishlariga yordam berishlari kerak. Yuqorida qayd etilganidek surdopedagogikada eshitish qobiliyati zaif bolalarga kar-soqov, tug‘ma va orttirilgan bolalar kiradi. Qulog‘i og‘ir bolalar o‘z navbatida eshitish qobiliyatining nechog‘li buzilishiga qaramay yengil, o‘rta va og‘ir kamchiligi bor bolalarga bo`linadi. Yengil darajadagi qulog‘i og‘ir bolalar ovoz bilan gapirilgan nutqni 6-8 m masofadan ovoz chiqarmay shivirlab gapirilgan 9 gapni quloq suprasidan 3-6 m masofada eshitadi. O‘rta darajadagi qulog‘i og‘ir bolalar ovoz chiqarib gapirilgan gapni 4-6 m, ovozsiz pichirlab gapirilganini 1-3 m masofadan eshitadi. Og‘ir darajali qulog‘i og‘irlikda bola o‘rta me’yorda ovoz bilan gapirilgan gapni quloq suprasidan 2 m, shivirlashni 0,5 m masofadan eshitadi xolos. Qulog‘i og‘irlik natijasida bola nutqida bir qator kamchiliklar kuzatiladi: lug‘atining kambag‘al bo‘lishi, Grammatik komponent rivojlanmagan –gap ichida so‘zlarni tashlab ketish , so‘zlarni noto‘g‘ri ishlatish, ularni o‘zaro bog‘lay olmaslik, kelishik, so‘z yasovchi, so‘z o‘zgartiruvchi, qo‘shimchalarni ishlata olmaslik: tovushlarni noto‘g‘ri talaffuz qilish – o‘xshash jarangli-jarangsiz undoshlarni bir-biri bilan adashtirish, tushirib ketish va boshqalar shular jumlasidandir. Bola nutqidagi kamchiliklarning kelib chiqish sabablarini bilmaslik orqasida ayrim tarbiyachi va o‘qituvchilar bolani dangasa, ma’suliyatsiz, bezori deb unga noto‘g‘ri munosabatda bo‘lishadi, natijada bola injiq, yig‘loqi, serjahl gap o‘tmas bo‘lib qoladi, ya’ni unda ikkilamchi ruhiy o‘zgarishlar paydo bo‘ladi. Yengil darajadagi qulog‘i og‘ir bolalar sog‘lom tengdoshlari qatorida ommaviy bog‘cha va maktabda tarbiyalanishi mumkin. Biroq ularga alohida munosabatda bo‘lish, ular uchun qulay shart-sharoitlar yaratsin talab etiladi. Eshitish qobiliyati zaiflashgan bolalar bilan ishlashda surdopedagoglarning katta yutuqlariga erishmoqdalar. Ushbu kategoriyadagi anomal bolalar maxsus (kar bolalar uchun, qulog‘i og‘ir bolalar uchun) maktab internatlarida maxsus kechki maktablarda ta’lim olganlaridan keyin oliy o‘quv yurtlarini ham muvaffaqiyatli bitirib chiqmoqdalar, mamlakatimizning turli korxonalarida hamma bilan baravar mehnat qilmoqdalar. Demak eshitish nuqsonlarini batamom bartaraf etish, to‘la kompensatsiyalash , korreksiyalash mumkin. Tarbiyachi va o‘qituvchilarning asosiy vazifasi – qulog‘i og‘ir bolalarni boshqa bolalardan ajratib ularga alohida yondashish, zarur bo‘lsa ularni maxsus muassasalarda ta’lim-tarbiya olishini ta’minlashdan iborat. 10 1.2. Zaif eshituvchilarni ijtimoiy himoya qilish xorijiy tajribasi . Ko‘plab mamlakatlarda, ayniqsa rivojlangan davlatlarda teleko‘rsatuvlar harakatlanuvchi satr yoki “yuguruvchi satr” ruschada “ бегущая строка ” bilan ko‘rsatiladi. Masalan, AQSHda reklama va e’lonlarni ko‘rsatish maqsadida jamoat joylariga, aeroport va vokzallar yoki jamoat transportiga o‘rnatilgan ekranlarda ko‘pincha harakatlanuvchi satrni uchratish mumkin. Qo‘shma Shtatlarda televizor ko‘rayotganingizda, yon-atrofda uxlab yotgan odamni bezovta qilmaslik uchun, pultdagi “Ovozsiz rejim” inglizchada “Mute” tugmasini bosib qo‘ysa bo‘ladi. “Mute” tugmasi bosilganidan so‘ng, ekranning quyi qismida harakatlanuvchi satr paydo bo‘ladi va siz ko‘rsatuvni subtitrlar bilan xotirjam tomosha qilishingiz mumkin. Pultda subtitrlarni darhol ekranda ko‘rsatish imkonini beradigan boshqa maxsus funksiyalar ham bor. Harakatlanuvchi satr nega kerakligi yoki jamoat joylarida axborot nima uchun subtitr ko‘rinishida berilishi haqida hech o‘ylab ko‘rganmisiz? Subtitrlar nafaqat uxlayotgan odamga xalal bermaslik, balki eshitishida nuqsoni bo‘lgan insonlar uchun ham o‘ylab topilgan. Subtitr yordamida kar odam ko‘rsatuv nima haqida ekanligini osonroq anglab oladi. Subtitr — eshitishida nuqsoni bor inson uchun nafaqat kundalik turmushdagi bir qulaylik, balki ularni axborot bilan ta’minlash yo‘lidagi zaruriy moslashuvchi belgi hamdir. Axborot asrida bizda oshib borayotgan axborot oqimidan foydalangan holda yuz berayotgan voqea-hodisalardan doimo boxabar bo‘lib turish imkoni mavjud. Biroq, afsuski, eshitishida nuqsoni bo‘lgan insonlar o‘qishga odatlana olmaganliklari bois, matnli axborotdan to‘laqonli foydalanish imkoniga ega emaslar. Buning hammasi ularning so‘z boyligining nochorligidan, shu bois eshitishida nuqsoni bo‘lgan ko‘pchilik odamlar surdo tarjimonlarining yordamidan foydalanishga intiladilar. Imo-ishora tili tarjimasi kar odamga aniq axborot yetkazishi mumkin, biroq uning so‘z boyligini rivojlantirishga yordam berolmaydi. Surdo tarjimoni axborotni so‘zlar vositasida to‘laqonli taqdim etmaydi, balki imo- ishora tilida uzatadi va bunda har bir so‘z o‘zining “ishoraviy nomi"ga ega bo‘ladi. 11 Odatda, imo-ishora tili tarjimasi kar odamga leksik ifodalar emas, balki narsa va hodisalarning ishoraviy ma’nolari orqali yetkaziladi. Agar O‘zbekistondagi o‘rta statistik kar odamdan “sport majmuasi” so‘z birikmasi qanday yoziladi, deb so‘ralsa, u, katta ehtimol bilan, buni qo‘pol xatolar bilan yozib beradi, ba’zilari esa bu so‘z birikmasini qog‘ozga tushirishga ham qiynaladi. Agar ularga bu so‘z birikmasini to‘g‘ri yozishni bugun o‘rgatilsa, oradan ma’lum vaqt o‘tgach ular buni mutlaqo unutib yuborishi ham mumkin. Kar va zaif eshituvchi insonlarning savodsizligi matnli axborotni olishdagi imkonsizligidan kelib chiqadi, buning oqibatida eshitishida nuqsoni bo‘lgan kishilar kam o‘qiydi va atamalarni xotirasida saqlab qololmaydi. Ularning ko‘pchiligi yengil va qisqa so‘zlarni eslab qola biladi, xolos. Ular o‘z so‘z boyligini oshirishi uchun subtitrli TV-ko‘rsatuvlarni ko‘proq tomosha qilishi juda katta ahamiyatga ega. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan insonlarning so‘z boyligini to‘ldirishda aynan subtitrlar muhim rol o‘ynaydi. Subtitrlar teleko‘rsatuvlarni tushunib olish uchun ularni ko‘proq o‘qishga undaydi va shu yo‘l bilan ko‘z xotirasini rivojlantirish orqali kar va zaif eshituvchilarning savodxonligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Aynan subtitrlarni muntazam o‘qish ortidan ularning so‘z zaxirasi asta-sekin yangi so‘zlar bilan boyib boradi va o‘qishga bo‘lgan qiziqishi kundan-kunga oshadi. Yetarlicha so‘z boyligiga ega bo‘lgach, ular ijtimoiy tarmoqlardagi yangiliklarni ham mustaqil o‘qishga ega bo‘lishadi va shubha yo‘qki, ularning kitob o‘qishga bo‘lgan qiziqishi ham ortadi. So‘nggi vaqtlarda ijtimoiy tarmoqlarda dolzarb masalalarni birgalikda muhokama qilish uchun turli guruhlar paydo bo‘lmoqda. Bunday ijtimoiy guruhlar “sukunat olami"dagi kar va zaif eshituvchi insonlar orasida ham ommalashmoqda. Bu kabi guruhlarga eshitishida nuqsoni bo‘lgan insonlar tez-tez o‘z videolarini yuklab turadi va videorolik ostidagi muhokamalarda fikr almashadi. Agar kar va zaif eshituvchilarning ijtimoiy tarmoqlardagi guruhlari o‘rganilsa, eshitishida nuqsoni bor insonlarning so‘z boyligi sustligi va savodi yomonligi nafaqat O‘zbekiston, balki butun dunyo uchun xosligini anglash mumkin. Ular 12 odatda jiddiy va orfografik xatolar bilan yozadi. To‘g‘ri, biz umumlashtirib, karlarning bari xatolar bilan yozadi, deya olmaymiz — ular orasida juda savodlilari ham bor. Yozma nutqdagi savodsizlik ko‘proq tug‘ma kar odamlarga xos, chunki ularda avvalo o‘z ona tili — imo-ishora tili rivojlanadi. Aynan o‘qimay va mustaqil ravishda matnlar yozmay, har kuni imo-ishora tilida muloqot qilish so‘z boyligini rivojlantirishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ammo imo-ishora tili eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar va kattalarning ta’lim olishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, degan xulosa chiqarish yaramaydi. Aksincha, u oila va do‘stlar davrasida to‘laqonli muloqot qilish imkoniyatini beradi. Ularga til va savodli yozma nutqni rivojlantirish uchun subtitr ko‘rinishidagi qo‘shimcha oqilona moslashtirish yetishmaydi, xolos. YouTubeda filmlarni rus, ingliz va boshqa tillardagi subtitrlar bilan ko‘rish imkoniyati bor, biroq o‘zbek tilida yo‘q. Uning TAS-IX tarmog‘idagi milliy muqobili — Mover.uz internet-resursida ham subtitrlar imkoniyati mavjud emas. Google tarjimonida ovozni yozib olish va og‘zaki nutqni bir tildan boshqasiga o‘girish imkoniyati yaratilgan. Yaxshimi-yomonmi, Google tarjimoni o‘zbek tilidagi matnni jahonning 100 dan ortiq tillariga tarjima qilishni uddalay olyapti. Biroq o‘zbek tilidagi og‘zaki nutqni tarjima qilishni hali o‘rganganicha yo‘q, chunki o‘zbekcha nutqni aniqlash dasturi hozircha ishlab chiqilmagan. Kar va zaif eshituvchi talabalar uchun mo‘ljallangan jahondagi yagona oliy ta’lim muassasasi — AQSHning Gallodet universiteti Google kompaniyasi bilan hamkorlikda aynan eshitishida nuqsoni bo‘lgan insonlar uchun “To‘g‘ridan-to‘g‘ri rasshifrovka” nomli dastur ishlab chiqqan. 70 dan ortiq til va shevalarni qo‘llab- quvvatlaydigan ushbu dasturda nutqni avtomatik aniqlash bo‘yicha Googlening yangi texnologiyalaridan foydalaniladi. Odam to‘g‘ridan-to‘g‘ri telefonga gapirsa, qurilma ekranida nutqning matni rasshifrovka qilib beriladi. Ayni vaqtda kar suhbatdosh shu dasturning o‘zidagi klaviatura orqali matn terib, javob qaytarishi mumkin. 13 Mazkur dasturda o‘zbek tili hozircha qo‘llab-quvvatlanmaydi. O‘zbekiston Karlar jamiyati va boshqa tashkilotlar o‘zbekcha nutqni aniqlash texnologiyalarini ishlab chiqish loyihalarini amalga oshirish bo‘yicha tashabbus ko‘rsatayotgani yo‘q. Bunga moliyaviy mablag‘lar, shuningdek, bunday texnologiyalarni ishlab chiqish uchun malakali mutaxassislar yetishmovchiligi sabab bo‘lishi mumkin. Ushbu sohada davlat tomonidan zaruriy ko‘makning yo‘qligi ham yana bir omil bo‘lishi mumkin. Amalda o‘zbekcha nutqni aniqlash funksiyasi eshitishida nuqsoni bo‘lgan insonlarga atrofdagilarni kundalik turmushda to‘sqinliksiz tushunishga yordam bergan hamda karlar va eshituvchilar olami o‘rtasida o‘ziga xos ko‘prik bo‘lib xizmat qilgan bo‘lardi. Boz ustiga, imo-ishora tili tarjimonlari soni cheklangan bir sharoitda, ovozli nutqni avtomatik matnga aylantirish kar va zaif eshituvchilar uchun ta’lim jarayonini osonlashtirgan bo‘lur edi. O‘zbekcha nutqni avtomatik aniqlash tizimi bizning TV-dasturlarimiz va ko‘rsatuvlarimizni harakatlanuvchi satr va subtitrlar bilan samarali ta’minlash uchun ham zarur. Axir nutqni qo‘lda rasshifrovka qilish va subtitrlarni TVga kiritish uchun juda ko‘p ish vaqti va, tabiiyki, moliyaviy resurslar sarflashga to‘g‘ri keladi. Bir soatlik efir uchun subtitrlar tayyorlashga kamida 12−15 soat vaqt kerak ! Jonli efirdagi harakatlanuvchi satr esa umuman imkoni yo‘q narsadek ko‘rinadi. Kar va zaif eshituvchi insonlarni axborotdan teng foydalanish va uzluksiz ta’lim olish imkoniyatlari bilan ta’minlash uchun o‘zbek tilini avtomatik aniqlash texnologiyalarini ishlab chiqishga investitsiya kiritgan holda, TV-kanallarda harakatlanuvchi satr funksiyasini rivojlantirish zarur. Buning uchun O‘zbekiston Karlar jamiyati faoliyatini jonlantirish va jarayonga Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligini jalb etish kerak. Buni muvaffaqiyatli amalga oshirgan xorijiy mamlakatlar tajribasini o‘rganish va chet ellik donorlarning qo‘shimcha moliyaviy ko‘magidan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bundan nafaqat eshitishida nuqsoni bo‘lgan insonlar, balki butun jamiyat yutadi. 14 Nogironligi bo‘lgan, shu jumladan kar, zaif eshituvchi o‘smir bolalarni ijtimoiy hayotga moslashtirishga ta’sir etuvchi omillar mavjud bo‘lib ularni quyidagicha tasnif etish mumkin: jismoniy va aqliy imkoniyati cheklanganlik, ehtiyojmandlik, ayirmachilik, kamsitilishlar, boqimandalik, bepisandlik, ishonchsizlik. Ular ushbu toifa bolalarni ijtimoiylashtirish yo‘lidagi asosiy to‘siqlardir. Ijtimoiy himoyaga muhtoj o‘smir bolalar guruhi bilan olib boriladigan tarbiyaviy ishlarni mazmunan, shaklan hamda metodik jihatdan tashkil etish boshqa toifa bolalari bilan olib boriladigan tarbiyaviy ishlarga nisbatan birmuncha mas’uliyatli yondashuvni taqozo etadi. Bu guruh bolalarini komil insonlar qilib tarbiyalashda ma’naviy komillikni asosiy komponentlarini yaxlit shakllantirish ijtimoiy-huquqiy tarbiyada samaralar omilidir. Bu o‘rinda jamiyatdagi barcha institutlarning o‘zaro aloqasi hamda hamkorligi taqozo etiladi. Ushbu hamkorlik quyidagi zanjir asosida amalga oshiriladi: oila-mahalla – bog‘cha – maktab - o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi tizimi – oliy ta’lim – mustaqil ta’lim – mehnat va kasbgatayyorlash – maktabdan tashqari muassasalar – ijtimoiy – huquqiy muhofaza tashkilotlari – mutasaddi tashkilot va idoralar – keng jamoatchilik. Mazkur zanjirning birontasida uzilish yoki tarbiyaviy ishlarda sustkashlikka yo‘l qo‘yilsa jamiyatda ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalarning paydo bo‘lishi uchun muhit vujudga keladi. Bunday holatning oldini olishda yuqoridagi hamkorlik zanjiri sub’ektlaridan barkamol shaxsni tarbiyalashning quyidagi tamoyillariga amal qilish taqozo etiladi: • tarbiya jarayonini tashkil etishda uzviylik va uzluksizlikni ta’minlash; izchillik, tizimlilik, bosqichma-bosqichlik; demokratlashtirish, insonparvarlashtirish; • tarbiyada ob’ekt-sub’ekt emas, sub’ekt-sub’ektlilikni ta’minlash; nazariyaning amaliyotga mosligi va aksi; 15 • bola shaxsiga qo‘yiladigan tarbiyaviy talabning bir xilligi; tarbiyaviy ish mazmuni, shakl, metod va vositalarining bola shaxsi qiziqishi, mayli, intilishi, yosh va psixologik xususiyatiga mosligi; • tarbiya mazmunida umuminsoniy va milliy qadriyatlar mushtarakligini ta’minlash; • tarbiyaviy ishlarni maqsad sari yo‘naltirish, rejali tarbiyaviy dastur asosida tashkil etish; tarbiyaviy ishlarni tashkil etishni boshqarishda adolatlilik, demokratik yondashuv; • tarbiyaviy tadbirlarni uyushtirishda bola shaxsiga differensial munosabat; tarbiyada kommunikativlik; • tarbiyaviy ish natijalarini doimiy kuzatish, nazorat qilish, monitoring olib borish va boshqalar. Oilada kar va zaif eshituvchi o‘smir bolalarni ijtimoiy hayotga moslashtirishning asosiy omillaridan biri bolani erkin muloqot, aqliy hatti-harakat, qobiliyat va iqtidorini namoyon etish va mustaqil bo‘lishga o‘rgatishdir. Ushbu toifa bolalar jamoasi uchun ota-onalar, atrofmuhit, qiziqishlariga ko‘ra soha mutaxassislari kuchli na’muna manbai sanaladi. Bolaning motivatsiyasi va ruhiy holati unga bo‘lgan munosabatga bog‘liq. Oilada ota-onalar, keng jamoatchilik, o‘qituvchilar bunday bolalarning ijtimoiy, emotsional, intellektual rivojlanishi bilan bog‘liq ta’lim-tarbiyaning interfaol shakl, metod va vositalaridan foydalanishlari ularni muvaffaqiyatli ijtimoiy hayotga moslashuviga yordam beradi. Shunday qilib, nogironligi bo‘lgan o‘smir bolalar bilan maqsadli reabilitatsion ishlar olib borilgan taqdirda ularning jamiyatga uyg‘unlashuviga erishiladi. O‘zbekistonda ijtimoiy ishni tashkil etish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash borasida aholini ehtiyojmand qatlamlariga ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatish tizimi yaratilgan. Shu bilan birga, ijtimoiy ish sifatini oshirish, shu jumladan, ota-ona qaramog‘isiz qolgan bolalar, yetim bolalar, og‘ir turmush sharoitiga tushib qolgan bolalar va oilalar bilan bog‘liq ishlarni talab darajasiga keltirish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 9-avgustdagi “Bola huquqlari 16 kafolatlarini ta’minlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6275-sonli Farmonida O‘zbekiston Respublikasining “Ijtimoiy ish to‘g‘risida”gi Qonuni loyihasini ishlab chiqish ko‘zda tutilgan. Shu munosabat bilan, O‘zbekiston Respublikasining “Ijtimoiy ish to‘g‘risida”gi Qonuni loyihasi qonunchilik tashabbusi huquqi asosida bir guruh deputatlar hamda YUNISЕFning O‘zbekistondagi vakolatxonasining ko‘magida halqaro mutaxassislarni jalb etgan holda ishlab chiqilgan hamda 2022-yil 6- iyundan 21-iyungacha Normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari muhokamasi portalida jamoatchilik muhokamasiga qo‘yilgan. Ijtimoiy ishni olib boruvchi ijtimoiy xodimlar inson hayotining farovonligini ta’minlash borasida ehtiyojmand shaxslarga hamda oilalarga xizmatlar ko„rsatish va bolalarni himoya qilish tizimida muhim rol o‘ynaydi. Ijtimoiy adolat tamoyillariga rioya qilgan holda, ijtimoiy xodimlar boshqa soha mutaxassislari bilan birgalikda muammolarni bartaraf etish va ularga yechim topishda, shuningdek, bolalarni tarbiyalash va salohiyatini rivojlantirish masalalarida shaxslarga va oilalarga bevosita yordam beradilar. II BOB. ZAIF ESHITUVCHI INSONLARNING FOYDALANISHIDA ISHLATILADIGAN TIBBIY TEXNIK VOSITALAR VA ULARGA QO‘YILADIGAN TALABLAR 2.1. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan insonlar uchun davlatimiz tomonidan taqdim etilayotgan vositalar Boy ma’naviy qadriyatlar va madaniyatga ega xalqimizda asrlar davomida bolaning tarbiyasi masalalariga e’tiborga olinishi lozim bo‘lgan omillar, uning maktab hamda oiladagi tarbiyasiga alohida e’tibor qaratib kelingan. Bu boradagi fikrlar milliy surdopedagogikaning rivojlanishida muhim manbalar vazifasini o‘tagan bo‘lishi, shubhasiz. Abu Nasr Forobiy axloq, odob, rasm-rusum, kasb- hunar, odat hamda irodaning tarkib topishida ta’lim va tarbiyaning o‘rni beqiyosligi, shu bilan birga, har bir bolada yoshligidanoq tushunish, fahmlash, muhokama qilish, o‘ylab topish, fikrlash layoqati mavjud bo‘lishini alohida 17 ko‘rsatib o‘tgan bo‘lsa, milliy pedagogikamiz asoschisi A.Avloniy yosh avlod, uning tarbiyasiga jamiyat, millatning kelajagi sifatida alohida e’tibor berib, bu ishni ilk yoshdan boshlash zarurligini alohida ta’kidlaydi hamda ta’lim bilan tarbiya bir-biri bilan bog‘liq bir butun jarayon ekanligi, muallimga ushbu omilga alohida ahamiyat berish lozimligini uqtiradi. O‘zbek surdopedagogikasining rivojlanishi Toshkentda 1919 yildan faoliyat yurita boshlagan O‘rta Osiyoda dastlabki barcha nuqsonli bolalar birgalikda ta’lim olishlari uchun mo‘ljallangan maktabdan 1922 yilda ilk kar bolalar maxsus maktab-internatining ajrab chiqishi bilan bog‘liq. Maxsus tizim amaliyoti stixiyali ravishda tizimdagi ishning rus maxsus kar bolalar maktablari o‘quv dasturlari hamda umumta’lim maktablari darsliklari asosida olib borilishi orqali rivojlana bordi.Eshitishida muammolari bo‘lgan bolalarni tabaqalab o‘qitish (kar va zaif eshituvchilar) Respublikamizda 1965 yildan boshlandi. 1968 yilda nashr etilgan «Alifbe» darsligi kar bolalarni o‘qitish amaliyotining sifat jihatidan biroz yuqorilashini ta’minladi 3 . Nizomiy nomli TDPI defektologiya fakulteti qoshida 1983 yilda o‘zbek tilida ilk bor «Surdopedagogika» bo‘limining ochilishi sohaning nazariy, metodik jihatdan asoslab berilishini taqozo etgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan maxsus ta’lim tarmog‘i rivojining ixtisoslashgan malakali surdopedagog-mutaxassislar bilan ta’minlanishi orqali jadallashuvini keltirib chiqardi. Kar va zaif eshituvchi bolalarni o‘qitish dastur va darsliklari, metodik qo‘llanmalarining yaratilishi surdopedagogikaning olg‘a ildamlanishiga omil bo‘ldi. Respublika kar va zaif eshituvchi bolalar maktablari ilk bor ilmiy – amaliy tadqiqot mahsuli hisoblangan hududiy, milliy mentalitet, o‘zbek tili qonuniyatlaridan kelib chiqqan holda yaratilgan o‘quv dasturlari hamda darsliklari bilan ta’minlandi 4 . Respublikamizda surdopedagogikaning ilmiy asoslanishi o‘tgan asrning 80- yillaridan boshlandi. Milliy surdopedagogikamizda olib borilgan qator tadqiqotlar mamlakatimizda mavjud eshitishida muammosi bo‘lgan bolalar maxsus maktab- 3 Fayziyev а U. Yu. Zaif eshituvchilarni savodga tayyorlash va savod o‘rgatish. : ped. fan. nomz. dis. . . . avtoref. – T.: TDPI. 1994. – 18 b. 4 Qodirova F. U. Boshlang‘ich sinf kar va zaif eshituvchi o‘quvchilar nutqini shakllantirish. : Ped. fan. nomz. dis. avtoref…– T.:TDPU, 2006. – 20 b. 18 internatlar ta’lim-tarbiya jarayonini hududiy sharoitlar, o‘zbek tili xususiyatlariga mos holda takomillashtirish yo‘l va vositalarini ilmiy jihatdan asoslab berishga yo‘naltirildi. Surdopedagogika sohasida ilk bor N.Sh.Bekmurodov tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari natijasida hududimizga mos ravishda maxsus maktab- internatlar kun tartibi, o‘quv jarayonini tashkil qilishda hisobga olinishi lozim bo‘lgan talablar ishlab chiqilgan bo‘lsa, X.M.Gaynutdinovning ilmiy izlanishlari natijasida ilk bor O‘zbekiston sharoitida eshitishida nuqsoni bo‘lgan shaxslarni kasbiy – mehnatga tayyorlash, keyingi mehnat faoliyatlari jarayonini takomillashtirishga qaratilgan tavsiyalar, bunday shaxslar ijtimoiy moslashuvlari darajasini ko‘tarish yo‘llari ochib berildi. F.D.Alimxodjaevaning uzoq yillik amaliy tajribasi maxsus o‘qitish jarayonida didaktik materiallardan foydalanishning tabaqalangan metodikasini ishlab chiqish hisobiga zaif eshituvchi o‘quvchilar eshitish idrokini rivojlantirish tizimini takomillashtirish yo‘llarini ilmiy jihatdan asoslab berishiga asos bo‘ldi 5 . Bolalarning rivojlanish qonuniyatlaridan kelib chiqqan holda ularning nutqlarini pedagog va ota-onalar bilan hamkorlikda olib boriluvchi rivojlantirish tizimi ishlab chiqildi. Olingan ma’lumotlar bolalarda mavjud bo‘lgan muammolarni erta tabaqalangan ravishda tashxis qilish va bartaraf etish bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli maxsus korreksiya pedagogikasida muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, ishning natijalari «Maktabgacha surdopedagogika», «Maxsus ona tili o‘qitish metodikasi», «Nutq o‘stirish metodikasi» fanlari mazmunini ilmiy-nazariy jihatdan boyitish hamda takomillashtirishga ham xizmat qiladi. Har bir inson hayotining o‘ziga xosligi va qadriyatlarining tan olinishi, bolaning rivojlanish huquqlari, ta’limga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirishini kafolatlash zaruriyati kabi insonparvarlik g‘oyalari zamonaviy jamiyatning ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim ekanligi tobora keng anglanmoqda. Qayd etilgan g‘oyalar O‘zbekiston Respublikasi hukumati va xalqaro miqyosda qabul 5 Alimxo‘jaeva F.J. Zaif eshituvchi bolalar eshitish qobiliyatini rivojlantirishda didaktik materiallardan foydalanish. P.f.n. diss…avtoref. –M., 1992. 19 qilinayotgan qator me’yoriy hamda xuquqiy hujjatlarda o‘z ifodasini topmoqda.Mamlakatimizda eshitishida muammolari bo‘lgan bolalarning, barcha sog‘lom tengqurlari qatori, milliy ruhda tarbiyalanishlari, aqliy, axloqiy, jismoniy jihatdan kamol topishlari, jamiyatdagi ijtimoiy hayotga mustaqil е tuk fuqarolik darajasida tayyor bo‘lib е tishishlari masalalariga jiddiy e’tibor qaratilmoqda. Ushbu vazifalarni hal etishda so‘zlashuv nutqi markaziy o‘rinni egallaydi. Ma’lumki, til vositasi yordamida inson muloqotga kirishadi, ushbu jarayonda axborot oladi, fikr almashadi, bilim, ko‘nikma va malakalarni egallaydi. Kishilik jamiyatida ana shunday zaruriy ahamiyatni kasb etuvchi tilni o‘zlashtirish faqat kishilarning o‘zaro nutqiy muloqoti (kommunikatsiyasi) sharoitidagina amalga oshiriladi. Nutqiy muloqotning е tarli darajada amalga oshishida eshitishning o‘rni beqiyos bo‘lib, uning asosiy vazifasi nutqni idrok etish sanaladi. To‘laqonli eshitish nutq shakllanishining omili hisoblanib, u orqali insonning so‘z-mantiqiy tafakkuri, umumiy va ruhiy rivojlanishi sodir bo‘ladi. Moddiy dunyodagi narsa va hodisalar ongimizda aks etib, bular in’ikosicha so‘z shaklida ifodalanadi, til hodisalari vositasida namoyon bo‘ladi. Inson o‘zi ko‘rgan va ta’sirlangan buyum va hodisalarni so‘z yordamida nomlab, mazmuni haqidagi taassurotlarini obrazlar, fikrlar, tushunchalar, tasavvurlar ko‘rinishida anglash, ifodalash imkoniyatiga ega bo‘ladi. Har qanday buyum-hodisaning miyada aks etishi va ongda mustahkam o‘rnashib qolishida nutq е takchi vosita hisoblanadi. Modomiki shunday ekan, nutq, muloqot jarayonida tafakkur quroli bo‘lib xizmat qiladi; fikr bildirish, o‘zgalarga ta’sir ko‘rsatish vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Fikrlash qobiliyati nutq rivojlanishi zamirida paydo bo‘lishi sababli nutq kishi tafakkurining rivojlanish darajasini ham belgilab beradi. Eshitish idrokining buzilishi tufayli insonning nutqiy muloqotga kirisha olmasligi oqibatida boshqalardan ajralib qolishi uning keyingi hayoti, umumiy rivojlanishida qator muammolarni keltirib chiqaradi. Olimning fikricha, jismoniy va ruhiy nuqson oqibatida rivojlanishi qiyinlashgan bola kam rivojlangan bo‘lmay, balki o‘zgacha rivojlangan bola bo‘lgani sababli bunday bolalar ta’lim- 20 tarbiyasini amalga oshirishda umumiy pedagogikada qo‘llanuvchi metod va vositalardan «boshqacha» yo‘llar bilan foydalanish lozim. Respublikamiz Hukumati rivojlanishida muammolari bo‘lgan bolalarning barcha sog‘lom tengqurlari qatori milliy ruhda tarbiyalanishlari, aqliy, axloqiy, jismoniy jihatdan kamol topishlari, ijtimoiy hayotga mustaqil y е tuk fuqarolik darajasida tayyor bo‘lib е tishishlari masalalariga jiddiy e’tibor qaratmoqda.Ma’lumki, zamonaviy ta’lim tizimida so‘nggi vaqtlarda inklyuziv ta’lim g‘oyasi, respublikamiz sharoitida uni joriy etish masalalari tez-tez murojaat etilayotgan mavzulardan biri bo‘lib qolmoqda. Eshitishida muammosi bo‘lgan bolalar eshitishining jarrohlik yo‘li bilan koxlear impalantatsiya yordamida qayta tiklash bunday bolalarni “eshituvchilar” jamiyatiga qaytarish, ya’ni jamiyatga uyg‘unlashtirishning yana bir samarali yo‘li sanaladi. Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash vazirligi rahbarligida Toshkent shifokorlar malakasini oshirish instituti hamda Toshkent tibbiyot akademiyasi xodimlari, “Med-el” firmasi mutaxassisi va prof. V.Bereznyuk ishtirokida Toshkent va Navoiy shaharlarida istiqomat qiluvchi zaif eshituvchi va kar bolalar eshitishi jarrohlik yo‘li bilan qayta tiklandi. Surdopedagogika yo‘nalishi uchun dolzarb muammolardan biri bunday yo‘l bilan eshitishi qayta tiklangan bolalarning operatsiyadan so‘nggi reabilitatsiyasi sanaladi. Seminar koxlear implantatsiya qilingan bolalarning operatsiyadan so‘nggi reabilitatsiyasi masalalariga bag‘ishlandi. Anjumanda eshitish reabilitatsiyasi bilan shug‘ullanuvchi shifokorlar, surdopedagoglar, logopedlar ishtirok etib, dolzarb muammoga bag‘ishlangan ma’ruzalar tinglashdi va munozarali savollar yuzasidan fikr almashdilar. Bunday toifadagi bolalarga milliy qadriyat va hududiy shart- sharoitlarimizdan kelib chiqqan holda maxsus ta’lim muassasalarida korreksion yordam ko‘rsatishning (umumiy va xususiy maqsadlari, vazifalari, ta’lim- tarbiyalashning mazmun va tamoyillari, ushbu bolalar imkoniyatlariga mos bo‘lgan ish metodlari) ilmiy asoslarini to‘liq ishldab chiqish maxsus ta’lim tizimining kun tartibida turgan, o‘zining tezkor y е chimini kutayotgan bosh muammodir. 21 BMTning bolalar muammolari bilan shug‘ullanuvchi Xalqaro YuNISEF tashkiloti tomonidan har yili hamdo‘stlik mamlakatlari bo‘yicha olib boruvchi ijtimoiy monitoring natijalarida O‘zbekiston inson hayotini himoyalashda, ayniqsa, onalik va bolalikni, shuningdek, jamiyat fuqarolarining alohida yordamga muhtoj bo‘lgan qatlamini muhofazalashda o‘ziga xos yutuqlarga erishayotgan davlatlardan biri ekanligi ko‘rsatildi. Bunday yuqori ko‘rsatkichlarga erishishimiz Hukumatimizning istiqbolning ilk kunlaridanyoq mamlakatimizga xos va mos iqtisodiyot hamda ijtimoiy modelni, ya’ni ustuvor yo‘nalishlarimizni aniq belgilab olishi bilan bog‘liqdir. Chunki bosib o‘tgan har bir yilimizni sarhisob qilsak, unda Hukumatimiz tomonidan inson manfaatlarini ko‘zlash va himoyalash barobarida, jamiyatimizning ajralmas qismi bo‘lgan alohida yordamga muhtoj qatlamiga jiddiy e’tibor qaratib kelinayotganini kuzatamiz. Respublikamiz Hukumati, rivojlanishida muammolari bo‘lgan bolalarning barcha sog‘lom tengqurlari qatori milliy ruhda tarbiyalanishlari, aqliy, ahloqiy, jismoniy jihatdan kamol topishlari jamiyatdagi ijtimoiy hayotga mustaqil y е tuk fuqarolik darajasida tayyor bo‘lib е tishishlari masalalariga jiddiy e’tibor qaratmoqda. 2.2. Tibbiy texnik vositalar turlari va unga qo‘yiladigan talablar Maxsus psixologiya va pedagogikaning murakkab muammolaridan biri bo‘lgan eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning oilasiga korreksion-pedagogik yordam , eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarni tarbiyalash va uni oiladagi tarbiyaviy vazifalarini aniqlash, nogiron bolalarning shaxsiy xislatlarini shakllantirish, ruxiy – jismoniy nuqsonlar, ular bilan ishlashdagi murakkabliklar hisobga olinmog‘i zarur. Shunday qilib, eshitishda nuqsoni bo‘lgan farzandiga nisbatan ota-ona munosabatlarining o‘ziga xos jihatlari hamda ularning tarbiya uslubi bolaning xulq-atvori va rivojlanishida turli chekinishlarga sabab bo‘lishi mumkin. Oiladagi psixologik muhitni hamda ota-onalarning bolalarga nisbatan tutgan tarbiya usullari va ko‘rsatmalarini o‘rganish oilada ota-ona va bola o‘rtasida qaror topgan shaxslararo munosabatlarning turlarini aniqlashga imkon beradi.Chet 22 el va rus olimlarining tadqiqotlarida eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolaning ta’limi va tarbiyasi hamda oilaga korreksion-pedagogik yordam turlari bilan bog‘liq masalalar o‘rganilgan. Respublikamizda bu yo‘lda olib borilayotgan ishlarni ilmiy va metodik jihatdan yanada takomillashtirish lozim. O‘zbekistonda korreksionpedagogik yordamni rivojlantirish tizimini tashkil etish mazmuni "Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi", “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonun, BMTning "Bola huquqlari to‘g‘risida" Konvensiyasi, "Nogironlar haqida", "Nogironlar huquqlari haqida"gi Deklaratsiyalari hamda nogironlikka bo‘lgan zamonaviy yondashuvlardan kelib chiqqan holda maxsus ta’lim mazmunaning yangilanuvi bilan belgilanadi. Bu borada qator ishlar o‘z е chimini kutmoqdaki, bular pirovardida alohida yordamga muhtoj bolalarni ijtimoiy hayotga erta uyg‘unlashuvlari muammosini hal qilishi lozim. Hozirgi kunda O‘zbekistonda korreksion-pedagogik yordamni rivojlantirish tizimi mavjud bo‘lib , 89 ta maxsus maktab va maktab internatlarda 19 ming 245 nafar bola ta’lim-tarbiya olmoqda. Shu bilan birga 23 ta sanatoriya turdagi maktab- internatlarda 7 mingdan 52 ortiq nogiron bolalar, е tish hamda aqli zaif bo‘lgan bolalar uchun mavjud 2 ta maxsus "Mehribonlik” uylarida 238 nafar, kasalligi sababli uyda yakka tartibda 11172 nafar bolalar ta’lim- tarbiya olmoqdalar.Ma’lumki, u yoki bu yo‘nalishdagi faoliyatni amalga oshirish uning qonuniy negiziga tayanishni talab etadi. O‘zbekistonda korreksion-pedagogik yordamni rivojlantirish tizimida voyaga е tmaganlarni ijtimoiy himoya qilish bo‘yicha qator yangi qonun hujjatlarini ishlab chiqish va takomillashtirilgan loyihalarini tayyorlash nazarda tutilgan bo‘lib, Xalq ta’limi vazirligi tomonidan bu borada quyidagi ishlar amalga oshirildi: "Bolalar huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida"gi Qonun loyihasini ishlab chiqish Xalq ta’limi vazirligi, Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish, Sog‘liqni saqlash, Moliya vazirliklari, Respublika bolalar moslashuvi Markazi, "Sen yolg‘iz emassan" jamg‘armasiga yuklatilgan bo‘lib, bu vazifani amalga oshirish yuzasidan yuqorida ta’kidlangan tashkilotlar hamda Adliya vazirligi, Inson huquqlari Milliy markazi, Respublika Bosh 23 Proko‘raturasi, YuNISEF, YuNESKO, Bolalar jamg‘armasi kabi tegishli vazirlik va idoralar bilan kelishilgan holda qonun loyihasi ishlab chiqildi. Qonun loyihasi Vazirlar Maxkamasi hamda Prezident Devoni tomonidan ko‘rib chiqilib, o‘rnatilgan tartibda Oliy Majlisi Qonunchilik Palatasida uch o‘quvdan o‘tkazilib, Oliy Majlis Senatida ma’kullanib. O‘zbekiston Prezidentn I.Karimov tomonidan 2008 yilning 7 yanvarida imzolandi.Vazirlik tomonidan tegishli idoralar vakillari ishtirokida "Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonunga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish yuzasidan tashkil etilgan ishchi guruh tomonidan Qonunning yangi tahrirdagi loyihasi ishlab chiqildi. Qonun loyihasini ishlab chiqishda ishchi guruhi tomonidan alohida yordamga muhtoj bo‘lgan bolalar ta’lim-tarbiyasi uchun yaratilishi lozim bo‘lgan masalalarga muhim ahamiyat qaratildi. Qonun loyihasi 2007 yil 16 avgust kuni 01-535-sonli xat bilan, o‘rnatilgan tartibda Vazirlar Maxkamasiga taqdim etilib, hozirda kelishuv ishlari tugatilib, Prezilent Devoniga kiritildi."Bolalar uylari", "Mehribonlik", "Muruvvat", "Sahovat" uylari va ixtisoslashtirilgan internetlarni yumshoq va qattiq inventarlar bilan jihozlash me’yorlari" haqidagi vazirlikning 2007 yil 3 maydagi 132-sonli buyrug‘ining amaliyotga kiritilishi maxsus ta’lim muassasalarida tarbiyalanuvchilar uchun sharoitlarni oilaga yaqinlashtirilgan holda 53 tashkil etish imkonini bermoqda. 2008-2010 yillarda "Mehribonlik" uylarini hamda jismoniy va aqliy rivojlanishlarida nuqsonlari bo‘lgan bolalar uchun ixtisoslashtirilgan maktab- internatlarning jihozlanganlik darajasini oshirish Davlat dasturini ehtiyojlarni oldindan xatlovdan o‘tkazish asosida ishlab chiqish va qabul qilish borasida qator ishlar amalga oshirildi. Mazkur yo‘nalish asosida Respublikada mavjud barcha "Mehribonlik" uylari hamda maxsus maktab-internatlar, kam taminlangan oila farzandlari uchun hamda sanatoriya tipidagi maktab-internatlarning moddiy-texnik holati xatlovdan o‘tkazilib, pasportlashtirildi. Olib borilgan tadbirlar natijasida 36942 nafar o‘quvchiga mo‘ljallangan jami 155 ta’lim muassasalaridan 107 tasi (69%) 28418 o‘quvchi o‘ringa mo‘ljallangan loyiha asosida qurilgan binolarda, 43 tasi (31 %) esa 10544 o‘quvchi o‘ringa mo‘ljallangan moslashtirilgai binolarda joylashganligi aniqlandi.O‘tkazilgan xatlov 24 natijalariga ko‘ra, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar xokimliklarining takliflari asosida 2008-2015 yillarda "Mehribonlik" uylari, maxsus maktab va kam taminlangan oila farzandlari uchun mo‘ljallangan maktab-internatlarning bino va inshootlarini kapital rekonstruksiya qilish hamda kapital ta’mirlash dasturi yillar kesimida ishlab chiqildi. O‘zbekistonda korreksion-pedagogik yordamni rivojlantirish tizimiga ko‘ra, Respublikadagi jami 32389 o‘quvchi o‘ringa mo‘ljallangan 130 ta "Mehribonlik" uylari, maxsus maktab va kam ta’minlangan oila farzandlari uchun mo‘ljallangan maktab internatlardan 15446 o‘ringa mo‘ljallangan 70 ta muassasani kapital rekonstruksiya qilish, 16943 o‘ringa mo‘ljallangan 60 ta ta’lim muassasalarini kapital ta’mirlash nazarda tutilmoqda.Ushbu dastur loyihasi bo‘yicha ushbu kunda kapital rekonstruksiya qilinadigan va kapital ta’mirlanadigan maxsus ta’lim ob’ektlarini zarur o‘quv mebellari va jihozlar bilan ta’minlash normativlari alohida ishlab chiqildi. "Sog‘lom bola" Davlat dasturida "Mehribonlik" uylarini va ixtisoslashtirilgan maktab-internatlarni Samarqand avtobus zavodi avtobuslari bilan ta’minlash bo‘yicha 4,56 mlrd. so‘m miqdorida mablag‘ ajratildi. Respublikamizdagi barcha "Mehribonlik" uylari, 86 ta maxsus maktab va maktab- internatlari avtobuslar bilan ta’minlandi. Avtobuslarning taqdimot marosimlari zo‘r shodiyona sifatida nishonlandi. Davlat dasturi doirasida 2007-15 yillarda jami 35 ta "Mehribonlik" 54 uylari va ixtisoslashtirilgan maktab-internatlarida qurilish- ta’mirlash ishlari olib borildi. Shuningdek, yangi mazkur 10 ta maxsus maktab va maktab-internatlari, ishlab chiqilgan me’yorga muvofiq, 55 ta maxsus umumta’lim sinflari, 23 ta maxsus korreksion kabinetlari, 45 ta ixtisoslashtirilgan va laboratoriya sinflari, 21 ta o‘quv ustaxonalari, 6 ta faollar zallari, 9 ta sport zallari, 10 ta oshxonalar, 9 ta yotoqxonalari, 24 ta ma’muriy-metodik xonalari mebel, o‘quv-laboratoriya asbobuskunalari, kompyuter texnikalari, sport anjomlari va maxsus jihozlar bilan ta’minlandi. 5 ta maxsus kasallarga mo‘ljallanmaganlari umumiy o‘rta ta’lim maktablari me’yorlari asosida jihozlandi. O‘zbekistonda korreksion-pedagogik yordamni rivojlantirish tizimini doirasida nogironligi oqibatida maktabga borish imkoniyatiga ega bo‘lmagan uyda 25 yakka tartibda ta’lim olayotgan bolalar bilan olib boriluvchi ta’lim jarayonini yaxshilashga qaratilgan tadbirlarni amalga oshirish rejalashtirilgan edi. Yil oxiriga qadar Respublikaning barcha hududlarida uyda yakka tartibda ta’lim olayotgan har bir tumandan 5 nafardan tanlab olingan 5-9-sinflardagi jami 1012 nafar bolalar kompyuterlar bilan ta’minlandilar. Ushbu kunda bu bolalarning multimediyali o‘qitish dasturlari asosida talim olishlari uchun vazirlik tomonidan 12 ta elektron darslik, 5 ta o‘quv filmlari jami 17 ta elektron o‘quv resurslari tayyorlanib, kompakt disklarga qayd etildi. Hozirda bu dasturlarni o‘rnatish ishlari yo‘lga qo‘yilmoqda.Davlat dasturida nogironligi oqibatida maktabga borish imkoniyatiga ega bo‘lmagan uyda yakka tartibda ta’lim-tarbiya olayotgan jami 11172 nafar (2897 nafari aqli zaif, 3409 nafari tayanch-harakat a’zolari shikastlangan, 101 nafari ko‘zi ojizlar, 168 nafari zaif ko‘ruvchi, 18 nafari eshitishda nuqsoni mavjud bo‘lgan, 56 nafari zaif eshituvchi, 365 nafari nutqida kamchiligi mavjud va 4158 nafari boshqa turdagi (og‘ir yurak xastaligi, asab tizimining xastaligi, enurez, buyrak, jigar, qalkonsimon bez, sil kabi) kasalliklari mavjud o‘quvchilar zarur o‘quv mebellari, darsliklar va o‘quv anjomlari bilan ta’minlandilar. O‘zbekistonda korreksion-pedagogik yordamni rivojlantirish tizimi dasturiga binoan jismoniy, aqli zaif bolalar maktab, maktab-internatlari uchun 59 nomda darslik va o‘quv qo‘llanmalarini nashrga tayyorlash va chop etish bo‘yicha quyidagi ishlar amalga oshirildi: - aqli zaif bolalar maxsus maktab va maktab-internatlari uchun 37 nomda 46083 nusxa; - eshitishda kamchiligi bo‘lgan bolalar maktab-internatlari uchun 10 nomda 5564 nusxa; - ko‘zi ojiz bolalar maktab-internatlari uchun «Brayl» usulida 12 nomda 2740 nusxa darslik va o‘quv qo‘llanmalar tayyorlandi. Ixtisoslashtirilgan maktablar o‘qituvchilarining kasbiy darajasini oshirish tizimini yaratish maqsadida 2007-2008 o‘quv yilidan boshlab Vazirlik tasarrufidagi Nukus, Angren, Qo‘qon, Jizzax va Navoiy pedagogika institutlari huzurida defektologiya kafedralari tashkil qilindi hamda ushbu yo‘nalish bo‘yicha 26 25 nafardan talaba qabul qilindi.Yangi ochilgan kafedralarning mudiri vazifasiga ilmiy darajali hodimlar tayinlandi hamda mazkur kafedralar zarur me’yoriy hujjatlar, alohida xona, texnik vositalar bilan ta’minlandi. Malaka oshirish institutlarining 2008 yil ish rejasi ixtisoslashtirilgan maktablar o‘qituvchilari va rahbarlari uchun alohida kurslarni tegishli buyurtmalar asosida ishlab chiqildi.Shuningdek, ushbu toifalar bo‘yicha malaka oshirish kurslarini har bir hududlarda tashkil etish bo‘yicha ehtiyojlarni aniqlash hamda shu kurslarning tegishli o‘quv-me’yoriy hujjatlarini tayyorlash yuzasidan hududiy pedagog hodimlarni qayta tayyorlash va malakasini oshirish institutlarining mas’ul xodimlari ishtirokida maxsus o‘quv seminari tashkil qilish va kelgusida shu yo‘nalishda o‘zaro tajriba almashib borishlarini yo‘lga qo‘yish bo‘yicha ishlar rejalashtirilmoqda. Xalq ta’limi tizimida alohida etiborga muhtoj bo‘lgan bolalarni umumta’lim muassasalarida uyg‘un holda ta’lim-tarbiya olishlari borasida ham qator ishlar amalga oshirilmoqda. Nogiron bolaning rivojlanishidagi me’yordan chetga chiqishlarni erta tashxis qilish, muammo oqibatini qayta tiklash, rivojlanishida u yoki bu muammolari bo‘lgan ilk va erta yoshdagi bolalarga pedagogik yordam ko‘rsatish, ularni umumta’lim muassasalariga uyg‘unlashtirish modellarini ishlab chiqish masalalari kun tartibida turgan dolzarb muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Inklyuziv ta’lim g‘oyasi Respublikamizga 1996 yildan kirib keldi. Xalq ta’limi vazirligida inklyuziv talimni yo‘lga qo‘yishdagi ilk qadam Respublika ta’lim Markazi qoshida BMTning YuNISEF tashkiloti bilan 56 hamkorlikda Inklyuziv ta’lim resurs markazi tashkil etilishi bo‘ldi. Hozirgi kunda XTV hamda BMTning YuNISEF, YuNESKO tashkilotlari, Osiyo taraqqiyot Banki bilan hamkorlikda Respublikamizning turli hududlarida qator loyihalar amalga oshirilmoqda. Ushbu loyihalar doirasida Qoraqalpog‘iston Respublikasining Nukus va Qonliko‘l tumanlari Farg‘ona viloyatining Qo‘qon, Marg‘ilon shaharlari va Quva tumani, Xorazm viloyatining Urganch va Xonqa tumanlari, Toshkent viloyatining Angren, Ohangaron va Chirchiq shaharlari hamda Toshkent shahri 27 ta’lim muassasalarida inklyuziv ta’lim bo‘yicha olib borilgan dastur tajribalari bu usulning inson, xususan bola huquqlari va erkinliklarini ta’minlash borasida afzalliklarini namoyish etdi. "Ijtimoiy himoya yili" Davlat dasturida nazarda tutilgan zamonaviy talablar doirasida o‘zgartirishlar kiritilgan “Ta’lim to‘g‘risida"gi Qonunda ham inklyuziv ta’lim masalasiga alohida ahamiyat berildi. O‘zbekistonda korreksionpedagogik yordamni rivojlantirish tizimini rivojlantirish bo‘yicha alohida e’tiborga muhtoj bo‘lgan bolalar ta’lim- tarbiyasining samarali rivojlanishini ta’minlab beruvchi muhim hujjatlar - "Maxsus ta’lim to‘g‘risida"gi Nizom, "Tibbiy-pedagogikpsixologik Komissiya to‘g‘risida"gi Nizom, "Inklyuziv ta’lim to‘g‘risida"gi Nizomni ishlab chiqish amalga oshirilishi lozim bo‘lgan muhim vazifalardan birini tashkil etadi. 1990 yil aprel XTB tomonidan sobiq 35-yordamchi maktab binosi 106-maktabinternatga berildi. 102- zaif eshituvchi bolalar maktab-internati o‘quv ishlari bo‘yicha direktor muovini Obidov Saidahmad TShXTBB buyrug‘i bilan shu maktab-internatga rahbar etib saylandi. 1990 yil may oyida jamoa ToshShXTBBsi, tuman XTB yordami bilan maktab binosi, yotoqxona, sinf honalari, zaif eshituvchi bolalarga moslashtirildi. Bog‘ barpo qilindi. 1990 yil sentyabr oyidan S.Obidov rahbarligida birinchi o‘zbek zaif eshituvchi bolalar uchun o‘quv yili boshlandi. Internat qoshida maktabgacha ta’lim bo‘limi ochildi. F.J.Alimxodjaeva, N.Xolmuxamedova, L.Yunusovalar o‘zbek tilida darsliklar yozdilar. X.Samadova, Murodovalar uslubiy qo‘llanmalar yozdilar.1997-1998 yillarda AQShning Mersi Projektr kompaniyasi tomonidan zaif eshituvchi bolalar uchun individual apparatlar bilan ta’minlandilar.2001 yil oktyabrdan F.A.Yuldasheva rahbar etib tayinlandi. Shu yili 57 maktab-internatida sportzal, oshxona, sinf xonalari, yotoqxona, kutubxona, ritmika, mehnat xonalari ta’mirlandi. Maktab-internat homiylar tomonidan yangilandi. Shu davrlarda 106- maktab-internatida pedagogika fan nomzodlari ham o‘z ilmiy ishlarini (zaif eshituvchi bolalarni muammoli taraflari) olib bordilar. Bulardan U.Yu.Fayzieva, F.J.Alimxodjaeva, R.Rustamovalar darslik va dasturlar yozdilar va mehnat faoliyatini shu internatda davom ettirdilar. 28 Maktab-internat ochilmasdan oldin zaif eshituvchi bolalar uchun yaratilgan darsliklar faqat rus tilida bo‘lgan bo‘lsa, hozirgi kunda faqat o‘zbek tilidagi darsliklardan o‘quvchilar foydalanyaptilar. Kutubxona juda ko‘p darsliklarga boy. Moddiy bazasi tiklandi. Didaktik va ko‘rgazmali qurollar bilan boyitildi. 2011 yil sentyabr oyidan M.R.Alimtaeva rahbar etib tayinlandilar. Maktab-internatga yangi jihozlar keltirildi. Yangi mutaxassis yosh kadrlar ishga olindi. Kir yuvish xonalari, oshxona qayta ta’mirlandi. Maktab-internat bog‘lari obodonlashtirildi. Maktab- internatga homiylar jalb etildi. Homiylar zaif eshituvchi bolalar uchun zarur bo‘lgan individual apparatlar bilan ta’minlanishga yordam beryaptilar. Maktab- internatdagi to‘garak ishlaydi. Internatda juda ko‘p iqtidorli o‘quvchilar chiqyapti. Respublika bo‘yicha turli ko‘rik-tanlovlarda g‘oliblikni qo‘lga kirityaptilar. Jahon chempioni shaxmat bo‘yicha Sirojiddin shu internatda tahsil olgan. Bu internat faxri hisoblanadi.Hozirda Respublika bo‘yicha 106-maktab internat zaif eshituvchi bolalarga ta’lim-tarbiya berishda pedagoglar o‘z mehnatlarini ayamaydilar.106-zaif eshituvchi bolalar maktab-internat o‘quvchilarning ko‘pchiligi ommaviy maktabda ta’lim olyaptilar. O‘zbekiston Respublikasida 106-zaif eshituvchi bolalar- internatining o‘z o‘rni va nufuzi bor..O‘zbekistonda maxsus pedagogikada yaratilgan barcha yangiliklar bilan tanishish shuni ko‘rsatadiki, zaif eshituvchi bolalar nutqining grammatik qurilishini shakllantirish, ularga grammatika haqida ma’lumot berish muammolari bo‘yicha tadqiqot ishlari olib borilmagan.Eshitish idroki buzilgan bolalarga tilni o‘rgatish yuzasidan xorij va respublikamizda olib borilgan tadqiqotlar kar va zaif eshituvchi bolaga ona tilini o‘rgatish maxsus tashkil etilishi va egallayotgan tili qonuniyatlariga asoslangan korreksion- rivojlantiruvchi pedagogik tizim va metodik vositalarning qo‘llanilishi asosida amalga oshirilishi lozim ekanligini ko‘rsatdi. Bugungi kunda bajarilayotgan ishlarga kelsak, Prezident Shavkat Mirziyoyev 2022 yil 8-aprel kuni Toshkent shahar Olmazor tumanidagi 102-sonli zaif eshituvchi bolalar uchun ixtisoslashtirilgan maktab-internatni borib ko‘rdi. Mazkur ta’lim muassasasi 1966-yilda tashkil etilgan. 2016-yilda kapital ta’mirlangan. Ayni paytda bu yerda 221 nafar o‘quvchi tarbiyalanmoqda. Ularga oliy ma’lumotli 29 defektolog va tarbiyachilar saboq bermoqda. O‘tgan yili 21 nafar bitiruvchidan 3 nafari oliy ta’lim muassasalariga o‘qishga kirgan. Maktab-internatda 4 ta o‘quv binosi, 280 o‘rinli yotoqxona, oshxona, kutubxona, sport zali, faollar zali mavjud. Davlat rahbari o‘qituvchilar bilan suhbatlashgan. Tarbiyalanuvchilarning mashg‘ulot jarayonlarini ko‘zdan kechirgan. Toshkent shahar hokimligiga maktab- internatning oshxonasi va texnologiya xonalarini ta’mirlash, sport kompleksi va ishlab chiqarish ustaxonasi tashkil etish bo‘yicha topshiriq bergan. Xalq ta’limi vazirligiga “Zamin” jamg‘armasi bilan birga 2 ming 600 dan ziyod zaif eshituvchi bolalarni tibbiy tekshiruvdan o‘tkazib, ularni eshitish moslamalari bilan ta’minlash, eshitish qobiliyati tiklangan bolalarni bosqichma- bosqich umumta’lim maktablariga o‘tkazish vazifasi qo‘yilgan. Davlatimiz rahbari mas’ullarga 2022-yilda imkoniyati cheklangan bolalar va kattalarni zarur jihozlar bilan ta’minlash maqsadida Tibbiy-ijtimoiy xizmatlar agentligiga 31 milliard so‘m mablag‘lar ajratish bo‘yicha topshiriq berdi. Bunda:  bolalar serebral falaji, umurtqa pog‘onasi kasal bo‘lgan shaxslarda mustaqil yurish funksiyalarini qayta tiklash uchun 20 dona “Ekzo-skelet” uskunasi;  880 nafar nogironligi bo‘lgan shaxslarga zamonaviy pultli aravachalar;  ko‘zi ojiz bolalar va kattalar uchun 1 ming 800 dona ovozli termometr, 2 ming dona ovozli tonometr, 2 ming dona Brayl alifbosi bo‘yicha yozuv moslamalari;  nogironligi bo‘lgan shaxslar favqulodda vaziyatlarga tushganda ularga tezkor yordam ko‘rsatish uchun 6 mingta maxsus funksiyalarga ega “Smart soat”lar, shuningdek yetarli miqdorda eshitish moslamalari xarid qilish nazarda tutiladi. Saxovat, Muruvvat uylari, Respublika faxriylar pansionatining rahbar va shifokorlari ish haqi 1,5 barobarga, kichik va o‘rta tibbiyot xodimlari ish haqi 2 barobarga oshirildi. Ushbu internat uylarda yashovchi 9 ming 400 nafar keksa va nogironligi bo‘lgan shaxs, hamda 18 ming nafar hech kimi yo‘q va yolg‘iz yashaydigan fuqaro tibbiy ko‘rikdan o‘tkazilib, ularni sog‘lomlashtirish choralari 30 ko‘rildi. Nogironligi bo‘lgan 900 nafar bolalar protez-ortopediya moslamalari bilan ta’minlandi. ‘Zamin’ jamg‘armasi bilan hamkorlikda zaif eshituvchi 2 mingdan ziyod bolalar jami 4 mingta raqamli eshitish moslamalari bilan ta’minlandi, 11 ta ixtisoslashgan maktab-internat yordamchi tovush-nutq vositalari bilan jihozlandi. XULOSA Fikrimga xulosa yasash o‘rnida shuni aytmoqchimanki, Oilada kar va zaif eshituvchi o‘smir bolalarni ijtimoiy hayotga moslashtirishning asosiy omillaridan biri bolani erkin muloqot, aqliy hatti-harakat, qobiliyat va iqtidorini namoyon etish va mustaqil bo‘lishga o‘rgatishdir. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan insonlar ta’limi va xabardorligining past saviyada ekanligi ularning munosib ishga joylashish va kelgusida jamiyatning faol a’zolari bo‘lish imkoniyatlariga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Oilada ota-onalar, keng jamoatchilik, o‘qituvchilar bunday bolalarning ijtimoiy, emotsional, intellektual rivojlanishi bilan bog‘liq ta’lim-tarbiyaning interfaol shakl, metod va vositalaridan foydalanishlari ularni muvaffaqiyatli ijtimoiy hayotga moslashuviga yordam beradi. Shunday qilib, nogironligi bo‘lgan o‘smir bolalar bilan maqsadli reabilitatsion ishlar olib borilgan taqdirda ularning jamiyatga uyg‘unlashuviga erishiladi. Taklif va tavsiyalar: - zaif eshituvchi bolalar uchun munosib shart-sharoitlarni yara tish ; - zaif eshituvchi bolalarni jismonan baquvvat, aqlan, ma’naviy-axloqiy komil shaxs sifatida shakllantirish ; - zaif eshituvchi bolalar ikkilamchi nuqsonlarini korreksiyalash ; - zaif eshituvchi bolalarning og‘zaki nutqini shakllantirish ; - zaif eshituvchi bolalarning eshitish qobiliyatini rivojlantirish ; - zaif eshituvchi bolalarning harakat kamchiliklarini bartaraf etish ; - zaif eshituvchi bolalarni ijtimoiy hayotga moslashgan, pedagogik-psi - xologik jihatdan maktab ta’limiga tayyorlash ; 31 FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YXATI I. O‘zbekiston Respublikasi qonunlari va huquqiy-me’yoriy hujjatlari 1. «Ta’lim to‘g‘risidagi» Qonun, «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» - Т .: 1997 у 2. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 2023, I X bob, 4 6-modda. 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 9-avgustdagi “Bola huquqlari kafolatlarini ta’minlash tizimini yanada takomillashtirish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-6275-sonli Farmoni. https://lex.uz/docs/-5570490 . 4. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, Aholining ijtimoiy himoya olish huquqlarini ta’minlash hamda davlat ijtimoiy yordami va xizmatlarini ko‘rsatishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida, 14.10.2023 yildagi 539-son II. Rahbariy adabiyotlar: 1. Sh.M.Mirziyoyev Erkin va farovon, demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.Toshkent: “O‘zbekiston”, 2017 yil . 2. Sh.M.Mirziyoyev Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. – Toshkent: O‘zbekiston, 2017. – 491 b. 3. I.A. Karimov . Yuksak ma’naviyat yengilmas kuch. Toshkent. 2008. II. O‘quv adabiyotlar, qo‘llanma va risolalar : 1. Boyto’rayeva D. AQLI ZAIF O’QUVCHILARNI IJTIMOIY MOSLASHTIRISHNING PEDAGOGIK SHAROITLARI // Scientific progress. 2021. №3. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/aqli-zaif-o-quvchilarni-ijtimoiy- moslashtirishningpedagogik-sharoitlari (дата обращения: 10.05.2023). 2. Gulyora Ulug’Bekovna Rahimbayeva Eshitishda nuqsoni bo’lgan bolalarni tadqiqotlarda o’rganilishi // Science and Education. 2022. №6. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/eshitishda-nuqsoni-bo-lgan-bolalarni- tadqiqotlarda-organilishi (дата обращения: 10.05.2023). 3. Содиқова Г.А., Нуркелдиева Д.А., Исламбекова З.И. “Ривожланишида нуқсони бўлган болалар диагностикаси” Т.: “Нисим”, 2008 йил. 32 4. M.Yu. Ayupova «Logopediya» - Т .: « 0‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati», 2007-yil. 5. Fayziyev а U. Yu. Zaif eshituvchilarni savodga tayyorlash va savod o‘rgatish. : ped. fan. nomz. dis. . . . avtoref. – T.: TDPI. 1994. – 18 b. 6. Qodirova F. U. Boshlang‘ich sinf kar va zaif eshituvchi o‘quvchilar nutqini shakllantirish. : Ped. fan. nomz. dis. avtoref…– T.:TDPU, 2006. – 20 b. 7. Alimxo‘jaeva F.J. Zaif eshituvchi bolalar eshitish qobiliyatini rivojlantirishda didaktik materiallardan foydalanish. P.f.n. diss…avtoref. –M., 1992. 33

MUNDARIJA

Kirish

I bob. Zaif eshituvchi nogironlar turi va uning nazariy-metodologik asoslari

1.1. Zaif eshituvchi inson tushunchasi haqida ma’lumot

1.2. Zaif eshituvchilarni ijtimoiy himoya qilish xorijiy tajribasi

II bob. Zaif eshituvchi insonlarning foydalanishida ishlatiladigan tibbiy texnik vositalar va ularga qo‘yiladigan talablar

2.1. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan insonlar uchun davlatimiz tomonidan taqdim etilayotgan vositalar

2.2. Tibbiy texnik vositalar turlari va unga qo‘yiladigan talablar

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Купить