Kirish Roʻyxatdan oʻtish

Docx

  • Referatlar
  • Diplom ishlar
  • Boshqa
    • Slaydlar
    • Referatlar
    • Kurs ishlari
    • Diplom ishlar
    • Dissertatsiyalar
    • Dars ishlanmalar
    • Infografika
    • Kitoblar
    • Testlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi 2000UZS
Hajmi 29.9KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 07 Noyabr 2026
Kengaytma docx
Bo'lim Referatlar
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Bohodir Jalolov

Заминаҳои асосии пайдоиши вақт ва ченакҳои асосии он

Sotib olish
Заминаҳои асосии пайдоиши вақт ва ченакҳои асосии он
Нақша:
1.  Маълумот дар бораи пайдоиши вақт ва ченакҳои асосии он
2.  Воҳидҳои асосии ченаки вақт: шабонар з, моҳ, сол ӯ
ва хусусиятҳои астрономии он
3.  Пайдоиш ва ташаккули усулҳои гуногуни 
ҳисоби (ченаки) вақт Тақвими   сол,   ки   дар   он   санаҳо   (маълумотномаҳо)-и   муҳим   ба   сифати
адвал:   р зҳо,   номг и   моҳҳо,   р зҳои   ид   ва   р йдодҳои   муҳим   ва   ғайра   қайдҷ ӯ ӯ ӯ ӯ
шудаанд, мавқеи асосиро ташкил менамояд. 
омеаи инсон  хело барвақт дар аввалҳои тараққиёти  амоаи ибтидо	
Ҷ ӣ ҷ ӣ
равиши вақтро дарк намуда буданд ва ивазшавии зуҳуроти табиат яъне р зу	
ӯ
шаб,   фаслҳои   сол,   давраҳои   боришот,   пухта   расидани   меваҳоро   аз   якдигар
фарқ менамуданд. Лекин дар ин давра ҳисоби вақтро ба як ре аи муайян ба	
ҷ
тартиб намедароварданд, зеро ба ин кор эҳтиё  набуд. Хотира барои наслҳои	
ҷ
оянда   дер   давом   намекард,   агар   давом   кунад   ҳам,   танҳо   байни   ду   насл
(падару писар) идома меёфт.
Ҳисоби   вақт   дар   ин   давра   маҳз   дар   нати аи   тараққ   намудани   соҳаи	
ҷ ӣ
кишоварз ,   чорводор ,   ти орат   ва   баҳрнавард   ба   ву уд   омад.   Аввалин	
ӣ ӣ ҷ ӣ ҷ
ҳисоби   вақти   таби   ба   ойивазкунии   меҳнат   ва   истироҳати   одамон   вобаста	
ӣ ҷ
буд,   ки   ин   нахустин   воҳиди   ченаки   вақт   шабонар з   ба   ҳисоб   мерафт.   Зеро	
ӯ
даврагии   шабу   р зи   ивазшаванда   ба   даврагии   меҳнату   истироҳат   мусоидат	
ӯ
менамуд.
Дар ибтидо ҳисоби вақт яъне шабонар з  бо пан  адади ибтидо  аз р и	
ӯ ӣ ҷ ӣ ӯ
пан   ангушти   даст   амал   мегардид.   Ҳамин   хел,   ҳафтаи   пан р за   ба   ву уд	
ҷ ӣ ҷ ӯ ҷ
меояд,  ки  баъдтар   он  номи  «ҳафтаи  хурд»-ро  гирифт.  Дар   нати а  аз   ҳисоби	
ҷ
пан аҳои ҳарду даст «ҳафтаи калон»-и даҳр за пайдо гардид.	
ҷ ӯ
Баъдтар, дар нати аи ташаккули ченаки вақт ҳафтаи ҳафтр за ба ву уд	
ҷ ӯ ҷ
омад. Ин намуди ҳисоб дар Шарқ ба ву уд омада буд.	
ҷ
Дар Бобулистон шоҳ дар р зҳои ҳафтум ва чаҳордаҳум аз и рои корҳои	
ӯ ҷ
давлат  фориғ мегардид. Қонуни Мусав  дар байни яҳудиён талаб менамуд,	
ӣ ӣ
ки   дар   р зи   ҳафтум   кор   накунанд,   зеро   ин   р з   ҳамчун   р зи   истироҳат	
ӯ ӯ ӯ
ҳисобида   шуда   буд.   Охири   ҳамаи   ҳафтаҳо   аз   ониби   Худованд   дар   вақти	
ҷ
офаридани  аҳон ҳамчун р зи дамгир  муқаррар карда шудааст.	
ҷ ӯ ӣ
Ҳафтаи   ҳафтр за   аз   бобулиёну   яҳудиён   ба   мисриён   гузашта   баъд   ба	
ӯ
римиҳо ва баъдтар ба Европаи ғарб  паҳн гардидааст. Ин намуди ҳисобкун	
ӣ ӣ
дар   байни   халқҳои   арабии   Шарқ   низ   ор   гардида   буд.   Ҳамин   хел   ҳисоби	
ҷ ӣ
ҳафтаи   ҳафтр за   қариб   дар   аксарияти   ойҳое,   ки   тақвими   қамар   қабул	
ӯ ҷ ӣ
гардида буд, истифода мегардид. Дар тақвими қамар  ин амал як хусусияти	
ӣ
хосеро доро буд, ки он ба давраҳои Моҳ (фазо) алоқаманд буд. Дар тақвими
шамс   (офтоб )   ҳафтаи   ҳафтр за   моҳияти   худро   аз   даст   дода   буд.   Қисми	
ӣ ӣ ӯ
зиёди   халқҳо   бештар   вақт   бе   истифодабарии   ҳафтаи   ҳафтр за   р з	
ӯ ӯ мегузарониданд. Римиҳо ва юнониён бошад р зҳои моҳро ба даҳаҳо тақсимӯ
менамуданд.
Ҳафтаи   ҳафтр за   ва   умуман   рақами   ҳафт   дорои   моҳияти   дин   ва	
ӯ ӣ
фалсафии қадим буд. Дар ин давра рақами ҳафт муқаддам шуморида мешуд.
Бинобар   ин,   рақами   мазкур   мебоист   ҳисоби   вақтро   дар   худ   дар   менамуд.	
ҷ
Дар гузашта мардум фикр менамуданд, ки дар фазо ҳафт сайёра ву уд дорад,
ҷ
ки онҳо дар атрофи замин давр мезананд.
Ин   сайёраҳо:   1.Офтоб;   2.Моҳ;   3.Миррих;   4.Аторуд   (Меркурий);
5.Муштар  (Юпитер); 6.З ҳра (Венера); 7.Зуҳал (Сатурн) мебошанд.	
ӣ ӯ
                  Аб райҳони   Берун   дар   «Китоб   ут-тафҳим   ли   авоили   саноат-ит-
ӯ ӣ
тан им»   («Китоб   доир   ба   фаҳмондани   аввали   санъати   илми   ну ум»)	
ҷ ҷ
барои   ишораи   Офтоб,   Моҳ   ва   сайёраҳо   аломатҳои   зеринро   истифода
кардааст.
                  Ҳар   яки   онҳо   дар   зери   ҳимояи   Худоҳо,   ки   номҳои   онҳоро   дар   худ
гирифта   буданд,   қарор   доштанд.   Аз   р и   тасаввуроти   одамони   қадим   дигар	
ӯ
ҳе  шумораи р з мав уд набуд ва р зҳои ҳафта номҳои сайёраҳоро гирифта	
ҷ ӯ ҷ ӯ
буданд.  Ин номҳо то замони мо дар баъзе мамлакатҳо боқ  мондаанд.	
ӣ
Ба   ақидаи   пайравони   дини   насрон   ҳафтаи   ҳафтр за   аз   ониби   Худо	
ӣ ӯ ҷ
муқаррар гардидааст. Онҳо чунин мешумориданд, ки Худо барои офаридани
Замину Осмон шаш р з кор карда, дар р зи ҳафтум истироҳат намудааст.	
ӯ ӯ
Р зи   истироҳат   дар   китоби   муқаддаси   дини   насрон   «Ин ил»   шанбе	
ӯ ӣ ҷ
ҳисобида шуда, баъдтар он ба р зи оянда гузаронида  шуд, ки онро як қатор	
ӯ
халқу   миллатҳои   гуногун   истифода   менамуданд.   Мувофиқи   ривоятҳои
асотир  Исои Масеҳ дар р зи якшанбе аз байни мурдаҳо зинда гардида буд.	
ӣ ӯ
Халқи рус ва қисми зиёди славянҳо номҳои сайёравии р зҳои ҳафтаро қабул	
ӯ
накарда буданд. 
Халқи   рус   якшанберо   «неделей»   ном   ниҳода   буд,   ки   он   маънои   кор
накардан   (истироҳат)-ро   дошт.   Аз   ҳамин   хотир   р зи   оянда   «понедельник»	
ӯ
ном гирифт, ки маънои р зи пас аз «неделя» (ҳафта)-ро дошт. Баъди он р зи	
ӯ ӯ
дуюм   –   баъд   аз   истироҳат   -   «вторник»,   р зи   сеюм   миёнаи   ҳафта   –   «среда»,	
ӯ
р зи чаҳорум – «четверг», р зи пан ум – «пятница», яъне р зи пан ум баъд	
ӯ ӯ ҷ ӯ ҷ
аз   истироҳат   ва   дар   охир   –   «суббота»   буд,   ки   ин   ном   аз   калимаи   яҳудии
«саббат»   (шабаш),   ки   маънои   оғози   р зи   истироҳатро   дорад,   гирифта	
ӯ
шудааст. Бо баробари тараққиёти ҳаёти меҳнатии одамон шаклҳои баланди ҳаёти
истеҳсол , хо аг  ва иқтисод  ба амал бароварда мешавад. Баъдтар  талаботӣ ҷ ӣ ӣ
ба ҳисоби муайяни вақти дарозм ҳлат зиёд гардид. 	
ӯ
Воҳидҳои асосии ченаки вақт: шабонар з, моҳ, сол	
ӯ
ва хусусиятҳои астрономии он
Инсоният   дар   замонҳои   хеле   қадим   зуҳуроти   астрономиро   барои   чен
намудан   (ба   ҳисоб   гирифтан)-и   вақт   истифода   менамуд.   Баъдтар   дарк
намуданд,   ки   воҳидҳои   асосии   чунин   ченкуниҳоро   бе   ягон   асос   ба   амал
баровардан   номумкин   аст.   Зеро   ҳамаи   меъёрҳои   муайяни   ҳисоб   аз
қонуниятҳои муайяни астроном  вобастаг  дорад.	
ӣ ӣ
Дар ин давра яке аз нахустин воҳидҳои ченаки вақт ин шабонар з  ба	
ӯ ӣ
ҳисоб мерафт. Яъне, ҳолате ки дар муддати он  ирмҳои осмон  ба монанди	
ҷ ӣ
офтоб,   ки   дар   нуқтаи   фазоии   уфуқ   пайдо   гардида,   заминро   давр   зада
баромада,   боз   ба   ҳамон   нуқтаи   худ   бар   мегардад.   Тақсимбандии   шабонар з	
ӯ
ба  ду қисм   шаб ва  р з  муқарраркунии ин порчаи  вақтро  осон  менамуд.  Дар	
ӯ
байни халқҳои гуногун замони иваз гардидани шабонар з бои ваз гардидани	
ӯ
шаб   ва   р з   алоқаманд   буд.   Дар   ин   давра   калимаи   шабонар з   ба   маънои   ба	
ӯ ӯ
ҳам   пайваст   намудани   ду   қисмат,   яъне   шаб   бо   р з,   равшан   ва   торик	
ӯ ӣ ӣ
фаҳмида мешуд.
Дар   замони   қадим   оғози   шабонар з   тул и   офтоб   (парастиши   офтоб),	
ӯ ӯ
дар   байни   мусулмонон   бошад   ғуруби   офтоб   (парастиши   моҳ)   ҳисобида
мешуд.
Чарх   задани   замин   дар   гирди   меҳвари   худ   ба   таври   баробар   ба   амал
меояд, лекин ҳолатҳое мав уд ҳастанд, ки аз қабили  ойивазкунии ситораҳо	
ҷ ҷ
нисбат   ба   коинот   ва   ғайра   интихоб   намудани   меъёрро   барои   ба   таври   аниқ
муайян   намудани   шабонар з   мушкил   менамояд.   Аз   ин   нуқтаи   назар	
ӯ
мафҳумҳои гуногун ба монанди: шабонар зии ситорав , шабонар зии воқе ;	
ӯ ӣ ӯ ӣ
шабонар зии миёнаи офтоб  ба ву уд омадаанд.	
ӯ ӣ ҷ
Шабонар зии   ситорав   аз   р и   фосилаи   вақти   байни   ду   нуқтаи   ав и	
ӯ ӣ ӯ ҷ
болоии   як   ситора   муайян   гардида,   бузургии   он   ҳамчун   воҳиди   андозакунии
вақти ситорав  хизмат менамояд. Дар баробари ин шабонар зии сохта (соат,
ӣ ӯ
дақиқа,   сония)   ва   соатҳои   махсуси  ситорав ,   ки   аз   он  тамоми  расадхонаҳои	
ӣ
олам истифода мебаранд, ву уд доранд.	
ҷ Шабонар зии шамс  аз р и фосилаи вақти ду нуқтаи ав ии пай дар пайӯ ӣ ӯ ҷ
офтоб чен карда мешавад. Давомнокии шабонар зи офтоб  ба ҳисоби миёна,	
ӯ ӣ
нисбати   шабонар зии   ситорав   чор   дақиқа   дарозтар   мебошад.   Шабонар зи	
ӯ ӣ ӯ
офтоб   вобаста   ба   нобаробарии   ҳаракати   замин   аз   р и   фазои   элиптик   дар	
ӣ ӯ ӣ
атрофи офтоб дорои бузургии тағирёбанда мебошад.
Фосилаи   вақти   байни   ду   нуқтаи   ав и   пай   дар   паи   «Офтоби   миёна»,	
ҷ
шабонар зи миёнаи офтоб  номида мешавад.	
ӯ ӣ
Дар   ҳаёти   ҳамар за   ҳамаи   соатҳо   вобаста   ба   вақти   миёна   (ҳисоби	
ӯ
миёна)   ба   танзим   дароварда   шудааст,   ки   ин   асоси   тақвимҳои   муосирро
ташкил медиҳанд.  Вақти  миёнаи офтоб , ки аз  нимишаб  ба  ҳисоб гирифта	
ӣ ӣ
мешавад, вақти шаҳрванд  низ номида мешавад.	
ӣ
Ғайр аз ин, дар нати аи ка шавии хати тулбуру  (эклиптика) нисбат ба
ҷ ҷ ҷ
ҳамвории хати экватор  ва ка шавии хати ҳаракати замин, оид ба ҳамвории	
ӣ ҷ
мадори замин дарозии р з ва шаб дар муддати соли ваз мегардад.
ӯ
Танҳо   дар   адвраи   баробарии   шабонар зии   фасли   баҳор   (21,   22-юми	
ӯ ӣ
март)   ва   тирамоҳ   (22-юми   сентябр)   дар   тамоми   кураи   замин   р з   баробари	
ӣ ӯ
шаб, яъне шабу р з баробар мешаванд.
ӯ
Дар   ҳолатҳои   дигар   бошад,   баландии   кулминатсионии   офтоб   таъғир
ёфта,   он   нуқтаи   баланди   худро   дар   нимкураи   шимол   дар   давраи   инқилоби	
ӣ
тобистона,   давраи   пасти   худро   бошад,   дар   давраи   инқилоби   зимистона
мегирад.
Шабонар зи   офтоб   мисли   шабонар зи   ситорав   ба   24   соат   тақсим	
ӯ ӣ ӯ ӣ
гардида, ки ҳар кадоми он ба 60 дақиқа ва дақиқа бошад ба 60 сония тақсим
мегардад.
Тақсимбандии   шабонар з   дар   Бобули   қадим   ба   ву уд   омада,   ба	
ӯ ҷ
тақсимбандии шасти (60) ҳисоб асос гузошт.
Чен намудани вақт дар ибтидо хеле содда буд. Ҳисобгирии вақт аз р и	
ӯ
ҳодисаҳои табиат дар амал  ор  карда мешуд. Масалан, аз р и таъғирот дар	
ҷ ӣ ӯ
табиат ба монанди ивазшавии фаслҳои сол, обхезии дарёҳои калон, шамолҳо
ва ғайраҳо.
Баъдтар, талаботи хо агидор  ва маданию маишии  амъият  одамонро
ҷ ӣ ҷ ӣ
водор   менамуд,   ки   соли   таби   ва   узъҳои   солро   муайян   намоянд.   Барои	
ӣ ҷ
пайдоиши   тақвими   дақиқ   асосҳои   дониши   астроном   зарур   буд.   Ҳамин   хел	
ӣ
илми ну ум  аз давраҳои  хеле қадим  ба  ву уд омад. Ин фикру ақидаҳои дар	
ҷ ҷ
боло   зикргардидаро   Климишин   И.А.   чунин   қайд   намудааст,   ки «астрономия…   маҳз   ба   вақтҳои   мутлақи   сол   барои   халқҳои   чорводор   ва
кишоварз   зарур   буд». 1
  Ин   гуфтаҳо   аз   он   далолат   медиҳанд,   ки   зарурияти
ом зиши   илми   ну ум   дар   миёни   мардум   аз   замонҳои   қадим   пайдо   гардидаӯ ҷ
буд.   Ом зиши   фазои   ситорав ,   ом хтани   ҳаракатҳои   офтобу   моҳ   барои	
ӯ ӣ ӯ
ҳисоби вақт хеле барвақт дарк гардида буд. 
Бинобар   ин,   одамон   фаъолияти   кории   худро   бо   ирмҳои   осмон	
ҷ ӣ
алоқаманд   мекарданд.   Масалан,   ибодатхонаҳои   одамони   қадим   аз   р и	
ӯ
ситораҳо   ва   самтҳои   аҳон   сохта   мешуданд,   яъне   дар   р зи   муайяне,   ки   ба	
ҷ ӯ
кадом Худо бахшида шуда буд, дар вақти муайян ба воситаи с рохии девор ё	
ӯ
боми   ибодатгоҳ   офтоб   пайдо   гардида,   р ҳон   ва   ё   олиҳаро   нурафшон	
ӯ ӣ ӣ
мекард. Ин амал ба ибодаткунандагон хеле таъсири зиёд мерасонид ва барои
онҳо м ъ иза ҳисоб мегардид, ки дар нати а эътиқодашон боз ҳам меафзуд.	
ӯ ҷ ҷ
Аммо дар асл бошад ибодатона ба ҳодисоти табиат мутобиқ кунонида, сохта
шуда буд. Ҳамин хел, дар он давра заминаҳои нахустини ҳисоби вақт пай дар
пай тадқиқ гардида, оҳиста-оҳиста тараққ  менамуд. 	
ӣ
Илова   ба   ин,   боз   намудҳои   тақсимоти   шабонар з   дар   байни   дигар	
ӯ
халқиятҳо   ба   таври   гуногун   ба   роҳ   монда   шуда   буд.   Чи   хеле,   ки   аз   р и	
ӯ
манбаъҳо   маълум   мегардад   дар   Руси   қадим,   ки   таъсири   Византия   дар   он
мушоҳида мегардад, шабонар з аксаран аз бисту чор соат иборат буда, он ба	
ӯ
ду қисми баробар тақсим мегардид.
Ҳар   яке   аз   онҳо   аз   дувоздаҳ   соат   иборат   буд.   Аз   р и   бештари	
ӯ
сарчашмаҳо   ин   намуди   тақсимот   бештар   дар   Новгород   (дар   қарнҳои   XVI )
маъмул буд.
Дар шаҳри Москва дар асрҳои   XVI - XVII   дарозии шабу р зро ба таври
ӯ
дигар   ба   ҳисоб   мегирифтанд.   Дар   ин   о   ба   ои   шабонар з   (суток),   калимаи	
ҷ ҷ ӯ
р з (ден)-ро истифода мебурданд. Дар ин  о р з ба маънои шабонар з ба ду	
ӯ ҷ ӯ ӯ
қисм:   р з   (р шно )   ва   шаб   (торик )   тақсим   мегардид.   Ҳамон   қисмати	
ӯ ӯ ӣ ӣ
шабонар з аҳамиятнок буд, ки дар он одамон бедор буданд.
ӯ
Дар манбаъҳо чунин фаҳмишҳои қисмҳои шабонар з  оварда шудаанд,	
ӯ
ки   маънои   маиш   доштанд:   пеш   аз   шафақ   «за   утренны»,   шафақ   «заря»,	
ӣ
шафақи барвақт «рання заря», ибтидои р шно  «начало света», тул ъи офтоб	
ӯ ӣ ӯ
«восход   солнца»,   пагоҳ   –   субҳ   «утро»,   қиёми   р з,   «обед»,   нисфи   р з	
ӣ ӯ ӯ
«полдень»,   бегоҳ   «вечер»,   шаб   «ночь»,   нисфи   шаб   (полночь)   дар	
ҷ
гардидаанд,   ки онҳо  дар  ҳаёти ҳарр заи   худ истифода  менамуданд.  Чих еле	
ӯ
1
 Климишин И.А. Календарь и хронология. – М., 1985, саҳ. 87-88. ки дар замони муосир ҳисоби шабонар з аз нисфи шаб оғоз мегардад дар онӯ
вақт бошад, оғоз на аз нисфи шаб, балки аз бедор шудани одамон аз хоб сар
мешуд.   Ҳамин   хел   р зи   кор   ва   ибтидои   шабонар з   бевосита   аз   субҳ   оғоз	
ӯ ӣ ӯ
мегардид   ва   ба   ибодати   пеш   аз   шафақ   рост   меомад,   ки   он   то   тул и   офтоб	
ӯ
давом мекард. Пагоҳ  бошад, ба чор қисми асос  тақсим мегардид:	
ӣ ӣ
1. Пеш аз шафақ; 2. Шафақу субҳ; 3. Тул ъи офтоб; 4. Ибодати пагоҳ .	
ӯ ӣ
Давомнокии   пагоҳ   бошад,   баъди   тул и   офтоб   то   фаро   расидани   вақти	
ӣ ӯ
пешин ба охир мерасид. Баъд аз пешин вақти асосии кор  оғоз мегардид.	
ӣ 1
Дар   ин   давра   тақсими   р з   бо   пагоҳ   ва   шаб   бурда   мешуд,   ки   амъи	
ӯ ӣ ҷ
онҳо ба 24 соат баробар буд. Ҳисоби соат бошад, аз тул и офтоб сар мешуд,	
ӯ
ки   инро   халқи   рус   бо   баробари   қабул   кардани   дини   насрон   қабул   намуда	
ӣ
буданд.
Ҳисоби   вақт   ба   воситаи   асбоби   вақт   ҳисобкунии   даст   ба   амал	
ӣ
бароварда   мешуд,   зеро   дар   ин   давра   асбоби   механик   мав уд   набуд.   Аммо	
ӣ ҷ
чунин намуди мувофиқакун  дар давраҳои хеле қадим ба ву уд омада буд, ки	
ӣ ҷ
ба онҳо соатҳои офтоб , оташ , об  ва рег  шаҳодат медиҳанд.	
ӣ ӣ ӣ ӣ
Пайдоиш ва ташаккули усулҳои гуногуни
ҳисоби (ченаки) вақт
Заминаҳои   асосии   ба   ву уд   омадани   усулҳои   асосии   ченаки   вақт   ин	
ҷ
пеш   аз   ҳама   зарурияти   андозакунии   он   бо   мақсади   ба   амал   баровардани
корҳои   хо агидор   ва   муайян   намудани   замони   ҳодисаҳои   таби   мебошад.	
ҷ ӣ ӣ
Лекин инсоният барои он ки ченаки муайяни вақтро ба амал барорад, пеш аз
ҳама пурра донистани ҳисобу шумора лозим буд.
Ба   эътиборгирии   вақт   монанди   ба   ву уд   омадани   ҳисоб   ба   ҳодисаҳое	
ҷ
мансуб   мебошад,   ки   онҳо   новобаста   аз   якдигар   дар   байни   халқҳои   гуногун
дар зери таъсири шароит ва талаботи  омеа ба ву уд омадаанд.	
ҷ ҷ
Чи хеле ки аз сарчашмаҳо бармеояд, сохторҳои мукаммали тақвимҳо ё
худ нахустин воҳиди ченаки вақт дар байни халқиятҳои гуногун дар замони
неолит   пайдо   гардида   буданд.   Ҳамаи   ин   марҳилаи   нахустини   тай   намудаи
вақт ба давраҳои гуногуни барвақт  рост меояд.	
ӣ
Нахустин   воҳиди   ченаки   вақт   шабонар з   ба   ҳисоб   рафта,   баъдтар   дар	
ӯ
нати аи   тараққиёти   омеаи   инсон   он   давра   ба   давра   такмил   ёфт.   Якчанд	
ҷ ҷ ӣ
1
1
 Пронштейн А.П. Хронология Ростов – на – Дону. 1973. с. 67-68 намуди ҳисоби вақт аз  ониби таърихшиносон тавсиф гардидаанд. Махсусан,ҷ
Ҳеродот дар бораи ҳисоб намудани р з, ки дар қарни  	
ӯ VI -и то мелод, ки дар
байни   форсҳо   мав уд   буд,   чунин   тавсиф   намудааст:   Шоҳ   Доро   вақте   ки   ба	
ҷ
муқобили Скифҳо ҳу ум мекунад, дар ин вақт барои аскароне, ки гузаргоҳро	
ҷ
аз   дарёи   Дунай   ҳимоя   менамуданд,   тақвими   а оиб   –   тасмаи   бофташударо	
ҷ
супорида   буд.   Аскарон   ҳар   р з   як   гиреҳи   бофташударо   кушода,   дар   нати а	
ӯ ҷ
ҳисоби   р зҳоро   аз   аввали   лашкаркаш   муайян   менамуданд.   Гиреҳҳои	
ӯ ӣ
боқимондаи бофташуда, асосан р зҳои эҳтимолии баргаштани Шоҳро ифода	
ӯ
менамуд. Истифода намудани ин намуди ҳисоб ё худ тақвим барои аскарони
одд  ниҳоят мувофиқ буд.	
ӣ
Ҳан з дар замонҳои хеле қадим ҳисоби вақт аз р и ивазшавии ҳолатҳои	
ӯ ӯ
моҳ ба ву уд омада буд. Лекин ҳаракати моҳ ченаки онқадар калони вақт ба
ҷ
ҳисоб   намерафт,   ки   ин   талаботи   хронологияи   қадимро   қонеъ   кунонида
наметавонист. Баъдтар бо баробари ба ву уд омадани ҳисоби солҳои қамар	
ҷ ӣ
ва   шамс   ин  талабот   қонех   гардонида   шуд.   Дар   ин   давра   ҳисоб   дар  дохили	
ӣ
сол   тақрибан   ба   12   моҳи   баробар   тақсим   гардида   буд.   Ин   намуди
тақсимбандии   моҳҳо   шароит   фароҳам   меовард,   ки   асбобҳо   оид   ба   чен
намудани   ҳисоб   аз   қабили   асбобҳои   одии   ч б ,   устухон   ва   адвалҳои	
ӯ ӣ ӣ ҷ
сафол  сохта шаванд. Дар баробари ба ҳисоб гирифтани хусусиятҳои офтоб,	
ӣ
баъдтар   нишонаҳои   ситораҳоро   низ   ба   воситаи   устурлоб   ба   қайд
мегирифтанд.
Устурлоб   олотест,   ки   ба   воситаи   он   дар   расадхонаҳо   гардиши
ситораҳоро   мушоҳида   мекунанд   ва   меом занд.	
ӯ 1
  Масалан,   устурлоби
Абулқосим   Ҳусайн   ибни   Аҳмади   Бағдод ,   ки   бо   номи   Бадеи   Устурлоб	
ӣ ӣ
машҳур аст. Муна им ва риёзидони асри 	
ҷҷ XII  буда, асрори падидаҳои фалак	ӣ
ва   хусусиятҳои   асбобу   афзори   мушоҳидавиро   хуб   медонист.     бо   асбоби	
Ӯ
ихтироънамудаи худ  араёни нур ва миқдори онро чен намудааст.	
ҷ
Барои   аниқ   муайян   намудани   баъзе   хусусиятҳои   ҳисоб   –   тақвим   дар
байни бисёр халқҳои  аҳон аз ин олот истифода менамуданд.
ҷ
Дар   баробари   пайдоиши   олоти   одд   барои   чен   намудани   вақт	
ӣ
расадхонаҳои сангин ҳам сохта мешуданд. Ба воситаи ин расадхонаҳо ҳисоби
сол бо нишондодҳои астроном  қиёс карда мешуданд.	
ӣ
Расадхона муассисаест, ки дар он мушоҳида ва тадқиқоти астрономию
геофизик   мебаранд.   Дар   асрҳои   миёна   дар   Шарқи   Миёна   ва   наздик	
ӣ
1
1
 ЭСТ.  . 7. саҳ. 503	
ҷ расадхонаҳои   зиёде   мал   мекарданд.   Расадхонаи   Рай   асри   IX ,   Исфахон   асри
X - XI ,   Мароға   асри   XIII ,   Самарқанд   асрҳои   XV - XVI   бо   нати аҳоиҷ
мушоҳидаҳои   астроном   ва   зи ҳои   тартибдодаашон   ш ҳрати   аҳон   пайдо	
ӣ ҷ ӯ ҷ ӣ
намудаанд.   Судс,   тарбеъ,   устурлоб   асоситарин   асбобҳои   ин   расадхонаҳо
буданд.
Дар   замонҳои   хеле   қадим   усулҳои   нахустини   андозакунии   вақт   дар
ҳудуди   шабонар з   ба   ву уд   омад.   Дар   ин   давра   тасаввурот   оид   ба   вақт   ба	
ӯ ҷ
кулл  аз замони имр за фарқ менамуд.	
ӣ ӯ
Агар аз таърихи тақвим назар намоем, дар байни халқҳои мухталиф дар
адвраҳои   гуногуни   таърих   шабонар зро   бо   тарзҳои   ба   худ   хос   тақсим	
ӣ ӯ
менамуданд.
Тақсимбандии   муосири   24   соатаи   шабонар з   бошад,   дар   Бобул   ба	
ӯ
ву уд   омада   буд.   Баъдтар   он   ба   таври   расм   аз   ониби   ситорашиноси	
ҷ ӣ ҷ
александрияг  Клавдий Птолемей, ки дар асри 	
ӣ II -и мелод  зиндаг  кардааст,	ӣ ӣ
ба   амал   бароварда   шуд.   Усулҳои   нахустини   ченаки   вақт   дар   ҳудуди
шабонар з   ба   ирмҳои   осмон   бештар   ба   офтоб   алоқаманд   буд.   Ченаки	
ӯ ҷ ӣ
вақтро   аз   р и   хусусиятҳои   офтоб   ба   воситаи   асбобҳои   одд   муайян	
ӯ ӣ
менамуданд.
Яке   аз   ин   асбобҳои   қадимтарини   одд   дар   он   давра   ин  	
ӣ гномон   –
устурлоби офтоб  (аввалин маълумотҳо оид ба устурлоб ба асри 	
ӣ IV -и пеш аз
мелод   мансуб   мебошад)   ба   ҳисоб   мерафт,   ки   аз   р и   дарозии   сояи   ч би   он	
ӯ ӯ
баъзе   хусусиятҳои   вақт   муайян   карда   мешуд.   Асбоби   дигаре,   ки   баъдтар   ба
ву уд омад,  	
ҷ скафис  – соати шамс  буд, лаҳзаи самти сояро муайян менамуд.	ӣ
Вақте   ки   сояи   офтоб   ба   лавҳа   ба   воситаи   ақрабаки   дар   меҳвари   амуд	
ӣ
пайваст гардида, меафтод ченаки вақт муайян мегардид.
Аввалин маротиба   скафис   аз  ониби роҳиб Берос дар Бобул асри  	
ҷ III -и
то мелод сохта шуда буд.
Мукаммалгардонии   скафис   боиси   ба   ву уд   омадани   соатҳои   шамсии	
ҷ
амуд  гардиданд, ки ба сифати меҳвар – ақрабак қираи секун аи росткун а,	
ӣ ҷ ҷ
ки бо кун и рост  самт  гирифта буд, вобаста  ба  арзи маҳал хизмат менамуд.	
ҷ
Ҳамаи соатҳои гузошташуда ба  ануб нигаронида шуда буд.	
ҷ
Дар нимаи аввали асри  XV  дар расадхонаи Самарқанд соатҳои офтоб ,	
ӣ
ки баландиаш тақрибан 50 метрро ташкил медод сохта буданд.
Дар   ҳазорсолаи   II   ва   I -и   то   мелод   дар   Ҳиндустон,   Миср,   Хитой   ва
Юнони қадим дар баробари соатҳои офтоб  соатҳоиоб  низ сохта мешуданд,	
ӣ ӣ ки   онҳо   вақтро   ҳам   р зу   ҳам   шаб   нишон   медоданд.   Намунаҳоиӯ
мукаммалтарини соатҳои об  дар бисёр мамлакатҳо то асри 
ӣ XVIII  буданд. 1
Дар давраи антиқа дар байни қисми зиёди халқҳои Осиё ченаки вақт ба
воситаи соатҳои рег  ба ҳисоб гирифта мешуд. Принсипи кори соатҳои рег	
ӣ ӣ
ба   ҳаракати   мунтазами   реги   аз   як   зарф   ба   зарфи   дигар   дохилшаванда   асос
ёфтааст,   ки   ба   воситаи   шумораи   муайяни   он   фосилаи   вақтро   муайян
менамуданд.   Аммо   соатҳои   мазкур   фосилаи   нисбатан   ками   вақтро   дар   бар
мегирифт, ки дар нати а ин фосилаҳоро  амъ намуда, лаҳзаи оғоз намудани	
ҷ ҷ
ҳисобро фаром ш накарда, давомнокии шабонар зро муайян кардан мумкин	
ӯ ӯ
буд.   Ин   гуна   соатҳо   ба   таъсироти   ирмҳои   осмон   (шамсу   қамар)   ягон	
ҷ ӣ
алоқамандие надошт.
Дар   байни   хитоиҳо   бошад,   барои   чен   намудани   ҳисоби   вақт   соатҳои
оташ  истифода мегардид. Муайян намудани ченаки вақтро аз р и шумораи	
ӣ ӯ
с хта шудани шамъҳои махсус ба амал мебароварданд.	
ӯ
Дар   Миср   ва   Юнони   қадим   вақтро   тавассути   соатҳои   офтобии
сиферблаташон   (сиферблата   –   лавҳаи   соат)   уфуқ   ё   худ   амуд   ҳисоб	
ӣ ӣ
мекарданд.
Ҳамаи   соатҳои   тавсифгардида,   он   қадар   мукаммал   набуданд.   Аммо
вобаста ба давру замон талаботи  омеаро то андозае қонеъ мегардониданд.	
ҷ
Баъдтар,   бо   баробари   инкишофи   қувваҳои   истеҳсолкунанда,   талабот
нисбат   ба   усулҳои   мукаммали   ченаки   вақт   зиёд   гардид.   Аз   ҳама   муҳим   дар
ин соҳа пайдоиши соатҳои механик  буд.	
ӣ
Маълумоти   аввалин   дар   бораи   соатҳои   механик   дар   дастхатҳои	
ӣ
қадимаи   Византия   дар   озири   асри   VI   сабт   шудаанд.   Аввалин   соатҳои
механикии одд  соли 1335 дар Милан сохта  шуда буд.  Истифодаи васеи  ин	
ӣ
намуди   соатҳо   дар   Аврупо   ба   асрҳои   XI - XII   рост   меояд.   ин   гуна   соатҳо
асосан  дар  болои бинои  қасрҳо  ва манораҳо  гузошта  шуда,  занг лаҳо  илова	
ӯ
мегардид.
Аммо   соатҳои   механик   аз   камбуд   хол   набуд.   Камбудиҳои   соатҳои	
ӣ ӣ ӣ
чарх  дар он дида мешуд, ки онҳо дорои садоҳои баланд буда, ба таври аниқ	
ӣ
кор намекарданд.
1
1
 Кобрин В.Б., Леонтьева Г.А., П.А.Шорин. Вспомогательные исторические дисциплины. М., Просвещение
– 1984., с. 81-82 Дар Русия нахустин соатҳои бур  дар манораи Кремли шаҳри Москваҷӣ
дар соли 1404 аз  ониби роҳиб Лазар Сербин сохта шуда буд.	
ҷ
Баъдтар   дар   соли   1624   дар   замони   подшоҳии   Михаил   Федорович   аз
ониби механик Галилей соати Спаскии манораи Кремл шинонида шуд. Дар	
ҷ
соли   1706   бо   фармони   Пётри   I   занг лаҳои   он   бо   занг лаҳои   голланд   иваз	
ӯ ӯ ӣ
гардид, ки то имр з амал менамояд.	
ӯ
Дар нати аи ташаккули соҳаи ченаки вақт баъдтар соатҳои пружинав	
ҷ ӣ
ва   маятник   пайдо   гардид.   Иваз   намудани   соатҳои   чарх   ба   соатҳои	
ӣ ӣ
пружинав  имконият дод, ки дар ибтидои асри  	
ӣ XVI   намунаҳои аввалини он
ихтироъ карда шаванд.
Соли   1640   Галилей   сохтори   соатҳои   маятникиро   пешниҳод   намуд,   ки
он асосан баъди вафоти олим ба муомилот бароварда шуд.                                       Адабиёт ҳо
1. Абурайҳон Берун . «Осор-ул-боқия». – Душанбе: Ирфон, 1990.ӣ
2.   Абурайҳон   Берун .   Китоб-ут-тақвим   –   масоили   саноат-ит-тан им.	
ӣ ҷ
Душанбе; 1973.
3.   Абул-Файз   Байхаки.   История   Масуда   (1030-1041).   Период   и   персидского
введение, коментарии и приложение. А.К.Арендса. М.,1969.
4. Абдураҳмони  ом . Осори Мунтахаб.  . 	
Ҷ ӣ ҷ I - V , Душанбе; 1964.
5. Баринов В.А. Время и его измерения. – М., 1949.
6. Белолюбов М.Н. Древнеперсидские этимологии. М., 1962.
7. Берри А. Краткая история астрономии. М., 1946.
8.   Бикерман   Э.   Хронология   древнего   мира.   Ближний   Восток   и   античность.
Пер. с англ. И.М.Стеблин-Каменского М., 1975.
9. Большаков А.М. Вспомогательные исторические дисциплины – Л., 1924.
10. Володомнов Н.В. Календарь: прошлое. Настоящее, будущее. – М., 1974.
11. Гусарова Т.П., О.В.Дмитриева, Флиппов И.С. Введение в специальные
исторические дисциплины. М., 1990.
12. Дитмар А.Б. География в античное время. – М., Наука, 1980
13.   Дьяконов   И.М.,   Откуда   мы   знаем,   когда   это   было.   Наука   и   жизнь,   №   5,
1986, с. 66-74.
14. Ермолаев И.П. Историческая хронология. – Казан, 1980.
15. Завельякий Ф.С. Время и его измерение. М., 1977.
16. Идельсон Н. История календаря. – Л., 1925.

Заминаҳои асосии пайдоиши вақт ва ченакҳои асосии он

Sotib olish
  • O'xshash dokumentlar

  • Maktabgacha ta‘lim tashkilotida ovqatlanish ratsionini tashkil etish
  • Umumta‘lim maktablarida Imom Buxoriy hadislarini o‘rganishning ahamiyati
  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi

Xaridni tasdiqlang

Ha Yo'q

© Copyright 2019-2026.

  • Balansdan chiqarish bo'yicha ko'rsatmalar
  • Biz bilan aloqa
  • Saytdan foydalanish yuriqnomasi
  • Fayl yuklash yuriqnomasi
  • Русский