Zonallik va hududiylik qonuniyatlari - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	659.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	17 Апрель 2025
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Продавец

Jo‘rayev Imomali

Дата регистрации 25 Февраль 2025

12 Продаж

Zonallik va hududiylik qonuniyatlari

Купить

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA`LIM FAN VA INOVATSIYALAR VAZIRLIGI
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
TABIIY FANLAR FAKULTETI
GEOGRAFIYA TA`LIM YO`NALISHI
4-BOSQICH G119-GURUH TALABASI
JO`RAYEV IMOMALINING
TABIATDAN FOYDALANISHNING GEOGRAFIK ASOSLARI
FANIDAN “ . Zonallik va hududiylik qonuniyatlari . ”
MAVZUSIDA YOZGAN
KURS ISHI
TerDU__2022-2023
Topshirdi: ______________
Qabul qildi: ______________
REJA:
1

KIRISH
1.Geografik zonalar.
2.Azonallik qonuniyati.
3.Landshaftlarning balandlik mintaqalanishi
4. Geografik qobiqning kenglik zonalligi va sektorligi
5.Geotizimlar va ularning pog‘onasimonligi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
2

KIRISH
Geografik qobiqning mohiyati shundaki, faqat undagina suv uch xilholatda
uchraydi, hayvonlar va o‘simliklar yashaydi, tuproq qoplami hosil bo‘ladi, turli
tog‘ jinslari va relyef shakllari vujudga keladi, quyosh energiyasi to‘planadi va
xususiyatlarini o‘zgartiradi.
Eng asosiysi, hayot mavjud, kishilik jamiyati faqat shu qobiqda paydo bo‘lib
yashamoqda va rivojlanmoqda. Geografik qobiq juda murakkab tuzilgan bo‘lib,
unda 3 tarkibiy tuzilish darajalari ajratiladi: geokomponentli, geosferali, geotizimli.
Geokomponentli eng sodda tuzilish darajasi. Geokomponentlar yer yuzidagi bir xil
holatdagi (qattiq, suyuq, gazsimon) moddalardir. Bular tog‘ jinslari, tuproq, suv,
havo, o‘simlik va hayvonlar.
Geosferali tuzilish bitta geokomponentdan tashkil topgan geosferalardan
iborat. Geosferalar geografik qobiqning vertikal tuzilishini belgilaydi, ular
solishtirma og‘irligi bo‘yicha vertikal tabaqalanib joylashgan: litosfera, gidrosfera,
atmosfera va biosfera. Litosfera, gidrosfera va atmosfera deyarli bir xil
moddalardan tarkib topgan va uzluksiz, yaxlit qobiqni hosil qiladi. Biosfera esa
tirik moddalar tarqalgan qobiq bo‘lib, yaxlit qobiq hosil qilmaydi. U boshqa
qobiqlar tarkibiga kiradi va yuqorida aytilgan qobiqlarning tutashgan joyida yupqa
qatlamni hosil qiladi. Geotizimli tuzilish geografik qobiqning gorizontal tuzilishini
ifodalaydi. Geotizimlar barcha komponentlarni qamrab olib, ularning o‘zaro ta’sir
va aloqalaridan hosil bo‘lgan murakkab tizimlardir. Geografi kqobiqning
chegaralari haqida quyi sinfl ardan bilasiz.
Geografik qobiqning o‘lchamlari, pastki va yuqori chegaralari haqida turli
olimlarning fikrlari turlicha. Uning chegarasini barcha geokomponentlar o‘zaro
ta’sirda bo‘ladigan va geografik qonuniyatlar namoyon bo‘ladigan yuzadan,
sathdan o‘tkaziladi. Bu chegara Yer yuzining turli qismlarida har xil qalinlikka
ega. Geografik qobiq uni tashkil qiluvchi qobiqlardan ko‘p xususiyatlariga ko‘ra
farq qiladi, ulardan asosiylari quyidagilardan iborat: 1. Geografik qobiq moddiy
tarkibi va tuzilishining xilma-xilligi. Geografik qobiqda moddalar uch xil, ya’ni
qattiq, suyuq va gazsimon holatda uchraydi. Ularning fizik va kimyoviy
3

xususiyatlari turlicha va o‘zgaruvchan. Moddalarning tuzilishiga ko‘ra, organik,
noorganik va aralash turlari ajratiladi. 2. Geografik qobiqda energiyaning turli
xillari uchraydi. Quyosh energiyasi kimyoviy jarayonlar, issiqlik va mexanik
energiyaga aylanadi. 3. Geografik qobiqda issiqlikning o‘zgarishi va to‘planishi.
Geografik qobiqqa issiqlik koinotdan va Yerning ichki qismidan keladi.
Ushbu issiqlikning bir qismi organik moddalarda va ularning qoldiqlarida
to‘planadi (ko‘mir, gaz, neft, torf va h.k.) 4. Geografik qobiqda uni tashkil etuvchi
komponentlar va geosferalarning o‘zaro ta’siri va aloqalari natijasida sifat jihatidan
yangi hosilalar – geotizimlar vujudga kelgan. 5. Geografik qobiqda hayotning
mavjudligi.
Tirik organizmlar, jumladan inson uchun faqat shu yerdagina qulay muhit
mavjud. 6. Geografik qobiq o‘ziga xos qonuniyatlar asosida rivojlanadi. Geografi k
qobiqning bir nechta qonuniyatlari mavjud bo‘lib, eng asosiylari: bir butunlik,
zonallik, azonallik, modda va energiyaning aylanma harakati, ritmiklik.
4

1.GEOGRAFIK ZONALAR
Tabiat zonalari – geografik qobiqning iqlim mintaqalari doirasida, asosan,
issiqlik bilan namlik miqdori va nisbatiga qarab muayyan tartibda qonuniy
almashinib boradigan geotizimlar. Har bir tabiat zonasida o'ziga xos tuproqlar,
o'simliklar va hayvonlar tarqalgan bo'ladi. Shuningdek, yerning tashqi kuchlari
bilan bog'liq bo'lgan tabiiy jarayonlar –nurash, eroziya, defyasiya va h.k.lar
ham tabiat zonalari bo'yicha farq qiladi.
1-Rasm
Yerning tabiat zonalari xaritasi.
Geografik qobiqning eng yirik zonal birliklari iqlim (geografik)
mintaqalardir. Ularning ichida issiqlik va namlik nisbatiga bog'liq holda tabiat
(geografik) zonalari ajratiladi.
5

Har bir tabiat zonasida o'ziga xos iqlim, tuproq, o'simlik va hayvonot
olami, hattoki tabiiy geografik jarayonlar shakllangan bo'lib, inson xo'jalik
faoliyatiga, ayniqsa, qishloq xo'jaligi va qurilishga katta ta sir ko'rsatadi. ʻ
Issiq o'lkalarda paxta, uzum, issiq va nam o'lkalarda kofe,sitrusmevalar,
choy, sholi, salqin o'lkalarda bug'doy, arpa, sovuq o'lkalarda esa, faqatgina
issiqxonalarda sabzavot va ko'katlar, gullar etishtiriladi. Bino va inshootlar,
ayniqsa, turarjoy binolarining arxitekturasi, ishlatiladigan qurilish materiali turli
tabiat zonalarida bir-biridan farq qiladi.
2-Rasm
Savanna, Aralash o`rmonlar va Ekvatorial o`rmonlar zonasi.
6

Yer landshaft qobig'i tuzilishining xarakterli belgilaridan biri uning
zonalligi, ya ni barcha landshaft komponentlari hamda geografik landshaftlarningʻ
geografik kenglik bo'yicha ekvatordan qutblarga tomon qonuniy ravishda o'zgarib
borishidir. Buning aso siy sababi erning shar shaklida ekanligi va quyoshga
nisbatan o'rnidan kelib chiqadigan, kuyosh nurining yer yuzasiga tushish
burchagining ekvatordan kutblarga tomon kichrayishidir. Bu kosmik, planetar
xodisa bo'lmaganda, er landshaftlarida zonallik ham bo'lmas edi.
3-Rasm
Zonallik qonuniyati.
Yer yuzasidagi landshaftlarning nihoyatda murakkab hamda xilma-xil
ekanligining sababi turli joylarning rivojlanish tarixi bir xil bo'lmay, turli xil
yo'nalish va tezlikka ega ekanligidadir. Albatta bu energiya manbalari ta siri vaqt
ʻ
davomida va makonda o'zgarib turadi, biroq xar bir energiya manbai ta siridagi bu
ʻ
o'zgarishlar bir-biridan farq qiladi.
Yerning hajmi, quyoshga nisbatan joylashgan masofasi ham yer landshaftlari
zonalligiga yordam bergan. Jumladan, agar yer massasi kichik bo'lganda u
7

atmosferani o'zida tutib tura olmagan bo'lar edi. Binobarin, zonallik ham bo'lmas
edi. Landshaftlar zonalligini murakkablashtirib yuboradi.
Yer yuzida ro`y beradigan fizik, ximik va biologik jarayonlarning manbai
ham quyoshdan keladigan energiyadir. Bu proseslarning intesivligi quyoshdan
keladigan radiasiya hamda yorug'lik miqdoriga bog'liq Shunday ekan, mazkur
prosess ham zonallik xususiyatiga egadir. Qayd qilinganlardan ravshanki, landshaft
qobig'idagi zonallik umuman planetar kosmik va astronomik sabablar tufayli
mavjud bo'ladi. Biroq zonalliklarning ro'y berish shakllari geografik qobiq,
tabiatiga bog'liq, chunki unda barcha tashqi ta sirlar o'zgaradi. Agar yerdagiʻ
zonalar kosmik, astronomik faktorlarning oddiy aks etishi bo'lganda erdagi issiqlik
sharoiti va boshqa barcha hodisalar to'g'ri yo'nalishli, ya ni geografik parelellarga
ʻ
mos keluvchi zonalar hosil qilgan bo'lar edi.
Yer yuzida quyosh issiqligining notekis taqsimlanishi va atmosfera
sirkulyasiyasi zonalari sistemalarining mavjudligi natijasida namlanish sharoitida
ham zonallik vujudga kelgan. Masalan: O.A.Drozdov ma lumotlariga ko'ra, havo
ʻ
massalarining nam saqlash qobiliyati qutblardan ekvatorga tomon ortib boradi.
Shuningdek, Arktikada 7.km balandlikka ega bo'lgan havo ustunidagi nam miqdori
yanvarda 5 mm, iyulda 10 mmdan oshmaydi. Shimoliy yarim sharning mo'tadil
mintaqa o'rmonlarida bu mikdor 5 va 25 mm atrofida, subtropik cho'llarda 10 va
25 mm, ekvatorial zonalarda yil bo'yi 40 mm chamasida bo'ladi.
Havoning nam saqlashi va havo yog'in miqdori ham iqlimning sernam yoki
qurg'oqchil ekanligi xaqida fikr yuritishga etarli asos bo'la olmaydi. Iqlimning
namgarchimlik darajasi haqidagi fikrlar namlik balansi, ya ni yog'in miqdori bilan
ʻ
shu iqlim sharoitida mumkin bo'lgan bug'lanish o'rtasidagi nisbatga asoslanmog'i
lozim.
Dunyoning ko'pgina punktlari uchun yillik yog'in miqdori bilan mumkin
bo'lgan bug'lanish nisbatini N.N.Ivanov hisoblab chiqdi va uni namlanish
koeffisenti deb atadi. Namlanish sharoitlari ham er yuzida zonallik xususiyatiga
ega.
8

Aktiv namning miqdori geografik prosesslar - suv oqimi, nurash, tuproq
xosil bo'lishi, relefning ekzogen kuchlar ta sirida o'zgarishi, biosenozlar xayotʻ
faoliyatining in tensivligi va xarakterini belgilaydigan ikkinchi omildir. Shuning
uchun zonallikning iqlim omillari xaqida fikr yuritilganda quyosh energiyasi roli
bilan atmosfera namligining rolini bir-biridan ajratmaslik zarur, chunki bu ikki
omil landshaftning boshqa komponentlari zonalligiga birlikda ta sir ko'rsatadi.
ʻ
Landshaftlarning issiqlik bilan ta minlanish darajasi mazkur landshaftlardagi
ʻ
mavjud nam miqdoriga yoki aksincha nam bilan ta minlanganlik darajasi mavjud
ʻ
issiqlik miqdoriga bog'likdir.Quyoshdan keladigan issiqlik energiyasi xavoni isitish
bilan birga namni bug'latishga ham sarf bo'ladi. Agar er yuzining quyosh nuri bir
xil miqdorda tushadigan ikki joyida nam miqdori turlicha bo'lsa, bu joylarning
issiqlik bilan ta minlash darajasi ham har xil bo'ladi.
ʻ
Ekvatorial va tropik zonalarda kuzatiladigan termik anomaliyalarning sababi
ham ana shunda. Eng yuqori temperaturalar quyosh nuri eng ko'p tushadigan
ekvatorial zonada emas, aksincha tropiklarda kuzatiladi. Bunga sabab ekvatorial
kengliklarda quyosh energiyasining katta qismi ko'p miqdordagi namning
bug'lanishiga sarf bo'ladi va bulut yuzasidan aks etib qaytib ketadi. Havo ko'pincha
ochiq bo'ladigan quruq iqlimli tropiklarda esa atmosferaning turbulent oqim (lot.
turbulentus — jo'shqin, tartibsiz) — turbulenglik kuzatiladigan suyuqlik (gaz)
oqimi qizishiga sarf bo'ladi. Yer osti suvlarining zonalligi ham ancha yaxshi
o'rganilgan.
Tundrada yer yuziga yaqin yotgan grunt suvlari kuchsiz minerallashgan
tarkibi gidrokarbonatli (kremnozyomli ionlashgan organik moddalarga boy bo'ladi.
Taygada ham yer osti suvlari yog'inlar hisobiga to'yinadi, yer yuzasiga yaqin
joylashgan, suv chuchuk organik moddalarga ancha boy, gidrokarbonatli kalsiyli
va kremnozyomli bo'ladi. Tayga va tundra da yer osti suvlari harorati past, doimo
muzlok, erlarda — manfiy muzlagan holatda uchraydi. O'rmon dasht zonalarida
erosti suvlari to'yinishi kamayadi. Bug'lanishga va oqib ketishga, ko'p sarflanadi.
Natijada uning sathi pasayadi, minerallanishi ortadi, ioni o'zgaradi, organik chala
9

cho'l va cho'l zonalarida temperaturasi nisbatan iliq bug'lanishga ko'p suv sarf
bo'ladi. Ta mi sho'r va tarkibi xlorid sulfatli xlorid-natriylidir.ʻ
Yevroosiyoning mo' tadil iliq va o'rtacha nam iqlimli o'rmonlar zonasida
ʻ
sovuqdan nurash zaiflashadi va ximiyaviy nurash ancha kuchli bo'ladi. Nurash
po'sti gilsimon temirli nurash maxsulotlaridan shamol yo'laklari mavjudki ular
relefning faqat zonal shakllaridir. Muz ishi natijasida hosil bo'lgan morena
do'nglari, zana tekisliklari va boshqalar ham zonallik xususiyatiga ega. Yog'in
miqdori havo harorati, er yuzasidagi o'simlik va tuproq qoplami er po'stining yuza
qismida tarqalgan chirindi tog' jinslari bilan bevosita bog'liq bo'lgan er osti
suvlarining minerologik tarkibi, oqim rejimi, fizik holati, harorati, sathi va boshqa
xususiyatlaridan ham geografik zonallik aks etadi. Masalan: Mo' tadil mintaqa
ʻ
o'rmonlarida grunt suvlari chuchuk bo'lib, pastga tomon harakat qiladi, qurg'oqchil
cho'l va chala chullarda ko'pincha sho'r bo'lib, yuqoriga tomon harakat qiladi.
Tabiiy chegarasi aniq ifodalanmagan doimiy ravishda aralashib turadigan va
asosan bir xil modda (suv) dan iborat bo'lgan, okeanlarning ham zonallik
qonuniyati mavjud. Okeanlarning turli joylariga kuyosh nuri turli burchak ostida
tushadi, hamda o'rta hisobda 100 metr chuqurlikkacha kirib boradi. Geografik
zonallik atmosferaning faqat troposfera qismida yaqqol ifodalangan va yuqoriga
tomon ko'tarilgan sari zonal tafovutlar yo'qolib boradi. Bunga sabab shuki,
havoning quyi qatlamlari bevosita quyosh nuridan emas balki yer yuzasining
vositasida isiydi.
Geografik zonallikning davriy qonuni o'zaro bog'langan uchta omil asosida
ishlab chiqilgan.
1.Yer yuzasining yillik radiasiya balansi ya ni muayyan joydagi issiqlik
ʻ
kelimi va ketimi o'rtasidagi farq.
2.Yillik yog'inlarning umumiy miqdori.
3.Mana shu ikki omil nisbatidan kelib chiqadigan qurg'oqchilik radiasiya
indeksi.
10

2.AZONALLIK QONUNIYATI
V.V.Dokuchaev landshaft sferasining zonallik qonuniyatini kashf qilgandan
keyingi tadqiqotlar natijasida shunday faktlar aniklandiki, ularning ba zi birlariʻ
zonallik qonuniyatini tasdiqlashga dalil bo'lsa, boshqalari bu qonuniyatni inkor
etishga olib keldi. Zonalarning chegaralari ba zan paralellar yo'nalishidan juda
ʻ
katta farq qiladi, hatto meridian yo'nalishida kuzatiladi, tog'larda kenglik
zonalarining o'rniga balandlik mintaqalarini ko'ramiz. 1930 yillarda boshida
kenglik zo nallik nazariyasi krizisga uchradi, degan fikrga kelishlariga asos bo'lsi.
V.V.Dokuchaev va uning shogirdlari bunday sayyoz tushunchalardan holi bo'lish
kerakligini ta kidlashdi.
ʻ
Tabiatda bir vaqtning o'zida ko'pgina qonunlar birgalikda amal qiladi.
Shuning uchun ham zonallik qonunini boshqa qonunlardan ajralgan xukmron
qonun, deb qaramaslik va uning ma lum sharoitlardagina yuzaga chiqishini
ʻ
xisobga olmoq kerak.
Shunday qilib kenglik zonallikdagi turli xil nomuvofikliklar zonallikning
birdan bir geografik qonuniyat emasligining hamda er yuzasining tabiiy geografik
bo'linishidagi murakkablikni faqat zonallik qonuniyati bilan tushuntirib
bo'lmasligini ko'rsatdi.
11

Azonallik qonuniyati zonallik qonuniyatidan farq qilib, yerning ichki
jarayonlari va mahalliy omillar tufayli tabiat komponentlari va
geotizimlarning o'zgarishi.
Geografik qobiqdagi zonallik qonuniyatiga mos kelmaydigan hodisalarni
taqozo etuvchi barcha boshqa zonallik qonuniyatlari – balandlik zonalligi,
meridional zonallik, landshaftlarning sektorlik qonuniyati provinsiallik va
fasianallik qonuniyatlari umumiy qilib azonalik qonuniyati deb yuritiladi. Chunki
ularning hammasiga yer ichki energiyasining mahsuloti bo'lgan tektonik
rivojlanish tarixi sabab bo'lgan.
Azonallikning omillari –yer yuzini qoplagan tog' jinslaridagi va relef
tuzilishidagi tafovutlar, grunt suvlari sathining relef va tog' jinslarining suv
o'tkazuvchanlik xususiyatiga qarab o'zgarishi, insonning xo'jalik faoliyati va h.k.
Bu omillar kenglik zonallik qonuniyatiga bo'ysinmaydi.
Ayniqsa, geologik-geomorfologik omillar Еrning ichki kuchlari bilan
bog'liq bo'lgani uchun boshqalariga nisbatan keng qamrovlidir. Geologik
omillar ichida neotektonik (hozirgi zamon tektonik) harakatlar, ularning Еr
yuzining turli joylarida har xil kuch va jadallikda ro'y berayotgani eng muhim
omillardir. Shuningdek, tog' jinslaring kimyoviy va fizik xususiyatlari ham faol
ta sir ko'rsatadi. ʻ
Masalan, tarkibida tuzlar keng tarqalgan tog' jinslari tarqalgan joylarda
sho'rxoklar, suvda tez eriydigan tog' jinslari tarqalgan joylarda esa karstlar
avj olib, tuproq-o'simlik qoplamining va, oxir-oqibatda, landshaftlarning zonal
xususiyatlarini o'zgarishiga sabab bo'ladi.
Cho'l tabiat zonasida joylashgan O'zbekistonda ham azonal omillar
tufayli zonallik qonuniyati "buzilib”, o'ziga xos landshaftlar
shakllangan.Qizilqum va Ustyurtning botiq relef shakllarida sho'rxoklar
vujudga kelgan. Sho'rxoklarning, ayniqsa, Ustyurtda keng tarqalishiga sabab
relefning botiqligidan tashqari bu erda tez eruvchan ohaktosh, gips, mergel
kabi jinslarning keng tarqalganligidir. Daryolarning qayirlarida esa relefning
tekisligi, grunt suvlarining yer betiga yaqinligi va mikroiqlimning atrofdagi
12

cho'ldan namroq va salqinroq bo'lganidan to'qaylar shakllangan. To'qay–daryo
bo'ylaridagi daraxt–buta – o't o'simliklaridan iborat qalin changalzor o'rmon.
Insonning xo'jalik faoliyati ham tabiat zonalari ichida ularga xos
bo'lmagan, ya ni "azonal” landshaftlarni vujudga keltirmoqda. ʻ
Masalan,O'zbekistonda cho'llarga suv chiqarilib, o'zlashtirilishi oqibatida
katta-katta maydonlar vohalarga aylantirilgan.Voha–cho'l va chalacho'llarda suv
chiqarilib obod qilinganer.Agar O'zbekistonning aholi xaritasiga qarasangiz,
aholisi eng zich hududlar, yirik va katta shaharlarning barchasi vohalarda ekanini
ko'rasiz.
3.LANDSHAFTLARNING BALANDLIK MINTAQALANISHI
Balandlik mintaqalanishi qonuniyati muhim azonal qonuniyat bo'lib,
tog'larda geogra fik komponentlarning kenglik geografik zonalarining almashiniga
o'xshab ketadigan mintaqalar shaklida joylanishida ifodalanadi. Balandlik
mintaqalarining tarkib topishida ham kenglik zonalarining vujudga kelishidagi kabi
issiqlik omili asosiy rol o'ynaydi. Balandllika ko'tarilgan sari quyosh radiasyasi
intensivligi xar 1000 mda 10% dan ortib borsa ham lekin havoning siyrakligi
natijasida erning uzun to'lqinli nur tarqatishi yanada tezroq oshib temperaturaning
pasayishiga sabab bo'ladi.
Temperatura tekisliklarga qaraganda tog'larda bir necha yuzlab hissa katta
bo'ladi, ya ni tog'larda yuqoriga ko'garilgan sari temperatura tekislikdan
ʻ
kengliklarga qarab o'zgarishidan bir necha yuz marta tez pasayib boradi. yuqori ga
ko'tarilgan sari namlik sharoiti ham tekisliklardagidan boshqacha ravishda o'zgarib
boradi. Masalan: yog'in eng ko'p tushadigan mintaqa Alp tog'larida 2000,
Kavkazda 3000, metr O'rta Osiyoda 4000 metrga yaqin balandlikda, Markaziy
Osiyoda esa undan balandda joylashgan.
Balandlik mintaqalari issiqlik rejimi, nam tushish sharoitidan tashqari havo
bosimi siyrakligi va hatto havo massalari serkulyasiyasi jihatidan ham farq qiladi.
13

Bitta kenglik zonada joylashgan balandlik mintaqalanishning shu zona tog'
landshaftiga xos bo'lgan tipik strukturasi balandlik landshafti mintaqalanishining
tipi deb ataladi.
Yonbag‘ir ekspozitsiyasi – tog‘ va tepalik yonbag‘irlarining ufq
tomonlariga, quyosh nurlari tushadigan tomonga nisbatan joylashuvi. Masalan,
yonbag‘ir janubga qaragan bo‘lsa janubiy ekspozitsiya bo‘ladi. Balandlik
mintaqalanishi kenglik zonalligi (tabiat zonalari) bilan chambarchas bog‘liq.
Balandlik mintaqasi tog‘ning etagi qaysi tabiat zonasida joylashgan bo‘lsa o‘sha
tabiat zonasidan boshlanadi. Masalan, O‘zbekiston mo‘tadil mintaqa cho‘l tabiat
zonasida joylashgani uchun tog‘larning aksariyatida birinchi balandlik mintaqasi
cho‘l hisoblanadi. So‘ngra adir (tog‘ cho‘l-dasht va quruq dasht), tog‘ (tog‘-
o‘rmon), yaylov (tog‘-dasht va tog‘ o‘tloq dasht) va nihoyat glyatsial-nival
(muzqor, sovuq) balandlik min taqalari almashinib keladi. O‘zbekiston tog‘larida
o‘simliklarning balandlik mintaqalanishini K. Z. Zokirov o‘rganib, to‘rtta
balandlik mintaqasini ajratgan va mahalliy atamalardan foydalanib quyidagicha
nomlaydi: cho‘l, adir, tog‘, yaylov. Cho‘l balandlik mintaqasi Respublikamizning
mutlaq balandligi 400-500 m gacha bo‘lgan hududlarini o‘z ichiga oladi. Adir
balandlik mintaqasi dengiz sathidan 400–500 m dan 1000–1200 m gacha,
respublika janubida janubiy ekspozitsiyada 1600 m gacha bo‘lgan tog‘ oldi
hududlarini o‘z ichiga oladi. Tog‘ balandlik mintaqasi tog‘larning 1000–1200 m,
ayrim joylarda 1600 m dan 2700–2800 m gacha bo‘lgan balandliklarini, yaylov
balandlik mintaqasi esa 2700–2800 m dan boshlanib, doimiy qor va muzlargacha,
ya’ni qor chizig‘igacha davom etadi. K. Z. Zokirov doimiy qor va muzliklarni
alohida mintaqa sifatida ajratmaydi. Sababi, u yerlarda o‘simliklar o‘smaydi.
O‘simliklar tarqalishi qor chizig‘i bilan chegaralanadi. Shuning uchun qor
chizig‘idan baland yerlarni glya tsialnival zonasiga birlashtiradi.
Bu mintaqa Piskom daryo havzasida 3600 m, Qashqadaryo havzasida 3820
m, To‘polongdaryo havzasida 3860 m, Sangardak havzasida 3850 m balandlikdan
boshlanadi. Qor chizig‘i – tog‘lardagi shunday chegaraki, undan balandda qor yil
14

bo‘yi erimay turadi. Qor chizig‘ining balandligi joyning geografi k o‘rniga, iqlimi,
yog‘in miqdori, yonbag‘ir ekspozitsiyasiga bog‘liq.
Qanchalik havo harorati past va yog‘inlar ko‘p bo‘lsa, shunchalik qor
chizig‘i pastda joylashadi. Qutbiy kengliklarda u dengiz sathidan o‘tadi. Qutbiy
kengliklardan tropiklargacha qor chizig‘ining balandligi ko‘tarilib boradi. Frans-
Iosif Yerida 50–100 m, Shpitsbergen arxipelagida 400– 450 m, Kavkazda 2700–
3800 m balandlikdan o‘tadi. Uning eng baland joylashishi tropiklarga to‘g‘ri kelib
5800–6000 m balandlikdan o‘tadi. Tropiklarda bunday balandlikdan o‘tishiga
sabab haroratning yuqoriligi va yog‘inlarning juda kamligidir.
Ekvatorda esa qor chizig‘ining balandligi 4500 m gacha pasayadi. Bunga
sabab yog‘inlarning ko‘pligi, haroratning biroz pastligidir. Qor chizig‘ining
balandligi faqatgina qutblardan ekvatorga tomon emas, dengiz va okeanlardan
materik ichkarisiga tomon, ya’ni uzoqlik bo‘yicha ham ko‘tarilib boradi. Mo‘tadil
mintaqada qor chizig‘ining chegarasi g‘arbiy okeanbo‘yidagi dengiz iqlim
o‘lkasidan materik ichkarisidagi keskin kontinetal iqlim o‘lkasiga tomon ko‘tarilib
boradi. Masalan, Alpda qor chizig‘i 1000–1300 m, G‘arbiy Kavkazda 2700 m,
Tyanshanning Xontangri qismida 4200 m balandlikda joylashgan. Bunga sabab,
dengiz iqlim o‘lkasida yog‘inlar ko‘p, yoz salqin. Keskin kontinental iqlim
o‘lkasida esa, aksincha, yog‘inlar kam, yoz esa issiq va quyoshli, uzoq davom
etadi.
4-Rasm
15

Dunyo tog`larida balandlik mintaqalanishi.
Dunyoning eng baland 5 cho‘qqisi. 1. Dunyoning eng baland nuqtasi shubhasiz
Himolay tog‘ tizmasidagi Everestdir. Tibetliklar uni Jomolungma, nepalliklar esa
Sagarmatxa deb ataydilar. Cho‘qqining aniq balandligi bo‘yicha tortishuvlar hamon
davom etmoqda. Qaysidir tadqiqotchilar uni 8844 metr deyishsa, boshqa
mutaxassislar dunyoning eng baland nuqtasi 8852 metrdan kam emas, deb bong
uradilar.
2. Janubiy Amerikadagi And tog‘larining eng yuqori cho‘qqisi hisoblangan
Akonkagua 6962 metr balandlikka ega. Cho‘qqi shuningdek sayyoramizning eng
baland so‘ngan vulqoni maqomiga ham ega. Yuqoridan qaralganda past xuddi
tumanga qoplanib yotgandek ko‘rinadi.
3. Rossiya Federatsiyasi hududida joylashgan Elbrus tog‘i cho‘qqisi nafaqat bu
davlatning, balki butun qit’aning eng yuqori nuqtasi hisoblanadi. Mashaqqat bilan
6642 metr balandlikni zabt etgan alpinistlar oppoq qorlar va bulutlarga o‘ralib yotgan
o‘zga bir olamni maroq bilan tomosha qiladilar.
16

4 .Shimoliy Amerikada joylashgan Mak-Kinli cho‘qqisi 6194 metr balandlikka
bo‘y cho‘zgan. Cho‘qqining atrofidagi go‘zal manzaralar millionlar sayyohlarni o‘z
bag‘riga chorlaydi. Shuningdek bu joy Gollivud kinoijodkorlarining ham sevimli
maskani hisoblanadi.
5 . Afrika qit’asining eng yuqori nuqtasi bo‘lgan Kilimanjaro cho‘qqisi dengiz
sathidan 5895 metr balandlikka ko‘tarilgan. Bu cho‘qqini zabt etganlar pastda
yastanib yotgan ajoyib manzaradan hayratda qoladilar. Afsuski global isish ta’sirida
cho‘qqining muzli qobig‘i shiddat bilan erib bormoqda.
5-Rasm
Dunyoning eng baland tog`I himolay.
4. GEOGRAFIK QOBIQNING KENGLIK ZONALLIGI VA SEKTORLIGI
Geografik qobiqda zonallik qonuniyati geografiyadagi ilk qonuniyatlardan
biridir. Iqlim mintaqalari va zonallikning mavjudligini qadimgi yunon va rim
olimlari aniqlashgan. Ular Yer yuzasini bir qancha iqlim mintaqalariga ajratganlar.
Zonallik qonuniyati ning rivoj lanishida A. Gumboldtning (XVIII asr) xizmatlari
17

katta. U iqlim va botanik-geografik zonallikni aniqladi. Keyinchalik bu ishlar V.
V. Dokuchayev tomonidan rivojlantirilib, geografik zonallik qonuniyati kashf
qilindi va asoslab berildi. Hozirgi paytda, geografik zonallik haqidagi bilimlar V.
V. Dokuchayev ta’limotiga asoslanadi.
Geografik qobiqda zonallik qonuniyati Yerning sharsimonligi va unga
bog‘liq holda quyosh radiatsiyasining Yer yuzida notekis taqsimlanishi,
dengizbo‘yi hududlarida iliq va sovuq oqimlar, okeandan materik ichkarisiga
kirgan sari namlik va haroratning o‘zgarib borishi oqibatida yuzaga keladi.
Natijada Yer yuzida harorat, bug‘lanish, yog‘inlar, nurash jarayonlari,
tuproqlar, o‘simliklar, hayvonlar va boshqalar zonalar hosil qilib tarqalgan.
Geografik zonallik faqatgina Yer (suv) yuzasida, ya’ni atmosfera, litosfera,
gidrosfera tutashgan joyda yaqqol namoyon bo‘ladi, atmosferada yuqoriga
ko‘tarilgan, litosfera va gidrosferada esa chuqurlikka tushgan sari zonallik
yo‘qoladi. Geografi k zonallik ekvatordan qutblarga tomon hamda okeanlardan
quruqliklar ichkarisiga tomon geotizimlarning almashishida namoyon bo‘ladi.
Shuning uchun kenglik zonalligi va sektorlik tushunchalari ajratiladi.
Kenglik zonalligi – quyosh nurlari tushish burchagining o‘zgarishi hisobiga
tabiat komponentlari va geotizimlarning ekvatordan qutblarga tomon qonuniy
o‘zgarib borishi. Geografi k qobiqning eng yirik zonal birliklari iqlim (geografi k)
mintaqalardir. Ularning ichida issiqlik va namlik nisbatiga bog‘liq holda tabiat
(geografi k) zonalari ajratiladi.
Tabiat zonalari – geografik qobiqning iqlim mintaqalari doirasida, asosan,
issiqlik bilan namlik miqdori va nisbatiga qarab muayyan tartibda qonuniy
almashinib boradigan geotizimlar. Har bir tabiat zonasida o‘ziga xos tuproqlar,
o‘simliklar va hayvonlar tarqalgan bo‘ladi. Shuningdek, Yerning tashqi kuchlari
bilan bog‘liq bo‘lgan tabiiy jarayonlar – nurash, eroziya, defl yasiya, ekzaratsiya
va h.k.lar ham tabiat zonalari bo‘yicha farq qiladi. Zonallik aholi joylashishi va
xo‘jalik faoliyatiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatadi.
Agar dunyoning tabiat zonalari xaritasi bilan dunyo aholisining zichligi
xaritalarini taqqoslasangiz, tabiiy sharoiti qulay bo‘lgan aralash va keng bargli
18

o‘rmonlar, musson o‘rmonlar va qattiq bargli doimiy yashil o‘rmonlar
(o‘rtadengiz) tabiat zonalarida aholi zich joylashganini ko‘rasiz. Dunyo
sivilizatsiyasiga katta hissa qo‘shgan qadimgi Hindiston, Xitoy, Yunoniston, Rim
davlatlari ham aynan shu tabiat zonalarida joylashgan. Har bir tabiat zonasida
o‘ziga xos iqlim, tuproq, o‘simlik va hayvonot olami, hattoki tabiiy geografi k
jarayonlar shakllangan bo‘lib, inson xo‘jalik faoliyatiga, ayniqsa, qishloq xo‘jaligi
va qurilishga katta ta’sir ko‘rsatadi. Issiq o‘lkalarda paxta, uzum, issiq va nam
o‘lkalarda kofe, sitrus mevalar, choy, sholi, salqin o‘lkalarda bug‘doy, arpa, sovuq
o‘lkalarda esa, faqatgina issiqxonalarda sabzavot va ko‘katlar, gullar yetishtiriladi.
Bino va inshootlar, ayniqsa, turarjoy binolarining arxitekturasi, ishlatiladigan
qurilish materiali turli tabiat zonalarida bir-biridan farq qiladi. Sektorlik – quruqlik
ichkarisiga tomon okeanlardan uzoqlashgan sari iqlim xususiyatlarining o‘zgarishi
hisobiga tabiat komponentlari va geotizimlarning o‘zgarib borishi.
Sektorlik quruqliklarda iqlim mintaqalarining ichida iqlim tiplari ning
ajratilishida aniq namoyon bo‘ladi. Masalan, mo‘tadil iqlim mintaqasida
quruqlikda dengiz, mo‘tadil kontinental, keskin kontinental va musson iqlim
o‘lkalari shakllangan. Bu esa tuproq-o‘simlik qoplami va, umuman, tabiat
zonalarida ham aks etgan. Iqlim o‘lkalariga bog‘liq holda aralash va keng bargli
o‘rmonlar, o‘rmon-dasht va dashtlar, chalacho‘llar va cho‘llar, musson o‘rmonlari
tabiat zonalari shakllangan. Iqlim o‘lkalarining xususiyatiga monand aralash va
keng bargli o‘rmonlar hamda musson o‘rmonlari meridional yo‘nalishda, o‘rmon-
dasht va dashtlar hamda chalacho‘llar va cho‘llar esa kenglik bo‘ylab cho‘zilgan.
5.GEOTIZIMLAR VA ULARNING POG‘ONASIMONLIGI
Har bir fan rivojlanib, takomilla shib borgani sari uning tadqiqot obyekti,
predmeti va vazifalari haqidagi tushunchalar ham aniqlashib, muayyanlashib
boradi. O‘tgan asrning o‘rtalariga kelib, barcha fanlarda bo‘lgani kabi geografi ya
faniga ham tizimlar haqidagi ta’limot kirib keldi. Natijada geografi k tadqiqotlarda
19

tekshirish obyektini, o‘sha vaqtlarda bo‘lganidek, kompleks deb emas, tizim deb
qarash yuzaga keldi. Shu munosabat bilan 1963-yilda akademik V. B. Sochava
tomonidan geotizim tushunchasi fanga kiritildi va ta’limoti yaratildi. Bu tushuncha
geografi yaning obyektini aniqroq va mukammalroq ta’rifl ashi barcha tomonidan
e’tirof etildi. Hozirgi paytda geografi k tadqiqotlarda tizimlar haqidagi ta’limotga
amal qilinadi va o‘rganish obyekti tizim deb qaraladi.
Akademik V. B. Sochava quyidagicha ta’rif beradi: Geotizim –
boshqariluvchan tizimlarning alohida, o‘ziga xos sinfi ; Yer yuzasidagi
komponentlari bir-biri bilan tizimli aloqada bo‘lgan hamda ma’lum yaxlitlik
sifatida fazo qobig‘i va kishilik jamiyati bilan o‘zaro ta’sirda bo‘ladigan barcha
o‘lchamdagi makon. Yaxlit bo‘lish bilan birga, kichik tizimlarga bo‘linadigan bu
tizimlar sayyoraning yuzasini to‘liq qamrab oladi, shu bilan bir qatorda uning bir
bo‘lagi sifatida uncha katta bo‘lmagan makonda mustaqil mavjud bo‘ladi va
maxsus faoliyatni bajaradi.
Mazkur ta’rifga ko‘ra, geotizimni o‘zaro bog‘liq komponentlar ning to‘g‘ri
va teskari aloqalar orqali birlashgan hamda bir-biri bilan o‘zaro ta’sirda bo‘ladigan
tabiat va jamiyat kichik tizimlaridan iborat, moddiy-energetik bir butun yaxlit
holdagi hududiy tizim deb qarasak bo‘ladi. Geotizim insonning haqiqiy yashash
muhiti, xo‘jalik faoliyati bevosita yoki bilvosita ta’sir etadigan tabiiy, tabiiy-
antropogen (o‘zgartirilgan tabiiy) yoki antropogenlashgan (inson tomonidan kuchli
o‘zgartirilgan) hududiy tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Geotizimni tashkil qiluvchi
va uni rivojlantiruvchi komponentlarning o‘zaro ta’sir va aloqadorliklari ular
orasida muttasil ro‘y berib turadigan modda va energiya almashinishining natijasi
bo‘lib, bu almashinish moddaning aylanishi va energiya oqimi shaklida bo‘ladi.
Geotizimdagi modda va energiya ning harakati uning tarkibiy qismlarini –
kichikroq geotizimlarni va tabiat komponentlarini hamda antropogen obyektlarini
bog‘lab turadi hamda bir butunligini ta’minlaydi. Geotizimlarning modda va
energiya almashinuvi xususiyatiga ko‘ra ikki turi ajratiladi: a) modda va energiya
almashinuvi chegarasidan tashqariga chiqmaydigan yopiq geotizimlar. Masalan,
20

geografi k qobiq; b) modda va energiya almashinuvi chegarasidan tashqariga
chiqadigan ochiq geotizimlar.
Masalan, landshaftlar. Geotizimlarning ko‘lamiga, ya’ni katta-kichikligiga
qarab V. B. Sochava sayyoraviy, regional, topologik darajalarini ajratadi. Mazkur
sayyoraviy, regional va topologik (mahalliy) ko‘lamdagi geotizimlarning har biri
o‘ziga xos hajmi, yoshi bilan tavsifl anib, o‘ziga xos modda va energiya
almashinishi shakliga egadir. Ushbu uch ko‘lamdagi geotizimlar yoshi jihatidan
ham bir-biridan farq qiladi. Masalan, sayyoraviy va regional ko‘lamdagi
geotizimlarning yoshi geologik davrlar o‘lchami bilan o‘lchansa, topologik
ko‘lamdagi geotizimlarning yoshi esa bir necha o‘nlab, yuzlab ming yillar bilan
o‘lchanishi mumkin. Sayyoraviy ko‘lamdagi geotizimlarga geografik qobiq kiradi.
U eng katta va eng murakkab geotizim bo‘lishi bilan bir vaqtda juda ko‘p va turli
taksonomik qiymatga ega bo‘lgan geotizimlarga tabaqalangandir.
Regional darajadagi geotizimlar quyidagilar: materiklar, o‘lkalar, zonalar,
provinsiyalar, okruglar, rayonlar. Bu yerda biz faqat quruqlikning geotizimlarga
bo‘linishini ko‘rsatdik. Suvlik esa boshqacha bo‘linadi. Topologik (kichik)
ko‘lamdagi geotizimlar – landshaft, joy, urochishe, fatsiya.
Geotizimlar (fatsiyadan boshqalari) o‘z ichki tuzilishi jihatidan bir vaqt ning
o‘zida ham bir butundir, ham xilma-xildir, ya’ni o‘zidan kichik bo‘lgan
geotizimlardan tashkil topgan. Bu geotizimlar o‘zining katta-kichikligiga bog‘liq
holda pog‘onasimon taksonomik qiymatga egadir. Masalan, geografi k qobiq
o‘zidan kichikroq bo‘lgan geotizimlar – quruqlik va okeanlarga, quruqlik esa, o‘z
navbatida, materiklarga, materiklar esa o‘zidan kichikroq bo‘lgan geotizimlar –
tabiiy geografi k o‘lkalardan tashkil topgan va h.k. Geotizimlarni katta-kichikligi
bo‘yicha, ya’ni pog‘onasimon qo‘yib chiqilsa, quyidagicha bo‘ladi: geografi k
qobiq–quruqlik–materiklar –tabiiy geografi k o‘lkalar–tabiiy geografi k zonalar–
tabiiy geografi k provinsiyalar– tabiiy geografi k okruglar – tabiiy geografi k
rayonlar – landshaftlar – joylar – urochishelar – fatsiyalar. Lekin geotizimlar,
odatda, yuqorida aks ettirganimizdek, birin-ketin emas, balki kichik geotizimlar
birgalikda kattalarini, ular esa, o‘z navbatida, undan kattaroqlarini hosil qilib, ya’ni
21

“kattasining ichida kichiklari” joylashgandir. Geografi k tadqiqotlarda yuqorida
keltirilgan geotizimlardan, asosan, landshaft va uning qismlari bo‘lgan joy,
urochishe va fatsiya o‘rganiladi.
Landshaft nemischa so‘z bo‘lib, (land-yer va schaft – o‘zaro aloqadorlik va
bog‘liqlikni aks ettiruvchi suffi ks), umumadabiy tilda manzara, joyning ko‘rinishi
ma’nolarini anglatadi. Geografi yada esa ilmiy termin bo‘lib, geotizimlarning bir
taksonomik pog‘onasini nomlash va tavsifl ash uchun ishlatiladi. Landshaft – bir
xil geologik tuzilishi, bitta relyef turi, bir xil iqlimi hamda faqat shu landshaftga
xos bo‘lgan, o‘zaro bog‘liq kichik geotizimlar yig‘indisidan iborat genetik jihatdan
bir butun geotizimdir. Landshaft bir jihatdan qaraganda zona, provinsiya, okrug,
rayon kabi regional geotizimlarni tashkil qiluvchi eng oddiy geotizim, geografi k
qobiqning eng oddiy va eng kichik birligidir. Ikkinchi jihatdan, o‘zidan kichik
bo‘lgan urochishe, fatsiya kabi qismlar va oddiy geotizimlar bog‘lamidan hosil
bo‘lgan murakkab ko‘p yarusli va dinamik geotizimdir. Landshaft yon-atrofdagi
landshaftlar bilan modda va energiya almashinishi orqali doim o‘zaro ta’sirda
bo‘lib turadigan ochiq geotizimdir. Landshaftlar joylardan, joylar urochishelardan,
urochishelar esa fatsiyalar tizimidan iborat.
Joy – o‘zaro bog‘liq va o‘xshash urochishelarning mujassamligidan iborat
geotizim. Landshaftlarning joylarga tabaqalanishida rel yef asosiy ahamiyatga ega.
Joy relyefning mezoshakllariga to‘g‘ri keladi. Daryolarning quyi terrasalari, qayir
joylarni tashkil qiladi. Ushbu joylar guruhi uchun grunt suvlarining yer betiga
yaqin joylashishi, tuproq hosil bo‘lishida ularning faol qatnashishi, asosan,
gidromorf, ya’ni allyuvial tuproqlar rivojlanishi, namsevar o‘simliklarning
tarqalishiga sabab bo‘ladi. Daryo terrasalarining yuqori va quyi qismlari
O‘zbekistonda deyarli to‘liq o‘zlashtirilgan va ularda sug‘oriladigan dehqonchilik
bilan shug‘ullaniladi. Shuning uchun bu joylar qadimdan dehqonchilik yerlari
hisoblanadi. Urochishe relyefning mezoshaklida joylashgan bo‘lib, kelib chiqishi
va rivojlanishi jihatdan uzviy bog‘liq bo‘lgan fatsiyalardan iborat geotizimdir.
Joylarning alohida urochishelarga bo‘linishida uning litogen asosi – relyef hamda
tog‘ jinslarining litologik tuzilishi asosiy ahamiyatga egadir.
22

Tekisliklarda urochishe ko‘proq jarliklarga, murakkab tu zilgan qayirga,
quyi terrasalarga, yuqori terrasalardagi botiqlarga, deltalardagi qurigan kichikroq
ko‘llarning botiqlariga, tog‘larda esa soylarga, adiroldi qirlarga, past va o‘rtacha
balandlikdagi tog‘larning turli qismlari va boshqalarga mos keladi.
Fatsiya – (lotincha facies – tashqi qiyofa ma’nosini anglatadi) tog‘
jinslarning litologik tarkibi bir xil, relyef tuzilishi, namlanishi bir xil, mikroiqlimi,
tuproqlari, o‘simlik va hayvonot dunyosi bir xil, ya’ni uni hosil qiluvchi
komponentlariga xos bo‘lgan belgilari bir xilligi bilan tavsifl anadigan eng oddiy
tuzilgan va eng kichik geotizimdir. Fatsiyalar relyefning mikroshakllariga to‘g‘ri
keladi. Masalan, jarlarning ichi, pastqamliklarning tubi fatsiyalari.
Fatsiyalar geotizimlar ichida eng ochig‘i hisoblanadi va faqat qo‘shni
fatsiyalar bilan o‘zaro bog‘liqligi va aloqadorligi sharoitidagina shakllanadi,
rivojlanadi. Ular o‘zidan katta bo‘lgan boshqa geotizimlarga nisbatan tashqi
kuchlar ta’siriga beriluvchan va tez o‘zgaruvchan bo‘ladi.
Buning sababi shundaki, fatsiya doirasida uning komponentlari orasidagi
aloqadorlik va bog‘liqlik boshqa geotizimlardagidan ko‘ra mo‘rtroq, tez
shikastlanuvchan, tashqi omillar ta’siriga chidamsizroq ekanligidadir. Shuning
uchun ham, insonning xo‘jalikdagi faoliyatini geotizimlarga ta’siri va uning o‘ziga
xos oqibatlari dastavval fatsiyalar miqyosida ro‘y beradi.
Jumladan, bunday o‘zgarishlar fatsiyalarning eng harakatchan, o‘zgarishga
moyilroq bo‘lgan o‘simliklarida ko‘zga tashlanadi va keyinchalik ularning boshqa
xususiyatlari: mikroiqlimi, namlanishi, issiqlik tartibi kabilarning o‘zgarishiga olib
keladi. Tog‘ jinslari ko‘pincha o‘zgarmay qoladi. Shu sababli fatsiyalarga
bo‘ladigan inson ta’siri to‘xtatilsa, o‘zgargan fatsiyalar yana o‘zining avvalgi
holatiga qaytishga harakat qiladi.
Geotizimlarning bir xil tabiiy sharoitga ega ekanligi, ularni ilmiy va amaliy
jihatdan o‘rganish muhim ekanligini ko‘rsatadi.
Chunki, ularning o‘zgaruvchanligi, rivojlanishi, resurslarning joylashuvi,
mahsuldorlik va boshqa xususiyatlarini tadqiq qilish, ulardan xo‘jalikni
rivojlantirish maqsadlarida foydalanishning eng samarali yo‘llarini ochib beradi.
23

XULOSA
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki. Kenglik zonalligi bilan balandlik
mintaqalanishi bir-biriga ma lum darajada o'xshasa ham, bu o'xshashlik tashqiʻ
ko'rinishda xolos. Balandlik mintaqalanishi azonal hodisadir va tektonik
sabablarga ko'ra vujudga keladi hamda relefning ko'tarilgan shakllari tog'larda ro'y
24

beradi. Tekisliklarda relefning absolyut balandligi unchalik katta bo'lmasa ham
landshaftda balandlik xususiyatlariga qarab tabaqalanishi sezilib turadi.
Landshaftdagi bu tabaqalanish farqlari qirlar bilan past erlar iqlimidagi
tafovitlarda, jumladan yog'in miqdori va temperaturadagi farqda, tuproq
xususiyatlarida, suv rejimida, eroziya va akkumulyasiya protsesslarida namoyon
bo'ladi.
Yer geografik (landshaft) qobig ining differensiatsiya qonuniyati. Geografikʻ
zonallik turli landshaft tiplarining qutbdan ekvatorga tomon almashinib, turli
geografik mintaqalar, geografik zonalar va zonachalar hosil bo lishida o z aksini
ʻ ʻ
topgan (q. Tabiiy geografik zonalar). Ular birinchi navbatda geografik kenglikka
bog liq ravishda Yer yuzasiga tushayotgan quyoshning nurli energiyasi
ʻ
miqdorining o zgarishiga bog liq. Geografik zonallik iqlimiy, gidrologik,
ʻ ʻ
geokimyoviy va geomorfologik jarayonlarga, tuproq va o simlik qoplamiga va
ʻ
hayvonot dunyosiga, qisman cho kindi jinslar hosil bo lishi kabi ko pchilik
ʻ ʻ ʻ
komponentlar va tabiiy-hududiy majmualarga xos.
Ekvatordan qutblarga tushayotgan quyosh nurlari burchagining kamayishi
kenglik radiatsion mintaqalarni — issiq mintaqa, 2 mo tadil va 2 sovuq mintaqani
ʻ
vujudga keltiradi. Har bir geografik mintaqa va sektorga zonalar to plami va
ʻ
ularning izchilligi xos. Geografik zonallikning yirik tabiiy majmualari asosiy
differensiatsiyasi qonuniyat sifatida dastlab 1898-y. V. V. Dokuchayev tomonidan
aniqlandi.
Geografik qobiqning rivojlanish bosqichlari . Olimlar geografik qobiqning
rivojlanishini uch bosqichga ajratishadi : nobiogen , biogen va antropogen .
Nobiogen bosqich — Yer taraqqiyotining 4,6 mlrd yildan to 570 mln yilgacha
o‘tgan davrini qamrab oladi. Bu bosqichda geografik qobiqning asosi tarkib topadi,
ya’ni litosfera, atmosfera va gidrosfera shakllanadi. Yerda hayot 3,8-3,5 mlrd yil
muqaddam paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, ular o‘ta oddiy organizmlardan tashkil
topganligi uchun geografik qobiqning rivojlanishiga sezilarli ta’sir etmagan.
25

Biogen bosqich — 570 mln yil muqaddam boshlangan. Bu davrda
organizmlar taraqqiy etgan. Natijada, biosfera shakllangan va geografik qobiqning
mukammal tizimga ega bo‘lishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan.
Antropogen bosqich inson paydo bo‘lgandan (2 mln yil avval) hozirgi kunga
qadar o‘tgan davrni qamrab oladi. Ayni paytda geografik qobiqning rivojlanishiga
insonning xo‘jalik faoliyati (texnika inqilobi, kosmik asr) sezilarli darajada ta’sir
ko‘rsatmoqda. Bular tabiatni muhofaza qilish, ekologik, demografik muammolarni
keltirib chiqardi. Shulardan biri o‘lkamizdagi Orolbo‘yi ekologik muammosidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
26

1.Mirziyoev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda
barpo etamiz. Toshkent. O’zbekiston, 2016.
2.Mirziyoev Sh.M.Milliy taraqqiyot yo’limizni qatiyat bilan davom ettirib, yangi
bosqichga ko’taramiz. 1-tom Toshkent. O’zbekiston ,2017
3.A.Vahobov “Umumiy yer bilimi” T: o`qituvchi-2005.y
4.Shubayev L.P. “Umumiy yer bilimi” T: o`qituvchi-1975
5.Qayumov.A, Rahimov. A, Yaqubov.U “Tabiatni muhofaza qilish va undan
oqilona foydalanish” T-Fan-texnologiyalar nashriyoti-2011.y
6.O’zbekiston milliy ensiklopediyasi. O’zbekiston milliy ensiklopediyasi
Davlat ilmiy nashriyoti. 04.02.2014. Toshkent.
7.Qayumov.A, Rasulov.M, Yaqubov.U “Tabiatdan foydalanish iqdisodiyoti”-T-
Universitet-2009.y
8.Tojiyev R.R. Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari. Darslik. - T.: TDIU,
2019 y.
9. A .O ’lmasov. Iqtisodiyot asoslari. Toshkent “Mehnat” 2017yil.
10.Tursunov.X.T “Ekologiya va barqaror rivojlanish”T-2009.y
11. M.Rasulov. Bozor iqtisodiyoti asoslari. Toshkent “O ’zbekiston” 2018 yil.
12.G`ulomov P.N “Inson va tabiat”
13. Tojiyev R.R. Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari. Darslik. - T.: TDIU,
2018-y.
14. Anuchin V.A “osnovi pridopolzavaniya” M-Misl-1978
15. G`ulomov P.N “O`zbekistonda tabiatdda foydalanishning geografik asoslari”-
T-Universitet-2001
16. Isachenko A.G.”Optimizatsiyaprirodnisredi”-M-Misl.N-1980
17. Lapas Alibekov “Inson va tabiat”
18.Rafiqov A A”Geoekologik muammolar”-T-O`qituvchi-1997-y
19.Xolmirzayev A “Tabiatdan foydalanishning iqdisodiyoti”
20.www.arxiv.uz
21.www.ziyo.net
22. www.wikipedia.org
27

23. http://www.ziyonet.uz.
24. WWW. nature. uz.
25. E-mail: knigi@szko.ru
26. http://www.stat.uz
27. http://www.lex.uz
MUNDARIJA:
28

KIRISH………………………………………………………………...3
1.Geografik zonalar……………………………………………………..5
2.Azonallik qonuniyati………………………………………………....11
3.Landshaftlarning balandlik mintaqalanishi…………………………..13
4. Geografik qobiqning kenglik zonalligi va sektorligi………………..17
5.Geotizimlar va ularning pog‘onasimonligi…………………………..19
XULOSA…………………………………………………………………………24
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..26
1-Ilova
Т asdiqlayman
29

Kafedra mudiri _____________
«__» _______ 20__y.
Kurs ishi (loyixa)ni bajarish yuzasidan
Topshiriqlar
____________________________________________________Fani bo`yicha
Guruh____ Talaba ___________________ Rahbar ________________________
TOPSHIRIQ
1. Ishlanadigan loyiha (Mavzu) ________________________________________
__________________________________________________________________
2. Boshlang`ich ma`lumotlar___________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
3. Qo`llanmalar _____________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
4. Chizma qismining tuzilishi __________________________________________
1. ________________________________________________________________
2. ________________________________________________________________
3. ________________________________________________________________
4. ________________________________________________________________
5.Yozma qismining tuzilishi ___________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
6. Qo`shimcha qismining tuzilishi _______________________________________
__________________________________________________________________
7. Kurs (ishi) loyihasini bajarish rejasi _______________________
1 2 3 4 5 himoyalandi
Rahbar __________________
(imzo)
2-Ilova
30

TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
KURS ISHI (loyihasi)
MULOXAZA
Talaba ____________________________________________________________
(Ismi familyasi)
Mavzu ____________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
1. Mavzuning dolzarbligini asoslash_____________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
2. Qismlar bo`yicha bajarilgan ish tavsifnoma (ishning nazariy va amaliy
ahamiyati, zamonaviy-ilmiy uslublardan foydalanilganligi.)
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
3. Muallif ishga baho (Mustaqilligi, intizomliligi, va boshqalar.)
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
4. Umumiy xulosalar ( ishning topshiriqqa mos kelishi, talab darajasiga javob
berishi, himoyaga quyilish imkoni.)
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
«____» _________ 20___yil Rahbar_________________________
3-Ilova
TERMIZ DAVLAT UNIVERSITETI
31

KURS ISHI (loyihasi)
TAQRIZ
Talaba ____________________________________________________________
(Ismi va familyasi)
М avzu_____________________________________________________________
__________________________________________________________________
1. Mavzuning dolzarbligini asoslash _____________________________________
__________________________________________________________________
2. Ishning tarkibini baholash ___________________________________________
__________________________________________________________________
________________________________________
3. Mavzuning baholanishi va uning afzallik tomonlarini ko`rsatish.
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
___________________________
4. Ishda foydalanilgan adabiyotlarga baho berish.
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
5. Ilmiy munozara yuritish qobilyatiga baho berish.
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
6. Xulosa va takliflarning ochiqligi va dalillarga asoslanganligi.
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
7.Jadval va grafiklar, chizmalar sifatida berilgan baho, ishni rasmiylashtirishning
talab darajasiga javob berishi.__________________________________________
__________________________________________________________________
8. Ishdagi kamchiliklar ______________________________________________
__________________________________________________________________
9. Muallifning qaysi taklifini ishlab chiqarishga joriy etish maqsadga
muvofiq____________________________________________________________
__________________________________________________________________
10. Ishning qo`yilgan talab darajasiga mosligi to`g`risida umumiy xulosa________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Taqrizchining(F.I.SH.) Ish joyi, unvoni
___________________________________
__________________________________________________________________
«__» _________ 20____yil ________________
Imzo
4-Ilova
32

Termiz davlat universiteti, Tabiiy fanlar fakulteti “Geografiya” kafedrasida
bajarilgan kurs ishlarini baholash mezonlari
№ Mezonlar Maksimal
ball To`plangan
ball
1 Маvzuning dolzarbligi
2 Ishning ilmiy-uslubiy yangiliklari va ijodiy
yondashish darajasi
3 Mavzu bo`yicha natijalarning ilmiy
to`garaklarda, konferensiyalarda ishtirok etishi
4 Tushuntirish qismining rasmiylashtirilishi
(natijalarning ilmiy texnikaviy, ishlab chiqarish
iqtisodiy, madaniy sohalarga mosligi va ishning
ilmiy, ijodiy tahlil etilishi)
5 Ilmiy - amaliy xulosalar
6 Imlo xatolari ( Orfografik )
7 Tinish belgilari ( punktuatsion ) xatolar
8 Uslubiy xatolar (stilistik)
9 Xusni xati ( Kolligrafiya )
10 Talabaning himoya qilish darajasi, pedagogic
mahorati
11 Savollarga aniq va to`liq javob berishi
12 Ko`rgazmali va texnik vositalari
Jami
Ushbu baholash mezonlari kafedra yig ` ilishida muhokama qilininib
maqullangan . №_ «__» _______ 20__ yil
Kafedra mudiri : Dots . М.Erdanov
33

Zonallik va hududiylik qonuniyatlari

Купить