Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 312.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 04 Апрель 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Немецкий язык

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Badiiy tarjimada qiyofa va xarakterning berilishi

Купить
Badiiy tarjimada qiyofa va xarakterning berilishi “ ”
mavzusidagi
   BITIRUV MALAKVIY ISHI
Himoyaga tavsiya etildi	
“ ”
Fakultet dekani:  __________
“ ____ ________2025	
”
1 MUNDARIJA
I.KIRISH 3………………………………………………………………………
II.ASOSIY QISM
I.BOB. Z.M.BOBURNING JAHON ADABIYOTIDA TUTGAN
O RNI VA ROLI	
’
1.1  Bobur gumanist -ma rifatparvar 13	
’ ……………………………………………
1.2  Boburning nemis tarjimalari ..22	
………………………………………………
II.BOB.  BOBURNOMADA XARAKTER VA QIYOFANING 
BERILISHI
2.1  Boburnomada kishilar qiyofasi va xarakteri 30	
………………………………
2.2  Badiiy tarjimada Bobur siymosi va qiyofasining berilishi ..43	
………………
III.XULOSA …………………………………   ….56	
……………………………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI	
’ .......59	…………………
2 KIRISH
O zbekiston   mustaqillikka   erishgandan   so ng   chet   tillaridan   o zbek   tiliga‘ ‘ ‘
va,   aksincha,   o zbek   tilidan   chet   tillariga   tarjima   qilishga   qiziqish   ancha   ortdi.	
‘
Hukumatimiz   professional   va   yuqori   malakali   tarjimonlar   tayyorlashga   katta
ahamiyat   bermoqda.   Tarjima   nazariyasi   va   amaliyoti   ta lim   yo nalishi   hamda	
’ ‘
mutaxassisligi   bo yicha   Davlat   ta lim   standarti   qabul   qilinib,   shu   soha   fanlariga	
‘ ’
doir   namunaviy   dasturlar   tasdiqlandi.   Xususan,   2012-yil   PQ-87   Chet   tillarni	
“
o rgatish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida gi qarorida	
’ ’ ’ ”
chet   tillarni   o qitishda   zamonaviy   pedagogik   va   axborot   kommunikatsiya	
’
texnologiyalaridan foydalangan holda ilg or uslublarni joriy etish, chet tillarda erkin	
’
so zlasha   oladigan   mutaxasisslarni   tayyorlash   tizimini   tubdan   takomillashtirish	
’
hamda buning negizida, ularning jahon svilizatsiyasi yutuqlari hamda dunyo axborot
resurslaridan foydalanishlari, xalqaro hamkorlik va muloqotni rivojlantirishlari uchun
shart-sharoitlar   va   imkoniyatlar   yaratish   bilan   bog liq   keng   ko lamli   vazifalar	
’ ’
belgilangan. Aynan shu xususida Prezidentimiz «Ona yurtimiz baxt-u iqboli va buyuk
kelajagi   yo lida   xizmat   qilish     eng   oliy   saodatdir»   kitobida   quyidagi   fikrlarni	
’ –
keltiradilar:   «Biz   farzandlarimizga   chet   tillarni   o rgatishni   takomillashtirish	
’
bo yicha   qamrovi   va   mazmun   mohiyati   bo yicha   katta   ishlarni   boshladik.	
’ – ’
Jumladan,   2012-yilda   shu   borada   maxsus   qaror   qabul   qildik.Shu   qisqa   davrda   bu
ishlarimiz o zining ijobiy natijalarini bermoqda.Boshlagan ishlarimizni izchil davom	
’
ettirsak,   nasib   etsa,   bu   borada   ham   portlash   effekti ga   erishamiz».	
“ ” 1
  Yurtboshimiz
portlash   effekti   deganda   yoshlarni   jahon   sahniga   chiqishini,   ona   tilimizni   jahon	
“ ”
tillari qatoriga qo shilishini nazarda tutgan bo lsa, ajabmas! Prezidentimizning chet	
’ ’
tillari   sohasiga   qaratayotgan   e tibori   shu   soha   mutaxasisslariga   katta   mas uliyat	
’ ’
yuklaydi.   Respublikada   yagona   Jahon   tillari   universitetida   tarjimonlik   fakultetiga
talabalar   qabul   etila   boshlandi.   Bu,   o z   navbatida,   tarjimon   mutaxassislar	
‘
1
Karimov I.A.  Ona yurtimiz baxt-u iqboli va buyuk kelajagi yo lida xizmat qilish-eng oliy saodatdir -Toshkent 	
” ’ ”
O zbekiston -2015.252-bet.	
“ ’ ”
3 tayyorlashda bizga ulkan vazifalarni yuklaydi. Shu munosabat bilan, yuqori malakali
tarjimonlar   tayyorlashda   har   qanday  nazariy   va   amaliy  muammolarni   hal   qilishimiz
lozim.
Mavzuning dolzarbligi .  O zbekiston -ulkan madaniy tarixga boy, ma naviy’ ’
merosga   ega,   kelajagi   buyuk   yurt.   Buyuk   ajdodlarimiz   tomonidan   yaratilgan,
umuminsoniy   g oyalar   bilan   sug orilgan   o lmas   yozma   obdalar   ma naviy	
’ ’ ’ ’
xazinamiz,   milliy   iftixorimizdir.   Ma naviy   xazinalarimizni   chet   ellarda   qanday	
’
qabul   qilmoqdalar,   qanday   tushunmoqdalar,   shularni   o rganish   mavzuni	
’
dolzarbligidan   dalolatdir.   Bobur   faoliyati   va   merosini   o rganish,   tadqiq   qilish   va	
‘
ommalashtirish   sohasida   birmuncha   ishlar   qilindi.   Uning   mashhur   B o b urnoma	
“ ”
asari   ikki   marta   rus   tiliga,   uch   marta   o zbek   tilida   nashr   etildi.   H.Yoqubovning	
‘
B o b ir   nomli   risolasi   (1941),   H.Sulaymonov,   V.Zohidov,   N.Mallayev,	
“ ”
S.G aniyeva,   A.Qayumovlarning   tadqiqot   ishlari,   Bobur   lirikasi   haqida   S.Aliyev	
‘
(1948),   B o b urnoma n i ng   badiiy   xususiyatlari   haqida,   S.Jamolovning   (1961)	
“ ”
B o b urnoma tilining mifologiyasiga doir  (1954) G.F.Blagovaning dissertatsiaylari,	
“ ”
H.Nazarovaning   bir   qator   ilmiy   maqolalari,   “Zahriddin   Muhammad   Bobur   asarlari
uchun   lug‘at”   (1972)   kitobi,   “Bobur   va   o‘zbek   adabiy   tili”   risolasi   (1972)va
boshqalarning   ilmiy-ommabop   asarlari   yuzaga   keldi.   Ayniqsa   sharqshunos   olima
S.Azimjonovaning   1977   yilda   Moskvada   “Наука”   nashriyotida   chop   etilgan
“Государства   Бабура   в   Кабуле   И   в   Индии”   nomli   kitobi   o‘zining   daliliy
manbalarga   boyligi   va   ilmiy   qimmati   bilan   ahamiyatlidir.   “Boburnoma”ning   jahon
adabiyotida   tutgan   o‘rnini   belgilashda,   xorijiy   tllardagi   tarjimalarni   tahlil   qilishda
tarjimon   olimlar   G .Salomov,   N.Komilov,   N.Otajonovlarning   monografiyarai   va	
‘
ilmiy maqolalari ahamiyatga molikdir. Ana shunday qimmatli ishlar bilan bir qatorda
Oybekning   B o bur   dostoni,   Primqul   Qodirovning   Y u l duzli   tunlar   romani,	
“ ” “ ”
Barot Boyqobilov va boshqalarning adabiy asarlari yuzaga keldi.
Akademik   V.V.Bartold   aytganidek,   B o burnoma   faqat   siyosiy   kurashlar	
“ ”
hujjatigina   bo lib   qolmasdan,   XVI   asrdayoq   haqqoniy   ravishda   turkcha   prozaning	
’
klassik asari deb tanilgan yodgorlikdir .	
” 2
  
2
 В.В.Бартолд. Культура мусулманство. Изд-во “Огни”, Петербург, 1918, 98-бет.
4 Tarixchi   olim   G.Elfinston   Boburning   bu   asari   haqida   shunday   yozadi:   B u“
memuarlarda buyuk turk podshosining hayoti batafsil tasvirlangan, uning shaxsiy his-
tuyg ilari   har   qanday   mubolag adan,   pardadan   xoli,   uning   uslubi   oddiy   va	
’ ’
mardona,   shuningdek,   jonli   va   obrazli,   o z   zamondoshlarining   biografiyalarini,	
’
ularning   qiyofalarini,   urf-odatlarini,   qiliqlarini   oynadek   ravshan   tasvirlaydi.   bu
jihatdan   u   Osiyoda   yagona,   chinakam   tarixiy   tasvir   namunasidir.   Bobur   har   bir
odamning   tashqi   ko rinishini,   kiyinishini,   ta bini   va   odatini   ifoda   qiladi   va	
’ ’
mamlakatlarni,   ularning   iqlimini,   pezajini,   xo jaligini,   san at   va   hunarmadchilik	
’ ’
asarlarini   tasvirlab   beradi.   Lekin   asarga   muallifning   xarakteri   eng   ko p   joziba	
’
bag ishlaydi	
’ …” 3
Dehli   universitetining   professori,   taniqli   hind   adabiyotshunosi   doktor   Qamar
rays   shunday   deydi:   B o b ur   asarlarining   nodirligi   shuki,   ular   xalq   tushunadigan	
“
oddiy tilda yozilgan. Bobur she rlarini o qisangiz ko z oldingizga go zal  tabiat,	
’ ’ ’ ’
bog rog lar,   chamanzorlar,   zilol   suvli   soylar,   zabzazor   dalalar,   xullas,   tabiat	
’ ’
bunyod   etgan   barcha   go zal   latofat   dunyosi   namoyon   bo ladi;   ular   nafiz,   teran	
’ ’
fikrlar   bilan   she riy   nazmga   solingan.   Mana   shuning   uchun   ham   Bobur   asarlari	
’
qariyb besh asrdan buyon o zbek xalqining qalb to ridan joy olib kelmoqda	
’ ’ ” 4
.
Bobur   xarakterini   belgilovchi   ayrim   xususiyatlar   haqida   V.V.Grigorev,
U.Erskin,   Pave   de   Kurtel,   S.Len-Pull,   E.Xolden,   H.Yoqubov,   V.Zohidov   va
ko pgina   adiblar   va   olimlar   ham   ajoyib   fikr   aytganlar.   Hind   xalqining   mashhur	
‘
davlat   arbobi   Javoharlal   Neru   o zining   1955   yilida   rus   tiliga   tarjima   qilingan	
‘
H i ndistonning   kashf   etilishi   nomli   kitobida:   B o b ur   dilbar   shaxs,   uyg onish	
“ ” “	‘
davrining   tipik   hukmdori,   mard   va   tadbirkor   odam   bo lib   san at,   adabiyot   va	
‘ ’
hayotdan zavqlanishni sevar edi , deb  yozadi	
“ 5
.
Yevropa   sharqshunoslari   orasida   birinchi   bo lib   Vitsen   Boburnoma ning	
‘ “ ”
ayrim  qismlarini  1705 yilda golland tiliga tarjima qilib, Amsterdamda chop ettiradi.
1826 yilda ingliz tarjimonlari Jon Leyden va Uilyam Erskin asarning o zbekcha va	
‘
forscha nusxalarini solishtirib, uni ingliz tiliga tarjima qilib, Londonda nashr ettiradi.
3
 Н.К.Сингх, А.У.Баннержи. История Индии, М., 1954, 214-бет.
4
  Қ. Райс. Шоҳаншоҳ шоир. “Гулистон” журнали, 1967, 4-сон, ҳиндий тилидан Омон Ҳотамов, Дадахон Нурий
таржималари.
5
 Ж.Неру. Открытие Индии, М., 1955, 272-273-бетлар.
5 J.Leyden va U.Erskin tarjimalari 1921 yili Oksford universiteti nashriyoti tomonidan
ko p   jildli   qilib   ikkinchi   marta   chop   ettildi.   1828   yilda   nemis   tarjimoni   A.Kayzer‘
B o b urnoma n i  inglizcha tarjima asosida nemis tiliga o’girgan. Nemis sharqshunos	
“ ”
olimi   Yulius   fon   Klaprot   1810   yilda   asarning   boshlanish   qismini   asl   nusxasidan
nemis tiliga tarjima qilib,Peterburgda chop ettiradi.
1844   yilida   R.M.Kaldekot   asarini   inglizchaga   ag darib   Londonda   bostiradi.	
‘
1871 yilda asar fransuz olimi Pave de Kurtel tomonidan fransuz tiliga nashr ettiriladi.
1944-1946   yillarda   esa   asar   usmonli   turk   tiliga   tabdil   qilininb,   Anqarada   ikki   jilda
nashr qilingan.  Boburnoma dan ayrim qismlar I.Pantusov, S.Polyakov, V.Vyatkin va	
“ ”
boshqalar   tomonidan   rus   tiliga   tarjima   qilingan   edi.   Asarning   rus   tiliga   to la	
‘
tarjimasi mashhur tarjimon olim M.Sale tomonidan amalgam oshirildi va 1958 yilda
Toshkentda   bosmadan   chiqarildi.   Ushbu   ruscha   tarjima   ikki   marta   nashr   qilindi.
Boburnoma ning   XVII-XVIII   asrlarda   ko chirilgan   nusxalari   Peterburg,   Kalkutta,	
“ ”	‘
Agra, Haydarobod, Manchester, London, Edinburg va boshqa shaharlarda saqlangan.
Boburnoma ning   hozirgacha   dunyoda   ma lum   nusxalari   13-14   dan   oshmaydi.	
“ ”	’
Asarning   Rossiya   tashqi   ishlar   vazirligining   kutubxonasida   saqlanib   qolgan   bir
nusxasi 1857 yilda Qozonda turkshunos olim N.Ilminskiy tomonidan nashr ettirilgan.
1905   yilda   Londonda   inglz   olimasi   Annet   Beverij   xonim   Boburnoma ning	
“ ”
Haydarobodda   topilgan   bir   qo lyozmasining   faksimileni   tsingografiyada   nashr	
‘
ettiradi.   Asar   keyinchalik   Turkiyada   ham   nashr   ettiriladi.   O zbekiston   Fanlar	
‘
Akademiyasi   Bobur   merosini   o rganish   sohasida   jiddiy   ishlar   qilindi.   1948   yilda	
‘
birinchi,   1960   yilda   esa   ikkinchi   marta   Boburnoma ni   nashr   etdi.   Toshkent   badiiy	
“ ”
adabiyot nashriyoti 1965 yilda Boburning uch jildli  kitobini chop etdi.  Boburnoma	
“ ”
bir   necha   sharq   va   g arb   tillariga   tarjima   qilingan.   Boburning   faoliyati,   merosi   va	
‘
asarlarining tarjimalari bilan Yevropa sharqshunoslari Y.Klaprot, J.Leyden, U.Erskin,
R.M.Kaldekot,   P.de   Kurteyl,   D.Ross,   A.Beverij,   L.Puul,   L.Rashbruk,   S.Edvard,
S.Bannerji,   X.Lemb,   V.X.Moreland,   F.Shimmel   va   boshqalar,   rus   olimlari
N.I.Ilminskiy,   N.I.Pantusov,   S.I.Polyakov,   N.I.Veselovskiy,   I.V.Vyatkin,
A.Samoylovich,   V.V.Bartold   va   boshqalar,   afg on   olimlari   Ahmad   Ali   Qahzod,	
‘
6 Abdulhay Habibiy, Gulchin maoniy va boshqalar, hind olimlari Zokir Husayn, Nurul
Hasan, S.A.Sagrmi, R.P.Tripatxi. P.Saran va boshqalar shug ullandilar.‘
O zbek   klassik   adabiyotining   buyuk   namoyondalari   A.Navoiy,   Z.M.Bobur,	
’
A.Qodiriy, Cho lponlarning ijod mahsullari o zbek adabiyoti durdonalari qatoridan	
’ ’
o rin olgan. Ayniqsa  Z.M.Bobur  o zining dunyoga mashhur  asari   Boburnoma	
’ ’ „ “
hamda   maftunkor   lirikasi   bilan   butun   o zbek   kitobxonlari,   qolaversa   butun   jahon	
’
kitobxonlar qalbidan joy egalladi.
Yevropa   kitobxonlarining   Bobur   asarlaridan   bahramand   bo lishi   yevropa	
’
tillari   tarjimonlariga   bog liqdir.   Boburnoma ni   Yevropa   tillariga   tarjima	
’ „ “
qilinishida   ingliz   tarjimonlari   Leyden,   Erskin,   Beverij   xonim   va   nemis   tarjimonlari
Kayzer   va   Klaprotning   hissalari   juda   kattadir.   Tarjima   san ati   jahon   adabiy	
’
aloqlarining   kengayishida   ham   muhim   o rin   tutadi.   Bobur   asarlari   nechog lik	
’ ’
mahorat bilan Yevropa tillariga tarjima qilinsada, kishilar qiyofa va xarakteri, peyzaj
tasvirida   bir   qancha   xatoliklarga   yo l   qo yilganligini   ko ramiz.   Bu   esa   olib	
’ ’ ’
borayotgan ishimizning  dolzarbligi dan dalolat beradi. 
Muammoning   o rganilganlik   darajasi	
’ .   Z.M.Bobur   asarlarini   yevropa
tillariga   tarjima   qilinishida   Leyden,   Erskin,   Kayzer   va   Klaprotning   hissalari   juda
katta.   Bobur   ijodini   Yevropa   tillariga   tarjimalarini   o rganishda,   jahon   adabiyotida	
’
tutgan   o rnini   ko rsatishda   G .Salomov,   N.Otajonov,   G .Xo jayev   va	
’ ’ ’ ’ ’
boshqalarning xizmati tahsinga loyiq, lekin badiiy tarjimada qiyofa va   xarakterning
berilishi hanuzgacha alohida tadqiqot mavzusi qilib olingan emas.
Tadqiqotning   maqsadi .   Boburning   asarlari   Yevropa   tillariga   nechog lik	
’
mahorat bilan tarjima qilnganligini bilish uchun ularni asliyat bilan taqqoslash, yo l	
’
qo yilgan   xatolarni   aniqlash   va   ularni   bartaraf   etish   yo llarini   ko rsatish   ishning	
’ ’ ’
asosiy maqsadidir.
Tadqiqotning   vazifalari. Ushbu   maqsadni   amalga   oshirish   uchun   quyidagilar
vazifa qilib belgilandi. .
- Hozirga   qadar   Boburning   Boburnoma   asarini   yevropa   tiliga   tarjima	
„ “
qilish bo yicha amalga oshiriligan ishlarni o rganish;	
’ ’
7 - Bobur   asarlaridan   qilingan   tarjimalarni   asliyat   bilan   taqqoslab,   asliyatiga
qanchalik to g ri yondashganini aniqlash;’ ’
- Taqqoslash natijasida tarjimonlar qobiliyatlariga baho berish;
Tadqiqotning   obyekti   va   predmeti .   Boburning   Boburnoma   asari   va	
„ “
tarixiy   shaxslarning   qiyofasi   va   xarakterini   tarjimada   qanday   o girilganini   tahlili	
’
tadqiqotning obyektidir .   Bobur asarlarining Yevropa tillariga qilingan tarjimalarini
asliyat bilan taqqoslab o rganish mazkur 	
’ tadqiqotning predmetidir .
Tadqiqotning   metodologik   asosi   va   tadqiqot   usullari .   Prezidentimiz   Islom
Karimovning   asarlari,   Vazirlar   Mahkamasining   qarorlari,   chet   el   va   o zbek	
’
tarjimashunos   olimlarning   ishlari   tadqiqotda   dasturilamal   qilib   olindi.
Tarjimashunoslikning   shakllanish   masalasini   tadqiq   etish   ma naviy   va   moddiy	
’
dunyo sir-asrorlarini bilish va ijtimoiy qonuniyatlarini ochish yo lida turli izlanishlar
’
hamda tadqiqotlar yaratilganligidir. Tarjimaviy-tahliliy, qiyosiy-tipologik va tarjimon
mahorati metodlaridan foydalanildi.
Tadqiqotning   ilmiy   yangiligi .   Har   bir   adabiyot   (yoki   madaniyat)   boshqa
xalqlarning   adabiyotidan   (yoki   madaniyatidan)   ajralgan   holda,   rivojlana   olmasligi
ko rib   chiqildi.   Milliy   adabiyotlarning   o zaro   aloqa   va   ta siri   asosida   bir-birini	
’ ’ ’
boyitib  borishi   jahon   adabiyotining   umumiy   va  doimiy   taraqqiyot   qonunlaridan   biri
hisoblanadi.   Tadqiqotning   ilmiy   yangiligi   Boburnoma   tarjimasida   kishilar	
„ “
qiyofasi va xarakter tasvirining tarjimada berilishini qiyosiy tahlil qilishdir.
Ishning   ilmiyligi   va   amaliy   ahamiyati.   Mazkur   tadqiqotlarning   natijalari
ilmiy va amaliy ahamiyati shundan iboratki, Bobur asarining nemischaga o girishda	
’
hissa   qo shgan   tarjimonlarning   mahoratini   o rganish.   Ishning   materiallari   va	
’ ’
xulosalari   tarjima   nazariyasi   va   amaliyoti   darslarida   foydalaniladi.   Natijada   nemis,
ingliz   kitobxonlari   o z   jozibasini   yo qotmagan   Bobur   prozasidan   bahramand	
’ ’
bo lish imkoniga ega bo ladilar.	
’ ’
Tadqiqot   natijalarini   amaliyotda   qo llash   bo yicha   tavsiyalar	
’ ’ :   Ilmiy
manbalardan   keltirilgan   ma lumotlarni   tahlil   qilish   natijalariga   tayanib   quyidagi	
’
xulosalarga keldik.
8 1.   Klaprot   Boburnoma   asarini   yaxshilab   o rganib   chiqmaganligini,„ “ ’
ko pgina so zlarni ma no va mohiyatini anglamaganligini ko rsatadi.	
’ ’ ’ ’
2.   A.Kayzerning   tarjimasi   garchi   ingliz   tilidan   tarjima   qilingan   bo lsada,	
’
asarni   asliyatdan   eski   o zbek   tilidan   o girgan   Fon   Klaprotning   ishiga   qaraganda	
’ ’
asliyatga yaqinroqdir, ya ni tarjima asl nusxa darajasida jaranglaydi.
’
3.   Boburnoma   tarjimalarini   tadqiq   qilish   tarjima   nazariyasining   qator	
„ “
masalalarini   o rganadi.   Tarjima   tarixi,   umumiy   tarix,   madaniyat,   san at,   adabiyot	
’ ’
tarixi bilan uzviy bog langandir.	
’
Prezidentimiz   I.A.Karimov   O zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlisi	
’
Qonunchilik   palatasi   va   senatining   qo shma   majlisidagi   Mamlakatimizni	
’ “
modernizatsiya   qilish   va   kuchli   fuqarolik   jamiyati   barpo   etish     ustuvor	
–
maqsadimizdir    nomli ma ruzasida quyidagi fikrni bildirgan edi. Bugun hayotning	
”	’
o zi oldimizga fuqarolik institutlari tizimida ommaviy axborot vositalarining o rni	
’ ’
va   rolini   yanada   mustahkamlash   vazifasini   qat iy   qilib   qo ymoqda.   Ommaviy	
’ ’
axborot   vositalarini   yanada   erkinlashtirish,   nodavlat   matbuot   nashrlari,   radio,
televideniya   faoliyatini   jonlantirish,   ularning   internet   global   tarmog iga   kirish	
’
imkoniyatlarini   kengaytirish,   olib   borilayotgan   islohatlar   siyosatining   ochiqligi   va
oshkoroligini   ta minlashga,   kuchli   fuqarolik   jamiyatining   izchil   shakllanishiga	
’
madad berishi darkor. 6
 
Kommunikatsiya   tizimlarini   rivojlantirish   yuqori   texnologik,   zamonaviy
ilg or   pedagogik   texnologiyalardan   foydalanish   imkonini   beradi.   Uzoq   muddatli	
’
istiqbolga   mo ljallangan,   mamlakatimizning   salohiyati,   qudrati   va	
’
iqtisodiyotimizning   raqobatbardoshligini   oshirishda   hal   qiliuvchi   ahamiyat   kasb
etadigan   navbatdagi   muhim   ustuvor   yunalish     bu   asosiy   yetakchi   sohalarni	
–
modernizatsiya   qilish,   texnik   va   texnologik   yangilash,   transport   va   infratuzilma
kommunikatsiyalarni   rivojlantirishga   qaratilgan   strategik   ahamiyatga   molik
loyihalarni amalgam oshirish uchun faol investitsiya siyosatini olib borishdan iborat.
Albatta,   bu   loyihalarni   amalga   oshirish   uchun   chuqur   bilim,   teran   tarbiya,
kamol topgan shaxs jamiyatda muhim o rinni egallaydi.	
’
6
  I . Karimov . “ Asosiy   vazifamiz  –  Vatanimiz   taraqqiyoti   va   xalqimiz   farovonligini   yanada   yuksaltirish ”.  Toshkent  – 
“ O ’ zbekiston ”  nshriyoti , 2010 31- bet .
9 Muhtaram   Prezidentimiz   I.A.Karimov   Yuksak   ma naviyat     yengilmas“	’ –
kuch  asarida tarjima nihoyatda mushkul bir san at ekanligini shunday so zlar bilan	
”	’ ’
e tirof   etadi:   Har   qaysi   xalq   yoki   millatning   tafakkuri   turmush   tarzi,   ma naviy	
’ “ ’
qarashlari o z-o zidan, bo’sh joyda shakllanib qolmaydi. Ularning vujudga kelishi	
’ ’
va   rivojlanishida   aniq   tarixiy,   tabiiy   va   ijtimoiy   omillar   asos   bo lishini   hammamiz	
’
yaxshi   bilamiz.   Masalan,   Sharq   olamida,   jumladan,   o zimizning   Markaziy   Osiyo	
’
sharoitida   jamoa   bo lib   yashash   tuyg usi   g oyat   muhim   ahamiyat   kasb   etdi   va	
’ ’ ’
odamlarni   biri-biriga   yaqinlashtirishga,   bir-birini   qo llab-quvvatlab   hayot	
’
kechirishga zamin yaratadi. Shu ma noda, xalqimizning turmush va tafakkur tarziga	
’
nazar   tashlaydigan   bo lsak,   boshqalarga   hech   o xshamaydigan   ming   yillar	
’ ’
davomida   shakllangan,   nafaqat   o zaro   muomala,   balki   hayotimizning   uzviy   bir	
’
qismi   sifatida   namoyon   bo ladigan   bir   qator   o ziga   xos   xususiyatlarni   ko ramiz.	
’ ’ ’
Misol uchun, tilimizdagi mehr-oqibat, mehr-muhabbat, qadr-qimmat degan bir-birini
chuqur   ma no-mazmun   bilan   boyitadigan   va   to ldiradigan   iboralarni   olaylik.	
’ ’
Qanchalik g alati tuyilmasin, bu iboralarni boshqa tillarga aynan tarjima qilishning
’
o zi mushkul bir muammo”.	
’ 7
Biz   bitiruv   malakaviy   ishimizda   mana   shu   mushkul   muammo   ustida   so z	
’
yuritamiz. Prezidentimiz I.Karimov  Yuksak ma naviyat   yengilmas kuch  asarida	
“ ”	’ –
ma naviyatni   shakllantiradigan   asosiy   mezonlar   haqida   shunday   fikr   bildirganlar:	
’
Biz   milliy   m naviyatni   har   tomonlama   yuksaltirish   masalasini   o z   oldimizga	
“	’ ’
asosiy   vazifa   qilib   qo yar   ekanmiz,   bugungi   kunda   ma naviyatimizni	
’ ’
shakllantiradigan   va   unga   ta sir   o tkazadigan   barcha   omil   va   mezonlarni   chuqur
’ ’
tahlil   qilib,   ularning   bu   borada   qanday   o rin   tutishini   yaxshi   anglab   olishimiz	
’
maqsadga muvofiq bo ladi.	
’
Albatta, har qaysi xalq yoki millatning ma naviyatini uning tarixi, o ziga xos	
’ ’
urf-odat va an analari, hayotiy qadriyatlaridan ayri holda tasavvur etib bo lmaydi.	
’ ’
Bu   borada,   tabiiyki,   ma naviy   meros,   madaniy   boyliklar,   ko hna   tarixiy	
’ ’
yodgorliklar eng muhim omillardan biri bo lib xizmat qiladi.	
’
7
 I.Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent, “Ma’naviyat” 2008, 7-8 betlar.
10 Bizning qadimiy va go zal diyorimiz nafaqat Sharq, balki jahon sivilizatsiyasi’
beshiklaridan biri bo lganini xalqaro jamoatchilik tan olmoqda va e tirof etmoqda.	
’ ’
Bu tabarruk zamindan ne-ne buyuk zotlar, olimu ulamolar, siyosatchi va sarkardalar
yetishib   chiqqani,   umumbashariy   tsivilizatsiya   va   madaniyatning   uzviy   qismiga
aylanib   ketgan   dunyoviy   va   diniy   ilmlarning,   ayniqsa,   islom   dini   bilan   bog liq	
’
bilimlarning   tarixan   eng   yuqori   bosqichga   ko tarishida   ona   yurtimizda   tug ilib	
’ ’
kamolga yetgan ulug  allomalarning xizmatlari beqiyos ekani bizga  ulkn g urur va	
’ ’
iftixor bag ishlaydi.	
’
Bu   ko hna   tuproqda   milodgacha   bo lgan   davrda   va   undan   keyin   qurilgan	
’ ’
murakkab   suv   inshoatlari,   hali     hanuz   o zining   ko rki   tarovatini   saqlab	
– ’ ’
kelayotgan   osori   atiqalarimiz   qadim-qadimdan   o lkamizda   dehqonchilik   va	
’
hunarmandchilik   madaniyati,   me morchilik   va   shaharsozlik   san ati   yuksak	
’ ’
darajada   rivojlanganidan   dalolat   beradi.   Mamlakatimiz   hududida   mavjud   bo lgan	
’
to rt   mingdan   ziyod   moddiy-ma naviy   obidalar   umumjahon   merosining   noyob	
’ ’
namunasi sifatida YUNESKO ro yxatiga kiritilgani ham bu fikrni tasdiqlydi.	
’
Ajdodlarimiz   tafakkuri   va   dahosi   bilan   yaratilgan   eng   qadimiy   toshyozuv   va
bitiklar,   xalq   og zaki   ijodi   namunalaridan   tortib,   bugungi   kunda   kutubxonalarimiz	
’
xazinasida   saqlanayotgan   ming-ming   qo lyozmalar,   ularda   mujassamlashgan   tarix,	
’
adabiyot, san at,  siyosat,  axloq, falsafa,  tibbiyot, matemaika, minerologiya, kimyo,	
’
astronomiya,   me morchilik,   dehqonchilik   va   boshqa   sohalarga   oid   qimmatbaho	
’
asarlarimiz   buyuk   ma naviy   boyligimizdir.   Bunchalik   katta   merosga   ega   bo lgan	
’ ’
xalq   dunyoda   kamdan-kam   topiladi.” 8
  Zahriddin   Muhammad   Boburning
Boburnoma  asari ham bizning ma naviy boyligimiz hisoblanadi. 	
“ ”	’
8
 I.Karimov. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent, “Ma’naviyat” 2008, 29-31 betlar.
11 ASOSIY QISM:
I.BOB. Z.M.BOBURNING JAHON ADABOYOTIDAGI O RNI VA ROLI.’
1.1.Z.M.BOBUR gumanist, ma rifatparvar	
’
Aslida   Boburiya   bo lib,   keyinchalik   Voqeanoma ,   Tuzuki   Boburiy ,	
“ ” “ ” “ ”	’
Vaqeoti   Boburiy   va   nihoyat   Boburnoma   deb   shuhrat   qozongan   bu   asar   1525-30	
“ ” “ ”
yillarda Hindistonda yozilgan.  Boburnoma ning XVII-XVIII asarlarda ko chirilgan	
“ ”	’
nusxalari   Sankt-Peterburg,   Kalkutta,   Agra,   Haydarobod,   Manchestr,   London,
Edinburg   va   boshqa   joylarda   saqlanadi.   Boburnoma ning   hozirgacha   dunyoga	
” ”
ma lum bo lgan nusxalari 13-14 dan oshmaydi.  Boburnoma ning rossiya tashqi	
’ ’ “ ”
ishlar ministrligining kutubxonasida saqlanib qolgan bir nusxasi 1857-yilda Qozonda
turkshunos   rus   olimi   N.I.Ilminskiy   tomonidan   nashr   etilgan.   1905-yilda   Londonda
ingliz   olimasi   Annet   Beverij   xonim   Boburnoma ning   Haydarobodda   topilgan   bir	
“ ”
qo lyozmasining   faksimilisini   sinkografiyada   nashr   ettiradi.   Asar   keyinchalik	
’
Turkiyada   ham   nashr   etiladi.   O zbekiston   Fanlar   Akademiyasi   Bobur   merosini	
‘
o rganish sohasida jiddiy ishlar qilindi. 1948 yilda birinchi, 1960 yilda esa ikkinchi	
‘
marta   Boburnoma ni   nashr   etdi.   Toshkent   badiiy   adabiyot   nashriyoti   1965   yilda	
“ ”
Boburning   uch   jildli     kitobini   chop   etdi.   Boburnoma   bir   necha   sharq   va   g arb	
“ ”	‘
tillariga tarjima qilingan. Boburning faoliyati, merosi va asarlarining tarjimalari bilan
Yevropa   sharqshunoslari   Y.Klaprot,   J.Leyden,   U.Erskin,   R.M.Kaldekot,   P.de
Kurteyl,   D.Ross,   A.Beverij,   L.Puul,   L.Rashbruk,   S.Edvard,   S.Bannerji,   X.Lemb,
V.X.Moreland,   F.Shimmel   va   boshqalar,   rus   olimlari   N.I.Ilminskiy,   N.I.Pantusov,
S.I.Polyakov,   N.I.Veselovskiy,   I.V.Vyatkin,   A.Samoylovich,   V.V.Bartold   va
12 boshqalar, afg on olimlari Ahmad Ali Qahzod, Abdulhay Habibiy, Gulchin maoniy‘
va   boshqalar,   hind   olimlari   Zokir   Husayn,   Nurul   Hasan,   S.A.Sagrmi,   R.P.Tripatxi.
P.Saran   va   boshqalar   shug ullandilar.   Asar   yozilgandan   so ng   ko p   vaqt	
‘ ’ ’
o tmasdan   muallifning   tavsiyasiga   ko ra   forschga   tarjima   qilingan.  	
’ ’ “
Boburnoma   fors   tiliga   birinchi   marta   1589-yili   shoirning   nevarsi   Shox   Akbar	
”
saroyida   e tiborli   lavozimda   bo lgan   Abduraximxon   ibn   Bayramxon   tomonidan
’ ’
tarjima   qilingan.   Tarjima   ko p   nusxad   ko chilrilgan.   Abduraximxon   tarjimasi	
’ ’
Britaniya   muzeyida   va   Moskvadagi     Sharq   qo lyozmalari   fondida   saqlanadi.	
’
Fotonusxasi   Alisher   navoiy   nomidagi   Adabiyot   muzeyida   bor.   Professor
N.Komilovning   shahodat   berishicha 9
  Boburnoma   o z   asrida   yana   ikki   marta  	
“ ”	’ –
Maxammadquli   va  Zayniddin  Xavofiy  tomonidan fors  tiliga  tarjima  qilingan. 1912-
yilda Tog aymurod Qorluq  Xatloniy 	
’ uni to rtinchi marta	’  fors tiliga o giradi. Bu	’
tarjima   qo lyozmasi   O zbekiston   Fanlar   akademiyasi   Abu   Rayhon   beruniy	
’ ’
nomidagi   Sharqshunoslik   institute   qo lyozmalar   fondida   saqlanmoqda.   Yevropa	
’
sharqshunoslari orasida birinchi bo lib Vitsen   Boburnoma ning ayrim qismlarini	
’ “ ”
1705-yilda golland tiliga tarjima qilib, Amsterdamda chop ettiradi. 1826-yilda ingliz
tarjimonlari   Jon   Leyden   va   Vilyam   Erskin   asarning   o zbekcha   va   forscha	
’
nusxalarini   solishtirib,   uni   ingliz   tiliga   tarjima   qilib,   Londonda   nashr   ettirishgan.
J.Leyden va V.Erskin  tarjimasi  1921-yili  oksford universitetei  nashriyoti  tomonidan
ko pjildli   qilib,   ikkinchi   marta   chop   etildi.   1828-yili   nemis   tarjimoni   A.Kayzer  	
’ “
Boburnoma ni inglizcha tarjimasi asosida nemis tiliga o giradi. Nemis sharqshunos	
”	’
olimi   Yulius   fon   Klaprot   1810-yilda   asarning   boshlanish   qismini   asl   nusxasidan
nemis tiliga tarjima qilib Peterburgda chop ettiradi. 1844-yilda R.M.Kaldekot  asarni
inglizchaga   ag darib,   Londonda   bostiradi.   1871-yida   asar   fransuz   olimi   Pave   de	
’
Kurteyl   tomonidan fransuz  tiliga ag dariladi   va nashr   ettiriladi.  1944-1946-yillarda	
’
esa   asar   usmonli   turk   tiliga   tabdil   qilinib,   Anqarada   ikki   jilda   bostirildi.   XX   asrga
qadar   Boburnoma dan   ayrim   qismlar   I   Pantusov,   S.   Polyakov,   V.   Vyatkin   va	
“ ”
boshqalar   tomonidan   rus   tiliga   tarjima   qilingan   edi.   Asarning   rus   tiliga   to la	
’
tarjimasi   ajoyib   tarjimon   va  olim   M.Sale   tomonidan   amalga   oshirildi   va   1958-yilda
9
 Komilov N.”Boburnoma” tarjimalari.Guliston, 1977,№3
13 Toshkentda   bosmadan   chiqariladi.   Ruscha   tarjima   ikki   marta   nashr   qilindi.   Fan   va
madaniyatning   yirik   siymolaridan   Zahiriddin   Muhammad   Boburning   ijodi   va
faoliyati ko pqirralidir.   Boburnoma  ensklopedik asardir. Unda tarixiy voqealar’ “ ”
bilan   birga   tabiat,   geografiya,   tipografiya   ,   adabiyotshunoslik,   tilshunoslik,
etnografiya,   pedagogka   va   fanning   boshqa   sohalariga   doir   juda   qimmatli   fakt   va
ma lumotlar   berilgan.   Uning   merosi   har   tomonlama   va   chuqur   ilmiy   tekshirishni	
’
talab etadi. Albatta bu borada bir muncha ishlar qilingan. Lekin bularni hammasi ham
yetarli   talabga   javob   bermaydi.   Boburnoma ni   o rganishni   ilmiy-marifiy   va	
“ ”	’
tarbiyaviy  ahmiyati  ham  kattadir. Afsuski  bu  sohada  hali   biror  jiddiyroq ish  qiligan
emas. Bobur ijodi bilan tanshish jarayonida u o zining yaratuvchanligi, Hindiston va	
’
Afg onistonda   bog lar   barpo   qilganligi,   ko priklar,   hammomlar   qurganligi,	
’ ’ ’
hovuzlar,   ariqlar   qazdirganligi,   insonlarni   ilm   olishga,   insofli,   diyonatli   bo lishga,	
’
yaxshi   ishlarni   qilishga   chorlaganligni   guvohi   bo lamiz.   Z.M.Bobur   bilan   dunyo	
’
olimlari,   tarixchilari,   davlat   arboblari   va   boshqalarning   bunchalik   qiziqishlarining
sababi   bizningcha,   uning   ijodida   gumanizm,   ilm-ma rifatparvarlik,   voqea-	
’
hodisalarga   nisbatan   real   munosabarda   bo lganligidir.   Uning   ijodiga   qiziqish   vaqt	
’
o tishi bilan susaymasdan, balki tobora ortib bormoqda. Ana shu qiziqish faqatgina	
’
uning   shox   asari     Boburnoma ning   yuksak   ilmiy   qiymati   bilangina   emas,   balki	
“ ”
yuqori   saviyadagi   badiiy   qiymati   orqali   ham   belgilanadi.   O zbek   adabiyotida	
’
Boburnoma ning   tarixiy   ahmiyati   yuqoridagi   aytilganlar   bilan   birga   uning   o zbek	
“ ”	’
adabiyotinig   keying   taraqqiyotiga   ta siri,   Boburning   o zbek   klassik   adabiyotida	
’ ’
o z o rni, o z salmog iga ega ekanligini tasdiqlaydi. 	
’ ’ ’ ’
Bobur   yaxshi   kishilarni   ulug laydi.   Boshqalarni   yaxshi   kishilardan   o rnak	
’ ’
olishga undaydi. Ularning xomiyligidan fan, adabiyot va san atda shuxrat qozongan	
’
kishilarni   jonli  misollar  bialn  ko rsatadi.   O zbek  adabiyotining  so nmas  yulduzi,	
’ ’ ’
she riyat   mulukining   sultoni   hazrat   Alisher   Navoiy   haqida   maroq   bilan   shunday	
’
deydi:   Ahli   fazl   va   ahli   hunarga   Alisherbekcha   murabbiy   va   mukkaviy   ma lum	
”	’
emaskim, hargiz paydo bo lmish bo lgay. Ustoz Qulmuhammad va Shayxi Noyi va	
’ ’
Husayn   Udiykim,   sozda   saromad   edilar,   bekning   tarbiyat   va   takviyati   bila   muncha
tarqqiy va shuhrat qildilar. Ustoz Behzod va Shox Muzaffar tasvirida Bekning sa y	
’
14 va ehtimomi bila mundoq mashhur va ma ruf bo ldilar. Muncha binoyi xayr kim,’ ’
ul   qildi,   kam   kishi   mundoqqa   muvoffaq   bo lmish   bo lgay	
’ ’ 10
”./233/Odamlarni
yaxshilikka undaydi.
Har kimdin yaxshi qoida qolg on bo lsa aning bila amal qilmoq kerak, agar	
’ ’
ota yomon ish qilg on bo lsa, yaxshi ish bila badal qilmoq kerak	
’ ’ 11
./250/	”
Bobur   Husayn   Boyqaro   haqida   gapirib   uni   o ziga,   yoshiga   munosib   kiyim	
’
kiymasligi, manmanligini tanqid qiladi. Didi, zavqi va mag rurligini ko rsatadi.	
’ ’
Bovujudkim,   ulug   yosh   yashab,   oq   soqollik   bo lib   bo lib   edi,   hushrang,	
“	’ ’ ’
qizil,   yashil   abrishimni   kiyar   edi.   Qora   quiz   burk   kiyar   edi   yo   qalpoq.   Axyonon
iyidlarda kichik speech dastorni yap-yassi yomon chirmon chirmab, karkaro o tagasi	
’
sanchib nomozga borur edi”/222/
Bobur   Badiuzzamon   Mirzo   bergan   ziyofatni   tasvirlab,   shu   bilan   birga
o quvchiga qo lidan kelmaydigan, uddasidan chiqmaydigan ishga qo l urmaslikini	
’ ’ ’
aytadi. 
Bu suxbatda mening oldimga g oz kabob qo ydilar, chun qush buzmog ini	
“	’ ’ ’
va turmog ini qilg on emas erdim, ilk eltmadi. 	
’ ’
Badiuzzamon   Mirzo   dedikim,   nega   mayl   qilmassiz.   Men   dedim,
to rg amoqdin ajuzdurmen. Filhol Badiuzzamon Mirzo mening oldimdagi g ozni	
’ ’ ’
buzib   oldimga   qo yur.   Mundoq   ishlarda   Badiuzzamon   Mirzo   Benazir   kishi	
’
edi /254/	
”
Hamisha   xalq   bilan   birga   bo lishni,   xalq   tashvishi   bilan   yonishni   xalq	
’
manfaati   yo lida   xizmat   qilish,   xalqparvarlik   va   insonparvarlikni   targ ib   qiladi.	
’ ’
Egoizmni tanqid qiladi.
Men havolning og ziga kuarak olib, qor kurab uzumga bir takiya miqdori yer	
“	’
yasadim,   qorni   kukusgacha   qazdim,   hanuz   yerga   yetmaydur   edi.   Bir   nima   yelga
panoh   bo ldi,   o shanda   o q   o lturdim,   Har   necha   dedilarkim,   havolga   boring,	
’ ’ ’ ’
bormadim. Ko nulga kechtikim, borcha el qorda va chopqunda , men issiq uyda va	
’
istirohat   bila,   munda   barcha   ulus   tashvish   bila   mashaqqatta,   men   munda   uyqu   bila
10
  “ Boburnoma”.T., 1960.233-bet.
11
  O ’sha asar, 250-bet. Keyingi sahifalarda biz   	
“ Boburnoma ” dan keltirilgan misollardan so ng sahifani ko rsatish 	’ ’
bilan chegaralanamiz.
15 farog atda. Muruvvattin yiroq va hamjihatlikdin qiroq ishdur. Men  har  tashvish  va’
mashaqqat  bo lsa ko rayin, har nechuk el  toqat qilib tursa turayin, bir forsi masal	
’ ’
bor:  Marg boyoron sursat /257/	
” ”
/ Do stlar bilan birga bo lgan o lim to ydir ./	
” ”	’ ’ ’ ’
Bobur   umuman,   jmjimador,   baland   parvoz   va   havoyi   so zlardan   qochib,	
’
birinchi  o rinda mazmunga e tibor  bergan. U o z fikrini  muxtasar, lo nda, soda	
’ ’ ’ ’
va   obrazli   tarzda   berishga   harakat   qilgan   va   boshqalarni   ham   shunga   chaqiradi.   Bu
yerda   Boburning   o g li   Muhammad   Humoyunga   yozgan   xatini   eslash   kifoyadir.	
’ ’
bundan   buyon   betakalluf   va   ravshan   va   pok   alfoz   bilan   biti:ham   senga   tashvish	
“…
ozroq   bo lur   va   ham   o qiguvchiga /421/.   Bu   bilan   Bobur   har   bir   narsani   soda,	
’ ’ ”
ravon hamda ixcham yozish kerakligini ta kidalamoqda. O zi ham hamma vaqt shu	
’ ’
prinsipga   rioya   qiladi.   U   so zlarni   shunday   tanlab   ishlatadiki,   ayrim   tasvirlarni	
’
o qiganda   kishi   xuddi   bir   asar   o qigandek   ta sirlanadi   va   ko zo ngida   butun	
’ ’ ’ ’ ’
voqeani to la gavdalantira oladi.	
’
Bobur zo ravonlik, o g rilik, qaroqchilik va ta magirlikni tanqid qiladi va	
’ ’ ’ ’
bundaylarga   beshavqat   bo ladi.   Boburning   askarlaridan   biri   birovning   bir   ko za	
’ ’
yog ini tortib olgani uchun uni jazolagani diqqatga sazovordir.	
’
O g li Humoyunga shunday xat yozadi.	
’ ’
  Humoyunga   bu   mazmunda   bitildikim:     Agar   halogacha   mutaddun   bix   ishi	
“ “
bo lmaydir, xud o g ri bila qaroqni man qilgil, oraga tushgan sulx ishini barxam	
’ ’ ’
urmasdi.   Yana  bu  edikim,  Qobul  viloyatini   xolisa  qildim,  o lg onlardin  hech  kim	
’ ’
ta ma qilmagaysiz ./429/	
’ ”
Bobur   bola   tarbiyasining   qiyin   va   murakkab   ish   ekanligini   chuqur   his   etadi.
Shu   bilan   birga   uning   axloq   va   odob   normalarini   egallashi   tarbiyachi   va   atrofdagi
kishilarda   o ranshib   qolgan   odatning   katta   rol   o ynashini   uqtiradi.   Mana   shu	
’ ’
jihatdan   bolaga   yaxsh   hislatlarni   uning   yoshligidan   singdirib   borishi   kerakligini
biladi.   Shuning   uchun   ham   u   o g li   Humoyunga   hamisha   biror   ish   qilganda   ish	
’ ’
ko rgan, tadbirkor, bilimdon odamlar bilan maslahatlashib, kengashib ish kerekligini	
’
uqtiradi. 
16 Yana   ulug   ish   ustiga   borasen,   ish   ko rgan   ,   ray   va   tadbirlik   beklar   bila“	’ ’
kengashib, alarming so zi bila amal qilgaysen	
’
Agar meni rizomni tilarsen, xilvatnishinlikni va el bila kam ixtilotlikni bartaraf
qilgil.   Kunda   ikki   navbat   iningni   va   beklarni   ixtiyorlariga   qo yma,   qoshingga	
’
chorlab,   maslahat   bo lsa   kengashib,   bu   davlat   xoxlarning   ittifoqi   bila   har   so z  	
’ ’ –
unga qaror berfaysen”./421/
Insonlarda bor bo lgan ezgu niyat, hikmat, saxovat, shijoat, adolat, pokizalik,	
’
bilimdonlik,   irodalilik   xislatlari   bilan   birga   xasislik,   o g rilik,   aldamchlik,	
’ ’
qo rqoqlik, ikkiyuzlamachilik, ig vogarlik, yalqovlik, munofiqlik, fisqu-fasod kabi	
’ ’
salbiy-axloqiy xislatlar ham mavjud. 
Ma lumki,   Boburnoma da   bir   necha   yuzlab   tarixiy   shaxslar,   ularning	
’ “ ”
faoliytai   va   sarguzashtlari   tasvirlanadi.   Unda   1550   dan   ortiq   kishilarning   obrazi
chiziladi.  Boburnoma da nomlari zikr etilgan ijtimoiy-sinfiy mavqeyi, dunyoqarashi,
“ ”
mazxabi, e tiqodi, xulq-atvori va boshqa jihatlari bilan bir-biriga o xshash yoki bir-
’ ’
biridan farq qiladigan tarixiy shaxslarga obyektiv munosabatda bo ladi. Ular haqida	
’
to g ri va xolis ma lumot berishga intiladi. Bobur biron kishini baholashda uning	
’ ’ ’
faoliyatini,   jamiyatda   tutgan   o rnini   birinchi   planga   qo yib,   bunga   ijtimoiy	
’ ’
tomondan   yondoshadi.   Ijtimoiy   turmush   uchun   jamiyat,   mamlakat,   fan,   madaniyat
uchun biror  foydali ish qilgan odamniyaxshi  deb e tirof qiladi. Jamiyat, mamlakat,	
’
xalq, madaniayt va fanga ziyon yetkazganlarni yomon deb ta kidlaydi. Shu jihatdan	
’
u   tarixiy   shaxslarning   birini   qutlaydi,   boshqasidan   o pkalaydi,   ijobiy   tomonlarini	
’
maqullaydi,   salbiy   tomonlarini   qoralaydi.   Bobur   Xusrav   shoxi   qilmishlaridan
g azablanib,    nechukkim o zi zolim va fosiq edi, bek va bekzodalari, navkar va	
’ “ … ’
sardori tomon zolim va fosiq edilar  deydi. Uning be maniligini esa bir misol orqali	
”	’
ko rsatdi.  Xusrav shoxning navkarlaridan biron-bir kishining xotinini tortib eltar,	
’ “
bu   xotunning   Xusrav   shoxga   kelib   dodxohlik   qilur,   javob   berurkim,   necha   yil   bu
xotun sening bila edi, necha kun aning bila bo lsin .	
’ ”
Bobur   o z   otasi   Umarshayx   Mirzoning   xulq-atvorini   shunday   ta riflaydi.	
’ ’ ”
Bisyor   saxovati   bore   di.   Xulqi   dog i   saxovaticha   bor   edi,   xushxulq   va   harrof   va	
’
fosiq va shirin zabon kishi  edi, shujo va mardona kishi edi. Ikki martaba o zi jami	
’
17 yigitlardin   o zib   qilich   tegurdi:   bir   martaba   Axsi   eshigida,   yana   bir   martaba’
Shoxruxiya   eshigida.   O qni   o rta   chog liq   otar   edi,   bisyor   zarb   mushti   bor   edi,	
’ ’ ’
aning mushtidin yigit yiqilmag on yo qtur. Mulkgirlik dag dag asi jihatidan hali	
’ ’ ’ ’
yarashar urishka va do stluklar dushmanlikka mabadal bo lur edi.	
’ ’
Burunlar   ko p   ichar   edi,   so ngralar   haftada   bir-ikki   qatla   suhbat   turar   edi,	
’ ’
xushsuhbat  kishi edi. Taqrib bila xo b abyot  o qur edi, hamisha nard o ynar edi,	
’ ’ ’
gohi qimor ham qilur edi”./65/
Ushbu   tasvirda   Bobur   Otasi   Umarshayxning   saxovatliligi,   xulqi,   xarakteri,
mardligi,   jasurligi,   jismoniy   kuchi,   qurol   ishlatishdagi,   o q   otishdagi   kamoloti,	
’
talanti   o z   ifodasini   topgandir.   Ayni   shu   bilan   bir   qatorda   otasi   Umarshayxning	
’
territoriyasini   kengaytirish   maqsadida   yarashlar   urushga   ,   do stlar   dushmanga	
’
aylanganini,   ilgari   ko pichganligini,   nard,   qimor   o ynaganligini   ham   ro y-rost	
’ ’ ’
yozgan. Bu bilan uning ijobiy tomonlarini  maqtaydi, salbiy tomonlarini  qoralaydi. 	
“
Boburnoma da o zi ko rgan, bilgan, shaxslar haqida, o zi guvohi bo lgan voqea-	
”	’ ’ ’ ’
hodisalar   haqida   yozadi.   Bobur   juda   ko p   beklar,   amir-amaldoralar,   tarxonlarning	
’
faoliyati, hatti-xarakatalarini, kirdikorlarini qoralaydi,   bu besh kunlik o tar dunyo	
“	’
uchun   andoq   donishmand   va   qari   otasini   shahid   qilgan   padarkush   Abdulatifni	
”
la natlaydi. 	
’
Padarkush podshohro nashoyad,
Agar shoyad basha moxash napoyad/109/
/Padarkush/Otasini   o ldirgan/podsho   bo lolmaydi,   agar   bo lsa   ham,   olti	
’ ’ ’
oyga yetmaydi./
Jamiyat,   xalq   manfaati   yo lida   xizmat   qilgan   ilm-fan,   san at   va   adbiyot	
’ ’
ahillarini   maqtaydi.   Ulug   o zbek   shoiri   va   mutafakkiri   Alisher   Navoiy   haiqda	
’ ’
«Alisherbek   naziri   yo q   kishi   erdi.   Turkiy   til   bila   to   she r   aytibturlar,   hech   kim	
’ ’
onga ko p va xo b aytqon emas», - deb yozadi.	
’ ’
Bobur   o zining   adabiy   faoliyati   bilan   bir   qatorda   anchagina   ibratli	
’
yaratuvchanlik   ishlarini   ham   amalga   oshiradi.   Bu   borada   uning   Afg oniston   va	
’
Hindistonda   olib   borgan   turli   qurilish   ishlari   yaqqol   misol   bo la   oladi.   Bobur	
’
18 G azni   viloyatini   suv   bilan   ta minlaydigan   va   Alovuddin’ ’ 12
  tomonidan   buzib
tashlangan katta suv to g onni qayta tiklash va viloyat xo jaligini ko tarish uchun	
’ ’ ’ ’
ko p mablag va kuch sarflagan. Bu haqda shunday yozadi.	
’ ’
«Sulton   /Mahmud/   zamonida   uch-to rt   band   bor   ekandur,   bir   band»   ushbu	
’
G zni   suyida,   G aznidan   shimol   sari   uch   yig och   suv   yuqori,   sulton   bir   urug	
’ ’ ’ ’
bande   solibtur,   bu   bandning   balnadligi   qirq-ellik   qarich   bo lg ay,   uzunligi	
’ ’
taxminan uch yuz qarich bo lg ay, suvni  anda zaxira qilib, baqadri ehtiyoj ekinga	
’ ’
suv   ocharlar   ekandur.   Alovuddin   Jahonso z   Go riy   bu   viloyatka   musallit	
’ ’
bo lganda   bu   bandni   buzibtur   va   Sultonning   avlodini   bisyor   makobirini	
’
kuydurubtur.   G azni   shahrini   buzubtur   va   kuydurubtur,   elni   talabdur,	
’
o ldirturubdur,   qatl   va   buzuqlikdin   daqiqa   noma riy   qo ymabdur.   Andin   beri   bu	
’ ’ ’
band   buzuqdur.   Hindistonnni   fatx   qilg on   yil   bu   bandni   yasamoq   uchun   Xoji	
’
Kalondin   yormoq   yiborildi.Tangri   inoyatidin   umid   borkim   bu   band   obodon
bo lg ay.	
’ ’
Yana   bir   band   Sixandur.   G aznining   sharqida,   bu   ham   G aznindin   okki  	
’ ’ –
uch   yig och   bo lg ay,   bu   ham   muddatlardur   xarobtur.   Obodon   qilur   qobiliyati	
’ ’ ’
ham yo qtur. Yana bir Saridex bandidur. Bu band ma murdur»./196/
’ ’
Bundan   tashqari   Bobur   Afg nistonning   bir   qanch   viloyatlari   Qobil,	
’
Ningnaxor,   Pamgon   va   boshqa   joylarida   ham   ana   shunday   yaratuvchanlik   ishlarini
olib   borgan.   Aylanib   oqish   natijasida   ko p   miqdordagi   suvi   yo qolib   ketadigan	
’ ’
ariqlarni   to g ri   qilib   qazdirgan,   u   viloyatlarda   bo lmagan   olcha,   banan,	
’ ’ ’
shakarqamish va boshqa mevali daraxtlarning ko chatlarini keltirib o tqazdirgan.	
’ ’
Hindistonda   hamma   joylarida   ham   oqar   suvlar   bo lmasligi,     mamlakat	
’
obodonchiligi   nihoyatda   past   darajada   ekanligi   Boburning   ancha   ishlarni   amalga
oshirishga   sabab   bo ldi.   «Doim   xotirga   etar   edikim,   Hindistonning   bir   ulug   aybi	
’ ’
budurkim,   oqar   suvi   yo qtur.   Har   yerda   o lturushlik   bo lsa,   choxlar   yasab,   oqar	
’ ’ ’
suvlar   qilib,   tarhlik   va   siyoq   yerlar   yasasa   bo lur.   Ograga   kelgandin   bir   necha	
’
kundin so ng ushbu maslahatka Jun suvidin o tub, bog  yerlarini mulohaza qilduk.	
’ ’ ’
Andoq   besafo   va   xarob   yerlar   edikim,   yuz   noxushlik   bila   andin   urub   ettuk.   Bu
12
 Xukmdor Alovuddin Jahonso z Go riy G aznani bosib olib, eng katta to g onni butunlay vayron qilgan, G azni	
’ ’ ’ ’ ’ ’
aholisini talagan, kaltaklagan va shaharning o zini esa kuydirib yuborgan.	
’
19 yerning   makruhligi   va   noxushligidin   chorbog   hayoli   xotirdin   chiqdi   Necha’ …
kundin   so ng   zarur   bo lib,   bu   yerga     o q   ilik   quyuldi.   Uli   ulug   chohkim,	
’ ’ – ’ ’
hammom suvi andindur bunyod bo ldi. Yana bu parcha yerkim, ambuli daraxtlari va	
’
musamman   xavz   andadur,   bulardin,   bulardin   so ng   ulug   xavz   va   sahne   bo ldi.	
’ ’ ’
Andin   so ng   tosh   imorat   oldiga   xavz   va   tolor   bo ldi.   Andin   so ngra   hammom	
’ ’ ’
bo ldi.  Mundoq  besafo   va  besiyoq  Hindta  tavr  tarroxliklar   va  siyoqlik  bog chalar	
’ ’
paydo   bo ldi.   Har   go shda   maqbul   chamanlar,   har   chamanda   muvajjoh   gul   va	
’ ’
nastaranlar murattab va mukammal bo ldi»./369/	
’
Suv   inshootlari   qurish,   quduqlar,   oqar   suvli   ariqlar   qazish,   xovuzlar   yaratish,
bog lar   barpo   qilish,   hammomlar   qurish   va   shu   kabi   ishlarni   Bobur   Hindistonning	
’
boshqa   ko pgina   yerlarida   ham   amalga   oshirdi.   Bobur   Ogra   shahri   va   shahardagi	
’
«Hasht   bexisht»   bog i   haqida   shunday   yozadi:   «balxiy   polizkorni   qovun   ekkali	
’
qo yulib   edi.   Bir   necha   qovun   Saqlag on   ekandur,   kelturdi.   Xili   yaxshigina	
’ ’
qovunlar   edi.   Bir-ikki   buta   tok   «Xasht   behisht»   bog ida   ekturib   edim,   aning   ham	
’
yaxshigina uzumlari bo lub edi./449/	
’
1.2. Boburning nemis tarjimonlari
Hozirgacha   Boburnoma ning   nemis   tiliga   o girilgan   ikki   tarjimasi   mavjud	
“ ”	’
bo lib, biri Yulius fon Klaprotning to liq bo lmagan tarjimasi, ikkinchisi inglizcha	
’ ’ ’
variantdan o girilgan A.Kayzer tarjimasidir.	
’
Nemis   tarjimoni   A.Kayzer   asar   haqidagi   fikrni   shunday   bayon   qiladi:«   Biz
saroy   hayoti   bilan,   shzrqning   ko pgina   hukmdorlarining   ijtimoiy   va   shaxsiy	
’
hayotlari   bilan   tanishdik   va   har   jihatdan   shunchalik   ko p   narsalar   uchraydiki,	
’
Boburning bu asarini o qigan har bir o quvchi undan qaonatlanmasdan qolmaydi».	
’ ’
Boburnoma ning   Germaniyadagi   birinchi   tarjimoni   Yulius   fon   Klaprot	
“ ”
bo lib,u   Boburnoma ning   boshlanish   qismi,   ya ni   Farg ona   viloyatining	
’ “ ” ’ ’
tasvirini   nemischaga   o girib   1810-yilda   «Osiyo   adabiyoti,   tarixi   va   tilshunosligi	
’
arxivi» nomli kitobini Peterburgda nashr ettiradi. Qizig i shundaki, Klaprot tarjimasi	
’
Boburning o z qo li bilan yozgan asl nusxadan o girilgandir. Shuning uchun ham	
’ ’ ’
biz bu yerda tarjimadagi Klaprot yozgan so z boshini kitobxonlarga shundayligicha	
’
20 tarjima   qilib   berishni   ma qul   ko rdik.   Boburnoma     bu   turk     tatar   tilida’ ’ “ ” – –
yozilgan   ajoyib   bir   asarning   nomi   bo lib,   unda   Hindistondagi   mo g ul	
’ ’ ’ 13
imperiyasining   asoschisi   sulton   Bobur   o zining   yurishlari   va   ko rgan-	
’ ’
kechirganlarini   tasvirlaydi.   Bobur   Eron   sultoni   Abdusaidning   nabirasi,
Umarshayxning   o g li   bo lib,   899-yilda   xijriy   /1494/   Farg ona   viloyatida	
’ ’ ’ ’
otasining taxt vorisi bo ldi. U yerdan 904-yilda o zbek Shaybekxo /Shayboniyxon	
’ ’
 X.G / tomonidan quvildi va avval G aznaga so ngra Hindistonga qarab qochdi	
– ’ ’ ’
va u yerda umrining oxirigacha hukmronlik qildi.
Men   foydalangan   asar   qo lyozmasining   birinchi   har   ikkala   sahifasida   fors,	
’
tatar   va   arab   tillarida   ko p   baytlar   bor.   Bular   avtorga   taaluqlisi   ham   bo lib,   bu	
’ ’
uning hayot paytida yozilgan bo lsa kerak.	
’
Ming bor madhu sano bo lsin senga Bobur
’
Oliyjanob va saxiy Sind va Hind senga
ko p boyliklar berdi.	
’
Agar sen Hindistonning issig iga jidamasang,	
’
Salqinlash uchun G aznaning tik qoyalariga bor.	
’
Qo lyozmaning   qachon   yozilganligi   xususida   asarning   so nggi   sahifasida	
’ ’
noma lu   shaxs   tomonidan   bitilgan   quyuidagi   satrlardan   xulosa   qilish   mumkin:   bu	
’
«Voqeanoma»ni 957-yilning /1550/ jumadul oyining ikkinchi kuni , ya ni dushanba	
’
kuni Xo jatosh degan joyda Muhammad menga sovg a qildi.	
’ ’
Bobur o g li Mirzo Muhammad Komron Baxodirga yozgan xatiga ko ra u	
’ ’ ’
bu   asarni   Hindistondan   Qandaxorga   yuborgan   va   unda   Farg ona   viloyati	
’
tasvirlanadi,   ana   shu   asardan   ba zi   kichik   joylarni   sizlarga   tarjima   qilib	
’
beryapman» 14
 - deb yozadi Klaprot.
Ikkinchi   nemis   tarjimoni   A.Kayzerdir.   Kayzer   asarni   inglizcha   1826-yilgi
to liq   nashridan   1828-yilda   nemischga   ag daradi.   Bu   tarjimon   haqida   hozircha	
’ ’
hech   qanday   ma lumotga   ega   emasmiz.   Shuning   uchun   ham   Yulius   fon   Klaprot	
’
haqida so z yuritmoqchimiz.	
’
13
 Boburiylar sulolasi
14
 Archiw für asiatische Literatur, Geschichte und Sprachkunde, S.Petersburg 1810,I 101-102.
21 Mashhur sharqshunos, sayyoh va olim Yulius fon Klaprot 1783-yil 2-oktyabrda
Berlinda   tug iladi.Otasi   Martin   Klaprot   bolaning   qobiliyatiga   qarab   uni’
tabiatshunosbo lishini   orzu   qiladi.   U   yoshligidanoq   sayohat   haqidagi   kitoblarni
’
o qishga   va   sharq  tillarini   o rganishga   kirishdi.Eng   qiyin  tillardan   biri   xitoy  tilini	
’ ’
o sha   vaqtda   yordamchi   vositalr   umuman   yetarli   bo lmagan   paytda   o n   to rt
’ ’ ’ ’
yoshida   Yoaximstal   gimnaziyasidayoq   o rgana   boshladi.   Bunda   u   Berlin	
’
kutubxonasining   xazinalari   Franz   Diazning   xitoycha     ispancha   lug atining	
– ’
qo lyozmasi,   Menselning   qo lyozma   holidagi   xitoycha   original   lug ati   va	
’ ’ ’
Berlindagi qirollik kutubxonasining xitoycha kitoblari bilan ham tanishdi.
Ana  shu  vositalar  yordamida u  xitoy tilining grammatikasi,  xrestomatiyasi  va
lug tni ishlashga kirishdi. Lug at qo lyozmasi biroz kambag al bo lsada Berlin
’ ’ ’ ’ ’
qirollik   kutubxonasida   bor.Klaprot   dastlab   ikkit   «Zera   shahrining   haqiqiy   ahvoli
haqida   Ptolomey»   va   «Koreyaning   sharqiy   qirg oqlari   haqida»   degan   maqolalarini	
’
yozib 1800 yilda Zaxning oylik matbuotida e lon qiladi.Shaxsiy ishlar bilan bo lib	
’ ’
maktabdagi o qishga e tiborsiz qaraganligi uchun qoldirgan darslarini o zlashtirib	
’ ’ ’
olsin deb otasi 1801 yilda 
Galle   shahridagi   universitetga   yuboradi,   u   yerda   esa   u   xitoy   tilini
o rganishdan boshqa ishi bo lmaydi. 1802 yilning yozida u Drezden kutubxonasida	
’ ’
ishlaydi.   O sha   yilning   oxirida   u   Veymarga   borib   poliglot   Byutner   merosidan	
’
foydalanadi   va   o zining   «Osiyo   jurnali»ning   birinchi   sonini   nashr   etadi.   Bu   nashr	
’
endigina   18   yoshga   to lgan   bu   yigitning   voyaga   yetganligidan,   sharq   tillarini   har	
’
tomonlama   o rganganligidan   guvohlik   berardi.   Xitoy   tilidan   boshqa   u   yana   fors,	
’
turk, arab, yahudiy tilarni o rgangan va yozuv tarixi haqida ko p narsalarni bilgan.	
’ ’
U   «O rta   asrlarda   arablarning   kema   qatnovi   va   savdosi   haqida»   degan   yirik   bir	
’
asarini   yaratdi.   U   yoshligidanoq   butun   hayoti   davomida   bo lgan   ensiklopedik	
’
qobiliyatini   ko rsatdi.   Jurnalning   muqaddimasida   shunday   yozadi:   «Ishlarimizning	
’
asosiy   predmetlari   poeziya,   mifologiya,   arxeologiya,   filosofiya,   filologiya,   tarix,
geografiya,   va   tabiat   tarixi   bo lsin.   Shu   bilan   bir   vaqtda   kitobxonga   Osiyo	
’
xalqlarining   urf-odatlari   va   xarakterlari   haqida   ma lumot   berish   shart.   Biz	
’
22 allaqachon hammaga tanish bo lgan narsalarni emas, balki ba zi bir yangi fikrlar va’ ’
tushuntirish /kommentariya/lar bilan bularni to ldirib berilishiga ishonamiz».	
’
Bu uning aytganidek bo ldi, L.M.Longes, F.Meyer, M.Shprengel kabi «Osiyo	
’
jurnali»ning xizmatchilari maqsadga erishdilar, bu hamkorlikda qiligan ishlarni ko p	
’
qismini   Klaprot   qildi.   Bular   «Tarixda   ancha   tanilgan   Muz   tog ning   narigi	
’
tomonidagi   O rta   Osiyoning   qismlari   haqida   »   «Xitoydagi   FO-dini   haqida»	
’
inglizchadan   «Klaprot   tarjima   qilgan,   yaqinda   topilgan   vavilon   yozuvi   haqida   Yof
Xager»,   ikki   tomi   nashrdan   chiqqan   «Osiyo   jurnali»   /Veymar   1802/   kabilar   bo lib	
’
ilmiy dunyoda yaxshi kutib olindi.
1804 yilda Klaprot Berlin qaytib keladi va yerda graf Potoki bilan tanishadi va
uning   xohshiga   ko ra   1804   yil   1   sentyabrida   Peterburg   akademiyasi   tomonidan	
’
sharq   tillar   va   adabiyoti   bo yicha   adyunkt	
’ 15
  sifatida   ishga   taklif   qilinadi.
Akademiyaning   topshirig i   bilan   kelgusi   yili   graf   Golovkin   rahbarligida   Xitoyga	
’
elchilikka   boradi.   Erta   bahor   u   sayohatga   chiqib   Moskva,   Qozon,   Perm,
Yekaterenburg, Tomsk, Krasnoyarsk, Nijniy Udiniskdan Irkutskga keladi, u yerda u
elchilikka   borayotgan   odamlar   bilan   uchrashadi.   Butun   sayohati   davomida   Klaprot
har xil qabilalar bilan tinimsiz muloqotda bo ladi, ularning yashash joylariga boradi,	
’
so zlarini   ro yxatga   oladi   va   urf     odatlarni   o rganadi.   Irkutskdan   so ng   butun	
’ ’ – ’ ’
ekspeditsiya   Baykal   ko li   orqali   1805   yil   17   oktyabrda   Kyaxtaga   yetib   keladi.   Bu	
’
yerda Klaprot mongol va manjur tilini o rganadi va xitoy, tibet, manjur va mongol	
’
tilidagi bir qancha asarlarni topib yig adi.	
’
1806   yil   1   yanvarida   Xitoy   chegarsiga   o tiladi   va   ko p   qiyinchiliklar   bilan	
’ ’
Mongoliya   kichi   shoxining   rezidensiyasi   Agraga   yetib   oladilar.   Elchilik   xitoy
udumiga   bo ysunmaganligi   uchun   su   yerdan   qaytishga   majbur   bo ladi.   So ngra	
’ ’ ’
Klaprot   bir   o zi   Ustkamenogorskgacha   sayohat   qiladi,   u   yerdan   Sayan   tog lari	
’ ’
orqali Oltoyga keladi, Irtishdan Sayan ko liga o tib Kalmuklar viloyatiga keladi va	
’ ’
Omsk orqali  Peterburg shahriga 1807 yilning boshida ikki  yillik tanaffusdan so ng	
’
yetib   keladi.   Akadeiya   uni   alohida   mukofotlab   1807   yilning   2   martidan
ekstroodinarniy 16
 akademiklikka saylaydi. Vaholanki, adyunkt /yordamchi/larning ish
15
 adyunkt   ilmiy unvon, kichik ilmiy mansab	
–
16
 Ekstroodinarniy, favqulodda, tasodifiy akademik
23 tartbiga   ko ra   bu   mansabni   olti   yildan   so ng   olishi   kerak   edi.   Bundan   tashqari   u’ ’
nadvorniy   sovetnik 17
  va   dvoryanligi   uchun   300   so m   maosh   olar   edi.   Sayohatdan	
’
yiqqan   juda   ko p   materiallarini   Klaprot   o zining   keying   asarlarida   yoritdi.	
’ ’
Akademiyaga   qilgan   to liq   hisoboti   nashr   qilinmagani   uchun   anonym   tariqasida	
’
«1805  yilda  rus   elchiligi   Xitoyda  »  /Peterburg,  Leypzig  1809/,  yangi   o zgarmagan	
’
nashri   /1817   yil/   nashr   ettirdi.   Bu   kitobda   u   elchilarning   boshidan   kechirganlari   va
xususan graf Golovkinning elchilikning ba zi a zolariga juda yomon munosabatda	
’ ’
bo lganligi   haqida   hikoya   qiladi.   Bunga   yana   «1806   yildagi   sayohatda   yig ilgan	
’ ’
xitoy-rus   chegarasi   haqidagi   eslatmalar»   /Osiyo   adabiyoti   arxivi,   1810,   Kavkazga
sayohat, II   tom 1814, Fransuz tilida 1826 yil / kiradi.	
–
Sibirga   bo lgan   sayohat   natijasidan   juda   qoniqqan   Peterburg   akademiyasi	
’
Klaprotga   katta   ishonch   bildirib   yana   shu   yilning   o zida   Gruziya   va   Kavkaz	
’
viloyatlariga   safarga   yuboradi.   1807   yil   sentyabrning   o rtalarida   u   Peterburgdan
’
jo naydi. Moskva, Xarkov, Cherkask, Georgievsk, Mosdon bo ylab sayohat qiladi,	
’ ’
u   yerdan   kichik   Qabarda   orqali   Vladikavkazga   va   Terek   bo ylab   Kobi	
’
qishlog igacha   boradi.   U   26   dekabrda   Gud   qorli   tog lardan   oshib   o tganidan	
’ ’ ’
so ng   aragvi   daryosi   sohilidagi   Gruziyaning   qadimgi   poytaxti   Misxetaga   keladi.	
’
1808 yilning 14 yanvarida Tbilisiga yetib keladi, bu yerda besh martagacha bo lib,	
’
so ngra yana Misxeta  orqali  Xoxi  tog iga chiqib ketad. Ko p mashaqqatlar  bilan	
’ ’ ’
shu tog ning qor bilan qoplangan daralari orqali Terekning boshlanish joyiga yetib	
’
keladi,   shuning   uchun   ham   Klaprot   bu   manbani   topganligi   uchun   mashhurdir.
Tbilisiga   qaytib   keladi.   Vabo   kasalligi   va   urush   uning   Eronga   qiadigan   safariga
imkon   bermaganligi   sababli   1808   yilning   oxirida   akademiya   uni   chaqirib   oladi.
O lim   tufayli   hamrohlaridan   ajraladi   va   og r   kasal   bo lib   1909   yilning   11	
’ ’ ’
yanvarida   Peterburg   shahriga   qaytib   keladi.   Klaprot   bu   sayohat   taassurotalarini
o zining   ikki   tomli   «Kavkaz   va   Gruziyaga   sayohat»   nomli   asarida   bayon   qiladi
’
/Galle Berlin 1812-14/, inglizcha tarjimasi, /London 1814/, fransuzchasi, /Parij 1823/,
nemischa nashriga qo shimcha «Kavkaz tillari» maqolasida bo lib 1810 yil Osiyo	
’ ’
adabiyoti   arxivida   ham   bor/.   Keying   sayohat   taassurotlari   «Sharqiy   Kavkazning
17
 Nadvorniy sovetnik-revolutsiyadan burun yettinchi darajadagi chinovshiklik unvoni.
24 geografik   tarixiy tasviri», /Veymar 1814/, «Kasbiy va qora dengizlari orasidagi rus–
provinsiyalarining tasviri», / Berlin 1814/, keyinchalik I.A.Guldenshtetning «Gruziya
Imereti bo ylab sayohat», / Berlin 1815/, «Kavkaz mamlakatlarining tasviri», (1814)
’
degan   asarlarda   yoritildi.   Yuqorida   eslatib   o tilganidek   Peterbrg   akademiyasining	
’
topdshirig ga  ko ra   chiqarilgan   «Osiyo   adabiyoti»  tarixi   va   tilshunosligi   arxivi»  I	
’ ’
tom Peterburg, 1810-da «Aguan yoki afg onlarning kelib chiqishi va tillari haqida»	
’
maqolasi bo lib, unda Klaprot afg on tilini hind-german tillari oilasiga mansubligi,	
’ ’
qabila   va   urug larning   taomlari,   ularning   yashash   joylari   va   territriyalari   haqida	
’
yozadi.   Asarda   «Boman   so zlari   ro yxat   hamda   Ava   va   Pegu   haqida   tarixiy	
’ ’
fragmentlar», «Kiyou-Kiyouning til tajribalari» /Yaponiya va Formoza oralig idagi	
’
orolalar/, «Kavkaz tillari va dialektlari», - «nemis va Osiyo tillari Alfavitdagi arflarni
taqqoslash» va boshqa maqlalar o rin olgan. Oxirgi maqolada Klaprot arab, fors va	
’
turk /qadimgi o zbek tili/ alfavitlari o rtasidagi farqlar haqida fikr yuritadi.	
’ ’
Peterburg   akademiyasining   memuarida   Klaprotning   «Janob   Sinolog
Berolinenzisga xat» aprel 1810, ikkinchi  xati noyabr 1810, uchinchi xati esa dekabr
1810 hamda «iu yozuvining tarjimasi va komentariyasi» Berlin 1811, bosilgan.
Peterburgga   kelganida   u   har   xil   sabablarga   ko ra   bezadi,   shundan   so ng   u	
’ ’
knyaz   Sartorniskiyning   Vilna   universitetida   osiyo   tillari   o qituvchisi   bo lish	
’ ’
haqidagi   taklifiga   darhol   rozi   bo ladi,   lekin   u   Peterburg   akademiyasi	
’
kutubxonasidagi   xitoy   va   manjur   tillaridagi   kitob   va   qo lyozmalarning   katologini	
’
tayyorlash   haqida   topshiriq   olganligi   uchun   yana   bu   fikridan   qaytadi.   1810   yil
avgustda   katologni   tayyorlaydi   va   shu   yilining   dekabrida   asarning   nashri   uchun
kerakli   xitoycha   bosma   litera   /harf/   kestirib   kelish   uchun   u   Berlinga   jo naydi.   14	
’
oyda bu ishni tugatganidan so ng u Peterburgga qaytib kelmaydi, balki 1812 yilning	
’
iyunida   u   bilan   hisoblashishlarini   talab   qiladi.   Uzoq   vaqtdan   so ng   /1817   yil   may	
’
oyida/ u o zining unvoni va dvoryanligini  bekor  qilinganligi haqida javob oladi  va	
’
Peterburg akademiyasidan chiqariladi.
Klaprot   1811-14   yillarda   Berlinda   bo lib   «Osiyo   jurnali»ning   aktiv   xodimi	
’
edi.   Unda   unig   «uyg urlarning   tili   va   yozuvi   haqida»   1811,   «Kavkaz   bo ylab	
’ ’
sayohat»   1814,   maqlalari   bosilgan.   Klaprot   mongol   yozuvi   bilan   sur   /Suriya/
25 yozuvining bog liqligini biladi, hamda uyg urlarni turkey oilaga kiruvchi  bir xalq’ ’
ekanligin aytadi.
  Bu orada Klaprot urush tufayli Sileziyadagi  Vambrun shahriga ketadi. Urush
bu yerda ham uni tinchitmaganidan so ngBerlinga qaytib keladi va 1814 yilning 17	
’
oktyabrida   Elba   bo yalab   Fransiyaga   Kayzer   Napaleon   huzurida   boshpana   topish	
’
umidida safarga chiqadi. Kayzer unga Rossiya territoriyasidagi Osiya xalqlari haqida
asar   yozishni   byuradi.  Ishni  tugatish  oldida  qirollik  imperiyasi  butunlay  ag darildi.	
’
Florensiyada yashab turgan Klaprot 1815 yil iyunning oxirida Parijga yetib keladi va
umrinig oxirigacha qolib ketadi. Vilgelm fon Gumboltning tavsiyasiga ko ra Fridrix	
’
Vilgelm III unga 1816 yil 11 avgustda Osiyo tillari va adabiyoti professori unvonini
hamda   Parijdan   shaxsiy   kvartira   beradi.   Klaprotning   bu   va   boshqa   hamma   ishlarini
sanab   o tish   ko p   vaqt   talab   etadi,   biz   bu   yerda   eng   muhim   ishlarini   aytish   bilan	
’ ’
chegaralandik. 
Klaprot   o zining   asosiy   /bosh/   asari   deb   bilgan   «Osiyo   poliglottasi»ni   1823	
’
yilda   Parijda   nashr   ettiradi.   Buni   ikkinchi   o zgarishsiz   nashri   1831   yilda   Parijda	
’
qayta   nashr   ettiriladi.   Bu   asar   olti   qismdan   iborat   bo lib,   unda   Klaprot   Kavkaz,	
’
samodey   ,   turk,   tunguz   tillari   haqida   yozadi.   Oltinchi   qismida   esa   Osiyoning   23
shimoli-   sharqiy   dialektlari   va   tillari,   jumladan,   o zbek,   qozoq,   turkman,   qirg iz,	
’ ’
boshqird,   no g ay,   qaragi,   qumuq   va   boshqa   tillardagi   so zlar   nemis   tilidagi	
’ ’ ’
so zlar   bilan   qiyoslab   sistemalashtirib   berilgandir.   Asarning   oxirida   shu   til   va	
’
dialektlarni atlasi /karta/ ham berilgan. Bu asarni yaratishda Klaprot qisman o zining	
’
Sibir   va   Kavkazda   yiqqan   so zlar   ro yxati,   qisman   qo lyozmalar   va   shunga	
’ ’ ’
o xshash materiallardan foydalangan. Dastavval u bu asari bilan Osiyoning hamma	
’
tillarini   qarindoshligini   hamda   butun   yer   yuzidagi   tillarni   isbot   qilmoqchi   bo ladi,	
’
lekin   u   tillarning   Grammatik   qurilishini   qiyoslab   ko rib   bu   xulosa   ishonchli   natija	
’
bermaydi, balki ohang va mazmuni o xshash so zlarni yig ish kerak deydi.	
’ ’ ’
Bu asar boy materiallarga ega bo lishi va ko p mehnat sarf qilingan bo lsa	
’ ’ ’
ham   ajoyib   asar   deb   bo lmaydi.   Klaprotning   zo r   raqiblaridan   biri     tibet   va	
’ ’ –
mongol   tillari   bilimdoni   I.I.Shmidt   edi.   «Osiyo   jurnali»ning   ko pgina   tomlarida	
’
uyg urlar haqida ko pgina munozaralar berilganidan so ng Klaprot «O rta Osiyo	
’ ’ ’ ’
26 xalqlari   tarixi   haqida   janob   I.I.Shmidtning   Peterburgdagi   izlanishlariga   e tiroz   va’
aniqlik» degan maqolasini 1824 yil Parijda nashr ettiradi. 1826-1828 yillarda parijda
nashr   qilingan   Sharq   xalqlari   tarixi,   geografiyasi   va   filologiyasiga   oid   jurnallarda
faqat   Klaprotning   o zini   50   ga   yaqin   maqolasi   e lon   qilingandir.   Turkiy   tillar	
’ ’
oilasining tarixi uchun 1828 yil Parijda nashr qilingan maqola /asar/ juda muhimdir.
Hayotini fanga bag ishlagan Klaprot  umrini oxirgi yillari  biro z tinch o tdi.	
’ ’
1833 yilda yurak kasalining birinchi belgilari ko rindi. Sog ligini tiklab olish uchun	
’ ’
1834 yilning kuzida u o zining ona shahri Berlinga sayohat qiladi, lekin battar kasal	
’
bo lib qaytib keladi va 1835 yilning 28 avgustida to satdan pristupi berib o ladi.	
’ ’ ’
Yuqorida   sanab   o tigan   asosiy   asarlari   uning   har   tomonlama   yetuk   ekanligini	
’
ko rsatadi.   U   o tkir   zehnli,   ajoyib   qobiliyati   tufayli   shunchalik   ko p   xalqlarning	
’ ’ ’
tillari,   adabiyoti   va   tarixini   bilar   edi.   Uning   lingvistik   ishlari   va   aynan   tillarni
qiyoslashdagi   tajribasi   bugungiqarashlarga   ko ra   eskirgan   bo lsa   ham   ,   o z	
’ ’ ’
davrida qiymatga ega bo lgan.	
’
II. BOB BOBURNOMADA XARAKTER VA QIYOFANING BERILISHI
2.1 Boburnomada kishilar qiyofasi va xarakteri tasviri
Zahriddin Muhammad  Bobur  1483 yil  14 fevralda Farg ona viloyat  poytaxti	
’
Andijonda   tug ilgan.   Otasi   Umarshayx   Mirzo   Frag ona   mulkining   hokimi   edi.	
’ ’
Uning   onasi   Qutlug   Nigorxonim   Toshkentning   mashhur   zadogonlaridan	
’
Yunusxonning qizi edi.
Bobur   otasi   haqida   Boburnoma da   shunday   yozadi:   Sulton   Abusaid	
“ ” “
Mirzoning   to rtinchi   o g li   edi.   Sulton   Abusaid   Mirzo   Sulton   Muhammad	
’ ’ ’ …
Mirzoning   o g li   edi.   Sulton   Muhammad   Mirzo   temurbekning   uchunchi   o g li
’ ’ ’ ’
edi	
” 18
.
Otasi   vafotidan   keyin   1494   yili   Bobur   Andijon   taxtini   egllaydi.   Boburnoma	
“ ”
muqaddimasida   bu   haqda   shunday   yozilgan:   Tangri   taoloning   inoyati   birlan   va	
”
hazrati on sarvari koinotining sharofati birlan va chohoriyori bofosalarining himmati
18
 Zahriddin Muhammad Bobur.  Boburnoma . Tohkent.  Yulduzcha  nashriyoti, 1990.	
“ ” “ ”
27 birlan   seshanba   kuni   ramozon   oyining   beshida   yuz   to qson   to qqizda   Farg ona’ ’ ’
viloyatida o n ikki yoshimda podshoh bo ldim .	
’ ’ ” 19
Temurbek   imperiaysiga   qarashli   ko pchilik   yerlar   Shayboniylar   tomonidan	
’
bosib   olingan   edi.   Temuriylar   davlatining   jahonga   mashhur   poytaxtini
Shayboniyxondan   ozod   qilish   uchun   Bobur   Samarqandga   ikki   marta   yurish   qilgan
bo lsa   ham,   muvafaqqiyat   qozonmadi.   Shundan   so ng,   Bobur   o ziga   sodiq	
’ ’ ’
bo lgan bir guruh qo shinni va qarindoshlari bilan Qobul tomonga yo l oladi.
’ ’ ’
Bobur   Qobulda   o rnashib   olgach,   obodonchilik   ishlariga   katta   e tibor	
’ ’
qaratadi,   yo l   va   ko priklar   qurdiradi.   Maktab,   madrasalar   kabi   binolar   qurdiradi.	
’ ’
Shu   bilan   birgalikda   she riyatda   ham   samarali   ijod   qiladi.   Devoni   Qobul ni	
’ ” ”
tuzadi.   1508   yilda   to ng ich   o g li   Humoyun   tug ilgach,   Bobur   Mirzo   o zini	
’ ’ ’ ’ ’ ’
podsho   deb   e lon   qiladi.   Bu   haqda   ”Boburnoma da   quyidagicha   keltirilgan:	
’ ”
Ushbu tarixgacha temurbekning avlodini va vujudi saltanat  mirzo derlar  edi, ushbu	
”
navbat buyurdimkim, podshoh degaylar .	
” 20
Bobur   lashkar   tuzib,   1519   yilda   Hindistonga   yurish   qiladi.   1526   yilning
aprelida   Dehli   shahrining   shimolidagi   Panipat   shahri   yaqinida   bo lib   o tgan	
’ ’
mashhur   tarixiy   jangda   Sulton   Ibrohim   Lodi   lashkarlarini   mavh   etdi.   Bobur
Hindistonda markazlashgan Boburiylar davlatini tuzadi. Bu davlat g arbda  Buyuk	
’ ”
mug ullar   imperiyasi   nomi   bilan   mashhur   edi.   Bobur   Agra   shahrini   yangi	
’ ”
imperiaysini poytaxti qilib belgilaydi.
Bobur   Hindiston   taxtiga   besh   yilgina   hukmronlik   qilgan   bo lsa-da,   xo jalik	
’ ’
hayotiga,   madaniyati   va   obodonchiligiga   katta   e tibor   berdi.   Ariqlar   va   kanallar	
’
qurdirib, suvsiz yerlarga suv chiqartiradi, bir qancha bog lar barpo etdi, ko priklar	
’ ’
va turli binolar qurdiradi. U Hindistondagi xilma-xil qabila va xalqlarning urf-odat va
rasm-rusumlariga   qarab   ish   ko ra   boshlaydi.   Atrofiga   olimlarni   va   san atkorlarni	
’ ’
to playdi.   Bobur   tajribali   beklar   va   fozil   kishilar   bilan   kengashib   ish   tutar,	
’
o g illariga ham shuni maslahat berardi.
’ ’
19
  O'sha asar.
20
 Zahriddin Muhammad Bobur.  Boburnoma . Tohkent.  Yulduzcha  nashriyoti, 1990.	
“ ” “ ”
28 Ko p   yillik   og ir   va   dahshatli   janglar,   tug ilib   o sgan   Vatanidan’ ’ ’ ’
yiroqlashish va yaqin do stlarining Afg oniston va Movaraunnahrga qaytib ketishi	
’ ’
Boburga   qattiq   ta sir   qiladi.   Bobur   yurtini   qumsaydi,   yor-do stlarini   sog inadi.	
’ ’ ’
Kunlarning   birida   unga   farg onadan   qovun   keltirganlarida,   u   qovunni   kesib   turib,	
’
achchiq-achchiq yig laydi. Bobur Movaraunnahr va afg onistondagi do stlari, yor-	
’ ’ ’
birodarlari bilan mustaqil aloqada bo lib turadi, ularga o zining yangi asarlarini va	
’ ’
sovg a-salomlar yuboradi. Umrining oxiriga qadar o z yurtiga qaytish orzusi bilan	
’ ’
vatanni qumsab yashaydi.
Hayotni, ma lum bir  davrning ijtimoiy-siyosiy hodisalarini o rganishda, uni	
’ ’
tushunishda   boy   materiallar   beradigan   manbalardan   biri     shu   hayotning   badiiy	
–
in ikosi bo lgan adabiy-badiiy asarlarning ahamiyati kattadir.	
’ ’
Adib   hayotining   biror   tomonini   yoritishda   badiiy   obrazlar   bilan   ish   ko radi.	
’
Badiiy   obrazlar   orqali   yozuvchi   o zi   olg a   surayotgan   g oyalarni,   intilishlarni,	
’ ’ ’
hayotning   ayrim   masalalariga   bo lgan   o zining   munosabatlarini,   axloq,   odob   v
’ ’
boshqa   masalalardagi   qarashlarini   ilgari   suradi.   Buning   uchun   esa   o zi	
’
tasvirlayotgan   obrazning   jonli,   hayotiy   va   yorqin   bo lishini   ta minlashga   harakat	
’ ’
qiladi. Unda o quvchini hayajonlantiradigan, uni o ziga maftun etadigan sifatlarini	
’ ’
yoki   o quvchida   shu   obrazga,   uninig   xatti-harakatiga   nisbatan   nafrat   hissini	
’
uyg otadigan belgi va holatlarni mujassamlashtirib beradi.	
’
Bunday xususiyatlar eng avvalo shu obrazning qiyofasida, bu qiyofa detallarini
ixcham,   mazmunli   va   badiiy   qilib   tasvirlashida   ko zga   tashlanadi.   Adib   o z	
’ ’
qahramonining qiyofasini tasvirlash orqali uni o quvchiga tanishtiradi. Uning ko z	
’ ’
o ngida   shu   qahramonning   qiyofasini   gavdalantiradi.   Lekin   so z   san atkori	
’ ’ ’
portretni oddiy fotograf sifatida chizmaydi. U qahramon portretining hayotiy chiqishi
uchun   uning   portreti   detallarida   shu   qahramonning   ichki   dunyosini,   xarakter   va
xususiyatlarini,   uning   biror   muhim   tomonini   aks   ettirishga   yordam   beradigan
momentlarini ko rsatishga harakat qiladi. Aks holda u jonsiz quruq bir surat bo lib	
’ ’
qoladi, o zining ta sir kuchini yuqotadi.	
’ ’
Badiiy asardagi obrazning xarakter va xususiyatlari portretdagi ayrim shtrixlar
orqali  tasvirlanishi  bilan birga, yozuvchi shaxsdagi,  uning xatti-harakatidagi  o ziga	
’
29 xos tomonlarini yaqqol gavdalantirish uchun, uning jonli odam sifatidagi ko rinishi,’
kishilar   bilan   aloqalsini,   o z   atrofini   o rab   olgan   voqea-hodisalarga   bo lgan	
’ ’ ’
munosabatini   tasvrilaydi.   Bu   aloqa   va   munosabatlar   jarayonida   qahramonning
xarakteri   ochila   boradi,   ayrim   xarakter   va   xususiyatlar   shakllanadi   va   portret
detallaridagi   ayrim   shtrixlar   konkretlashib,   bir   butun   holga   keladi.   Bunda   u
personajning xarakterini o zi bayon qilishi, boshqa bir personaj tilidan so zlashishi,	
’ ’
xotirlara   shakida   tasvirlashi,   boshqa   bir   shaxsga   yozgan   xati   orqali   berishi,
qahramonning   oshkora   yoki   ichki   monologi   orqali   ko rsatishi,   personajlarni   bir-	
’
biriga qarama-qarshi qo yish usulidan foydalanishi, qahramonning laqabi, ismi yoki	
’
familiyasi   mazmunidan   uning   xarakterini   keltirib   chiqarishi   mumkin   va   boshqalar.
Bulardan   qay   birini   qo llash,   albatta   yozuvchining   ish   uslubiga,   badiiy   mahoratiga
’
bog liqdir. Bu usullarning hammasi ham personaj xarakterini ochib berishiga xizmat	
’
qila oladi.
Uzoq va boy tarixga ega bo lgan o zbek adabiyotida, uning ilg or vakillari	
’ ’ ’
tomonidan   yaratilgan   ajoyib   jozibador   badiiy   asarlarda   ham   kishilar   portreti   va
ularning   xarakteri   o ziga   xos   badiiy   uslub   va   estetik   did   bilan   tasvirlangandir.   Bir	
’
ming   to qqiz   yuz   o n   yettinchi   yilgacha   o zbek   adabiyotida   ,   asossan,   poeziya	
’ ’ ’
taraqqiy qildi va rivojlandi. Uning xilma-xil janrlarida jahon adabiyoti va madaniyati
xazinasiga munosib durdonalar bo lib qo shilgan yuksak badiiy asarlar yaratildi.	
’ ’
O zbek   klassik   poeziyasining   butun   taraqqiyotida   bo lgani   kabi   uning   XVI	
’ ’
asrgacha bo lgan rivoji ham bir-biriga qarama-qarshi adabiy oqimlarning g oyaviy	
’ ’
kurashi   bilan   xarkterlanadi.   O zbek   poeziyasining   bu   davrdagi   ilg or   vakillari	
’ ’
asarlarida   diniy-mistik   qarashlar,   qarama-qarshi   bo lgan   g oyalar     real   dunyoni	
’ ’ –
sevish, uning go zalliklaridan bahramand bo lish, undan lazzatlanish bu dunyodagi	
’ ’
hayotni   xushchaqchaqlik   bilan   o tkazish   kerakligi   va   boshqalar   ilgari   surilgan   edi.	
’
Bunday   g oyalarni   ilgari   surushda   bu   davr   shoirlari   uchun   bir   tomondan,   rasman	
’
shodlik   beruvchi   vosita   ma nosida   qo langan   sharob,   may   obrazi,   ikkinchi	
’ ’
tomondan,   hech   qayerda   tenggi   bo lmagan,   hatto   jannat da   ham   nusxasi	
’ ” ”
topilmaydigan go zal yor, ma shuqa obrazi xizmat qilgan. Dunyoviy adabiyotning	
’ ’
bu davrdagi yirik vakillari: Alisher Navoiy, Lutfiy, Atoiy, Sayfi Saroyi, Sakkokiy va
30 boshqalar   o zlarining   ajoyib   lirik   asarlarida   (g azallar,   ruboyilar,   tuyuqlar)   va’ ’
boshqalar   ma shuqa   obrazini   g oyat   jozibador   qilib   tasvirlab,   shu   obraz   orqali
’ ’
gavdalangan   real   hayotga   bo lgan   muhabbatni   kuylaydilar.   Ular   haqiqiy   hayotga	
’
bo lgan   muhabbatini   kuchaytiradi   uchun   ana   shu   go zal   yorning   qiyofasini	
’ ’
chizganda  uning  sarv  qad  ,  g uncha  lab ,  sumbul   soch ,  xumor  ko z ,  bodom	
” ” ” ” ” ” ” ” ”	’ ’
qovoq ,   gul   yuz ,   ism   rang   donasi   Zuhra   yuzung   oy ,   bu   sarvu   sanobartek   beling	
” ” ” ” ” ”
qil ,  kumush tan ,  mengizlari gul-gul , mijjalari xor, qabeqlari keng-keng, og izlar	
” ” ” ” ”	’
tor   kabi   elementlar   bilan   bezaydilar.   Bular,   albatta,   real   bir   go zalning,   hayotiy,	
”	’
konkret   bir   insoniy   portreti   sifatida   emas,   balki   umuman   go zallikning   tavsifiy
’
ko rinishi   sifatida   berilgandir.   Portretdagi   bunday   detallar   oshiqning   ma shuqaga,	
’ ’
insonning real hayotga, borliqqa bo lgan muhabbatini kuchaytirish, shoirning ilgari	
’
surayotgan g oyasi uchun xizmat qilgandir.	
’
XV   asrda   o zbek   adabiyotidagi   dunyoviy   oqim   o z   taraqqiyotining   yuqori	
’ ’
bosqichiga   ko tarildi.   Bu   eng   avvalo,   tematikaning   kengayishi,   adabiy   janrlarning	
’
taraqqiy   qilishi,   unda   davrnng   eng   muhim   ijtimoiy   masalalarini   keng   aks   etttirishi
bilan, g oyaviy va badiiy jihatdan yuksak badiiy asarlarning maydonga kelishi bilan	
’
xarakterlanadi.   Durbekning   Yusuf   va   Zulayho   dostoni,   Lutfiyning   Gul   va	
” ” ”
Navro z   dostoni,   Alisher   Navoiyning   Hamsa ,   Xazoyinul   ma oniy   va	
’ ” ” ” “ ’ ”
boshqa   asarlari   ana   shu   davrlarga   to g ri   keladi.   Bu   asarlar   o zbek   adabiyotida	
’ ’ ’
lirik   va   liro-epik   janrlarni   rivojlantirish   ishiga   muhim   hissa   bo lib   qo shildi.   Bu	
’ ’
asarlarda   davr   hayotini   aks   ettiruvchi   bir   qator   realistik   elementlar   bo lishiga	
’
(bo lganda   ham   anchagina   baquvvat)   qaramasdan,   umuman,   ular   romantik	
’
xarakterdagi   asarlar   edi.   Ulardagi   Gul,   Navro z,   Farxod,   Shirin,   Layli,   Majnun,	
’
Mehr,   Suxayl,   Iskandar,   Lu bati,   Chiniy   kabi   qator   obrazlar   o zlarida   bir   qtor	
’ ’
realistik   xususiyatlarning   mavjudligiga   qaramasdan,   romantik   xarakterga   egadirlar.
Bu ijobiy xarakterga ega bo lgan obrazlar orqali asar mualliflarining o z zamonasi
’ ’
uchun   katta   ahamiyatga   ega   bo lgan   g oyalari   ilgari   surilgandir.   Unda   do stlik,	
’ ’ ’
vafo va vafodorlik, rostgo ylik va to g rilik, insonparvarlik va vatanparvarlik, ilm-	
’ ’ ’
fanni   egallash   va   mehnatga   ijodkorlik   kabi   yuksak   insoniy   fazilatlar   kuylanadi.
Adolat haqidagi fikrlar ilgari suriladi. Lutfiy va Navoiy ijobiy qahramonlar siymosida
31 o zlari   orzu   qilgan,   ko rinishni   istagan   xususiyat   va   holatlarni   mujassamlashtirib’ ’
berganlar. Shuning uchun ham bu obrazlarning portret va xarakterlarini tasvirlaganda,
ularga   ko proq   romantik   detallarni   kiritganlar.   Bu   detallarning   ko pchiligi	
’ ’
mubolag aviy harakatga egadir.	
’
Bu   asarlarda   ijobiy   qahramonlar   bilan   bir   qatorda   Xisrav,   Laylining   otasi,
Jobir, Mallu, Mudbir, Maxman kabi ( Hayratul abror  dostonidagi tavsifiy xarakterga	
” ”
ega bo lgan zolim  shoh,  riyoli  Shayx, devon amaldorlari  va  boshqalar  ham)  salbiy	
’
xarakterga ega bo lgan bir qator obrazlar ham bordir. Bu salbiy obrazlar orqali jabr-	
’
zulm   bilan   shug ullangan,   boshqa   o lkalarni   bosib   olishga   intilgan,   mamlakatda
’ ’
feodal bosh-boshdoqlikni kuchaytirishga harakat qilgan feodal guruhlar, kishilarning
taqdiriga   feodal,   din,   shariat   nuqtai   nazaridan   qaraydigan   va   ulardagi   sevgi,
muhabbat,   muhabbatda   sadoqat   kabi   olijanob   fazilatlarni   toptalishiga   intiluvchi
kuchlar,   insoniylikka   dog   tushiradigan   xoinlik,   sotqinlik,   qotillik   kabi   iflos   ishlar	
’
bilan   shug ullanuvchi   kishilar   tasvirlanganki,   ular   XV   asr   Movaraunnahr   va	
’
Xuroson ijtimoiy hayotida mavjud bo lgan va shu davr uchun xarakterli hisoblangan	
’
tipik   kishilar   sifatida   namoyon   bo lgan.   Shuning   uchun   ham   bu   obrazning   portret	
’
detallarida,   xatti-harakatida,   dunyoqarashlarida,   o z   atroflarini   o rab   olgan	
’ ’
hodisalar   va   kishilarga   munosabatlarida   mavjud,   hukmron   guruhlarning   tipik
xususiyatlari   mujassamlashtirib   berilgan.   Bu   esa   ularning   realistik   xarakterini,
hayotiylik xususiyatini ta min etgan.	
’
O zbek   adabiyotida   XVI   asrgacha   yirik   prozaik   asarlar   yaratilgan   emas   edi.	
’
1311   yilda   Nasriddin   Burxoniddin   o g li   Rabg uziy   tomonidan   Qissai	
’ ’ ’ ”
rabg uziy   nomli   bir   kitob   tasnif   etilgan   bo lib,   unda   avliyolar,   payg ambarlar	
’ ” ’ ’
haqidagi   afsonaviy,   diniy   qissalar   to plangan   edi.  Asar   nasr   bilan  yozilgan   bo lsa	
’ ’
ham,   har   qaysi   alohida   syujet   liniyasi,   g oyaviy   yo nalishiga   ega   bo lgan   kichik	
’ ’ ’
hikoyachalardan   iboratdir.   Undagi   obrazlarning   hammasi   diniy   va   afsonaviy
xarakterga   ega   bo lganligi   uchun   portret   va   xarakterlar   ham   ana   shunday   tipdagi	
’
detallar bilan bezatilgan.
Xusam Kotibning  Jum juma , Muhammad ibn Alining  Najhul foradis  asarlari	
” ” ” ”
ham XVI asr prozasining namunasi bo lib, diniy xarkterga egadir. XV asrda o zbek	
’ ’
32 prozasida   bir   qator   munozaralar   yaratildi.   Yusuf   Amiriyning   Chog ir   va   bang” ”	’
munozarasi,   Yaqiniyning   O q   va   yoy   munozarasi   va   Ahmadiyning   Sozlar	
” ” ”	’
munozarasi   asarlari   xarakterga   ega   bo lib,   yozuvchilar   ular   o rtasidagi	
”	’ ’
munozaralar   vositasi   orqali   davrning   ayrim   masalalari   ko tarib   chiqishga   harakat	
’
qilingan.   Ulug   o zbek   shoiri   va   mutafakkiri   Alisher   Navoiyning   ijtimoy-siyosiy	
’ ’
qarashlarini   o zida   aks   ettirgan   Mahbub   ul-qulub   asari   shu   davr   prozasining
’ ” ”
nodir   yodgorliklaridan   biri   sanaladi.   Muallif   unda   turli   ijtimoiy-siyosiy   guruhlarga
bo lgan   o zining   munosabatining,   axloqiy   didaktik   qarashlarini   aks   ettirgan.	
’ ’
Asardagi   obrazlarning   barchasi   tavsifiy   xarakterga   egadir.   Navoiyning   me muar	
’
xarakterdagi  Xamsamul mutaxayyirin ,  Munoqibi Said Hasan Ardasher ,  Manoqibi	
” ” ” ” ”
Muhammad   said   Pahlavon   asari   ham   o zbek   prozasining   dastlabki   namunalari	
”	’
hisoblanadi. Ammo bu asarlar u yoki bu shaxs haqidagi muallif esdaliklaridan iborat
bo lib,   bir   tomondan   me muar,   ikkinchi   tomondan   esa,   o sha   shaxsning   o limi	
’ ’ ’ ’
munosabati   bilan   ularning   eng   yaxshi   hislatlarini   ko rsatish   uchun   yozilganligi	
’
sababli,   qisman   nekrolog   xarakteriga   ham   egadir.   Bu   asarning   hammasi   nasr   bilan
yozilgan   bo lishga,   u   yoki   bu   masalani   ma lum   darajada   yorita   olganligiga	
’ ’
qaramasdan   proza   janrining   rivojlanishidagi   dastlabki   qadam   bo lgan   asarlar	
’
hisoblanadilar.
XVI   asr   boshlarida   Zahriddin   Muhammad   Bobur   tomonidan   yaratilgan
Boburnoma  asari o zbek adabiyotida proza janrini rivojlantirishi ishga qo shilgan	
” ”	’ ’
muhim   hissa   bo ldi.   Bu   asar   fanning   juda   ko p   tarmoqlari   uchun   g oyat   katta	
’ ’ ’
qimmatga ega bo lgan manba bo lishi  bilan birga, o zbek  adabiyotida prozaning
’ ’ ’
yirik yodgorligi ham hisoblanadi. O sha davr xarakterining to la manzarasi sifatida	
’ ’
musulmon   adabiyotida   mutlaqo   mustasno   hodisa   bo lgan,   bu   ajoyib   asarda   to la	
’ ’
shakllanmagan   bo lsa-da,   badiiy   prozaning   hamma   elementlari   mavjuddir.   Unda	
’
syujet  chizig i  ham, keskin  konfliktlar  ham  bordir. Eng muhimi  bu asarda kishilar,	
’
ularning realistik portretini, xarakter va xususiyatlari ham tasvirlangandir.
Zahriddin   Muhammad   Boburning   B o b urnoma   asari   jahon   adabiyoti   va	
“ ”
madaniyati   xazinasida   o ziga   munosib   alohida   bir   o rinni   egallagan,   uning	
’ ’
muallifini   jahonga   mashhur   qilgan   noyob   asardir.   Unda   muallifning   o z   boshidan	
’
33 kechirgan voqea va hodisalari badiiy ravishda sodda ifodalar, ixcham va silliq, lekin
aniq va ravshan tasvirlanadi.
Bobur   bu   asarda   1494   yildan   1529   yilgach   bo lgan,   butun   hayot   davomida’
o zi ko rgan, eshitgan, bilgan voqealarni izchillik bilan, xronologik tartibda bayon	
’ ’
qilinadi.
Bobur   o z   hayotida   uchragan   voqealarni   izchillik   bilan   tasvirlash   jarayonida	
’
Farg ona, Movaraunnahr va Xurosonda XV asrning oxiri va XVI asrning boshlarida	
’
yashagan yirik davlat arboblari, temuriy hukmdorlar, bek va amaldorlar, yozuvchi va
shoirlar,   rassom   va   xattotlarning     o z   zamondoshlarining   (tarixiy   shaxslarning)	
– ’
tashqi qiyofalari, xatti-harakatlarini, fe l-atvorlarining, ish va amallarini, muhim va	
’
xarakterli xususiyatlarini, jamiyat hayotida tutgan mavqelarini ham tasvirlaydi.
Demak,  Boburnoma da qator  kishi  obrazlarini  ham  ko ra olamiz. Hatto ular	
” ”	’
asarda   belgili   bir   qahramon   obrazi     Boburning   o z   obrazi     tevaragida	
” ”	– ’ –
aylanadilar.   Asarning   ruhi,   uning   markaziy   obrazi   bo lgan   Boburning   xarakter   va	
’
xususiyatlar,   uning   kishilarga,   o z   atrofini   o rab   olgan   voqea   va   hodisalarga	
’ ’
bo lgan   munosabati   asardagi   barcha   voqealarni   bir-biriga   bog laydi,   ularni   bir-	
’ ’
biriga qizil ip bilan tikadi. Asarda tasvirlangan boshqa shaxslar ko pincha epizodik	
’
tarzda   beriladi   va   ular   asosiy   obrazga   biror   voqea   yoki   hodisa   munosabati   bilan
bog lanadilar,   Lekin   asarga   muallifning   o zining   xarakteri   eng   ko p   joziba	
’ ” ’ ’
bag ishlaydi. .   Boburnoma da   tasvirlangan   kishilarni   quyidagi   guruhlarga
’ ” ” ”
bo lish mumkin:
’
- Bobur obrazi;
-   Temuriy   hukmdorlar   (Umarshayx   Mirzo,   Sulton   Ahmad   Mirzo,   Sulton
Mahmud Mirzo, Boysung ur Mirzo, Husayn Boqaro va boshqalar);	
’
-   Tarxonlar   va   harbiy   aristokratiya   vakillari   (Abdul-ali   Tarxon,   Boqi   Tarxon,
Boqiy Chag oniyoniy, Hasan Yaqub, Ali Do st Tarxon), Hisravshox va boshqalar;	
’ ’
- Ilm-fan, san at va adabiyot namoyondalari;	
’
Asar   memuar   xarakterga   ega   bo lganligi   uchun,   unda   tasvirlangan	
’
kishilarning   qiyofasi,   portreti   ham,   ularga   berilgan   xarakteristika   ham,   ularning
voqealar   jarayonidagi   xatti-harakatlar,   xarakterli   xususiyat   va   qiliqlar   ham
34 muallifning   o zi   tomonidan   so zlanadi.   Badiiy   asarlarda   yozuvchining   o z’ ’ ’
qahramonlariga   nisbatan,   shubhasiz,   ma lum   munosabati   bo ladi,   ba zilarini	
’ ’ ’
yomon   ko radi.   Sevgan   qahramonlarni   muhabbat   bilan   yoqimli   bir   tarzda   tasvir	
’
qiladi.   Uni   eng   yaxshi   ko rgan   sifatlar   bilan   bezaydi.   Yomon   ko rganlarini   esa	
’ ’
nafrat va g azab bilan tasvirlaydi. O quvchida ham ularga nisbatan nafrat hislarini	
’ ’
uyg otishga kirishadi.	
’
Asarda   turli   tabaqa   vakillarining   qanday   tasvirlanganligini   yozuvchi
mafkurasini,   uning   duyoqarashi,   estetik   didini   belgilaydigan   muhim   oqimlardan
biridir.   Shunday   ekan,   Boburnoma dagi   kishilar   qiyofasi,   ularning   xarakter   va	
” ”
xususiyatlari   muallif   tomonidan   qanday   yoritilganligini   tahlil   qilishga   kirishmasdan
avval shu davrdagi ijtimoiy kuchlar va ularning jamiyat hayotida tutgan o rni haqida	
’
bir necha og iz so z aytmoq kerak.	
’ ’
Zahriddin Muhammad Bobur yashagan va ijod etgan Xv asrning oxiri va XVI
asrning   boshlarida   Markaziy   Osiyoda   siyosiy   bosh-boshdoqlik   kuchaygan,   temuriy
shahzodalar   o rtasida   toj-taxt   uchun o zaro  urushlar   avj   olgan,  diniy reaksiyaning
’ ’
zaharli,   achchiq   tutunlari   butun   mamlakatni   qoplab   olgan,   mamlakat   parchalangan,
xalq   ommasi   og ir   soliqlar   va   qirg inchilik   urushlari   natijasida   qashshoqlashgan,	
’ ’
behad jabr-zulmdan cheksiz azob chekayotgan bir davr edi. Shu bilan birga bu davrda
zamonning   ilg or   kishilari   ham   bo lib,   ular   mamlakat   butunligi   uchun,   o zaro	
’ ’ ’
urushlarni   tugatish,   xalq   boshiga   kelayotgan   kulfatlarni   yengillatish   uchun   kurash
olib   borgan   edilar.   Umuman,   o sha   davr   ikki   yo nalish   va   shunga   muvofiq,   ikki	
”	’ ’
asosiy   guruh   bor   edi,   birinchisi   mamlakatni   saqlashga,   moddiy   va   ma naviy	
’
boyliklar   yaratishni   ta min   etishga   qaratilgan,   ikkinchisi   mamlakatni   parchalashga,	
’
moddiy   va   ma naviy   boyliklarini   yemirishga,   yoki   ularni   yaratish   jarayonini	
’
bug ushga   qaratilgan   edi.   Bobur   o sha   davr   hukmdorlarining   qiyofasini   chizar	
’ ” ’
ekan,   ularning   xarkterli   xususiyatlarini   xoh   bir   o rinda   tasvirlar,   xoh   voqealar	
’
jarayonida   yoritar   ekan,   u   kishilar   ga   birinchi   guruh,   birinchi   yo nalish   nuqtai-	
’
nazaridan yondoshadi, ularning faoliyatiga baho beradi.
Demak,   Bobur   bu   davrdagi   u   yoki   bu   siyosiy   arbobga,   fan,   san at   va	
’
madaniyat   namoyondalariga   baho   berar   ekan,   eng   avvalo   o sha   shaxsning	
’
35 faoliyatini,  jamiyat  hayotida  tutgan o rnini  nazarda  tutadi,  unga ijtimoiy tomondan’
yondoshishga   harakat   qiladi:   bu   shaxsning   ijtimoiy   turmush   uchun,   jamiyat,
mamlakat, xalq, madaniyat  va fanga yetkazgan  foydasi  yoki  zarari  nuqtai-nazaridan
uni xarakterlaydi. Agar o sha shaxs ijtimoiy turmush uchun, hayot uchun, mamlakat,	
’
xalq, fan va madaniyat uchun foydali ish qilgan bo lsa, jamiyat rivojiga biror foydali	
’
hissa qo shgan bo lsa uni yaxshi deb e tirof etadi, yaxshi kishi sifatida tasvrilaydi.	
’ ’ ’
Kimki mamlakat, jamiyat, xalq, fan va madaniyatga, uning taraqqiyot etishiga ziyon-
zahmat   yetkazishgan,   unga   to siq   bo lgan   bo lsa,   o sha   odamni   yomon   shaxs	
’ ’ ’ ’
sifatida ta kidlaydi, ularni tasvirlash orqali o z xarakter xususiyatini  ochib beradi.	
’ ’
Bu ajoyib asarni  o qiganda kitobxonning ko z o ngida o sha davrning gigant bir	
”	’ ’ ’ ’
shaxsiyati, siyosiy arbobi gavdalanadi .	
”
Biz Boburni asarda tasvrilangan barcha voqealarning faol ishtirokichisi sifatida
uchratamiz.   U   ba zan   janglar   girdobida,   ba zan   uzoq   sarson-sargardonlik	
’ ’
yurishlarida,   ba zan   adabiy-ijodiy   ish   ustida,   adabiy   suhbatda,   ba zan   bazm	
’ ’
dilkashlik   va   kayfu-safo   majlislarida,   do stlari   bilan   o tkazilgan   xushchaqchaq	
’ ’
hazil mutoyiba o tirishlarida, ov manzaralarida, ba zan binokorlar, tosh yo narlar	
’ ’ ’
bilan   suhbatda   va   boshqa   turli-tuman   ko rinishlarda   ko zga   tashlanadi.   Uning	
’ ’
siymosida   har   xil   xarakterga   ega   bo lgan   xususiyatlar   o sha   davrning   ijtimoiy-	
’ ’
siyosiy hadisalarida o z aksini topgan.	
’
Boburnoma   Bobur   uslubini   aniqlashda   muhim   ahamaiyatga   ega   bo lgan	
” ”	’
frazeologizmlarga juda boy. Bunga quyidagi misollarni keltirish mumkin:
Deh kujovu daraxton kujo .  Where are the town, and where are the trees .	
” ” ” ”
Wo sind eure Häuser und Gärten .  On guzarro ob burd”.
” ” ”
”The river has carrid down it’s fords”.
”Der Fluβ hat sein Furth mit genommen”.
”Lazzati may mast donad, xushyoronrogi haz”.
”The drunker knows the flawour of the wine: now shound the sober knowit?”
”Der Trinker nur kennt den geschmack des Weines .	
”
Shunday   qilib   ingliz   tarjimonlari   Bobur   tilining   o ziga   xosliklarini   saqlab	
’
qolishga katta e tibor berganlar.  Boburnoma da qalamga olingan asosiy narsa 	
’ ” ” –
36 tarixiy   voqealar.   Lekin   Bobur   voqea   va   hodisalarni   sanab   o tish   yoki   uni   quruq’
bayon etish bilan cheklanib  qolmagan. U badiiy buyoqlardan hamda tilning tasviriy
vositalaridan unumli foydalanadi.
Bobur   har   bir   personaj-tarixiy   shaxsning   o ziga   xos   qiyofasini   chiza   olgan.	
’
Sulton Husayn Boyqaroni mana bunday tasvir etadi: 
Kiyik   ko zluk,   sherandom   bo ylik   kishi   edi.   Belidan   quyi   ingichka   edi.	
”	’ ’
Bovuqsudkim,   ulug   yosh   yashab,   oqsoqollik   bo lib   edi,   xushrang,   qizil,   yashil	
’ ’
abrishimni kiyar edi. Qora ko zi bo rk kiyar edi yo qalpoq. 	
’ ’
Ahyonan  iydlarda  kichik  sepech   dastarni  yalp-yassi   yomon  chirmon  chirmab,
qarqara o tag asi sanchib, namozga borur edi . [222]	
’ ’ ”
Ingliz   tarjimonlari   Erskin   va   Leyden   asardagi   uslubiy   unsurlarni   qayta
tiklashga erishadilar:  He added streight norrow eyes, his body was robust and firm;	
”
from   the   body   maist   down-wards   he   was   of   a   shendenen   make.   Althagh   he   was
adwanced in years and had a white beard,he chessed in gancolonred, gaelen woolen
clothes.   He   usually   wore   a   cap   of   black   lamb s   skin   or   a   kilpak.   Now   and   thea	
’
showy,   and   having   plaece   a   peume   hodding   oven   it,   went   in   this   stule   to   praers”.
[287]
Asarni   nemischa   o girgan   A.   Kayzer,   inglizcha   matndan   foydalangan	
’
bo lsada, Bobur uslubini saqlab qoladi. 	
’
Er   hatte   kleine   Augen,   war   stark   und   kräftig   von   gestalt   (wörtlich   einem	
”
Löwen   gleich)   die   von   Gestalt   die   unteren   Teile   seines   Körper   waren   jedoch
schwüchen.   Obgleich   er   schon   bei   Jahren   waren   war   und   einen   weiβen   Bart   hatte,
kleidete er sich doch in hellfarbige, rote und grün wollene Kleider. Gewöhnlich trug
er   eine   Mütze   von   schwarzen   schaffelen   oder,   einen   Kilpak   (Turnomannische
Mütze). An Festtage  und mit  einer  Schwungfeder  gezierten Turban auf, mit  dem  er
sich zum Gebet begaβ”. [330]
”Boburnoma”dagi muhim badiiy vositalardan biri mubolag’a san’atdir. Muallif
Xo’jand chiroyini tasvirlaydi.
37 Kishilar   xarakterini   chuqurroq   ochish   maqsadida   Bobur   o xshatish   tazdod’
kabi san atlardan ham unumli foydalanadi. Masalan: ”Yana Shoxg arib Mirzo edi.	
’ ’
Agarchi hay ati yomon edi, bo rki edi, kalomi marg ub edi .	
’ ’ ’ ”
”Although his from was not preporsrsing, he had a fine genius and though his
constitutions wasfee ble, he had a powerful stule .	
”
Nemischa tarjima:  Sein Sohn schah garib Mirsa besaβ unegachtet seiner wenig	
”
versprechenden   Gestalt,   einen   groβen   verstand   und   trotz     seines   schwächlichen
Körpers, schrieb er einen eröffligen Stuhl”.
Inson tasvirida yozuvchi lo’ndagina aniqlikka ko’p e’tibor berdi. U xarakterni
bir   necha   so zda   ifoda   etadi.   Qisqa   jumlalarda   Bobur   muayyan   kishilargina   emas,	
’
hatto uning atrofidagilarini ham tasvirlab ketadi:  Hisravshohni lashkarlaridan ayirib,	
”
mundog   zabun   qilmasam   edi,   Qobulni   Zunnunning   o g li   Muqimdan   olmasam	
’ ’ ’
edi,   borib   Mirzoni     ko rmoqlari   mumkin   emas   edi.   Badiuzzamon   mirzo   xud	
– ’
bo lar bularning iligida xamir edi, so zlaridan tajovuz qila olmas edi”.	
’ ’
Inglizcha   nusxa:   For   had   not   deprived   Khosrou   Shoh   of   his   army   and	
”
retainers,   and   reduced   him   to   his   present   helpless   condition,   and   had   not   a   taken
kabul from Musi, Zulmis Mirza. Badiaer   zeman was only as dough in the hands of	
–
the other two, and hever altempted to swerwe from theiz advece”.
Nemischa   nusxa:   Hätte   ich   nicht   den   Khosrou   seines   Heeres   und   seiner	
”
Anhänger beraubt und in diese hülflose Lage versetzt, und wenn ich nicht Kabul von
Mokum,   dem   Sohne   Sulnnuns   erobert   hätte   wurde   sie   Beide   nicht   daran   gedacht
haben, sich vor Mirsa zu bemüthigen. Badia  es  semon richtete sich immer nach	
– –
Ihren und wagte nicht, wo ihrem Rate abzuweichen”.
Bobur   ilgida   xamir   edi   iborasini   bilan   Badiuzzamonning   xarakterini	
” ”
yorqinlashtradi, uning boshqalar qo lida o yinchoq ekanligini ko rsatadi.	
’ ’ ’
Ingliz   tarjimoni   bu   iboraning   ahamiyatini   to g ri   anglab,   muvaffaqiyatga	
’ ’
erishadilar.   Shuningdek,   bu   ibora   nemischaga   ham   yaxshi   o tkazilgan.	
’
Boburnoma da o zbek klassik adabiyotining muhim durdonasidan biri hisoblanadi.	
” ”	’
U Sharqda  Tuzuki Boburi ,  Voqeoti Bobur  nomlari bilan mashhur.	
” ” ” ”
38 Boburnoma da   XVI   asrning   o zidayoq   bir   necha   marta   fors   tilida,   keyinroq” ”	’
esa qator g arbiy Yevropa tillarida o girilgan edi.	
’ ’
Boburnoma da   Umarshayx,   Sulton   Ahmad   Mirzo,   Sulton   Mahmud   Mirzo,	
” ”
Boysung ur Mirzo, Husayn Boqaro va boshqalarning ishlari va xarakterlari keng har	
’
tomonlama qalamga olingan.
Bobur o z asarida harbiy zodogonlarning ayrim vakillari - Abdul-ali Tarxon,	
’
Boqi   Tarxon,   Boqiy   Chag oniyoniy,   Hasan   Yaqub,   Ali   Do st   Tarxon   va	
’ ’
boshqalarning   xarakterlarini     mohirlik   bilan   chizib   beradi.   Bu   ularning
xarakteristikasi misolida, bu sinfga xos bo lgan tipik xususiyatlari: hokimiyatni o z	
’ ’
qo liga   olish   uchun   intilishi,   kishilarga   nisbatan   nafrat,   boshqa   beklarga   norozi	
’
munosabat,   ularni   jismoniy   jihatdan   majaqlab   tashlashga   urinish,   boylik
to plashdagi   ochko zlik   va   xasislik,   amaldorlarni   o z   qo g irchog iga
’ ’ ’ ’ ’ ’
aylantirishga tirishishi, turli xil nayranglar bilan shug ullanish, be ma ni urush va	
’ ’ ’
talonlarni avj oldirish kabilarni ko ramiz.	
’
2.2.Badiiy tarjimada Bobur siymosi va qiyofasi.
Asarda Bobur o z qiyofasi  va xulq atvorini boshqalarni tasvirlagandek, biror	
’
bir   o rinda   birma-bir   sanab   ko rsatilmaydi.   Uning   qiyofasi   va   butun   xarakteri	
’ ’
voqealar   jarayonida   xatti-harakat,   yurish-turishi,   hayot   voqealariga   qarashi,   o z	
’
atrofidagilarga  kishilarga  munosabati,   turli   paytdagi  kayfiyati   va  holatlari,  yozuvchi
shoirlarga   bergan   bahosi,   do stlariga,   oila   a zolariga   bo lgan   hurmati   va   yozgan	
’ ’ ’
xatlari,   buyruq   va   farmonlari,   oshkora   nutqlari,   fikr-o ylari,   psixologik	
’
kechinmalari, jangovar ishlarining natijasi va xalqning qiynalganligi oila a zolari va	
’
boshqalarning   xatti-harakatlarini   satirik   va   yumoristik   shaklda   fosh   qiladi.   Ularga
nisbatan   kishilikning   nafrat   va   g azabini,   xalq   la natini   yo naltiradi.   Muallif	
’ ’ ’
bunday   shaxslarning   taqdiri   halokat   bilan   tugaganligini   konkret   misollar   bilan
ta kidlab,   undan   tegishli   tarbiyaviy   xarakterdagi   xulosalar   chiqaradi.   Shuni   ham	
’
aytish   kerakki,   o z   xarakterini,   xatti-harakatlarini   to g ri   tasvirlay   olgan   Bobur	
’ ’ ’
ko p   tarixiy   shaxslarning   xarakterini   aniq   tasvirlab   beradi.   Hech   shubhasiz,   Bobur	
’
siymosidagi   uning   dunyoqarashidagi   feodallik   ko rinishlari   ayrim   masalalarini	
’
yoritishda, ayrim kishilar xarakteristikasini chizishda o z ifodasini topgan. 
’
39 1494 yildan boshlab Markaziy Osiyoda yuz bergan qizg in hodisalar temuriy’
shahzodalar   o rtasidagi   toj-taxt   uchun   olib   borgan   o zaro   qonli   urushlar,	
’ ’
Samarqand   taxtini   egallash,   so ngra   esa   uni   Shayboniyxon   qo shinlarining	
’ ’
hujumidan saqlab qolish uchun qilingan harakatlar, Andijonni qo ldan chiqarmaslik	
’
uchun   qilingan   harakatlar,   fitnachi   beklarga   qarshi   olib   borilgan   kurashlar,
Afg oniston janglari, turli qabilalar  ustida uyushtirilgan chopqin va to lovlar, Hirot	
’ ’
safari,   Hindistonni   qo lga   olish   uchun   uyushtirilgan   harbiy   yurishlar,   Panipat   va	
’
Sikri   janglar,   isyonkor   rojalarni   itoatga   keltirish   uchun   qo llangan   harbiy,	
’
diplomatik tadbirlar, Qobul, Agra,  Dehli, G azna shaharlari    va ularning atrofidagi	
’
joylarni   obod   qilish,   yo llarni   xavf     xatarsiz   bo lishini   ta minlash,   soliqlarni	
’ – ’ ’
tartibga  solish  uchun  qilingan harakatlar   tasvirida Bobur   obrazi  yorqin gavdalanadi.
Bu   manzaraning   hammasida   Bobur   o zi   ishtirok   etadi,   uning   ijobiy   va   salbiy	
’
xislatlari   g o h   feodallarning   vakili,   goh   zamonasining   ilg or   kishi   sifatida g i	
“ ”	’
xususiyatlari kitobxon ko z o ngida o zining to laligi bilan namoyon bo ladi. U	
’ ’ ’ ’ ’
o zining   g alaba   va   mag lubiyatlari,   yutuq   va   kamchiliklari,   donolik   va   xato-	
’ ’ ’
yanglishlari,   kurash   va   farog otlari,   siljish   va   chekinishlari,   shodlik   va   qayg u,	
’ ’
alam, iztiroblari, zulm va marhamatlari, quvnoqlik va umidsizlik kayfiyatlari hamda
boshqa kishilik hislatlari bilan birga tasvirlangan.
O z   qo shini,   yigitlari   va   navkarlarga   g amxo rlik   qiluvchi,	
’ ’ ’ ’
dushmanlarning   nimaga   qodiru,   nimadan   ojizligini   hisobga   olgan   holda   strategik
rejalarni  mohirlik bilan tuzuvchi  tadbirkor, ehtiyotkor  va epchil  lashkarboshi, ayrim
harbiy   aristokratlar   qo lida   to plangan   va   ko pincha   bosh   hukmdorga   xoinlik	
’ ’ ’
qiluvchi   qo shinlar   o rtasida   mustahkam   intizom   o rnatishga,   jang   paytida	
’ ’ ’
ularning   ma lum   tartib   bo yicha   harakat   qilishini   ta minlashga     muvaffaq
’ ’ ’
bo lgan zabardast sarkarda, ilojsiz holatlarda ham o zini yo qotmaydigan, shoshib	
’ ’ ’
qolmaydigan   ajoyib   shaxs:   o z   yaqinlari   va   navkarlarining   ko ngli   uchun   o z	
’ ’ ’
rohatini   fido   qiluvchi   olijanob   inson,   o z   oldiga   qo ygan   maqsadlarini   amalga	
’ ’
oshirishda   har   qanday   qiyinchiliklardan   qo rqmaydigan,   bu   maqsadlar   yo lida	
’ ’
oxirigacha   sabot   bilan   kurashuvchi   qat iy   iroda   egasi,   xato   va   kamchiliklarni   o z	
’ ’
bo yniga   oluvchi,   ulardan   tegishli   xulosalar   chiqaruvchi   mard,   tabiat   va   hayotni	
’
40 sevuvchi,   undan   bahramand   bo lishini   targ ib   qiluvchi   quvnoq   shaxs   ishning’ ’
chappasiga ketishi va ideallarining chil-chil sinishi bilan uning oqibatlarini chuqur his
etuvchi,   iztirob   va   alamlar   bilan   yashovchi   dardman:   o zbek   va   fors-tojik   klassik	
’
adabiyotini   chuqur   o zlashtirgan   o z   zamonasidagi   shoirlar   ijodga   qat iy   baho	
’ ’ ’
bergan,   o zi   ham   g oyaviy-badiiy   jihatdan   Navoiy   g azallariga   hamohang	
’ ’ ’
bo lgan   talantli   shoir   va   adabiy   tanqidchi,   davrdagi   ijtimoiy-siyosiy   hodisalarni,	
’
ayniqsa temuriy shaxzodalar  o rtasida avj  olgan urushlarni va ularning oqibatlarini	
’
ochib   beruvchi   ob yektiv   tarixchi,   Markaziy   Osiyo,   Afg oniston   va   Hindistonda	
’ ’
yashovchi xalqlarning tumushi, tirikchiligi, odam va xulqlari, o lkalarning geografik	
’
joylashishlari,   iqlimi,   hayvonot   dunyosi,   san at   ahlini   mehr   bilan   qadrlovchi	
’
madaniyat muxlisi, do stlik, vafodorlik, to g rilik va axloqiy jihatlarning qadriga	
’ ’ ’
yetadigan   fazilat   egasi;   qo lga   tushgan   yovlarni   ham   jazolay   ham   avf   et   oluvchi,	
’
sharoitga   qarab   siyosat   yurituvchi   ishbilarmon;   faqat   istilochi   emas,   balki
markazlashgan davlat vujudga keltirish uchun intiluvchi, zamonasidagi tartibsizliklar
ichida   n i s biy   tartib   joriy   qilish g a   harakat   qiluvchi,   shahar   va   qishloqlarning	
“ ”
obodonchiligi uchun qayg uruvchi yirik tarixiy voqealar ichidan o sib chiqadi.	
’ ’
Bobur qiyofasi  va xarakterini  belgilaydigan ana shu ko p xususiyatlar  ichida	
’
temuriylar   sulolasini   saqlab   qolish,   mayda   urushqoq   feodallarning   qarshiligini
sindirib,   ularni   birlashtirib,   siyosiy   jihatdan   ham,   iqtisodiy   jihatdan   ham   baquvvat
bo ladi   deb   hisoblagan.   Bu   o sha   davr   uchun,   ayniqsa   feodal   bosh-boshdoqlik	
’ ’
kuchaygan davrda ilg or harakat edi. 	
’ Bobur butun umri davomida ana shunday yirik,
markazlashgan, baquvvat davlat tuzishni orzu qilidi. Shuning uchun kurashdi.
Asarda   Boburning   xarakteri   va   xususiyatlari   ana   shu   kurashlar   jarayonida
namoyon bo lgan. U bu kurashda mard, jasoratli, chiniqqan bir jangchi va isarkarda	
’
sifatida   ko zga   tashlanadi.   Yoshligidan   qo liga   qilich   olishga   majbur   bo lgan
’ ’ ’
Bobur   Harbiy   san atni   hayotning   mashaqqatli   maktabidan   o rganadi   va   uni	
“	’ ’
mukammal   egallaydi”.   U   janglarda   o zining   botirligi   va   qo rqmasligi   bilan	
’ ’
atrofdagilarga   shaxsan   na muna   ko rsatadi.   Jangchilarni   g alabaga   ruhlantiradi.	
’ ’ ’
Qish   kunlarining   birida   bo lgan   voqeani   tasvirlar   ekan,   shunday   yozadi:	
’
Muhammad   Ali   Mubashirbek   mening   yangi   rivoyat   qilg on   beklarimdan   edi,   xili	
“	’
41 mardona   va   qobili   rivoyat,   yaxshi   yigit   edi,   jibasi   yo q,   ilgarrak   shoh   sachg on’ ’
yo lga mutavajjix bo ldi, biqiniga o qladilar, ushul zamon jon taslim qildi. Ildam	
’ ’ ’
kelib   edi.   Askarning   jibasi   yo q   edi.   Bir-ikki   o q,   o tib-o tib   tushdi.   Ahmad	
’ ’ ’ ’
Yusufbek iztiroblar qilib, har zamon aytadurkim, yalang och shundoq kirib borasiz,	
’
ikki-uch   o qni   ko rdimkim,   boshingizdan   o tti.   Men   dedikim,   siz   mardona	
’ ’ ’
bo lung, mening boshimdin mundoqlar xili o tibdur .	
’ ’ ” 21
 
Bunday   shaxsiy   namuna   ko rsatish   hollari   juda   ko p   o rinlarda   uchratish	
’ ’ ’
mumkin.   Bir   buguna   emas,   hatto   Boburning   2-3   kishi   bilan   jangga   kirib   g alaba	
’
qilgan   paytlari   ham   ko p   bo lgan.   Bobur   jangda   shaxsan   namuna   ko rsatib	
’ ’ ’
janchilarni   o zining   orqasidan   ergashtirishdan   tashqari,   jangchilar   ruhini   ko tarish	
’ ’
uchun   jang   oldidan   ularga   qarata   ajoyib   nutqlar   so zlar,   jangchilarning   g alabaga	
’ ’
bo lgan   ishonchini   kuchaytirgan   edi.   Uning   fikri   jang   oldidan   xuddi   ana   shunday	
’
yo l   tutib   g alabaga   erishadi.   Bobur   o z   navkarlariga   g amxo rlik   qilishi,   ular
’ ’ ’ ’ ’
bilan   oddiy   jangchiday   barcha   mashaqqat   va   qiyinchiliklarni   birga   tortishi,   piyoda
yurishi,   tog u-tosh   oshib,   suv   kechib,   safar   qiyinchiliklariga   sherik   bo lishi,	
’ ’
jangchilar   o rtasida   katta   hurmatga   sazovor   bo ladi,   ularning   ishonchini   qozonadi
’ ’
va armiyada mustaqil intizom o rnatishga muvaffaq bo ladi.	
’ ’
Boburning   xarakteri   kuchli   ziddiyat   va   qarama-qarshiliklar   bilan   to lib  	
’ –
toshgan. Bu ziddiyatlar shoir  va adib Bobur bilan podsho Bobur o rtasida qarama-	
’
qarshiliklardan   ham   kelib   chiqqan.   O zbek   va   fors-tojik   klassik   adabiyotining   eng	
’
yaxshi   an analarini   o zlashtirgan,   do stlik,   vafodorlik,   to g rilik,   insof   singari,	
’ ’ ’ ’ ’
olijanob   fazilatlarning   qadriga   yetuvchi   shoir   va   adib   Bobur   birovga   ozor   berishni
istamaydi,   beva-bechoralarning   qalbini   yaralanishini,   ularning   azoblanishini,
ranjishini   hoxlamaydi.   Xisravshoh   singari   zulm-sitamni   haddan   oshirib   yuborgan
beklarning   xatti-harakatini   qattiq   qoralaydi,   ayishu-ishrat,   kayfu-safoga   berilishiga
nafrat   bilan   qaraydi.   U   xalqqa   zulm   qiluvchi,   tovlamachilik   bilan   shug ullanuvchi	
’
bek va navkarlarni omonsiz jazolaydi. Masalan, Afg onistonning Oqsaroy ulanidagi	
’
voqeani tasvirlar ekan, shunday yozadi:
21
 Zahriddin Muhammad Bobur.  Boburnoma . Toshkent.  Yulduzcha , 1990.	
“ ” “ ”
42 Bu   yurttin   ko chib,   Qorabog   yonidagi   Oqsaroy   o langiga   tushildi.“	’ ’ ’
Xisravshohning   el   kuni   zulm   va   besarliqqa   el,   elga   zulm   qila   boshladilar.   Oxir
sayidim   Ali   Darvonning   bir   o bdon   navkari   birovning   bir   ko za   yog ini   tortib	
’ ’ ’
olgan   uchun   eshikka   keltirub   tayoqlattim,   tayoq   ostida     o q   joni   chiqdi.   El   bu	
– ’
siyosattin tamom bosildilar”.
Bunday misollarni ko plab keltirish mumkin. Bobur xalq boshidagi soliqlarni	
’
yengillatish   uchun   1525   (932   hijriy)   yildagi   maxsus   buyrug i   bilan   kishilardan,	
’
shaharlarda,   qishloqlarda,   ko chalarda   olinadigan   tamg a   pulini   bekor   qiladi.	
’ ’
G azna viloyatini suv bilan ta minlovchi va bir vaqtlar Alovuddin Sahasoz  Qoriy	
’ ’ ’
tomonidan   vayron   qilib   yuborilgan   suv   inshoatini   tuzatish   uchun   katta   mablag	
’
ajratadi.   Afg oniston   viloyatlaridagi   bir   qancha   sug orish   shahobchalarini   tartibga	
’ ’
soladi.   Qobul,   Dehli,   Agra   shaharlarida,   Jo n   daryosi   yoqalarida   katta   qurilish	
’
ishlarini   boshlab   yuboradi.   Yo llarni   qaroqchilardan   saqlash   va   osoyishtalikni	
’
ta minlash uchun karvon-saroylar qurilishiga ko rsatma beradi.	
’ ’
Lekin   podshoh   Boburning   ayrim   harakatlarida   uning   asl   insoniy   hislatlariga
qarama-qarshi   bo lgan   xususiyatlar   aks   etgan.   Mashhur   rus   tanqidchisi	
’
N.G.Chernishevskiy aytganidek,  Ma lum bir shaxsning ko z o ngimizda alohida	
“	’ ’ ’
shaxs sifatidagi ahamiyatidan tashqari, u siyosiy jihatdan, qolaversa ijtimoiy jihatdan
ham o zi mansub bo lgan sinfning vakilidir .	
’ ’ ”
Feodal sinfni vakili bo lgan Bobur ham o z hokimiyatini mustahkamlash va	
’ ’
uning   tinchligini   ta minlash   uchun   siyosiy   tadbirlar   sifatida   el-yurtga   zulm   qiladi.	
’
Butun   boshli   qabilalarni,   ayniqsa,   itoatdan   bo yin   tovlagan,   bosqinchiliki,	
’
talonchilik   bilan   shug ullangan   qabilalarning   mol-mulkiga   tajovuz   qiladi,   ularning	
’
ko pini   qirib   tashlaydi,   bobosi   temur   kabi   katta   minoralar   quradi.   Ba zan   xalq	
’ ’
boshiga   og ir   soliqlar   soladi,   uni   xonavayron   qiladi.   Qo lga   kiritgan   viloyat     va	
’ ’
mavzelarni o g illari, bek va amaldorlariga bo lib beradi. Qo shinning ehtiyojini
’ ’ ’ ’
ta minlash uchun qishloqlarga, chorva hayvonlari o rnashgan o tloqlarga chopqin	
’ ’ ’
va talovchilik yurishlarini tashkil qiladi va boshqalar. Chunki podsholik uning ruhida
bo lgan odamgarchilikka, insoniy fazilatlariga o z ko lkasini tashlab qo yar edi.
’ ’ ’ ’
U podshoh sifatida el tortgan azobni ijtimoiy-sinfiy hodisaday tushuna olmas edi. 
43 Boburnoma ni   o qir   ekanmiz,   Bobur   obrazining   evolutsion   takomilini   ham“ ”	’
ko ramiz. U asarning dastlabki qismida hayot tajribasiga ega bo lmaganligi uchun	
’ ’
bir   qator   katta   axatoliklarga   yo l   qo yadi,   ayrim   beklarning   yaramas   xatti-	
’ ’
harakatlarini ko ra bilib turib, ularni tiyib qo yishga ojizlik qiladi. Qo shinlarning	
’ ’ ’
ixtiyorini o z qo liga olgan yirik beklarning ra yi bilangina u yoki bu masalani hal	
’ ’ ’
qilishga majbur bo ladi, chopqin va talovlarga yo l beradi. Dushmanlar tomonidan	
’ ’
qo yilgan hiyla   nayrang tuzoqlarini payqamay qoladi, munajjimlarning yolg on	
’ – ’
ko rsatmalariga qarab ish ko radi.
’ ’
Lekin   asarning   keyingi   qismlarida   biz   Boburning   xarakteriga   ajoyib   tomonga
qarab   o zgarishlar   yuz   berganligini   ko ramiz.   Unda   hayotiy   tajriba   ortgan   sari,	
’ ’
ayrim   masalalarga   munosabati   ham   o zgara   boradi.   Saripo l   urushida	
’ ’
munajjimlarning   qur alariga   ishonib,   shoshilib   jang   boshlagan   va   mag lubiyatga	
’ ’
uchragan   Bobur,   Sikri   jangi   arafasida   Muhammad   Sharif   munajjimlarning   Bu	
“
ayomda Mirrix g arb saridir, har kim bu tarafdin urushsa  mag lub bo lur” degan	
’ ’ ’
gaplariga quloq ham  solmaydi. Jang  g alaba bilan tugagach  esa, bu  shumnafas	
’ “ ”
munajjimni   o z   dargohidan   butunlay   quvib   yuboradi.   U   aql-idrok   kuchiga   ishonib	
’
jang   taktikasiga   dadillik   bilan   yangiliklar   kiritadi.   Vayronlik   keltiruvchi   harbiy
yurishlar   o rnida   diplomatik   tadbirlarni   ko proq   ishlata   boshlaydi,   qurilish,
’ ’
obodonchilik   va   ijodiy   ishlar   bilan   ko proq   shug ullanishga   intiladi.   Mana   shu	
’ ’
o rinlarda   uning   xarakterida   mavjud   bo lgan   va   hayotning   dastlabki   qismalarida	
’ ’
ham   namoyon   bo la   boshlagan   insoniy   hislar   yanada   baquvvat,   yorqinroq	
’
ko rinadi.   O quvchining   ko z   o ngida   eliga,   yurtiga,   yigitlariga   g amxo r	
’ ’ ’ ’ ’ ’
bo lgan va boshqa ko p ijobiy xislatlarni o zida mujassamlashtirgan inson siymosi
’ ’ ’
yuksalib   turadi   va   muallifning   o z   qiyofasini   chizishidagi   samimiylik,   fazilat   va	
“	’
nuqsonlarini ham tasvirlashi, ochiqlaigi, haqqoniyligi va ajoyib hazilkashlik tuyg usi	
’
uning go zal memuarlari e tiborini oshiradi .	
’ ’ ”
Shunday   qilib,   Boburning   o z   qiyofasi   va   xarkterli   xususiyatlari   asarda	
’
tasvirlangan butun tarixiy voqealar fonida o zining salbiy va ijobiy tomonlari bilan,	
’
ko p qirrali belgilari bilan namoyon bog langandir.	
’ ’
44 Bobur bizga eng avvalo o zining ilg or qarashlari, ijodi bilan qadrlidir. Rus’ ’
olimi S.P.Tolstoy olimlarning fikrlarini ifodalab, Bobur shaxsini shunday ta riflagan	
’
edi:   Afg onistonning   poytaxti   Qobulda   farg onalik   Zahriddin   Boburning,   biz	
“	’ ’
Sharqda   tiklanish   davri   deb   biladigan   davrning   yirik   siyosiy   va   madaniy
namoyondasining ajoyib maqbarasi tiklanmoqda .	
”
Mashhur rus yozuvchisi N.Tixonov  Bobur maqbarasi” ocherkida afg on xalqi	
“	’
chet   el   imperiyalizimining   irqchilikka   qarshi   olib   borgan   kurashida   Zahriddin
Muhammad Boburni o zining fidokor-qahramoniday deb biladi”, deya yozadi.	
’
Shayboniyxon Xurosonni bosib olgandan keyin, o sha atrofda bo lgan Bobur	
’ ’
o zining oz sonli qo shini bilan Qobul tomonga yo l oladi. Ular yo lga tushishi	
’ ’ ’ ’
bilan   qor   yopg a   boshlaydi.   Bobur   mashaqqatli   bu   yo l   voqeasini	
’ ’
Boburnoma da shunday tasvrilaydi.	
“ ”
Borg on soyi qor ulug roq bo lur edi. Chaxcharon navosida xud qor otning	
“	’ ’ ’
tizidan   yuqoriroq   edi.   chiroqdondin   o tgach   ham   qor   ko p   ulug   bo ldi,   ham	
… ’ ’ ’ ’
yo l noma lum bo ldi. Langari Mir G iyos navohisida Qobulg a ne yo l bilan	
’ ’ ’ ’ ’ ’
borurimizni   kengashtuk.   Men   va   askar   barin   edkkim   qishdir,   tog   yo lida   ko p	
’ ’ ’
dag dag a   va   taraddud   tur.   Qandahor   yo li   agarchi   bir   nima   yiroqdur   vale	
’ ’ ’
betaraddud va bedag dag a bo lur. Qosimbek ul  yo lni  yiroqdur, bu yo l bilan	
’ ’ ’ ’ ’
borurmiz, deb ko p jahd qildi, bu yo lda bo ldik. Bir Sulton otliq peshoyi boshchi	
’ ’ ’
edi, qarilig idanmu yo oldorg onidonmu, qorning ulug danmu, yo lni yo qotdi,	
’ ’ ’ ’ ’
boshlay olmadi”.
Bu yo lda boshlagan  Qosimbek hijola tortib o g ilari  bilan qor tepib yo l
’ ’ ’ ’
ochishga   harakat   qildi.   Yo l   nihoyatda   mashaqqatli   kechadi.   Yetmish     sakson	
’ –
chog li   yigitni   atrofdan   yo l   yoki   biror   boshpana   topish   uchun   yuborishadi.   Ul	
’ ’ “
begonalar   kelguncha   uch-to rt   kun   bu   yurttin   ko chilmaydi.   Beg onalar   ham	
’ ’ ’
obdon   yo l   boshlar   kishi   kelturmadilar .   Tavakkal   qilib   oldinga   yurishadi.   Qor	
’ ”
nihoyatda qalin bo lganligi uchun, bir qadam olg a siljish ham mashaqqatli edi. Bu	
’ ’
yo l   azobini   Bobur   shunday   tasvirlaydi:   Ul   necha   kun   bisyor   tasvirlar   va	
’ “
mashaqqatlar   tortuldi,   andog kim   muddatul   umr   muncha   mashaqqat   kamroq   tolib	
’
edi . Bu matla ni o shal fursatda aytildi.	
”	’ ’
45 Charxning men ko rmagan jabru-jafosi qoldimu? Xast ko nglim chekmagan’ ’
dardu balosi qoldimu?
Bir   hafta   yovuq   qor   tepib,   kunda   bir   sha riy-   bir   yarim   sha riydan   ortuq	
’ ’
ko chulmas edi. Qor tepar kishi men edim, o n-o n besh ichki bilan va Qosimbek	
’ ’ ’
edi, ikki o g li va yana uch navkari ham bor edi	
’ ’ …
Har   qadam   qo yg onda   beligacha,   ko ksigacha   bota-bota   qor   tepar   edi.	
’ ’ ’
Uch-to rt kun mana shunday yurgandan keyin havoli Kutol degan vodiyga kelishadi,	
’
u   yerdan   kichkina   g orga   duch   kelinadi,   navkarlarni,   Boburni   g orga   kirib   dam	
’ ’
olishga   undaydi.   Ammo   Bobur   Margbo   yoron   surast   ya ni   do stlar   bilan	
“ ” “	’ ’
birgalikdagi o lim to ydir  deb rozi bo lmaydi.	
’ ’ ” ’
Butun   umrini   jangi   jadal   bilan   yonib   o tkazgan   buyuk   sarkarda   Zahriddin	
’
Muhammad   Bobur   qalbi   ana   shunday   insoniy   tuyg ularga   ham   boy   edi.   Shuning	
’
uchun ham bu dilbar shaxs asrlar osha avlodlar muhabbatini qozonaveradi.
Boburnoma da   faqat   XV   asrning   oxiri   va   XVI   asrning   boshlarida	
“ ”
Movaraunnahr,   Xuroson   va   boshqa   joylarda   yashab,   shu   davr   ijtimoiy-siyosiy   va
madaniy   hayotida   ma lum   o rinni   egallagan   tarixiy   shaxslargina   tasvirlanmasdan,	
’ ’
tabiat,   manzara,   ayrim   joylarning   tasviri   va   turli   tuman   hayot   lavhalari   ham
chizilgandir. Asarda muallif bu davrda o zi bevosita ishtirok etgan, o z ko zi bilan	
’ ’ ’
ko rgan   yoki   eshitgan   tarixiy   voqealarni   o z   ichiga   tarixiy   voqealar   bo layotgan	
’ ’ ’
joyni,   uning   tabiat   voqealar   sodir   bo layotgan   joyini,   uning   tabiat   ko rinishlarini,	
’ ’
shu joyda yashovchi xalqning hayot sharoitlarini, tarixiy voqealar sodir bo layotgan	
’
paytdagi   sharoit   ham   badiiy   bo yoqlar,   hayotiy   lavhalarda   o tkir   ko zatuvchi   va	
’ ’ ’
mohir rassomdek tasvirlaydi.  Boburnoma  ko p yillik voqealarni (1494 yildan 1529	
“ ”	’
yilgacha   bo lgan)   voqealarni   o z   ichiga   olgani,   bir   necha   mamlakat,   viloyat   va	
’ ’
shahar,   qishloqlardagi   hayotning,   sharoitining   har   xil   ko rinishlari   o z   ifodasini	
’ ’
topgani   uchun   ham   unda   tasvirlangan   ob yektlar   xilma-xil   xususiyatlarga   egadir.	
’
Yuksak badiiy iste dod, o tkir zehn egasi  v ziyrak kuzatuvchi, zamonasiga ko ra	
’ ’ ’
zo r   bilimdon   bo lgan   Zahriddin   Muhammad   Bobur   o z   asarida   tabiat   va	
’ ’ ’
hayotning,   joy   va   sharoitning   juda   ko p   hamda   xilma-xil   ko rinishlarini	
’ ’
tasvirlagandir.   Uning   asarida   yil   fasllari,   bahor,   yoz,   kuz,   qishning   ajoyib
46 manzaralari,   bu   fasllarda   bo ladigan   toza   havo,   rang-barang   gullar,   yomg ir,   suv’ ’
toshqini,   jazirama   issiq,   kuz   paytidagi   hazon,   mevalarning   shiraga   to lib   pishishi,	
’
qishdagi   qalin   qor,   kuchli   izg irin   sovuq,   daryolarni   muz   bilan   qoplangani   kabi	
’
ko rinishlari, jang tasviri, xilma-xil ov manzaralarini   sher, kiyik ovi, baliq tutish,	
’ –
qush   ushlash   va   boshqalar;   jilg alar,   chashmalar,   shaharlar   va   ularning	
’
qo rg onlari,   bog lari,   ayrim   joylar,   ularning   xususiyatlari,   xalqning   yashash	
’ ’ ’
sharoitlari,   tog lar   va   vodiylar   tasviri   yozuvchi   me muaristik   diqqatini   jalb   etgan	
’ ’
asosiy ob yektlardir.  	
’
Boburnoma da   tasvirlangan   asosiy   ob yektlardan   biri   tabiat   ko rinishi,	
“ ”	’ ’
uning   xilma-xil   manzaralari     yil   fasllari   va   ularning   har   biridagi   o ziga   xos	
– ’
holatlardir.   Bobur   o z   asarida   yil   fasllari   va   undagi   turli     tuman   ko rinishlarni	
’ – ’
tasvirlashda bo lagn adabiy harakatchanlik tajribasidan, birinchi navbatda Lutfiy va	
’
Alisher   Navoiyning   ijodiy   merosidan,   ularning   liro-epik   asarlarida   tasvirlangan   yil
fasllarining   xilma-xil   ko rinishlaridan   foydalangan,   unda   ijodiy   o rnak   olgan.	
’ ’
Lutfiy   va   alisher   Navoiy   asarlarida   ham   bahor   fasli   alohida   o rin   tutgan   va   ular	
’
tomonidan zo r zavq va shavq bilan kuylangan yil fasllaridan biridir.	
’
Navoiy   o zining   lirik   g azallari   va   hamsa ga   kirgan   dostonlarida   bahor	
’ ’ “ ”
tasvirini   chizar   ekan,   shu   faslning   xilma-xil   manzaralarining   hamma   xususiyatlarini
o zida  aks   ettiruvchi  detallarni  bir   o rinda  to plab  beradi.  Ularda  bahor   shamoli,	
’ ’ ’
bulut,   uning   yerga   suv   sepishi,   yerda   har   xil   gullarning   unib   chiqishi     tabiatning	
–
go zal tusga kirishi, jonlanishi dinamik ravishda tasvirlangandir.	
’
Boburnoma da   yozuvchi   bahor   ko rinishini,   uning   ajoyib   manzaralarining	
“ ”	’
hamma tomonlarini bir o rinda bermagan. Lekin bahorning Navoiyda tasvirlangani	
’
kabi   ko rinishlarini   o rni-o rni   bilan,   ayrim-ayrim   holatlarda   tasvir   etganidir  	
’ ’ ’ –
Bobur   ayrim   joylarni   (asosan   shaharlarni)   tasvirlaganada   ham   shu   joining   bahor
paytidagi   ko rinishini,   havosini   yoritishga   e tibor   bergan.   Yozuvchi   O shni	
’ ’ ’
tasvirlar ekan,  havosi xo p va oqar suvi farovondir. Bahori bisyor yaxshi bo lur
“	’ ’ …
qalin   lola   va   gullar   ochilur     desa,   Qobulning   bisyor   latif   havosi   bor.   Qobul	
” “	–
havosidek,   havolik   yer   olamda   ma lum   emaskim   bo lg ay,   yozlarda   kechalari	
’ ’ ’
po stinsiz   yotib   bo lmaydi     deydi.   Shahrisabz   haqida   gapirar   ekan,   bahor	
’ ’ …” –
47 paytda   bu   shahrning   ko m-ko k   maysalar,   gullar   bilan   qoplanishini   ko rsatib,’ ’ ’
Bahorlar   sahrosi   va  shahri  va  boshi   va  tomi   ho b sabza   bo lur   uchun Shaxrisabz	
“	’ ’
derlar   deb   tasvirlaydi.   Albatta,   bu   ko rinish   u   yoki   bu   shaharlarning   bahor	
”– ’
paytidagi manzarasining umumiy tasviridir, xalos. Ammo  Boburnoma da bahorning	
“ ”
konkret tasviri ham o z ifodasini topgan. Klassik adabiyotimizda yaratilgan lirik va	
’
liroepik asarning hammasida hammasida ham bahor gul fasli, har tarafga atir hidlarini
tarqatuvchi,   yer   yuziga   qizil,   oq,   sariq,   binafsha   ranglarini   surtuvchi   gullar   fasli,
yerga   ko m-ko k   to shak   soluvchi   maysa   gilamlar   fasli,   shu   gullar   va	
’ ’ ’
maysalarning   yerdan   unib   chiqishi,   tabiatning   jonlanib,   yashashi   uchun   vosita
bo luvchi   yog ingarchilik   fasli   sifatida   tasvir   etilgandir.   Boburnoma   muallifi	
’ ’ “ ”
ham   bahorning   shunday   ko rinishlarini,   jumladan   rang-barang   gullarni,   ularning	
’
kishiga rohat baxsh etuvchi, hayotga go zallik kirituvchi manzarasini tasvir etgandir.	
’
Quran Toziyon va Dashti Shayx degan joydagi manzara, gullarning turlarini yozuvchi
shunday   tasvirlaydiki:   Bu   domayada   rango-rang   har   nav   lola   bo lur.   Bir   qatla	
“	’
sanattim, o ttizikki   o ttiz uch nav g ayri muqarrar lola chiqti. Bir katta nav lola	
’ – ’ ’
bo lurkim, andek qizil gul idi kelur, lola gulbo y der eduk  yana ushbu domanada	
’ ’ …
Narviddin   quyiroqda   sarbarg   lola   bo lur .   Yoki   Narmovar   navohissida   bahor	
’ ”
faslida xilma-xil gullarning ochilishi quyidagicha tasvirlanadi.  Payshanba kuni oftob	
“
chiqqanda   suv   yoqasidan   ko childi.   Bu   kun   ma jun   yeyildi.   G ariyib   gulzorlar	
’ ’ ’
ma juniylikda   nafarruj   qilduq.   Sariq   arg uvoniy   parcha-parcha   yerlarda   yaqdast	
’ ’
sariq   gullar   ochilibtur.   Yana   ba zi   yerlarda   afshon   qilg andek   darhan   ochilibtur.	
’ ’
Urda   yovug ida   bir   balandi   ustida   o ltirub,   gulzor   tafarruj   qildik.   Tarrahlik	
’ ’
qilgandek   bu   ustida   o lturub,   gulzor   tepaning   olti   tarafida   bir   daf a   sariq   va   bir	
’ ’
arg uvoniy   gul   xat-xat   musaddas   shaklida   ochilubtur.   Ikki   tarafda   gul   ozroq   edi,	
’
ko z   kor   kelguncha   ushmundok   gulzor   edi.   Narmovarning   navohisida   bahor   vaqti
’
yaxshi gulzorlar bo ladur”.	
’
Bu   tasvirda   bahor   paytida   bo ladigan   o zlarining   biri     yer   ustini   gul   va	
’ ’ –
maysalar   bilan   qoplanishi,   gullarning   to p-to p   bo lib,   tabiatga   go zal   husn	
’ ’ ’ ’
bag ishlab   ochilishi   chizilgandir.   Asarda   yozuvchi   bahor   tasvirini   chizar   ekan,   u	
’
havoning   musaffo   ko rinishi,   osmonning   bulut   bilan   qanday   qoplanishi,   bu   paytda	
’
48 shamol   qanday   esishini   ko rsatmagan.   Lekin   bahor   faslining   ko rinishlaridan   biri’ ’
bo lgan yomg ir yog ishi manzarasini ustalik bilan tasvirlaydi. asarda Sind (Hind)	
’ ’ ’
daryosi bo yidagi yomg ir yog ishi shunday tasvir etadi:  Ushbu yurtda oqshom	
’ ’ ’ “
andoq   yomg ir   bo ldikim,   chodir   ichida   suv   inchka   paychadin   edi,   gilamlarni   bir	
’ ’
yerda   yig ishtirib,   baland   qilib   ustida   o lturdim.   Bu   kecha   ush   mundoq   usrat   bila	
’ ’
otdi  yoki  Suhbat kuni ajab g alaba yomg ur yog di. O n uch martaba yomg ir	
” “	’ ’ ’ ’ ’
yog u. ba zilarg a yer tashqari tegib edi, g arq ho l bo ldilar“.	
’ ’ ’ ’ ’ ’
Bu tasvirlarda yomg ir yog ishi, uning kuchli o z ifodasini topgan. Muallif	
’ ’ ’
yumoristik   elementlardan   ustalik   bilan   foydalanib,   yomg ir   yog ayotgan   paytdagi	
’ ’
holatini,   asar   personajining   shu   paytdagi   holatini,   uning   atrofidagi   odamlarning
kayfiyatini   ham   tasvirlay   olgan.   Yozuvchi   yomg ir   yog ishi   natijasida   anhor,   soy	
’ ’
va daryolarda suvning ko payishi, doim sahroning suv bilan qoplanishi ham ustalik	
’
bilan   tasvir   etgan:   Bobur   yomg ir   yog ishini   tasvirlar   ekan,   undagi   eng   muhim	
’ ’
detallardan   birini     yomg ir   yog ishi   natijasida   anhor   va   soylarda   suv	
– ’ ’
ko payoishi,   dala-tuzning   sel   suvi   bilan   qoplanishi   ochiq   va   ravon   yoritishga,	
’
manzarani   yozuvchi   ko z   o ngida   ishonarli   qilib   gavdalantirishga   muvaffaq	
’ ’
bo lgan. Shuni ham aytish kerakki, muallif suv toshqini va soy suvining ko payib	
’ ’
ketishi tufayli voqealarda ishtirok etuvchi kishilarning   Bobur va uning odamlarini	
–
og ir ahvolga tushib qolishlari bog liq holda tasvirlashga muvaffaq bo lgan.	
’ ’ ’
Bobur   asarda   tabiat   manzaralarini   tasvirlar   ekan,   yilning   hamma   fasllarini   va
bu   fasllardagi   ko rinishning   xilma-xil   tomonlarini   ham   yorita   olgandir.   Asarda	
’
bahordan   tashqari   yozning   jazirama   issig i,   kuzdagi   xazonrezgilik,   mevalarning	
’
shiraga   to lib   pishishi,   qishning   izg irin   sovuqlari   ham   o ziga   xos   usul   bilan	
’ ’ ’
chizilgan.   Muallif   kuz   tasvirini   chizar   ekan,   shu   faslning   biror   xarakterli   tomonini
yoritishga   harakat   qilgan.   Masalan,   Istarg ach   degan   joydagi   podshoh   bog ining	
’ ’
kuz paytidagi ko rinishi shunday tasvirlagan. Yozuvchi bu o rinda olma shoxlarida	
’ ’
besh   oltita sarg aygan barglar qolganligini qolgan barglari eas to lib ketganligini	
– ’ ’
ko rsatish   orqali   kuz   paytidagi   manzaraning   bir   ko rinishini   tasvirlagan.   Bu	
’ ’
ko rinishning ana shu kichik bir detalini hayotiy qilib , o quvchi ishonadigan holda
’ ’
tasvirlanishining o zi ham shu faslning muhim tomonini ochishga olib kelgan.	
’
49 Kuz   fasli   odatda   faqat   hazonrezgilik   davr   sifatidagina   emas,   ayni   zamonda
insonga huzur va halovat baxsh etuvchi shirin- sharbat mevalarni yetilib pishish fasli
sifatida ham o ziga xos xususiyatga egadir.’
Bobur   Andijonni   va   uning   tevarak   atrofini   shunday   tasvirlaydi:   Arki   janub	
“
tomonda voqi  bo lubtur, To qqiz tarnov suv kirar. Bu ajab turkim, bir yerdin ham	
’ ’ ’
chiqmas.   Qal aning   girdogirdi   xandakning   tosh   yoni   sanrezalik   shohroh   tushubtur,
’
tamom   maholottur.   Bu   mahalla   bilan   qal aga   fosila   ushbu   handaq   yoqasidog i	
’ ’
shohrohtur. Ov kushi dog i ko p bo lur, qirg ovuli behad semiz bo lur. Andoq	
’ ’ ’ ’ ’
rivoyat  qildilarkim, bir  qirg ovulning uskunasini    to rt kishi  yeb tugata olmaydur.	
’ ’
Eli turqdur. Shahar va bozorida turki bilmas kishi yo qtur. Elining lafzi qalam bila	
’
rostur	
…
Yuzuf xojakim musiqasida mashhurdir, Andijoniydur. Havosining ufunati bor.
Kuzlar el bezgak ko p bo lur”.	
’ ’
A. Kayzer  bu tasvirni  shunday  o girgan:  Die Zitadelle liegt  auf  der  Südseite	
’
der   Stadt.   Neun   Kanäle,   die   ebenso   viele   Mühlen   treiben,   führen   Wasser   henein,
dabei   ist   merkwürdig   das   nichts   davon   wiederhinaus   flieβt.   Rund   um   die   Festung
fährt   dicht  andem   gemauerten Graben,  ein breiter  mit   Steinen  beschüteter  Fahrweg,
der die vor Städte davon trennt.
Schmackhaftes   Wildpret   gibt   es   hier   in   Menge:   die   Fasanen   sind   sofett,   das
vier  Personen sich von einem  Sattigen kőnnen. Die Bewohner  sind alle Turken und
verstehen   sammtlich   türkisch.   Khwajeh   Yusuf   berühmt   wegen   seiner   Kenntnis   der
Musik, war in Andijan geboren. Die Luft ist ungesund und Fieber im Herbste nichts
ungewohnliches“.
Aslida   asliyat   tarjima   qilish   ikkinchi   bir   tarjimadan   o girishga   qaraganda	
’
ishonchliroq sanaladi. Lekin qizig i  shundaki, biz ko rib chiqqan konkret  misolda	
’ ’
unday   emas.   Chunki   A.Kayzerning   tarjimasi   garchi   ingliz   tilidan   qilingan   tarjima
bo lsada, asarning asliyatdan eski  o zbek tilidan o girgan fon Klaprotning ishiga	
’ ’ ’
qaraganda asliyatga yaqinroqdir.
Yu. Fon Klaprotning tarjimasi esa quyidagicha:
50 Die Festung liegt auf der Südseite. In der Stadt sind neun Teiche und wasser„
leistungen bei denen es besonders Merkwürdig ist, das sie alle veschiedene Quellen
haben. Die Festung ist ganz mit einem Graben umgeben an dessen auβeren Seite der
kőnigliche   Weg   vorbeigeht:   sie   wird   von   der   Stadt   durch   diesen   Graben   und   durch
die   groβe   Heerstraβe   fetrennt.   Auf   der   entgegengestzten   Seite   ist   ein   anderer
Kőniglicher   weg.   Bei   Andadschon   gibt   es   sher   viele   Kausvőgel,   die   auch   zur   Jagt
abgerichtet   werden:   unter   andere   so   fette   Adler,   das   vier   Menschen   nun   einem
ausgewachsehen   Satt   werden   kőnnen.   Die   Sprache   der   Einwohner   ist   im   gemeinen
Leben und in den Schriften gleich	
…
Jussuf   Chodsha,   ein   berümter   Musiker,     wurde   zu   Andadschon   geboren.   Die
hiesige Luft ist ungesund und verursacht haufige Augenkrankheiten .	
“
Asliyatdan   tarjima   qilish   ikkinchi   bir   tarjimadan   o girishga   qaraganda	
’
ishonchliroq   sanaladi.   Lekin   biz   ko rib   chiqqan   aniq   misolda   unday   emas.   Chunki	
’
A.   Kayzerning   tarjimasi   ingliz   tilidan   qilingan   bo lsada,   asrning   asliyatdan   eski	
’
o zbek   tilidan   Klaprotning   ishiga   qaraganda   asliyatga   yaqinroqdir.   Masalan,	
’
Kuzlar ko p el bezgak bo lur  degan gapdagi  ko z  so zini u    kuz  deb
„ ’ ’ “ „ ’ “ ’ „ “
qabul   qiladi.   Qirg ovul   Klaprotda   burgut   ga,   To qqiz   tarnov   suv  	
„ ’ “ „ “ „ ’ “ –
to qqiz   ko lmakcha   yoki   hovuzcha ,   Andijon   shahrining   nomi   esa	
„ ’ ’ “
Andadsho ga   aylanib   ketgan.   Bu   narsa   Klaprotning   Boburnoma   asarini
„ “ „ “
yaxshilab o rganib olmaganligini, ko pgina so zlarni ma nosini anglamaganligini	
’ ’ ’ ’
ko rsatadi.	
’
XULOSA
51 Zahriddin   Muhammad   Bobur   XV   asrning   oxiri   va   XVI   asr   boshlarida
Movarraunnahr,   Afg oniston   va   Hindistonda   yuz   bergan   ijtimoiy-siyosiy’
hodisalarda   muhim   rol   o ynagan   talantli   sarkarda   va   yirik   davlat   arbobi,   olim   va	
’
shoir edi. U ilm-fan, adabiyot va san atga qiziqishi, bu kasbdagi kishilarga homiylik	
’
qilishi bilan o sha davrdagi hukmdorlardan farq qiladi. Bobur o zbek adabiyotining	
’ ’
taraqqiyotiga   katta   hissa   qo shgan   yirik   so z   san atkorlaridan   biridir.   U	
’ ’ ’
popyeziyada   ham,   prozada   ham   ijod   etdi:   aruz   nazariyasi,   musiqa   harbiy   taktika   va
moliya   masalalariga   doir   asarlar,   badiiy   jihatdan   pishiq,   g oyaviy   jihatdan   Navoiy	
’
asarlariga   hamohang   o ynog i   she rlar   yaratdi.   U   ayniqsa   o sha   davr   ijtimoiy-	
’ ’ ’ ’
siyosiy   hodisalari,   ilmiy-yutuqlari,   maishiy   hayot   sharoitlarini   o zida	
’
mujassamlashtirgan   Boburnoma   asarini   yaratib,   o zbek   adabiyotini   yangi   bir	
„ “ ’
janr-memuar janrining eng go zal va mukammal namunasi bilan boyitdi.	
’
Bu asarda ijtimoiy   siyosiy hodisalar muallifning shaxsiy esdaliklari shaklida,	
–
uning   shu   hayot   hodisalariga   qarashlari   bilan   bog liq   holda   yoritilgan   bo lib,   jud	
’ ’
ako p   va   xilma-xil   masalalarni   qamrab   olgandir.   U   badiiy   tasviriy   lavhalarga   boy	
’
bo lgan prozaning eng yaxshi yodgorliklaridan biri bo lib ham hisoblanadi. Bobur
’ ’
tarixiy  voqealarni  quruq bayon  qilmasdan  shu  davrda yashagan   tarixiy  shaxslarning
portreti va xarakterini, uning xilma-xil ko rinishlarini tasvirlash orqali voqeani jonli	
’
va qoniqarli bayon qilishga erishadi.
Bayon   uslubining   sodda   va   ravonligi,   fikrning   ixcham   va   aniqligi,   axloqiy-
ta limiy   xarakterdagi   xalq   maqollari,   ta birlariga,   lirik   parchalarga   o rni-o rni	
’ ’ ’ ’
bilan   murojaat   qilib   turishi,   shuningdek   turli-tuman   badiiy   tasviriy   usullarning
qo llanishi bu asarning badiiylik darajasini kuchaytirgan.
’
Boburnoma ning   Sharq   tarixchilarining   an anaviy   asarlariga	
„ “ ’
o xshamaydigan bunday xususiyatlari rus va g arb sharqshunoslarining e tiborini	
’ ’ ’
XIX   asrdayoq   o ziga   jalb   qilgan   va   ular   tomonidan   yuksak   baholangan   edi.   Ular	
’
Bobur   tomonidan   adabiyotda,   fanga   kiritilgan   g oyat   katta   hissani   hayajon   bilan	
’
ta kidlaydilar.	
’
52 Bobur   o z   asarlari   bilan   o zbek   adabiyotini   boyitibgina   qolmay   uninmg’ ’
rivojiga   ham   katta   ijobiy   ta sir   ko rsatadi.   O zbek   shoirlari   uning   asarlaridagi	
’ ’ ’
soddalik va ravonlikdan bahramand bo ldilar.	
’
Bobur   ijodidagi   va   uslubidagi   soddalik,   ravonlik,   rang-baranglik,   qomusiy
bilim   sohibi   ekanligi   uning   shoh   asari   Boburnoma ning   jozibasi   nafaqat   Sharq,	
„ “
balki   G arb   olimlarining,   sharqshunoslarining   e tiborini   tortgan.   Shu   bois   uning	
’ ’
Boburnoma si   fors   tiliga   to rt   marta,   ingliz   tiliga   to rt   marta,   rus   tiliga   uch	
„ “ ’ ’
marta, fransuz tiliga uch marta, nemis tiliga ikki marta va boshqa ko pgin atillarga	
’
tarjima   qilingan.   Tahlillar   shuni   ko rsatadiki,   Boburnoma ning   nemis   tilidagi	
’ „ “
Yulius   fon   Klaprot   va   Kayzer   tarjimalari   qiyoslanganda   Kayzer   tarjimasining
afzalliklarini ta kidlamoqchimiz.	
’
Birinchidan, A.Kayzer tarjimasi ham to liq va mukammal tarjimadir.	
’
Ikkinchidan,   A.Kayzer   tarjimasida   sl   nusxaning   badiiy   shirasi,   jozibasi   oz	
’
aksini topgan.
Yulius fon Klaprot  tarjimasi  haqida gap ketganda, shuni  aytish mumkinki, bu
tarjima avvalo to liq, mukammal tarjima emas, asliyatning jozibasi tarjimada to liq	
’ ’
saqlanmagan.   Boburnoma   tarjimalarini   o rganish,   birinchidan,   Bobur   ijodiga	
„ “ ’
bo lgan   chet   ellardagi   qiziqishni   anglash   Boburning   o zbek   adabiyotida   turgan	
’ ’
o rnini   belgilash   uchun   muhim   bo lsa,   ikkinchidan,   o zbek   adabiyotining   jahon
’ ’ ’
adabiyotida   tutgan   o rnini   belgilashda   ham   muhimdir.   Yil   davomida   olibborilgan	
’
kuztishlarimiz   va   ilmiy   manbalardan   keltirilgan   ma lumotlarni   tahlil   qilish	
’
natijalariga tayanib quyidagi xulosalarga keldik:
1. O zbekistonda tarjimashunoslik tarixi asosan XX asrning 70 yillariga kelib,	
’
fan   sifatida   qaror   topgan   bo lsada,   biroq   uning   ildizlari   uzoq   tarixiy   zamonlarga	
’
borib   taqaladi.   Biz   bu   tadqiqotni   yaratish   davomida   ko pgina   o zbek   asarlarini	
’ ’
yevropa tillariga tarjimalari ustida fikr yuritdik.
2.   Tarjima   asarining   o qish   jarayonida   o zbek   ktobxonlari   o zbek	
’ ’ ’
adabiyotining   ijod   mahsullaridan   bahramand   bo lib,   jahon   ijod   adabiyotining	
’
durdonalaridan biri ekanligini tushunib yetdilar.
53 3.   Boburnoma   tarjimonlar   Kayzer   va   Klaprot   tomonidan   nemis   tiliga„ “
tarjima   qilingan.   Biz   bu   tadqiqotni   yaratish   davomida   ikkala   tarjimonning   ishini
asliyat bilan qiyosiy rejada o rganib chiqdik.	
’
4.   Tahlillar   shuni   ko rsatadiki,   Kayzer   asarini   ingl;iz   tilidan   tarjima   qiligan
’
bo lsada,   asliyatga   yaqinligini   ko ramiz,   ammo   Klaprot   to g ridan-to g ri	
’ ’ ’ ’ ’ ’
asliyatdan   tarjima   qilgan   bo lsada,   bir   qancha   xatoliklarga   yo l   qo yganliklarini	
’ ’ ’
ko ramiz.   Bu   narsa   Klaprotning   Boburnoma   matnini   yaxshilab   o rganib	
’ „ “ ’
olmaganligini,   ko pgina   so zlarning   ma no   va   mohiyatini   anglamaganligini	
’ ’ ’
ko rsatadi.	
’
5 Bitiruv malakaviy ishning ikkinchi bobida badiiy tarjimada muallif uslubini
yarataishga   oid   bir   qancha   misollarga   duch   kelamiz.   Kayzer   tarjimada   Klaprotga
qaraganda muallif uslubini to la yaratib berganligini ilmiy tahlil qildik. 	
’
6.   Xulosalar   tahlili   shuni   ko rsatadiki,   Boburnoma ni   ikkala   tarjimasini	
’ „ “
qiyosiy   rejada   misollar   bilan   yoritganimizda   ilmiy   tahlil   etilib   tarjima   nazariyasiga
kirish fanining amaliy darslarida qo llanishiga tavsiy etish mumkin.
’
54 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXAT‘
1. Karimov   I.   Asosiy   vazifamiz     Vatanimiz   taraqqiyoti   va   xalqimiz	
–
farovonligini yanada yuksaltirishdir.  Toshkent, „O’zbekiston“ 2010.
2. Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent, „Ma’naviyat“,
2009.
3. A.Kayzer.   Denkwürdigkeiten   des   Zehir-Eddin   Muhammad   Baber,   Keisers
von Hindistan, Deutsch verfaβt von ihm selbst Leipzig – 1928.
4. S. V. Klaprot. Archiv für asiatische Literatur, Geschichte und Sprachkunde.
Peterburg 1810
5. Z. M. Bobur.  Boburnoma . Toshkent   1960.	
„ “ –
6. J. Sharipov. O zbekistonda tarjima tarixidan.  Fan  nashriyoti. Toshkent.
’ ” ”
1965.
7. M. Xollikov.  Badiiy tarjima bugunning talabi . Toshkent.
” ”
8. N. Komilov va boshqalar.   Badiiy tarjima va ilmiy tavsif. Tarjima san ati.	
’
Toshkent.1978.
9. N. Komilov. Bu qadimiy san at . Toshkent, 1986.	
’ „
10. G . Salomov. Til va tarjima.  Fan  nashriyoti. 	
’ ” ” Toshkent. 1966.
11. G .   Salomov.   Tarjima   nazariyasiga   kirish.   O qituvchi   nashriyoti.
’ ” ’ ”
Toshkent. 1978
12. G . Salomov.  Tarjimada tahlil va tahrir
’ .  Sharq yulduzi  jurnali. 1973yil 8-	” ”
son.
13. G .   Salomov.     Badiiy   tarjimada   uslubiy-milly   o ziga   xoslikni   qayta	
’ ’
yaratish problemasi. Tarjima san ati. Toshkent. 1980.	
’
14. G   Salomov.   Adabiy   tanqid   va   badiiy   tarjima.   Fan   nashriyoti.	
’ ” ”
Toshkent. 1983.
15. G . Xo jayev. Olmon o lkasida. Tarjima san ati. Toshkent 1980.
’ ’ ’ ’
16. G .   Xo jayev.   Milliylik   va   tarjima   masalalari.   Maqolalar   to plami.
’ ’ ’
Tarjima nazariyasi masalalari. Toshkent 1979.
55 17. G .   Xo jayev.   Tarjimada   muallif   uslubni   aks   ettirish   masalasiga   oid.’ ’
Ilmiy ishlar to plami. Toshkent. 1979.	
’
18. G .   Xo jayev   va   boshqalar.   Tarjima   tarixida   Boburnoma ning
’ ’ ” ”
tutgan o rni.  Tarjima nazariyasi masalalari ilmiy ishlar to plami. Toshkent.1979.	
’ ’
19. G . Xo jayev.  Badiiy tarjima va milliy kolorit . Maqolalar  to plami,	
’ ’ „ “ ’
tarjima nazariyasi masalalari. Toshkent. 1995.
20. Posho Ali Usmon. Tarjima va talqin. Tarjima san ati. 5-kitob.	
’
21. G .   Xo jayev   va   boshqalar.   Tarjima   tarixida   Boburnoma ning   tutgan	
’ ’ ” ”
o rni.  Tarjima nazariyasi masalalari ilmiy ishlar to plami. Toshkent.1979.	
’ ’
22. F.   Salimova.   Pave   de   Kurteyl.   Boburnoma   tarjimoni.   Tarjima   nazariyasi	
” ”
masalalari. Toshkent. 1979.
Elektron ta lim resurslari	
’
1. www.ziyonet.uz   
2. www.ziyouz.com
3. www.google.de   
4. www.google.uz   
5. www.meindeutschbuch.de   
6. www.lingo.de   
7. http://www.learn-german-online.net/learning-german-resouces/   
grammatik.htm
8. http://www.daf-portal.de/uebungen/index.php?viewCat=2   
9. http://www.canoo.net/services/OnlineGrammar/Wort/Ueberblick/   
index.htmllang=de
10. http://www.deutsch-online.com/modules.php?op=modload&name=   
News&file=index
11. http://rechtschreibung-grammatik.suite101.de/article.cfm/   
die_artikel_im_deutschen
56
Купить
  • Похожие документы

  • Nemis tili darslarida madaniyatlararo muloqotga o`rgatish mashqlaridan foydalanish
  • “Nemis tilini o`qitishda ilg`or pedagogik texnologiyalar va ularning ahamiyati
  • Der nationalen Kolorit in der Übersetzung
  • Die philosophische Gedanke in den Werke von Johann Wolfgang Goethe
  • Hozirgi nemis tili ijtimoiy-siyosiy leksikasida neologizmlar

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha