Hozirgi nemis tili ijtimoiy-siyosiy leksikasida neologizmlar - Немецкий язык - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	346.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	04 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Немецкий язык

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

Hozirgi nemis tili ijtimoiy-siyosiy leksikasida neologizmlar

Купить

5 1 20100 – F ilologiya va tillarni o qitish (nemis tili) ta lim yo nalishi’ ’ ‘
bo yicha bakalavr darajasini olish uchun
‘
« Hozirgi nemis tili ijtimoiy-siyosiy leksikasi da neologizmlar »
mavzusida yozgan

MUNDARIJA
KIRISH ...........................................................................................................3
1.BOB. IJTIMOIY - SIYOSIY LEKSIKA VA TERMINOLOGIYA
TADQIQOT OBJEKTI SIFATIDA
1.1 Ijtimoiy-siyosiy leksika va terminologiyaning o zaro munosabati va‘
ta siri
’ ............................................................ .......................................... ...... ..............
7
1.2. Xalqaro ijtimoiy hayot masalasiga yo naltirilgan
’
leksika......................14 1.3. Nemis realiyalariga yo naltirilgan i
’ jtimoiy-siyosiy
leksika ...............19
…
2. BOB . IJTIMOIY-SIYOSIY MAZMUNDAGI YANGI LEKSIKA
2.1. N eologizmlar ning struktur-semantik tavsifi ........................ ...................25
2.2. Ижтимоий-сиёсий мазмундаги ўзлаштирма неологизмлар....... . ..... 3 2
2.3 Okkazional leksik birliklar...................... . . . .......................... . ................. . 41
XULOSA ......................................................................................................4 6
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ...............................4 9
2

КИРИШ
Mavzuning dolzarbligi. Til – murakkab ijtimoiy hodisa. U insonlar
o‘rtasidagi muloqot vositasi sifatida doimiy rivojlanishda. Aytish mumkinki, til –
jamiyat ko zgusi. Jamiyat taraqqiyoti ijtimoiy munosabat va o zgarishlarni
‘ ‘
o zida mujassamlashtirgan ko p sonli leksik birliklarda o z aksini topadi. Bu
‘ ‘ ‘
holat, nafaqat nemis tilida, balki boshqa tillarda ham kuzatiladi. Nemis tili lug at
‘
tarkibi, boshqa tillarda bo lgani kabi doimiy ravishda yangilanib boradi. XX asr
‘
oxiri va XXI asr boshlarida nemis tilida ko plab yangi so zlar paydo bo ldi,
‘ ‘ ‘
tilning leksik tizimi yangi ma noli so zlar bilan boyidi, ayrim so zlar esa
’ ‘ ‘
iste moldan chiqdi.
’
Mustaqillik yillarida, mamlakatimizda chet tillarni o rganish tizimini
‘
yanada takomillashtirishga alohida e tibor qaratildi, natijada ushbu sohada
’
fundamental tadqiqot ishlari jadallashdi. Taraqqiyot tamoyillariga asoslangan
holda «... ilmiy-tadqiqot va innovatsiya faoliyatini rag batlantirish, ilmiy hamda
‘
innovatsiya yutuqlarini amaliyotga joriy etishning samarali mexanizmlarini
yaratish»ga alohida e tibor berildi. Xorijiy tillarni o qitishning kompleks tizimini
’ ‘
yaratish hamda respublikaning jahon hamjamiyatiga yanada integratsiyalashuviga
alohida e tibor qaratilishi xorijiy tillarni o rganish va o qitishda muhim
’ ‘ ‘
ahamiyat kasb etib, bu, o z navbatida maxsus izlanishlar olib borishni taqozo
‘
etadi.
Istiqlol yillarida yurtimizda yoshlarimizning bilim olishi va intellektual
salohiyatini oshirish uchun barcha imkoniyatlar yaratildi. Qisqa muddat ichida
o g il-qizlarimiz ilm-fan, madaniyat, san at, sport sohasida olamshumul
‘ ‘ ’
g alabalarni qo lga kiritmoqda. Bu boradagi muvaffaqiyatlarni mustahkamlash
‘ ‘
va yanada kengaytirishda yoshlarimizda chet tillarni bilishga ehtiyoj va zarurat
ortmoqda 1
.
1
Dunyo bilimlarni o’rganish tilsimi. Til va adabiyot ta’limi. – Toshkent , 201 4 . – № 3 – B . 3-4 .
3

Hozirgi nemis tili tizimi so z yasalishi, boshqa tillardan so z‘ ‘
o zlashtirish, oldindan mavjud bo lgan so zlar ma nosining o zgarishi va
‘ ‘ ‘ ’ ‘
yangi ma nolarning hosil bo lishi, yangi frazeologizmlarning yuzaga kelishi
’ ‘
orqali boyib bormoqda.
Mazkur bitiruv malakaviy ishning dolzarbligi, avvalo, zamonaviy
tilshunoslik fanida hozirgi nemis tili ijtimoiy-siyosiy leksikasi va
terminologiyasida paydo bo lgan neologizmlarni internet-resurslaridan
‘
foydalangan holda o rganish, neologizmlarning paydo bo lish va til tizimiga
‘ ‘
singib borishidagi asosiy tendensiyalarni aniqlash hamda ularni leksikografik
jihatdan qayta ishlab chiqishga bo lgan e tiborning kuchaygani bilan belgilanadi.
‘ ’
Bu kabi masalalar uzoq vaqtlardan buyon kam o rganildi va yetarlicha
‘
tizimlashtirilmadi.
Vatanimiz va chet mamlakatlarda ijtimoiy-siyosiy leksika doirasida
neologizmlarning kam o rganilganligi ularni maxsus o rganish zaruratini keltirib
‘ ‘
chiqardi. Bu holatni hozirgi nemis tilida neologizmlarni o rganish XX asrning
‘
oxirida yanada kuchayganligi bilan izohlash mumkin. Bu davrga kelib, til
egalarining siyosiy hayoti, mamlakat iqtisodiyoti, ilmiy-texnika va boshqa
ko plab sohalarda tub burilishlar yuz berdi. Bularning barchasi hozirgi nemis tili
‘
leksikasining taraqqiy etishiga olib keldi va natijada uni maxsus o rganish dolzarb
‘
masalaga aylandi.
Muammoning o rganilganlik darajasi.
‘ Bugungi kunda jahon
tilshunosligida mazkur soha tadqiqiga bag ishlangan yangi ishlar yuzaga keldi:
‘
YE.V. Rozenning « Немецкая лексика: история и современность » 2
, «Новые
слова и устойчивые словосочетания в немецком языке» 3
, « На пороге ХХ I
века. Нов ы е слова и словосочетания в неме ц ком яз ы ке » 4
, « Как появляются
слова. Немецкая лексика: история и современность» 5
, H.Diterning
«Neologismen in der deutschen Gegenwartssprache. P robleme ihrer Erfassung und
2
Розен Е.В. Немецкая лексика: история и современность: Учеб. пособие. - М.: Высшая школа, 1991. - 96с.
3
Розен Е.В. Новые слова и устойчивые словосочетания в немецком языке. - М.: Высшая школа, 1991. - 94с.
4
Розен Е.В. На пороге XXI века. Новые слова и словосочетания в немецком языке. - М.: Менеджер, 2000. -
192с.
5
Розен Е.В. Как появляются слова. Немецкая лексика: история и современность. - М.: МАРТ, 2000. - 156с.
4

Beschreibung » 6
, D.Shteffesning «Nicht nur Anglizismen Neue Wörter und…
Wendungen in unserem Wortschatz» 7
va boshqa shu kabi sohaga oid asarlari
shular jumlasidandir. So nggi yillarda nemis tilidagi neologizmlarni tadqiq qilish
‘
bilan I.Bars, V.D.Devkin, A.I.Domashnev, H.Elzen, M.Kinne, L.Lemnitser,
Ye.V.Rozen, V.Flyaysher, A.Herbert, D.Herberg, B.Sheder, A.Shenfeld,
D.Shteffens, X.Emann, O.Nikitina, A.Axmedov, S.Toshaliyeva kabi tadqiqotchilar
shug ullanib kelmoqdalar.
‘
Vatanimiz va chet ellik olimlar, eng avvalo, yangi so zlar paydo
‘
bo lishining nazariy jihatlariga, jumladan «neologizm» tushunchasini aniqlash va
‘
yangi so zlarni o rganish mezonlarini belgilash, neologizmlarni tasniflash va
‘ ‘
ularning paydo bo lishidagi asosiy tendensiyalarni aniqlashga asosiy e tibor
‘ ’
qaratdilar. Bugungi kunga qadar, asosan, siyosiy soha, xalqaro hayot, reklama va
moda, sport, ekologiya, gender leksikasidagi yangi birliklar, GDR va GFR
leksikasidagi farqlar maxsus o rganilgan.
‘
Hozirgi nemis tili ijtimoiy-siyosiy leksikasida paydo bo lgan
‘
neologizmlarning formal, semantik, mavzuiy-tushunchaviy, morfologik, grafik,
fonetik va so z yasalish jihatlari tizimli ravishda yetarli darajada o rganilmagan.
‘ ‘
Tadqiqot obyektini nemis tilining lug at tarkibini doimiy ravishda
‘
yangilab boradigan neologizmlar tashkil etadi.
Tadqiqot predmetini ijtimoiy-siyosiy leksika doirasida neologizmlarning
XX asr oxiri va XXI asr boshida nemis tili tizimiga formal, semantik, mavzuiy-
tushunchaviy, morfologik, grafik, fonetik va so z yasalish jihatidan moslashish
‘
jarayoni tashkil etadi.
«Neologizm» tushunchasiga doir qator muammoli masalalarni o rganishda
‘
salmoqli natijalarni qo lga kiritgan olimlarning neologiya sohasidagi
‘
tadqiqotlariga tayangan holda mazkur ishning maqsad va vazifalari belgilab olindi.
Tadqiqotning maqsadi hozirgi nemis tilida neologizmlarning XX asr oxirgi
6
Dieter H. Neologismen in der deutschen Gegenwartssprache. P robleme ihrer Erfassung und Beschreibung.
Deutsch als Fremdsprache 39.4 2002. S.195-201.
7
Steffens D. «Nicht nur Anglizismen… Neue Wörter und Wendungen in unserem Wortschatz. IDS-Sprachforum,
21.Mai 2003. Sprachreport 2003/4. 2003. S .2-9.
5

va XXI asrning birinchi o n yilligida ko p aspektli kompleks tahlilini‘ ‘
o tkazishdan iborat.
‘
Qo yilgan maqsadga erishish uchun quyidagi
‘ vazifalar bosqichma-bosqich
amalga oshirildi:
ijtimoiy-siyosiy leksika (ISL) va ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning (IST)
–
tarkibi va turlarini aniqlash;
ijtimoiy-siyosiy leksika va terminologiyaning shakllanish va taraqqiy
–
etish jarayonini tadqiq etish;
neologizmlarni struktur-semantik jihatdan tavsiflash;
–
ijtimoiy-siyosiy mazmundagi o zlashtirma neologizmlarni tahlil etish;
– ‘
– okkazional leksik birliklarni o rganish.
‘
Tadqiqot metodlari. Bitiruv malakaviy ishni yozishda kontekstologik,
struktur-semantik, qiyosiy-solishtirma, komponentli va statistik tahlil metodlaridan
foydalanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi hozirgi nemis tilidagi neologizmlarni tadqiq
qilishning asosiy nazariy va amaliy jihatlari hamda ijtimoiy-siyosiy sohada paydo
bo lgan neologizmlarning o ziga xos xususiyatlaridan iborat.
‘ ‘
Tadqiqotning nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalaridan o rta
‘
maktab, akademik litsey, kasb-hunar kollejlari, oliy o quv yurtlari, malaka
‘
oshirish va qayta tayyorlash markazlarida leksikologiya, stilistika, nemis tili tarixi,
tarjima nazariyasi va amaliyoti, til nazariyasi kabi nazariy kurslardan ma ruza va
’
amaliy mashg ulotlarda, shuningdek nemis tilining amaliy aspektlarini
‘
o rganishda foydalanish mumkin. Bundan tashqari, mazkur tadqiqot
‘
materiallaridan o quv jarayonida foydalanish ushbu soha o qituvchilari va
‘ ‘
talabalarining hozirgi nemis tili ijtimoiy-siyosiy leksikasida paydo bo lgan
‘
neologizmlar bo yicha bilimlarini yanada oshirish va boyitishga imkon darajasida
‘
hissa qo shadi.
‘
Tuzilishi va hajmi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki tadqiqot bobi,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.
‘
6

I.BOB. IJTIMOIY-SIYOSIY LEKSIKA VA TERMINOLOGIYA
TADQIQOT OBYEKTI SIFATIDA
1.1. Ijtimoiy-siyosiy leksika va terminologiyaning o zaro munosabati va‘
ta siri
’
Ijtimoiy-siyosiy leksika tadqiqi lingvistik jihatdan katta qiziqish uyg otadi.
‘
Siyosiy kommunikatsiya va kommunikativ faoliyat qonuniyatlarini tadqiq etishga
bo lgan e tiborning kuchayishi bilan bog liq ravishda hozirgi davrda siyosiy
‘ ’ ‘
leksikani o rganish tobora dolzarb masalaga aylanmoqda. Ijtimoiy-siyosiy
‘
leksikani tadqiq etish, mazkur soha va mavzular doirasining kengligi va bu borada
olib borilayotgan ko plab tadqiqotlarga qaramasdan, bir qator masalalar o z
‘ ‘
yechimini kutmoqda. Masalan, siyosiy leksika taraqqiyotining davriy chegarasini
belgilash, verbal siyosiy maydonning leksikografik jihatdan taqdim etilishi va
mavzuiy chegarasini aniqlash, chuqurroq izlanishlarni talab qilmoqda.
Ma lumki, leksik qatlam tilning boshqa qatlamlariga nisbatan
’
o zgarishlarga moyildir. Bunda leksik maydonning transformatsiya jarayoni
‘
uzluksiz kechadi va til tizimining ijtimoiy hayotning ijtimoiy-iqtisodiy siyosiy
sohalar bilan aloqasida namoyon bo ladi. O z-o zidan ko rinib turibdiki,
‘ ‘ ‘ ‘
siyosatda o zgarishlar qanchalik ko p bo lsa, leksikada va uning
‘ ‘ ‘
taraqqiyotining har bir bosqichida ham o zgarishlar shunchalik tezlashadi. Aynan,
‘
siyosiy leksika doirasida ijtimoiy-siyosiy jarayonlar bilan bog liq bo lgan jiddiy
‘ ‘
7

o zgarishlar ro y beradi‘ ‘ 8
.
Yangi so z va so z birikmalari ijtimoiy-siyosiy mazmundagi gazeta va
‘ ‘
jurnal materiallarida doimiy ravishda paydo bo ladi. Shuningdek, ular xalqaro
‘
munosabatlar va jahon iqtisodiyoti sohalaridagi, nemis tilida so zlashuvchi va
‘
boshqa mamlakatlarning ichki siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotini aks ettiruvchi
realiyalarni (xos so zlar) ifodalovchi yangi so zlardir. Bundan tashqari, yangi
‘ ‘
so z va so z birikmalari hozirgi xalqaro va ichki siyosiy hayotning eng dolzarb
‘ ‘
muammolariga, ularning «nozik» farqlariga qaratilgan hamda yuzaga kelgan
barqaror tizimlarni to ldirgan holda jamiyat hayotining ushbu sohasida yangi fakt
‘
va tushunchalarning yuzaga kelishini aks ettiradi. Shuningdek, ular muloqot
ishtirokchilariga tegishli mazmundagi dolzarb tushunchalarni va ularning nozik
jihatlarini ifodalash uchun birmuncha qulay bo lgan leksikani ham aks ettiradi.
‘
Ijtimoiy-siyosiy mazmundagi leksikaning o ziga xosligi quyidagilarda
‘
ko rinadi: bir tomondan, uning mavzuiy qamrovi juda keng va chegaralari noaniq
‘
bo lib, bu siyosiy, iqtisodiy, savdo, yurisprudensiya, harbiy soha atamalari
‘
hisoblanadi va to g ridan to g ri nomlar va perifrazalar, to liq nomlar va
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
abbreviaturalar (qisqartmalar) va shu kabilardir; boshqa tomondan, kundalik
muloqotda ishlatiladigan ko plab nomlar, metaforalar, hatto atoqli otlar, siyosiy
‘
tushunchalarning ma lum bir jamlanmasi hisoblanadi. Ijtimoiy-siyosiy
’
mazmundagi leksikaga, ba zan, ma lum bir vaqt davomida siyosiy vaziyatda
’ ’
qo shimcha ma noga ega bo ladigan so zlar ham kiradi. Ko plab
‘ ’ ‘ ‘ ‘
so zlarning alohida vaziyatlarda bunday qo llanishi tufayli siyosiy leksika
‘ ‘
o zining terminologik va yarim terminologik tarkibini kengaytirib boradi.
‘
Ijtimoiy-siyosiy leksika va terminologiya o rtasidagi aloqa qay darajada?,
‘
degan savol tug ilishi tabiiy. Ayrim olimlarning fikricha, ijtimoiy-siyosiy
‘
terminologiya ijtimoiy-siyosiy leksikaning bir qismi hisoblanadi. Bunday nuqtai
nazar (ijtimoiy-siyosiy leksika doirasida termin va noterminlarning jamlanmasini
8
Бантышева Л.Л. Общественно-политическая лексика начала ХХ века: традиции изучения // Политическая
лингвистика. - Выпуск (1)21. - Екатеринбург, 2007. - С.13.
8

tushunmaslik) bizningcha, unchalik ham to g ri bo lmasa kerak. Birinchidan,‘ ‘ ‘
yuqorida qayd etilganidek, ijtimoiy-siyosiy terminologiyaning bir qismi, faqat
maxsus sohaviy matnlarda va mutaxassislarning og zaki muloqotida qo llanadi
‘ ‘
hamda umumxalq tiliga o tmaydi, ijtimoiy-siyosiy leksika elementiga
‘
aylanmaydi. Ikkinchidan, hatto, ham ijtimoiy-siyosiy leksika, ham ijtimoiy-siyosiy
terminologiya elementlari bo lgan birliklar ko rsatib o tilgan tizimlarning har
‘ ‘ ‘
birida turli funksional tavsifga ega bo lib, bu holat ularning mazmunida, albatta,
‘
ma lum darajada o z aksini topadi. Shuning uchun, to g risini aytganda,
’ ‘ ‘ ‘
gumanizm so zi etika termini sifatida, shuningdek, masalan ommaviy axborot
‘
vositalarida keng qo llanuvchi termin sifatida aynan bir xil ma no anglatmaydi.
‘ ’
Bizningcha, ijtimoiy-siyosiy leksika va ijtimoiy-siyosiy terminologiya ikki o zaro
‘
kesishmaydigan, biroq o zaro chambarchas bog liq bo lgan tizimlarni tashkil
‘ ‘ ‘
etadi (3- chizmaga qarang).
3- chizma
3- chizmaga izoh:
1. Tor maxsus ijtimoiy-siyosiy terminologiya: ruscha, noumen, kviyetizm;
inglizcha, emergent evolyutsiya jarayonida yuzaga keladigan, biroq oldingi
–
holatlardan kelib chiqib xulosa qilinmaydigan yangi sifat, scientism
– sayyentizm ;
nemischa, Ichheit – « o taketgan manmanlik
‘ », Urph ä nomen tirik organizmga –
xos barcha hodisalarda saqlanib qoladigan eng qadimgi fenomen (hodisa), ilk
obraz ; fransuzcha, harmonie preetablie oldindan belgilangan uyg unlik,
– ‘
volonte general
– « ijtimoiy shartnoma» bo yicha kishilarning o z huquqlarini ‘ ‘
o zlari cheklashi natijasida yuzaga keladigan istak;
‘
2 . Keng qo‘llanadigan ijtimoiy-siyosiy terminologiya, masalan: ruscha,
революция; inglizcha, right – huquq, politics – siyosat; nemischa, Freiheit –
9

ozodlik, Demokratie – demokratiya; fransuzcha, crise – krizis , guerre – urush;
3 . Kelib chiqishiga ko‘ra terminologiya hisoblangan ijtimoiy-siyosiy leksika
(yuqorida keltirilgan misollarga qarang);
4 . Turli jamoat tashkilotlarining nomlari: o‘zbekcha, Oliy Majlis,
O‘zbekiston xotin-qizlar uyushmasi; ruscha, Росси йская государственная Дума,
ФСБ (Федерал служба безобасности); inglizcha, the Congress – AQSH
kongressi, Un - American Activities Committee – Antiamerika faoliyatini tekshirish
va tergov qilish komissiyasi; nemischa, Bund Deutscher Jugend – Nemis yoshlari
ittifoqi, Ministerrat – Ministrlar Kengashi; fransuzcha, Chambre des deputes –
deputatlar palatasi, Marche Commun Umumiy bozor;–
5 . U yoki bu ijtimoiy tuzumga xos bo lgan realiya (xos so zlar) va
‘ ‘
hodisalar nomi: o zbekcha, mahalla raisi, umumxalq hashari; ruscha, brigadalar
‘
uyushmasi, yollanma ishchilar; inglizcha, angries jamiyat hayoti bilan u yoki bu
–
shaklda murosa qilolmaydigan kishilar, favelado xilvat joylar aholisi (odatda,
–
Lotin Amerikasida); nemischa, Armenhaus – kambag allar uchun boshpana;
‘
fransuzcha, cegetiste umumiy mehnat konfederatsiyasi a zosi,
– ’ privation –
davlat tashkilotlarini jismoniy shaxslarga xususiy mulk sifatida berish;
6 . Ommaviy kommunikatsiya sohasida ishlatiladigan siyosiy iboralar:
o zbekcha,
‘ temir xotin (ledi) (Angliyada: lordning xotini, shuningdek
aristokratlarga mansub erli xotin); inglizcha, nixonomics
– niksonomika,
nemischa, Einpeitscher kuch ishlatish yo li bilan tarbiyalash vositasi tarafdori;
– ‘
fransuzcha, salonnards salon hoziru noziri (agrar sohadagi masalalar bilan uzoq
–
shug ullanuvchi va ularni «kabinetda» hal qiluvchi vazirlar haqida).
‘
Hozirgi davrda ijtimoiy-siyosiy terminologiya va ijtimoiy-siyosiy leksika
o rtasidagi o zaro aloqa, asosan, ayrim ijtimoiy-siyosiy terminlarningg
‘ ‘
qo llanish doirasining kengayib borishi natijasida amalga oshmoqda va bu holat
‘
ijtimoiy-siyosiy leksikaga oid bir xil (o xshash) ifoda plani (shakli) va birmuncha
‘
shaklan o zgargan mazmun planiga (ma nosi) ega elementlarning paydo
‘ ’
bo lishiga olib kelmoqda. XVIII-XIX asrlarda tadqiq etilayotgan tizimlarning
‘
o zaro aloqasi, asosan, qarama-qarshi yo nalishda kechdi, ya ni ijtimoiy-siyosiy
‘ ‘ ’
10

leksika elementlari atamalarga aylandi, buning natijasida, mazkur atamalar
tizimida terminlarga xos barcha xususiyatlarga ega bo lgan ijtimoiy-siyosiy‘
terminologiyaning yangi elementlari paydo bo ldi
‘ 9
.
Shuni ham qayd etish kerakki, ijtimoiy-siyosiy terminologiya va ijtimoiy-
siyosiy leksika bir-biridan harakatchanlik darajasiga ko ra jiddiy farq qiladi.
‘
Ijtimoiy-siyosiy terminologiya nisbatan barqarordir. Biz ko rib chiqqan barcha
‘
tillarda uning asosiy fondi XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida shakllandi.
Yangi tushunchalar mafkura sohasida tezda yuzaga kelavermaydi, ijtimoiy
taraqqiyot jarayonida oldindan mavjud bo lgan tushuncha va kategoriyalar
‘
ma nosining o zgarishi, kengayishi yoki qayta anglanishi sodir bo ladi, natijada
’ ‘ ‘
terminlarning tovush qobig i saqlangan holda ma nosi o zgaradi, aniqrog i,
‘ ’ ‘ ‘
o zgarish go yo mavjud terminlar tizimining ichkarisida yuz beradi: uni tashkil
‘ ‘
etuvchi elementlar to plamining asosiy qismida ular ma nosi o zgaradi, tizimli
‘ ’ ‘
aloqalar qaytadan taqsimlanadi va h.k. Shubhasiz, bu yerda ham ba zan yangi
’
terminlar, avvalo siyosat va iqtisod sohasida hosil bo ladi, biroq ularning soni
‘
unchalik ko p bo lmaydi.
‘ ‘
Ijtimoiy-siyosiy leksikada bu jarayon boshqacha tarzda kechadi: bu leksika
haddan tashqari harakatchan. Ommaviy kommunikatsiya sohasida ishlatiladigan
siyosiy iboralarga, o ziga xos ko chuvchanlik xosdir. Modomiki, ular tez
‘ ‘
o zgaradigan siyosiy hayotdagi dolzarb voqea va hodisalarni ifodalar ekan, bu
‘
mutlaqo tabiiydir. Darhaqiqat, Pol Pot Iyeng Sari yoki Amin to dasi kabi yaqin
– ‘
yillarda ommaviy kommunikatsiya matnlarida tez-tez uchrab turadigan so z
‘
birikmalari bugungi kunda iste moldan butunlay chiqqan.
’
Ko plab tashkilot, korxona va shu kabilarning nomlari nisbatan turg un va
‘ ‘
barqaror. Albatta, vaqti-vaqti bilan qandaydir yangi tashkilot va partiyalar tashkil
topadi, natijada ushbu sohada yangi nomlar yaratiladi, masalan, Germaniyada
tashkil etilgan yashillar partiyasi kabi nomlar natijasida qaysidir bir instansiyalar
(bosqich) tugatiladi va ularning nomi faol iste moldan chiqib ketadi, biroq bunday
’
9
Крючкова Т.Б. Особенности формирования и развития общественно-политической лексики и
терминологии. – М.: Наука, 1989. – С.21.
11

hodisalar kam uchraydi.
Turli xil ijtimoiy tizimlarga xos bo lgan tushuncha va realiyalarning‘
nomlari ijtimoiy-siyosiy leksikaga kiradi. Ijtimoiy hayotda sodir bo ladigan
‘
o zgarishlarga qarab, yangi tushunchalar doimiy ravishda paydo bo ladi. Ular
‘ ‘
bilan birga yangi nomlar ham yaratiladi. Boshqa tomondan esa qaysidir hodisalar
va ularni ifoda etuvchi so zlar iste moldan chiqib ketadi, yaqinda paydo
‘ ’
bo lgan turg un so z birikmalarini qiyoslaymiz,
‘ ‘ ‘ besh yillik sifat, ishlab berish
kafolati, hamma ishlarni o zi bajaradigan universal brigada
‘ (ulardan ayrimlari
hozir iste moldan chiqqan). Shu bilan birga,
’ batrak, qashshoq, o rtahol dehqon, ‘
musht, mushtumzo rlar tarafdori, yakkaxo jalik
‘ ‘ va b. faol qo llanishdan chiqib ‘
ketgan.
Kelib chiqishiga ko ra terminologiya hisoblangan ijtimoiy-siyosiy
‘
leksikada qiziq o zgarishlar sodir bo layotganini kuzatish mumkin. Bir
‘ ‘
tomondan, u tor sohaviy va uzoq vaqtdan buyon qo llanib kelayotgan nomlarning
‘
bir qismi keng qo llanish kasb etishi hisobiga boyib borsa, boshqa tomondan,
‘
ijtimoiy-siyosiy leksika qatlamiga yangi paydo bo lgan terminlar ham to htovsiz
‘ ‘
o tib turadi. Bu jarayon ikki muhim omilga bog liq: birinchidan, umumiy
‘ ‘
ma lumot va siyosiy savodxonlik darajasining o sishi bilan bog liq holda
’ ‘ ‘
aholining keng qatlami ancha murakkab ijtimoiy tushuncha va kategoriyalar hamda
ularni ifoda etuvchi so zlarni egallashi mumkin; ikkinchidan, ijtimoiy hayotda
‘
sodir bo ladigan u yoki bu hodisalar natijasida ijtimoiy fanlarga oid bo lgan
‘ ‘
ma lum bir tushunchalar, ayniqsa, muhim ahamiyat kasb etishi mumkin. Buning
’
natijasida ushbu tushunchalarni ifoda etuvchi so zlar tor maxsus muloqot
‘
doirasidan tashqariga chiqadi (bunday jarayon istalgan ijtimoiy sharoitda sodir
bo lishi mumkin).
‘
Boshqa tomondan, vaqti vaqti bilan alohida til birliklari ijtimoiy-siyosiy
leksikaning tadqiq etilayotgan tizimida faol qo llanishdagi element sifatida
‘
iste moldan chiqib ketishi mumkin. Bu jarayon ular ifoda etayotgan hodisa o z
’ ‘
dolzarbligini yo qotishi bilan bog liq holda kechadi.
‘ ‘
Ikki yetakchi tendensiya ijtimoiy-siyosiy mazmundagi leksikaning boyishini
12

belgilab beradi 10
:
1) fikr yuritilayotgan fakt, hodisa va tashkilotlarni to liq nomlashni talab‘
qiladigan aniqlik va bir ma nolilikka intilish, ularning rasman belgilangan
’
nomlari;
2) so zning noterminologik obrazliligi, yorqinligi va ta sirchanligiga,
‘ ’
emotsional baholashga intilish; bu tendensiya, umuman olganda birinchi
tendensiyaga ziddir.
Birinchi tendensiya qo pol, barqaror ta rifga, rasmiy tusdagi chet tillarga
‘ ’
xos so zlarni kalkalashga (boshqa tildagi so zni aynan tarjima qilib yoki unga
‘ ‘
taqlidan so z yaratish) olib kelsa, ikkinchisi, birmuncha o zgaruvchani yangi,
‘ ‘ –
ohori to kilmagan ifodalarga, murakkab nomlarni birmuncha ixcham va
“ ‘ ”
rasmiylikdan xoliroqlariga almashtirishga intiladi.
Nomlashda aniqlikka intilish tendensiyasi siyosiy terminologiya ayrim
qismlarining obyektivlikka, «vazminlikka» intilish tendensiyasi bilan qo shilib
‘
ketadi; ekspressivlikka intilish tendensiyasi nom berilayotgan obyektning u yoki
bu siyosiy muhim jihatlariga e tiborni kuchaytiradi, bo rttirib yuboradi yoki
’ ‘
aksincha, obyektni boshqa tomondan kichraytirib ko rsatadi.
‘
Siyosiy leksika va frazeologiya taraqqiyotida, ko pincha, yana ikki boshqa
‘
bir-biriga zid tendensiya kuzatiladi. Ulardan biri qandaydir jiddiy paytda yashirib
ketilgan nomlarni, bugungi kunda keng jamoatchilikka urf bo lmagan niyat va
‘
rejalarni yashirib turgan so zlarni yasashga yo naltirilgan. Ikkinchi tendensiya
‘ ‘
esa aybni ochib tashlaydigan bo lib, u obyektiv frazeologiyaning munofiqona
‘
yoki soxtaligini fosh qilishga bo lgan intilishini, soxta obyektiv yoki uncha
‘
yoqimsiz bo lgan nomlarning asl ma nosini tushuntirib berishga qaratilgan.
‘ ’
Butun etimologik tarkibi nuqtai nazaridan yangi ijtimoiy-siyosiy leksika
ma lum darajada chet so z internatsionalizmlar va ularning nemischa
’ ‘ –
kalkalaridan iborat. Asdini olganda, til egalari uchun u yoki bu chet tiliga xos
so zning internatsionalizm, aniqrog i boshqa tillarning ham lug at tarkibida
‘ ‘ ‘
10
Розен Е.В. Новые слова и устойчивые словосочетания в немецком языке. – М.: Высшая школа, 1991. –
С.100.
13

uchraydigan so z ekani hech qanday ahamiyatga ega emas. Agarda ular chet tilini‘
bilishmasa, u holda bu kelib chiqishi chet tillariga xos bo lgan nostandart leksika
‘
hisoblanadi. Siyosiy leksikaning manbai bilan qiziquvchi tilshunos olim uchun
bunday fakt alohida nazariy ahamiyatga ega. Shakliga ko ra siyosiy hisoblangan
‘
deyarli barcha internatsional leksika va frazeologiya rus tilida mos keladigan
sinonimiga ega.
Chet tiliga xos leksika va frazeologiya jamiyat hayotining mazkur sohasidagi
terminologik va ta sirchanlikdan xoli nomlarga bo lgan talablarini a lo darajada
’ ‘ ’
qondiradi, modomiki ular (chet tiliga xos leksika va frazeologiya) boshqa til
sohiblari uchun (bu yerda, nemislar) ma noning tushunarli bo lgan asosiga
’ ‘
(izohiga) ega emas. Buning ustiga, chet tiliga xos so zlar o ziga xos talaffuzi
‘ ‘
tufayli til egalari tomonidan, ko pincha, ekspressivroq va kuchli ifoda vositasi
‘
sifatida qabul qilinadi.
Hozirgi nemis tili ijtimoiy-siyosiy terminologiyasi nemis tilida
so zlashuvchi mamlakatlar, xususan, tarixda ilk nemis sotsialistik davlati
‘
bo lgan sobiq Germaniya Demokratik Respublikasidagi ijtimoiy-siyosiy
‘
tafovutlar sharoitida taraqqiy etib keldi. Bu taraqqiyotning turlicha bo lgan ikki
‘
muhim yo li ko pchilikka ma lum bo lib, ilmiy adabiyotlarda allaqachon
‘ ‘ ’ ‘
yoritilgan, gap, asosan, siyosiy leksika va frazeologiya, mafkuraviy mazmundagi
leksikaning tafovutlari haqida bormoqda.
Prinsipial jihatdan turli xil bo lgan ikki ijtimoiy tuzum tabiiy oqibatlarga
‘
hamda ijtimoiy munosabatlar va iqtisodiy tuzum bilan bog liq bo lgan
‘ ‘
leksikaning ma lum bir qatlamlarining turli xil taraqqiy etishiga olib keldi.
’
Monopolistik kapitalizm hukmron bo lgan Germaniya Federativ Respublikasida
‘
bunday o zgarishlar lug at tarkibining ijtimoiy-siyosiy qatlamida sezilarli
‘ ‘
darajada sodir bo lmadi, Avstriya yoki Shveytsariya kabi mamlakatlarda faqat bir
‘
oz milliy o ziga xoslikka ega bo lgan ko rinishlarda namoyon bo ldi.
‘ ‘ ‘ ‘
Ijtimoiy-siyosiy mazmundagi hozirgi nemis tili leksikasida bundan keyingi
bayonimizda to xtalib o tish maqsadga muvofiq bo lgan ikki asosiy tematik
‘ ‘ ‘
qatlamni ajratish mumkin:
14

1) xalqaro siyosiy hayot muammolariga xoslangan yangi leksika;
2) nemischa realiyalarga xoslangan yangi ijtimoiy-siyosiy leksika.
1.2. Xalqaro siyosiy hayot muammolariga xoslangan yangi leksika
Hozirgi nemis tili leksikasida bir guruh so z va so z birikmalari xalqaro‘ ‘
siyosiy hayot sohasida ishlatiladigan realiyalarning nomlarini ifodalaydi. Bu til
lug at tarkibida yetarli darajada tartibga solinmagan turli xil birliklar bo lib,
‘ ‘
ularning chegarasi yo qolib ketgan, hajmi esa jamlab va qayd qilib bo lmaydigan
‘ ‘
darajada noaniq. Bu birliklar tinchlikni saqlashga intilish va mudofaa masalalari,
yangi iqtisodiy, siyosiy yoki harbiy ittifoqlar tuzish, ekologiya va atrof muhit
muhofazasi, xalqaro uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash, inson huquqlari
himoyasi va h.k. kabi dunyo jamoatchiligi shug ullanadigan xususiy muammolar
‘
atrofida guruhlarga ajratiladigan bir qancha nomlar ko rinishida ham namoyon
‘
bo ladi. Jamiyat hayotining mazkur sohasida ishlatiladigan so zlar repertuari
‘ ‘
muttasil, shu bilan birga, har doim ham sezilavermaydigan darajada taraqqiy etib
boradi, dolzarbligini yo qotadi, ayrim nomlar «eskiradi», boshqalari esa yangilari
‘
bilan almashadi, yana biri haddan tashqari faol qo llana boshlaydi va natijada vaqt
‘
o tishi bilan o z «mashhurligini» yo qotadi. Bu jarayonlarning barchasi, shu
‘ ‘ ‘
jumladan, bizni qiziqtirayotgan yangi so zlarning paydo bo lishi ham, asosan,
‘ ‘
lingvopragmatik va siyosiy stimullar (rag batlantiruvchi omil, qo zg atuvchi
‘ ‘ ‘
sabab) jamlanmasi bilan birga sodir bo ladi.
‘
Xalqaro siyosat sohasida keng qo llanishda bo lgan tushunchalar,
‘ ‘
ko pincha aniqlashtiriladi, to ldiriladi. «tahrir qilinadi». Masalan,
‘ ‘
Nichtpaktgebundenheit (qo shilmaslik) atamasining o z tasdig ini topishi
‘ ‘ ‘
quyidagi parchada keltirilgan ko pgina boshqa ifodalarning oldin qo llanishini
‘ ‘
taqozo etadi:
Bei der Darstellung dieses Kampfes ... gehören heute in den Kommentaren,
Berichten und Stellungnahmen von Presse, Rundfunk und Fernsehen solche
Begriffe wie «positive Neutralität», «Nichtpaktgebundenheit», «Blockfreiheit»,
15

«Nichtbindung», «Nicht-Verpflichtung», «aktive Neutralität», «Non Alignement»,
«Nicht-Ausrichtung» u. a. m. zum festen Sprachgebrauch. Die Vielfalt der Begriffe
ist zunächst verwirrend. Allein sie alle sind ihrem Wesen nach identisch. Sie sind
Synonyme für die auf den politische Grundhaltung zahlreicher Staaten, namentlich
in Asien und Afrika.
Ko pincha, bir so zni boshqasi, mukammalrog i va narsa-predmet yoki‘ ‘ ‘
voqealarning yangi holatiga yoxud «yangicha qarashga» javob beradigani bilan
almashtirish jarayoni sodir bo‘ladi. Masalan, siyosiy soha leksikasida, birmuncha
keng qo‘llanishda bo‘lgan das Entwicklungsland ёки Schwerpunktland,
halbindustrialisiertes Land, Land auf dem Weg zur Industrialisierung, Land mit
mittlerem Einkommen аtamalariga anglatadigan ma’nosiga ko‘ra juda yaqin
bo‘lgan das Schwellenland = SL degan yangi atama, yaqinda paydo bo‘ldi. O‘z
navbatida, Entwicklungsländer («rivojlanayotgan mamlakatlar») atamasi, o‘z
vaqtida unterentwickelte Länder («sekin rivojlanayotgan mamlakatlar») atamasi
o rniga almashdi, chunki u mazkur davlatlarning milliy o zligini anglashini
‘ ‘
kamsituvchi atama sifatida idrok qilinar edi. Schwellenland (die Schwelle –
bo sag a) neologizmi haqida gapiradigan bo lsak, «Lexikon der 3. Welt»
‘ ‘ ‘
ma lumotnomasida yozilishicha, siyosatchi va iqtisodchilar, hanuz «uchinchi
’
dunyo»ning u yoki bu mamlakatini nomi ko rsatilgan kategoriyaga kiritish
‘
mezonlarini ishlab chiqqan emas. Shu bilan birga, siyosiy terminologiyada tegishli
mamlakatning iqtisodiy darajasini tavsiflaydigan -land asosiga ega turli xil
atamalarni uchratishimiz mumkin: Billig-Land, Hochlohn-Land, Niedriglohn-
Land, Empfangnisland der Entwicklungshilfe, Schuldner-Land.
Ehtimol, nemis tili lug atining boshqa biror qatlami, xalqaro munosabatlar
‘
sohasidagi siyosiy terminologiyadagi kabi, bu qadar ko p internatsionalizmlarni
‘
qabul qilib olmagan bo lsa kerak. Internatsionalizmlar ommaviy axborot
‘
vositalari orqali uzatilayotgan matnlarda hech bir to siqlarsiz qo llanib kelmoqda
‘ ‘
va juda tez ommalashmoqda. Masalan, elliginchi yillarning oxirida xalqaro
taomilga kirgan die Eskalation neologizmi bilan xuddi shunday holat yuz bergan
edi. Bu neologizmning muallifi amerikalik politolog (siyosatshunos) German Kan
16

hisoblanadi. «Doimiy, pog onali oshirish» ma nosiga ega ushbu xalqaro‘ ’
taomilga kirgan so z barqaror kontekstlarda (nutqiy vaziyatlarda) qo llanishda
‘ ‘
davom etdi, masalan: militärische, politische Eskalation, die Eskalation
weitertreiben. Bu so zdan yasalgan yasama (hosila) co zlar ham uchraydi,
‘ ‘
masalan: eskalieren (= durch Eskalation steigern, verschärfen), die Deeskalation (=
stufenweise Verringerung oder Abschwächung eingesetzter/militärischer Mittel),
deeskalieren .
Xalqaro qo llanishda bo lgan tushunchalar nemis tilidagi matnlarda
‘ ‘
nemischa ekvivalentlar (muqobillar), shuningdek kalkalar orqali ifodalanishi
mumkin, masalan: nemischa, Internationaler Währungsfonds (IWF), inglizcha
International Monetary Fund (= IMF), ruscha Международный валютный фонд
(= МВФ), o‘zbekcha Xalqaro valyuta fondi (= ХВФ).
Xalqaro siyosiy terminologiyaning katta qismini o‘tgan asrning oxirida
paydo bo‘lgan tashqi siyosiy tashkilot va muassasalar nomlari tashkil qiladi. Bu
nomlarning aksariyati, kommunikatsiyaning (muloqotning) tegishli sohalarida,
yetarli darajada barqaror qo llanib kelmoqda. Shu bilan birga, yangi siyosiy
‘
ittifoqlar, tashkilotlar, harakatlar va shu kabilarning natijasi sifatida yangi so z va
‘
iboralar ham paydo bo lmoqda. Misollarga murojaat qilamiz:
‘
die Contadora-Staaten – Kontador guruhi davlatlari (Kolumbiya, Meksika,
Panama, Venesuela)
die Lima-Gruppe (Argentina, Braziliya, Peru, Urugvay).
Greenpeace («Grinpis», 1971 yilda Kanadada tashkil topgan).
Siyosiy leksika qatlamida abbreviaturalar (qisqartma so‘zlar) ham ko‘p
qo‘llanadi. Ulardan ayrimlarini misol tariqasida keltiramiz:
Сосот (- + – inglizcha Coordinating Committee for Multilateral Export
Controls) = KOKOM, AKP-Länder, AKP-Raum (AKP = Afrika-Karibik-Pazifik),
Buko – Bundeskongreß entwicklungspolitischer Aktionsgruppen.
Meck-Pomm Mecklenburg Vorpommern
– – (Germaniyadagi Meklenburg-
Pomereniya o lkasi nomi)
‘
der BRIC
– Brasilien, Russland, Indien und China (Braziliya, Rossiya,
17

Hindiston, Xitoy)
Ba zi hollarda, ilgariroq qabul qilingan rasmiy nomlarda ham’
innovatsiyalar uchraydi. Masalan, EWG = Europaische Wirtschaftsgemeinschaft
(ruscha, Европейский экономический союз (ЕЭС); o‘zbekcha, Yevropa iqtisodiy
ittifoqi (YEII)) qisqartma so‘zi 1973 yilda EG (= Europäische Gemeinschaft(en);
ruscha, Европейский союз (EC); o‘zbekcha, Yevropa Ittifoqi (YeI)) atamasiga
o‘zgardi. Republik Cabo Verde (Kabo Verde Respublikasi) rasmiy nomi 1986
yilda oldingi Ilhas do Cabo Verde = Kapo-verdische Inseln (Yashil Burun oroli)
nomiga o zgardi va h.k.
‘
Xalqaro siyosat sohasida qo llanadigan ayrim so zlar tavsifiy, perifrastik
‘ ‘
(perifrazaga oid) xususiyatga ega, qiyoslang Supermachte («Buyuk davlatlar»,
odatda, sobiq Sovet Ittifoqi va AQSH nazarda tutilgan), Reformstaaten,
reformwillige Länder (Markaziy Yevropa davlatlari Chexiya, Slovakiya,
–
Vengriya, Ruminiya, Bolgariya nazarda tutilgan), Hegemonialmachte .
Oldingi davrlarda bo lgani kabi tashqi siyosat sohasiga oid leksikada
‘
ishlatilayotgan, insoniyatning asosiy muammolari harbiy tahdidlar va tinchlikni
–
saqlash, sog -salomat qolish uchun kurashga qaratilgan ko plab so z va so z
‘ ‘ ‘ ‘
birikmalari mavjud. Oldingi yillardagi tajovuzkorona harbiy-siyosiy leksikaning
atama va klishelar (siyqasi chiqqan ibora, bir qolipdagi gap) to plamiga, jumladan
‘
quyidagilar ham kiradi: chemische Binarwaffen – (kimyoviy) binar (qo sh, ikkili)
‘
qurollar Erstschlagwaffe – dastlabki hujum qurollari, Erstschlagstrategie,
Massenvernichtungsmittel (Pl.) – ommaviy qirg in (qurol) vositalari,
‘ Nachrüstung
oldindan qurollanish,
– Hochrüstung qurollanish poygasini avj oldirish, –
Anhaufung der Militärpotentiale – harbiy potensialni (salohiyatni) oshirish.
Qurollarning eng yangi turlarining nomlari keng qo llanish kasb etgan,
‘
masalan: Flugelraketen, Marschflugkörper (qanotli raketalar),
Mittelstreckenraketen (o rta uzoqlikka uchuvchi raketalar),
‘ Kurzstreckenraketen,
weitreichende Nuklearwaffen , shuningdek, ko p sonli inglizcha nomlar ham
‘
qo llanmoqda
‘ MX [em'eks], Pershing, Cruise Missiles, Midgetman, Stinger va b.
Vayronkor g oyalar orqali kosmosga yadroviy tahdidlar uyushtirish bilan
‘
18

bog liq tushunchalarni ifodalovchi ‘ Kosmoswaffen-Test, Ausdehnung des
Wettrüstens auf den Weltraum, nukleare Abschrekkung kabi nutqiy tuzilmalar,
shuningdek, ASAT – Antisatellitensystem, SDI (= Strategic Defence Initiative) –
Strategische Verteidigungsinitiative (СОИ) kabi abbreviaturalar ham keng
qo‘llanib kelmoqda. Ayni paytda, Peace Shield – so‘zma-so‘z ma’nosi tinchlik
qalqoni (kosmik qalqon) bo‘lgan evfemizm ham keng iste’molga kirdi.
Bu nomga demagogiya xosdir. Shu o‘rinda, jurnalist X.Gofmanning
so zlarini keltirib o tish o rinli:
‘ ‘ ‘ Anfangs benutzte Washington bewußt den Titel
des Erfolgsfilms «Star Wars» (Sternenkriege) als Namen für sein kosmisches
Hochrüstungsprogramm. 1984 ordnete es, um die Protestwelle zu dampfen, die
offizielle Sprachregelung «Strategic Defence Initiative» (Strategische
Verteidigungsinitiative) an. Der nächste Etikettenschwindel erfolgte 1985 mit der
Bezeichnung « Peace Shield» (Friedensschild). Dieser Zynismus hat Tradition.
Schon die interkontinentale Rakete MX wurde « Peace-keeper» (Friedensbewahrer)
getauft.
Nemis tili ijtimoiy-siyosiy leksikasiga bugungi kunda, ilgari rasmiy turdagi
matnlarda qo llanishi mumkin bo lmagan jinoyat olami vakillari,
‘ ‘ –
narkomafiya, xalqaro terrorizm jargonlaridan so z va iboralar qo shilmoqda.
‘ ‘
Ularning aksariyati kelib chiqishi anglo-amerikanizmlar hisoblanadi. Ulardan
ayrimlarini misol tariqasida keltiramiz: der Hijacker samolyotni o g irlab
– ‘ ‘
ketuvchi. Bu so zning nemischa ekvivalentlari
‘ Flugzeugentführer, Luftpirat
so zlari hisoblanadi.
‘
1.3. Nemischa realiyalarga xoslangan ijtimoiy-siyosiy leksika
Yangi so zlarning aksariyati siyosiy leksikaga sotsiologiya va statistikadan
‘
olingan. Bu sohalardan ular kundalik muloqot nutqiga o tadi va kundalik
‘
so zlashuv nutqida qo llana boshlaydi. Ulardan ayrimlarini keltiramiz:
‘ ‘
Normalbtirger («o rta statistika fuqarosi»),
‘ Erwerbstätiger = Berufstätiger («ishli
odam»), Normalverbraucher («o rtacha iste molchi»). Nutqning bir qancha quyi
‘ ’
19

uslublarida Otto Normalverbraucher каби kinoyali yoki oddiygina betakalluf
so‘zlarni uchratamiz.
Yangi nomlarning aksariyatida so‘zning tarkibida sozial – asosi (negizi)
mavjud: Sozialarbeit «patronaj» – patronaj (chaqaloqlar va bemorlarning uylariga
borib, doimiy ravishda tibbiy-profilaktik yordam ko rsatish) (‘ Betreuung
bestimmter Personen oder Gruppen, die auf Grund ihres Alters, ihrer sozialen
Stellung, ihres körperlichen oder seelischen Befindens der Fürsorge bedürfen
(Wtb . ), Sozialarbeiter (jmd., der in der Sozialarbeit tätig ist), Sozialamt (Behörde,
die für die Durchführung aller gesetzlich vorgeschriebenen Maßnahmen der
Sozialhilfe zuständig ist), Sozialeinkommen (alle vom Staat o.a. Institutionen
gezählten Unterstützungen an j-n, der nicht in der Lage ist, (genügend) Geld zu
verdienen (z.B. Arbeitslosengeld, Subventionen), Sozialtarif (verbilligte Preise für
Rentner, Schüler о . а .).
Sozial- komponentli so‘zlar ro‘yxatini yana davom ettirish mumkin, biroq
biz bu yerda faqat yana ikki nomni keltirish bilan chegaralanamiz: Sozialwohnung
(kam daromadli shaxslar uchun beriladigan arzonlashtirilgan kvartira) va
Sozialtouristik (arzonlashtirilgan (qisqa muddatli) sayyohlik safari). Sozial-
komponentidan ushbu barcha so zlarni yasash uchun foydalanishdan ko zlangan
‘ ‘
maqsad, jamoatchilik uchun «yoqimsiz va xunuk» bo lgan farovon va to kin-
‘ ‘
sochin dunyoda moddiy yordamga muhtoj kambag al va nochorlarning
‘
mavjudligini tan olishdan retushlash (xaspo shlash) usuli hisoblanadi. Aynan
‘
shuning uchun ham ilgari qo llanib kelingan
‘ Fürsorge, Fürsorger so zlari ‘
Sozialhilfe, Sozialhelfer so zlari bilan almashtirilgan.
‘
Germaniya Federativ Respublikasi siyosiy leksikasida jamiyat ijtimoiy
strukturasi haqida so z ketganda, G arbda zamonaviy sotsiologiya fani
‘ ‘
foydalanayotgan ijtimoiy «chatishuv»ni nomlash jarayoni kechmoqda:
Oberschicht, obere Mittelschicht, untere Mittelschicht, obere Unterschicht, untere
Unterschicht (bularning barchasi ingliz tilidagi so zlarning kalkasi hisoblanadi):
‘
Zur oberen Mittelschicht ... gehören freie Berufe, Beamte des gehobenen und
höheren Dienstes, selbständige Geschäftsleute mit großerem Betrieb, höhere
20

Angestellte. Untere Mittelschicht ... Beamte des mittleren und einfachen Dienstes,
selbständige Gewerbetreibende, mittlere und einfache Angestellte, Selbständige in
Land- und Forstwirtschaft. Obere Unterschicht: angelernte und ungelernte
Arbeiter, abhängige Beschäftigte in Land- und Forstwirtschaft. [Hartwig u.a.
«Politik im 20. Jahrhundert»]
Bu so zlarga ‘ die Randgruppe («marginal guruh») atamasini ham qo shish ‘
mumkin. Morfologiyada mazkur neologizmni nomlashda uning xunuk ma’nosini
«yumshatish» harakati yaqqol ko‘zga tashlanadi. Lug‘atda die Randgruppe so‘ziga
quyidagicha izoh berilgan: «Grup ре , lockerer Zusammenschluß von Menschen, die
auf Grund ihrer schlechten sozialen Lage o.a. ...isoliert und diskriminiert wird» .
Bunga mos ravishda, mazkur ijtimoiy guruhga mansub bo lgan shaxs
‘
Randständige (Pl.) so zi orqali ifodalanadi.
‘
Tubanlikka tushgan, jamiyatdan surilgan odamlarni ifodalash uchun ichki
shakli «xiralashgan» ma noga ega nomlar hosil bo lgan, masalan:
’ ‘ der
Ausgeflippte, der Drop-out (inglizcha) = j-d., der aus der sozialen Gruppe, in die er
integriert war, ausgebrochen ist. Milieugeschädigt sifatdoshi nosog lom
‘
muhitning ta siriga «ishora qiladi»
’ (Nicht so sehr die armen milieugeschädigten
Morder sind schuldig am brutalen Mord zweier Menschen, sondern die
Strafverfolgung.
Evfemistik sinonimi «iqtisodiy krizis» bo lgan
‘ Konjunktur so zining keng ‘
qo llanishiga iqtisodiy krizis holatlari sabab bo ldi, qiyoslaymiz:
‘ ‘ Talsohle der
Konjunktur (krizisning quyi nuqtasi), die Talfahrt ( krizis ), Konjunkturspritze
so zida
‘ Spritze «inyeksiya (ukol)» ma nosini anglatadi (ishbilarmonlarga davlat ’
tomonidan beriladigan yordam) , konjunkturgerechte Begrenzung des
Staatshaushalts (ijtimoiy ehtiyojlar uchun budjetdan ajratilgan pulni kamaytirish).
Boshqa yangi so zlarni ham aynan shu ma noda tushunmoq kerak:
‘ ’
Konjunkturabschwächung, ~ abkühlung, ~ bremse . So nggi yillarda Germaniya
‘
Federativ Respublikasi matbuotida krizis, aksiyalarning tushib ketishi ma nosida
’
inglizcha Crash (bu so z hozircha lug atlarda qayd etilmagan) so zi ko p
‘ ‘ ‘ ‘
qo llana boshladi, qiyoslang:
‘ Bei Verbrauchern hat sich ein Gefühl der
21

Verunsicherung eingestellt, weil sie fast täglich mit Schlagzeilen wie «Crash» oder
«Wirtschaftskrise» und mit beunruhigenden Nachrichten konfrontiert werden.
Germaniya Federativ Respublikasi kuchli bozor iqtisodiga ega yuksak
darajada taraqqiy etgan sanoat mamlakati hisoblanadi. Der Markt (bozor)
mamlakat iqtisodiyotida asosiy tushunchalardan biridir. Tabiiyki, Germaniya
Federativ Respublikasida paydo bo lgan ko plab yangi so zlar u yoki bu‘ ‘ ‘
darajada ushbu tushunchaga borib taqaladi: Finanzmarkt (kapitalning talab va
taklifi), Ausbildungsstellenmarkt = Lehrstellenmarkt (o quv muassasasi, kasb-
‘
hunar maktablarida o rinlarning mavjudligi),
‘ Marktchancen ( Pl.); Marktlucke,
Marktnische (bozorda qoniqarsiz talabning mavjudligi), Marktschwamme
(tovarlarni sotmasdan jamg arib qo yish).
‘ ‘
Ancha mashhur bo lgan tovar va xizmatlar, firma va korxonalarni
‘
ifodalaydigan der Marktführer (lug atlarda hali qayd etilmagan) neologizmi keng
‘
qo llanish kasb etdi, masalan:
‘ sieben Jahre nach der Gründung ist die Firma als
Versender von Werbeartikeln Marktführer in der Bundesrepublik und auf weiteren
sechs europäischen Markten präsent.
Markt- asosi yordamida marktgängig (tez va oson sotiladigan, xaridorgir),
marktkonform (bozordagi mavjud vaziyatga mos keladigan) marktpflegend
(narxning to g ri keladigan qiymatini ushlab turishga yordam beradigan) kabi
‘ ‘
sifatlar yasalgan. Oxirgi so z hozircha lug atlarda qayd etilganicha yo q. Uning
‘ ‘ ‘
matnda qo llanishiga misollar keltiramiz:
‘ dieses Konzept geht von
marktpflegenden Steuererhöhungen aus.
Jahon bozoridagi raqobat Preiswettbewerb neologizmida o z aksini topgan,
‘
masalan: i m deutschen Kopierermarkt herrscht nach wie vor durch die hier
dominierende Fernost-Konkurrenz ein brutaler Preiswettbewerb.
Garchi leksikograflarimiz tomonidan yaqinda qayd qilingan bo lishiga
‘
qaramasdan, inglizcha Marketing so zi nemis tilidagi matnlarda
‘ das Marketing
ko rinishida allaqachon qo llanib kelmoqda. Bu so z «katta daromad olish
‘ ‘ ‘
maqsadida xo jalik qarorlarini qabul qilish uchun bozorda sodir bo ladigan
‘ ‘
jarayonlarni har tomonlama va kompleks hisobga olish» ma nosiga ega.
’
22

Marketing asosidan ko plab neologizmlar yasashda foydalaniladi.‘
Lug atlarda ulardan quyidagilarni uchratish mumkin:
‘ Marketingabteilung =
besondere Abteilung des Unternehmens für das Marketing; Marketing-Research =
Marktforschung, marketingorientiert = den Gesetzen des Marketings folgend
(marketingorientiert produzieren).
Bozorni tadqiq etish, odamlar xulq-atvori, motivatsiyasi va ijtimoiy fikrni
tahlil qilish sotsiologlarning (Sozialforscher) tadqiqot obyektiga kiradi. Bu
umumlashtiruvchi nom, ya ni giperonim «uch M» tushunchani birlashtiradi:
’
Markt-, Meinungs- und Motivforscher . Ijtimoiy fikr va bozorning holatini
o rganuvchi sotsiologlarning hazilomuz nomi
‘ Nasenzahler bo lsa, xulq-atvor ‘
sabablarini tushuntirib beruvchi psixologlarniki esa Tiefenboys deb ataladi.
Tiefenboy qo shma so zi tarkibidagi
‘ ‘ -boy komponenti bu fan va uning
uslublarining kelib chiqishi amerikacha ekanligiga ishora qiladi. Mazkur soha
mutaxassislari fikricha, Motivforscher nomiga jamoatchilikning munosabati salbiy,
masalan: «... daß das Wort Motivforschung bei vielen Leuten häßliche
Assoziationen weckt, daß sie sogleich in Abwehrstellung gehen. Anschleichen von
hinten Seelenmassage, Jiefensteuerung, unterschwellige Beeinflussung,
kommerzielle Psychoanalyse, das sind nun einige Zitate, die echogleich ertönen».
[Gayer]
Marketingda ommaviy axborot vositalari orqali namoyish qilinadigan
reklamaning o rni, ayniqsa, muhim, masalan:
‘ PR = Publik Relations. Bu sohada
ko p yillardan buyon anglo-amerikanizmlar hukmronlik qilib kelmoqda. Bu
‘
borada Media-Mann (Fachmann f ü r Auswahl und Ausnutzung von Medien),
Media-Planer, Media-Direktor va boshqa so zlar juda ham mashhur. Ular kerakli
‘
mutaxassislarga ish taklif qiladigan firmalarning gazeta e lonlarini deyarli egallab
’
oldi, masalan «tovarga beriladigan pochta buyurtmasi» ma nosiga ega
’ die Mail-
Order so zi kelib chiqishiga ko ra anglo-amerikanizm hisoblanadi.
‘ ‘
Nemischa realiyalarga xoslangan ijtimoiy-siyosiy leksika qatlamida
abbreviaturalar (qisqartma so zlar) ham ko p qo llanadi. Ulardan ayrimlarini
‘ ‘ ‘
misol tariqasida keltiramiz:
23

Meck-Pomm 11
Mecklenburg Vorpommern– (Germaniyadagi Meklenburg-
Pomereniya federal o lkasining norasmiy nomi);
‘
der BRIC
– Brasilien, Russland, Indien und China (Braziliya, Rossiya,
Hindiston, Xitoy). Bu so z «iqtisodiy taraqqiyot prognozi ancha ijobiy bo lgan
‘ ‘
davlatlar (Braziliya, Rossiya, Hindiston, Xitoy) guruhi» ma nosiga ega. Bu
’
qisqartma so zdan das
‘ BRIC-Land, der BRIC-Staat kabi yangi siyosiy nomlar
yasalgan.
Ins XX asrning 90- yillari o rtasida Yevropa valyuta fondida ishtirok
– ‘
etish istagini bildirgan Yevropa Ittifoqiga a zo mamlakatlar (Belgiya, Germaniya,
’
Irlandiya, Ispaniya, Italiya, Lyuksemburg, Portugaliya, Niderlandi, Finlyandiya i
Fransiya. Gretsiya ayrim talablarga javob bera olmagani uchun bu fondda ishtirok
eta olmagan).
Outs 12
– XX asrning 90- yillari o rtasida Yevropa valyuta fondida ishtirok
‘
etishni rad etgan Yevropa Ittifoqiga a zo mamlakatlar (Buyuk Britaniya, Daniya i
’
Shvetsiya).
PIIGS [pIks] (Portugal, Italien, Irland, Griechenland, Spanien) – XXI
asrning boshida jahon moliyaviy-iqtisodiy krizisi tufayli katta davlat qarziga ega
Yevropa ittifoqiga a zo besh davlatdan (Portugalii, Irlandii, Italii, Gretsii, Ispanii)
’
iborat guruh.
11
Steffens D., Nikitina O. Deutsch-russisches Neologismenwörterbuch. Neuer Wortschatz im Deutschen. 1991-
2010. 2., überarbeitete Auflage. – Mannheim: Institut für Deutsche Sprache, 2016. S .334.
12
Neologismenw ö rterbuch [Электронный ресурс]. – Режим доступа: http / www . owid . de / neologismen /,
свободный – Язык немецкий.
24

2. BOB . IJTIMOIY-SIYOSIY MAZMUNDAGI YANGI LEKSIKA
2.1. Ijtimoiy-siyosiy mazmundagi neologizmlar ning struktur-semantik
tavsifi
Til tizimida yangi so zlar doimiy ravishda paydo bo ladi. Ularning‘ ‘
aksariyati, muloqot tizimiga tabiiy ravishda qo shilib ketadi va nemischa
‘
so zlarga xos bo lgan standart talablarga to liq javob beradi. Bunday so zlar,
‘ ‘ ‘ ‘
odatda, sezilmaydi. Boshqa bir turlari esa, aksincha, tovush va morfemalarning
esda qoladigan birikmasiga ega bo lib, yaqqol ko zga tashlanadi.
‘ ‘
Til lug at tarkibining yangi so zlar, aniqrog i neologizmlar bilan boyishi
‘ ‘ ‘
boshqa tillardan so z o zlashtirish, so z yasalishi va tilda mavjud so zlar
‘ ‘ ‘ ‘
ma nosining o zgarishi natijasida yangi ma nolar hosil bo lish yo li bilan
’ ‘ ’ ‘ ‘
amalga oshadi. Shuning uchun ham neologizmlar sof neologizmlar, yangidan
yasalgan neologizmlar va yangi ma noli neologizmlarga (semantik neologizmlar,
’
neosemantizmlar) bo linadi.
‘
So z yasovchi affikslar (suffiks va prefikslar) orqali yangidan yasalgan
‘
neologizmlar ishimizda son jihatdan ko p emas, masalan:
‘ das Unwort, die
Globalisierung . Atoqli otlardan yasalgan fe l-neologizmlarda qiziqarli holatlar
’
kuzatiladi, masalan: verhunzingern  Hunzinger, hoyzern  Hoyzer , shuningdek,
SMS abbreviaturasidan yasalgan simsen neologizmini ham misol tariqasida
keltirishimiz mumkin.
Neologizmlarning keyingi guruhini so z birikmasi-neologizmlar tashkil
‘
qiladi. Ular sitatalarning (matn parchasi) stereotipizatsiyasi, nutqiy parchaning
tarkibiy atamaga, shartli formulaga qaytishi, so z birikmasining qayta anglanishi
‘
asosida yasaladi, masalan: intellegente Waffensysteme, weiche Ziele, virtuelle
Realität, neue Beelterung. Bunday neologizmlarni nofrazeologik turdagi barqaror
so z birikmalari, deb atash mumkin
‘ (I.I Chernishevaning terminologiyasiga
25

ko ra «leksik birliklar»‘ 13
). Bunday neologizmlarning aksariyati aniqlovchi so z ‘
birikmalari hisoblanadi.
Son jihatdan salmoqli guruhni yangi ma noli neologizmlar (semantik
’
neologizmlar) tashkil etadi. Semantik neologizmlar metafora va boshqa
ko chimlar asosida semantik derivatsiya (so z yasalishi) natijasida hosil
‘ ‘
bo ladi. Bu turdagi semantik innovatsiyalarda so z morfologik tarkibi
‘ ‘
o zgarmaydi, masalan:
‘ der Schläfer . Duden nashriyoti tomonidan 1996 yilda chop
etilgan Deutsches Universalwörterbuch lug atida mazkur so zning ikki ma nosi
‘ ‘ ’
qayd etilgan: 1. «jmd., der schläft (1a), Schlafender» («uxlayotgan kishi,
uxlovchi»). 2. «Bilch» (zool. «sonya (qishda uzoq vaqt uyquda bo‘ladigan
hayvon)»). Duden nashriyoti tomonidan 2000 yilda chop etilgan 10 jildli lug‘atda
ushbu so‘z ma’nolariga yana bir ma’no qo‘shilgan: (Jargon) «Perspektivagent»
(«ўз фаолиятини бошлаш учун қулай фурсат кутаётган, ўз ҳаракатини
тўхтатиб турган жосус»). So’nggi yillarda matbuot sahifalarida chop etilgan
matnlarda bu so‘z «auf Einsatz wartender Terrorist» («qo‘poruvchilik
harakatlarida ishtirokini kutayotgan terrorist») 14
ma’nosida qo‘llanib kelmoqda.
Semantik neologizmlar nutqda, asosan, ko chma ma noda qo llanadi,
‘ ’ ‘
tabiiyki, bu ma nolar lug atlarda qayd etilmaydi. So zning muntazam ravishda
’ ‘ ‘
ko chma ma noda qo llanishi, odatda bu ma noning so z semantik tarkibidan
‘ ’ ‘ ’ ‘
mustahkam o rin egallashiga olib keladi. Masalan,
‘ «biologisch» sifati oziq-ovqat
mahsulotlari, kiyim-kechaklar va oyoq kiyimlariga nisbatan, ularning ekologik
jihatdan tozaligini ko rsatish uchun doimiy qo llana boshladi.
‘ ‘ «bio»
o zagigacha qisqargan bu so z ko p qo llanadigan so zlar qatoridan o rin
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
egalladi: das Bio-Brot, die Bio-Küche, der Bio-Koch, der Bio-Tisch, bio-fit usw.
Germaniya Federativ Respublikasining siyosiy lug atida ko plab
‘ ‘
neologizmlarning paydo bo lishi «yashillar», yoshlar, ayollar, so l ekstremistlar
‘ ‘
kabi turli xil oqimga mansub siyosiy guruhlarning faol faoliyati bilan bog liq.
‘
13
Stepanova M . D ., Cernyseva L . I . Lexikologie der deutschen Gegenwartssprache : Учебное пособие для студ.
высш. учеб. заведений. М.: Издательский центр «Академия» , 2003. – С. 219.
14
Тарасова М.В. Неологизмы современного немецкого языка // http : // conference .
kemsu . ru / GetDocsFileid =9813& table = papers _ file & type =1&..
26

«Yashillar» (die Grünen, die Alternativen) yagona va birlashgan partiya
bo lmasdan, ularning orasida turli xil guruhlar yuzaga kelgan. 1986 yilda GSDP‘
(Germaniya sotsial-demokratlar partiyasi) bilan siyosiy alyansda (ittifoq,
birlashma) bo lgan guruhlar yuzaga keldi. Ularning nomi kontraktura (qisqartma
‘
so zning bir ko rinishi) sifatida yoziladi, masalan:
‘ ‘ die Fundis (die
Fundamentalisten), die Realos . Bunday so zlar, aksariyat hollarda umri qisqa
‘
so zlar hisoblanadi.
‘
Ayollar harakati bilan bog liq holda paydo bo lgan neologizmlar ham turli
‘ ‘
xildir. Feminismus, Feministin so zlari, dastlab Fransiyada 1830-1840 yillarda
‘
pydo bo ldi va tezda internatsional so zlarga aylandi. Bugungi kunda «ayollarni
‘ ‘
erkaklar bilan teng huquqli qilishga qaratilgan ayollar harakti» ma’nosiga ega bu
atamaning an’anaviy, umumiy ma’nosidan tashqari jamiyat hayotida asosiy va
muhim mavqega ega bo‘lgan ( Androzentrismus грекча, apeg – эркак, қаратқич
келишиги шакли andros ) «erkak jinsi bilan kurash»ga (Geschlechterkampf)
qaratilgan xotin-qizlarni ruhan ozodlikka chiqarish oqimi ma nosi ham mavjud,
’
qiyoslang: Feministinnen verlassen ihre Familien, kundigen im eigenen Haushalt;
als Lehrerinnen gehen sie aus den Schulen heraus, als ungeschulte Erwachsene
gehen sie in die Schulen hinein; überhaupt steigen viele aus einmal gewählten
Berufen aus ... Sie kleiden sich anders, denken anders ... [Wir wollen alles!]
G arb davlatlariga xos feminizm qator neologizmlarda o z aksini topgan,
‘ ‘
masalan: patriarchalische Zivilisation, Patriarchatismus , yangi kontraktura die
Emanze va b.
Karrierefrau, Karrieremädchen neologizmlari davlat boshqaruvi, siyosat va
shu kabi sohalarda muhim o rin egallagan ayollarni ifodalaydi, qiyoslaymiz:
‘
Charlotta Seeling, Chefredakteurin, wird vorgestellt; Sie ist geschieden. Etwa, weil
der Ehemann keine Karrierefrau vertragen konnte.
Yadro urushi xavfiga to liq yoki qisman barham berishga qaratilgan
‘
xalqaro kuchlar xalqaro siyosat leksikasida qator dolzarb terminologik so z va
‘
barqaror so z birikmalarning paydo bo lishiga olib keldi, masalan:
‘ ‘
Waffenbegrenzung (qurollanishni cheklash), Eindammung des Rüstungswettlaufes
27

(qurollanish poygasini to xtatish), ‘ Rüstungskontrolle (qurollanish ustidan
nazoratni o rnatish),
‘ Rüstungskontrollevereinbarungen , Verschrottung (der
Mittelstreckenraketen) (o rta uzoqlikka uchuvchi raketalarni qisqartirish). Oxirgi
‘
tushuncha bilan Verifizierung, Verifikation kabi semantik neologizmlar bog liq.
‘
Verifizierung (lotin tilidan kelib chiqqan) so zi «to g riligini tasdiqlash
‘ ‘ ‘
(tasdiq)» degan ma noni anglatadi. Bu so zning qo llanishiga misollar
’ ‘ ‘
keltiramiz: Die SPD-Bundesfraktion verweist darauf, da ß die Sowjetunion
mitgeteilt habe, da ß sie die wirksamste Verifizierung einsc h lie ß lich Inspektionen
an Ort und Stelle w ü nsche.
Yangi xalqaro bitimlar, shartnomalar va shu kabilar nemis tili siyosiy
leksikasida aynan shu hujjatlarning o zining (ko pincha, inglizcha) to liq va
‘ ‘ ‘
qisqartma nomi paydo bo lishiga olib keldi, masalan:
‘ SALT = Strategic Arms
Limitation Talks (amerika sobiq sovet) strategik qurollarni cheklash
– –
to g risidagi muzokara;
‘ ‘ SAL-2 = Strategic Armaments Limitation 2 – SQCh-2;
ABM-Vertrag = Raketenabwehr-Vertrag = RHH = raketa hujumidan himoya
tizimi; KSZE = Konferenz über Sicherheit und Zusammenarbeit in Europa =
YeXHK = Yevropada xavfsizlik va hamkorlik kengashi; VKSA = Wiener
Verhandlungen über konventionelle Abrüstung; START = Abbau der Arsenale
weitreichender Atomwaffen uzoqqa otadigan atom qurollari zahirasini
–
qisqartirish; Roratonga-Vertrag Roratonga shartnomasi (Tinch okeanining
–
janubiy qismida yadrosiz zonani tashkil etish to g risidagi shartnoma).
‘ ‘
Siyosiy leksikaga, umuman olganda, asosiy tushunchalarning barqarorligi,
tabiiyki, ularning nomi xosdir, biroq shu bilan birga, yangi yoki sinonimik
so zlarni yasash ham amalga oshadi. Ko pincha, bu shunchaki «moda (urf
‘ ‘
bo lgan) » so zlardir. Masalan, XX asrning yetmishinchi yillari o rtasida nemis
‘ ‘ ‘
tilidagi Entspannung (keskinlikni yumshatish) so ziga sinonim bo lgan
‘ ‘ Detente
[de'td] (fransuzcha detente), Detente-Politik so zlari qo llana boshladi. O sha
‘ ‘ ‘
davrda muallifi Uinston Cherchill bo lgan va ko klarga ko tarib maqtalgan
‘ ‘ ‘
kalter Krieg (sovuq urush) atamasining birikma holatidagi taraqqiy etishini
bildirgan die Eiszeit (muzlik davri) metaforasi qo llanar edi. Har holda, 1946
‘
28

yilda Fultonda (AQSH) so zlagan «mashhur» nutqida Uinston Cherchill bu‘
atamani taomilga kiritdi. O sha vaqtdan boshlab,
‘ kalter Krieg birikmasi siyosiy
jargonda tahdid va shantaj qilish maqsadida achinarli bir mashhurlik kasb etib,
yangi, aynan o xshash birikmalar uchun prototip (timsol) vazifasini bajardi.
‘
Masalan, kalter Krieg birikmasiga o xshashlik asosida
‘ kalter Staatsstreich
birikmasi yaratildi, kalt / heiß antitezasiga (qarama-qarshilik) o xshashlik asosida
‘
esa heißer Krieg, heißer Konflikt, heißer Vorstoß birikmalari hosil qilindi. Shu
tarzda, heiß ham kinoya bilan, aniqrog i «harbiy harakatlar bilan birga» qo llana
‘ ‘
boshladi, qiyoslang: Die Frage ist berechtigt, denn ... jeder heiße Konflikt trägt
den Keim zum Weltbrand in sich.
Ko pincha, nemischa so zlar boshqa tillardan o zlashgan so zlar bilan
‘ ‘ ‘ ‘
birga qo llanadi va shu tariqa mazmun yoki uslubiy jihatdan tegishli leksik-
‘
semantik maydonni boyitadi. Nemischa leksikaga Anschrift (Adresse), Ausflug
(Exkursion), Bittsteller (Supplikant), Bei (Bibliothek), Fernsprecher (Telefon),
fortschrittlich (progressiv), Leidenschaft (Passion), Stelldichein (Rendezvous),
Sterblichkeit (Mortalität), Weltall (Universum) kabi so zlar, shu bilan birga
‘
Meuchelpuffer (Pistole), Dorrleiche (Mumie), Lotterbett (Sofa) singari tarixiy-
lisoniy jihatdan kamdan-kam uchraydigan so zlar ham kiradi.
‘
Ayollar harakatini ifodalovchi Mädchen-power (power ingl. kuch,
–
imkoniyat) yangi shior so zi Manpower (har ikki so z hanuz lug atlarda qayd
‘ ‘ ‘
etilmagan) so ziga antonim sifatida tushuniladi. Myuller-Turau lug atida bu
‘ ‘
so zlarga quyidagicha izoh berilgan:
‘ Zunehmend finden sich junge Mädchen
zusammen, die Mädchen-power auf ihre lila Fahren geschrieben haben. Ihre
Zielsetzung: Kampf dem maskenhaften", also alten Rollenklischees verhafteten
„
Verhalten der Männer. «Shpigel» jurnalida (1988 yil) Manpower anglo-
amerikanizmi qo llangan talaba qizning xati nashr etilgan. U o z xatida
‘ ‘
quyidagilarni yozgan: «Ständig wird betont, daß «Manpower» der wertvollste
«Rohstoff» ist, den die BRD besitzt, aber als Student (in) fühlt man sich heutzutage
29

nur noch verraten und verkauft » 15
.
XXI asrning boshiga kelib Yevropa mamlakatlarida, jumladan Germaniyada
sodir bo lgan ijtimoiy-siyosiy hodisalarni ifodalash zarurati o laroq ko plab‘ ‘ ‘
neologizmlar paydo bo ldi. Bunday neologizmlardan ayrimlarini tahlil qilishga
‘
harakat qilamiz:
Flüchtlingskrise 16
so zi ko p sonli qochoqlar tufayli kelib chiqqan krizisni
‘ ‘
anglatadi. Bu so z aniqlovchi qo shma so zdir. Uning tarkibidagi Flüchtling
‘ ‘ ‘
aniqlovchi, Krise esa o zak komponent hisoblanadi. Aniqlovchi va o zak
‘ ‘
so zlar o zaro -s- bog lovchi elementi orqali bog langan. 2015 yilning boshida
‘ ‘ ‘ ‘
Yevropada yuzaga kelgan vaziyat, ya ni Yaqin sharq va Shimoliy Afrika
’
davlatlaridan ko p miqdordagi qochoqlarning Yevropaga kelishi, ko plab
‘ ‘
mamlakatlar chegarasida krizis holatini keltirib chiqardi. Bu vaziyatga nom berish
zarurati yuzaga keldi. Bu nomni ifoda etgan neologizm qo llangan matn axborot
‘
uzatishga mo ljallangan.
‘
AfD-Demo 17
neologizmi AfD tomonidan uyushtirilgan namoyishlarni
ifodalaydi. Bu neologizm aniqlovchi qo shma so z bo lib, uning tarkibidagi
‘ ‘ ‘
AfD aniqlovchi komponenti qisqartma so z hisoblanadi.
‘ AfD bosh harflariga
ko ra qisqartirilgan qisqartma so z bo lib,
‘ ‘ ‘ Alternative für Deutschland partiyasi
nomining qisqartmasi hisoblanadi. Demo asos so zi esa
‘ Demonstration so zining ‘
qisqartmasidir. Bosh harflariga ko ra qisqartirilgan aniqlovchi so zdan iborat
‘ ‘
ushbu qo shma so z matbuot sahifalarida ko p uchraydi, masalan:
‘ ‘ ‘ CDU-
Vorsitzender und PR-Frau. Bu kabi neologizmlarning asosiy vazifasi gazeta yoki
jurnal sahifalarini tejash uchun matnni qisqartirishdan iborat.
Flüchtlingsstrom 18
neologizmi ko p sonli qochoqlarning markaziy
‘
Yevropaga ko chib kelish holatini ifodalaydi. Bu so z aniqlovchi qo shma
‘ ‘ ‘
so z bo lib, Flüchtling aniqlovchi va Strom o zak komponentlaridan iborat.
‘ ‘ ‘
Aniqlovchi va o zak komponentlar -s- bog lovchi elementi orqali o zaro
‘ ‘ ‘
15
Розен Е.В. Новые слова и устойчивые словосочетания в немецком языке: - М.: Высшая школа, 1991. -
С.120.
16
http :// www . spiegel . de
17
Ўша манба
18
http :// www . sueddeutsche . de
30

bog langan. Bu neologizm qochoqlarning Yevropaga ko chib kelish holatini‘ ‘
ifodalashga xizmat qiladigan nomlash vazifasini bajaradi. Ushbu neologizm
tarkibidagi Strom komponenti metafora sifatida qo llangan va ko p sonli
‘ ‘
muhojirlarni anglatadi.
Parallelgesellschaft 19
neologizmi jamiyatdan ayro holda, o z turmush tarzi
‘
va qonun-qoidalari asosida yashaydigan kishilar jamoasini yoki jamiyatini
ifodalaydi. Bu neologizm Parallel aniqlovchi komponenti va Gesellschaft o zak
‘
komponentlaridan iborat aniqlovchi qo shma so zdir. Mazkur neologizm Aljir,
‘ ‘
Marokash, Tunis yoki boshqa Afrika davlatlaridan elliginchi va oltmishinchi
yillarda Fransiyaga ko chib kelgan afrikaliklarning mazkur davlatga
‘
integratsiyalashuv (moslashuv) jarayonini ifodalaydi. Buning asosiy sababi,
Fransiyaning sobiq mustamlaka mamlakatlari aholisining Fransiyaga ko chib
‘
kelishidir. Ular shaharlarning tashqarisida aholi istiqomat qiladigan yangi
manzillarga ko chib kelib joylashganlar. Ishsizlikning yuqori darajadaligi sababli
‘
muhojirlarning ko pchiligi qashshoqlashib kolgan va natijada fransuz jamiyatidan
‘
ayro holda yashash kayfiyatiga berilgan. Shu tariqa fransuz jamiyatidan ayro holda
mavjud bo lgan va muhojirlardan iborat o z turmush tarzi va madaniyatiga ega
‘ ‘
yonma-yon jamiyat yuzaga keldi. Bunday jamiyatlarning taraqqiy etishi
postmodern hodisa hisoblanadi.
Leitkultur 20
neologizmi yetakchi va mas ul madaniyat ma nolarini
’ ’
anglatadi. Bu neologizm Leit (leiten so zidan) aniqlovchi, va Kultur o zak
‘ ‘
komponentlaridan iborat aniqlovchi qo shma so zdir. Bu so zning zamirida
‘ ‘ ‘
ijtimoiy munosabatlarning asosiy qonun-qoidalari nemis madaniyati va
an analariga asoslanishi kerak, degan ma no bor. Die Leitkultur (yetakchi
’ ’
madaniyat) so zi muhojirlarga nemis jamiyatiga moslashishga burchli ekanini
‘
anglatadi. Bu tushuncha ko p bor tanqid qilindi va qisman rad etildi, biroq
‘
markaziy Yevropadagi bugungi vaziyat uni qaytadan keng iste molga olib kirdi.
’
19
Ўша манба
20
Ўша манба
31

Problemviertel 21
(muammoli kvartal (mavze)) neologizmi ijtimoiy nuqtai
nazardan aholisida muammolar mavjud bo lgan mavzeni anglatadi. Bu neologizm‘
Problem aniqlovchi komponenti va Viertel o zak komponentidan iborat bo lgan
‘ ‘
aniqlovchi qo shma so zdir. Bu so z ko p sonli muhojirlar yashaydigan,
‘ ‘ ‘ ‘
moslashash jarayonida muammolari bo lgan yoki bu bilan bog liq muammolar
‘ ‘
kelib chiqayotgan shahar mavzesi ma nosiga ega bo lib, nutqiy matnlarda
’ ‘
nomlash vazifasini bajaradi. Shuningdek, bu so zning vazifasi matnni
‘
qisqartirishdan iborat. Problem komponenti ko pgina boshqa so zlarda ham
‘ ‘
aniqlovchi vazifasida keladi, masalan: Problemkind, Problemmüll. Problem
aniqlovchi komponentidan iborat bo lgan qo shma so zlar misol tariqasida
‘ ‘ ‘
keltirilgan yuqoridagi so zlar analogiya (o xshashlik) asosida yasalgan.
‘ ‘
Schleifenpropeller 22
stilistik vazifaga ega bo lgan okkazional so z
‘ ‘
hisoblanadi. Bu okkazionalizm Schleifen aniqlovchi komponenti va Propeller
o zak komponentidan iborat aniqlovchi qo shma so z hisoblanadi.
‘ ‘ ‘
Schleifenpropeller so zi Propellerga o xshash kokilli qizaloqning soch turmagini
‘ ‘
ifodalaydi. Kokillarning bu tarzdagi kulgili ifodasi va ularning Propeller bilan
qiyosi matnning kommunikativ rolini kuchaytiradi. Bunday so zlar, asosan,
‘
bulvar matbuotiga xosdir.
2.2. Ijtimoiy-siyosiy mazmundagi o zlashtirma neologizmlar
‘
Nemis tili lug at tarkibida leksik o zlashmalar nihoyatda muhim o rin
‘ ‘ ‘
tutadi. Buni shu bilan izohlash mumkinki, Germaniya uzoq yillar mobaynida
tarqoq, zaif davlat bo lib keldi, natijada taraqqiy etgan bir qator davlatlarning
‘
iqtisodiy, siyosiy va madaniy ta siri ostiga tushib qoldi. Ingliz va fransuz tillari
’
kabi nemis tiliga ham lotin va grek tillaridan ko plab so zlar o zlashdi. XVIII
‘ ‘ ‘
asrning oxirida bo lib o tgan fransuz burjua revolyutsiyasidan keyin xalqaro
‘ ‘
miqyosda qo llanadigan ko plab so zlar nemis tiliga o zlashdi. XVIII asrning
‘ ‘ ‘ ‘
21
http://www.bunte.de
22
Ўша манба
32

oxiri va XIX asrning boshiga kelib, ingliz tilidan ko pgina so zlar o zlashtirildi,‘ ‘ ‘
chunki bu davrda Angliya yetakchi kapitalistik mustamlaka davlatga aylangan edi.
Fransuz tilidan o zlashgan so zlar nemis tili lug at tarkibida deyarli qolmadi.
‘ ‘ ‘
Faqat umumiy tushunchalarni ifodalaydigan so zlargina saqlanib qoldi. XX asrda
‘
yangi sotsialistik jamiyat qurish bilan bog liq tushunchalarni ifodalaydigan
‘
so zlar rus tilidan o zlashtirildi.
‘ ‘
Nemis tiliga yillar davomida muntazam ravishda o zlashtirilgan so zlarga
‘ ‘
javob tariqasida Germaniyada puristlar harakati yuzaga keldi. Puristlar harakati
Germaniyada Angliyaga qaraganda faolroq kechdi. Bu faoliyat XVII-XVIII
asrlarda, XIX asr oxiri va XX asrda ayniqsa faollashdi. XVII-XVIII asrlarda
kuchaygan puristlar harakati shakllanayotgan va taraqqiy etayotgan nemis milliy
tilini mustahkamlashga qaratilganligi bilan progressiv ahamiyat kasb etdi. XIX-XX
asrlardagi puristik harakat shovinistik ruhda bo lib, g ayriilmiy millatchilik
‘ ‘
bayrog i ostida olib borildi.
‘
Uzoq vaqt davomida muntazam ravishda olib borilgan puristik harakat chet
til so zlariga nisbatan nemis tilidagi leksik ekvivalent (o rnini bosuvchi so z)
‘ ‘ ‘
sifatida dunyoga kelgan ko‘plab sinonim dubletlar (ikkinchi nusxa) uchun manba
bo‘lib xizmat qildi. Bunday dubletlar boshqa tillarda ham mavjud, masalan rus
tilida: экспорт – вывоз (chetga mol chiqarish), аргументировать – доказывать
(isbotlamoq).
Zamonaviy matbuot sahifalarida, ko p hollarda «Inferno» (do zax,
‘ ‘
jahannam) oti bilan almashadigan «ommaviy qirg in, halokat» ma nosiga ega
‘ ’
«Holocaust» o zlashtirma anglo-amerikanizmi qo llanib kelmoqda.
‘ ‘
«Nemis tilida ushbu o zlashmalarning past qo llanish chastotasi ularning
‘ ‘
kommunikativ qiymatini oshiradi, chunki past chastotali so zlardagi axborot
‘
ko lami va samaradorlik darajasi ancha yuqori»
‘ 23
.
Boshqa tillardan so z o zlashtirish hodisasi, faqat atama sifatidagina idrok
‘ ‘
qilinishi qiyinligi bilan emas, balki bahstalab masalalar sirasiga kirishi bilan ham
e tiborga molik: nemis tiliga so zlar boshqa tillardan allaqachon o zlashtirilgan.
’ ‘ ‘
23
Носенко И.А. Начала статистики для лингвистов. - М.:, 1981. - С.56.
33

Asrlar davomida ular nemis tili tizimiga moslashib ketgan va bugungi kunda
ularning chet tillaridan o zlashtirilganligi, umuman sezilmaydi. Bunga misol‘
tariqasida Маuеr (lotincha murus), Fenster (lotincha fenestra), Ziegel (lotincha
tegula), Wein (lotincha vinum) so‘zlarini keltirishimiz mumkin. Bu so‘zlar tarixiy
tilshunoslikda o‘zlashtirma so‘zlar sifatida qayd etilgan.
Boshqa tillardan olingan so‘zlarning nemischalashuv darajasi ularning nemis
tili tizimida qancha vaqtdan buyon qo llanayotganigagina bog liq emas.
‘ ‘
Masalan, taxminan 1500- yilda nemis tiliga o zlashgan Bibliothek so zi hozirgi
‘ ‘
kunga qadar o zining chet tiliga xos xususiyatini saqlab qolgan. Biroq, XIX asrda
‘
ingliz tilidan nemis tiliga o zlashgan Streik (inglizcha strike so zidan) va fesch
‘ ‘
(inglizcha fashionable so zidan) so zlari to liq nemischalashib ketgan.
‘ ‘ ‘
O zlashtirma so zlar nemis tiliga xos tovush shakllari va so z
‘ ‘ ‘
o zgarishiga shunchalik moslashib ketadiki, buning natijasida faqat lingvistik
‘
tadqiqotlar orqali ularning boshqa tillardan kelib chiqqanligini aniqlash mumkin
bo ladi. Masalan, Nase so zi, yanglishgan holda boshqa tildan olingan, deb
‘ ‘
hisoblangan, uni hatto nemis tiliga Gesichtserker shaklida tarjima qilishga ham
urinishlar bo lgan.
‘
Hozirgi nemis tilida o zlashtirma so zlar masalasi juda muhim bo lib,
‘ ‘ ‘
ularni televideniye, radio, matbuot va boshqa ommaviy axborot vositalarida
ko rishimiz mumkin. Gazeta matnlarida uchraydigan o zlashtirma so zlar soni,
‘ ‘ ‘
misol uchun 10-11%ni tashkil qiladi. Bu yerda, faqat otlar, sifatlar va fe llar
’
hisobga olingan, aks holda o zlashtirma so zlar 16-17% foizni tashkil qilgan
‘ ‘
bo lar edi. Professional matnlarda o zlashtirma so zlarning foizi ancha yuqori.
‘ ‘ ‘
O tkazilgan hisob-kitoblarga ko ra, nemis tili umumiy lug at tarkibida 3/8% ni
‘ ‘ ‘
o zlashtirma so zlar tashkil etadi. Statistik ma lumotlarga ko ra, tilning asosiy
‘ ‘ ’ ‘
lug at fondi qariyb 12 foiz o zlashtirma so zlardan iborat. O zlashtirma
‘ ‘ ‘ ‘
so zlarning eng katta qismini otlar, ikkinchi o rinda sifatlar, uchinchi o rinda
‘ ‘ ‘
fe llar va keyingi o rinda boshqa so z turkumlari tashkil qiladi.
’ ‘ ‘
Bugungi kunda barcha mamlakatlarda madaniy va lisoniy o zgarishlar
‘
ilgari sira kuzatilmagan darajada faol va shiddat bilan kechmoqda. Barcha taraqqiy
34

etgan tillar o rtasida ikki tomonlama madaniy aloqalar juda faol tarzda amalga‘
oshirilmoqda. Hozirgi davrda ingliz tili yetakchi til sifatida o z mavqei va ta sir
‘ ’
kuchiga ega. Bu holat nafaqat, nemis tilida, balki boshqa barcha yevropa tillarida
ham kuzatiladi. Ba zi hollarda, so zlar, hatto ingliz tilida bo lmasa ham, faqat
’ ‘ ‘
inglizcha namuna asosida yasalmoqda. Bunday holatlarda so z soxta
‘
o zlashtirmalar (Twen, Dressman, Showmaster) va yangi ma noga ega yarim
‘ ’
o zlashtirmalar (Herrenslip; inglizcha briefs) haqida boradi. Ingliz tilida bo lgani
‘ ‘
kabi, nemischa so zlar boshqa tillarga o zlashgan va asta-sekin o sha til
‘ ‘ ‘
tizimiga moslashgan hollarda, teskari jarayon kechadi, masalan: bratwurst, ersatz,
gemütlichkeit, kaffeeklatsch, kindergarten, kitsch, leberwurst, leitmotiv, ostpolitik,
sauerkraut, zinc, schwarmerei, schweinehund, Weltanschauung, wunderkind,
zeitgeist.
Avvalgi davrlarda bo lgani kabi, bugungi kunda ham nemis tili turli
‘
tillardan ko plab yangi so zlarni o zlashtirmoqda. Shu o rinda qayd etish
‘ ‘ ‘ ‘
kerakki, o zlashtirma so zlar ko p hollarda bir xil emas. Bu holat turli xil
‘ ‘ ‘
belgilarda namoyon bo ladi:
‘
1) so z oluvchi til egalari uchun (muhimlik) dolzarblik darajasida;
‘
2) qo llanuvchanlik va til tizimida keng tarqalganligida;
‘
3) kontekstda (nutqiy vaziyat) qo llanish xususiyatida;
‘
4) turli manbalar bo yicha bir tekis tarqalganligida;
‘
5) hozirgi nemis tili lug at tarkibidagi boshqa leksik birliklar bilan o zaro
‘ ‘
aloqalarining xususiyatida;
6) so z yasash, struktur (tarkibiy) hamda boshqa ba zi bir aloqalarining
‘ ’
mavjudligida.
Yuqorida keltirilgan belgilar hozirgi nemis tili lug at tarkibidagi yangi
‘
o zlashtirma so zlarning maqomini belgilab beradi.
‘ ‘
Ayrim boshqa tillarga xos so zlar, ko p hollarda nemischa so z
‘ ‘ ‘
hisoblanadi, chunki ular kundalik nutqda muntazam ravishda qo llanadi (Mobel,
‘
Bus, Doktor) yoki talaffuz va yozuv shakliga ko ra chet tiliga xos so z bo lib
‘ ‘ ‘
tuyulmaydi (Dose, Bluse, Droschke, Film, Flote, Start, Streik, boxen, parken).
35

Ba zi bir hollarda, nemischa va chet tiliga xos so zlar talaffuzi bo yicha o zaro’ ‘ ‘ ‘
mos keladi, masalan: Ball (fransuzcha bal) = Tanzfest va Ball (q.yu.n. Bal) =
Spielzeug, Sportgerät.
Biroq, boshqa tomondan nemischa so zlar chet tiliga xos so z hisoblanadi,
‘ ‘
chunki ular nutqda kamdan-kam hollarda qo llanadi, masalan:
‘ Frechse, Riege,
tosen. Shuningdek, Bummelant, buchstabieren, hausieren kabi nemischa va chet
tiliga xos lug aviy elementlarning qorishmasidan iborat bo lgan va o zagiga
‘ ‘ ‘
chet tili qo shimchalari qo shiladigan so zlar chet tiliga xos so z sifatida idrok
‘ ‘ ‘ ‘
qilinadi.
Hozirgi davrda ingliz tilidan, aniqrog i uning amerika variantidan so z va
‘ ‘
iboralar o zlashtirish yetakchi tendensiya hisoblanadi, masalan:
‘
touch screen (sensor bilan boshqariladigan televizor);
das Joint Venture (qo shma korxona);
‘
High-Tech (yuqori texnologiya apparati, mashinasi, jarayoni).
So z qanchalik yangidan o zlashtirilgan bo lsa, nemischa va avvalroq
‘ ‘ ‘
o zlashtirilgan so zdan formal jihatdan shunchalik farq qiladi. Yuqorida
‘ ‘
keltirilgan misollarda nemis tili tizimiga moslashish jarayonining turli
bosqichlarida turgan anglo-amerikanizmlarning o zaro qo shilishi natijasida
‘ ‘
yangi so z yasalagan. Masalan,
‘ High-Tech kontrakturasi, dastlab mustaqil tarzda
qo llanmagan, balki turli xil so zlarning birinchi aniqlovchi qismi hisoblangan:
‘ ‘
High-Tech-Bereich, High-Tech-Produktionsanlagen, High-Tech-Demonstrator.
Ushbu qo shma so zning tarkibiga zamonaviy texnikadagi umumlashtirilgan
‘ ‘
yangiliklar singdirilgan. Reklama matnlari va sarlavhalarda High-Te ch so zi
‘
mustaqil qo llanish kasb etgan:
‘ High-Tech ohne jeden Komfort (poyga avtomobili
modelini ta riflashda ishlatiladi).
’
Bu so z qismlarining har biri boshqa so zlar bilan yangi so z birikmasi
‘ ‘ ‘
hosil qilishini va ularning ayrimlari neologizmlik xususiyatini allaqachon
yo qotganligini ham qayd etish o rinli, masalan:
‘ ‘
– High-Fidelity = HiFi (hifi) – (ovozni) yuqori aniqlikda qayta tiklash;
– die High Society – yuqori darajada taraqqiy etgan jamiyat;
36

– der Highball haybol (katta stakanga quyilgan sun iy mineralli suv– ’
qo shilgan viski).
‘
Qisqartirilgan Tech shakli kamdan-kam hollarda uchraydi, biroq uni
«rasshifrovka qilish (ma nosini tushunish)» til egalariga qiyinchilik tug dirmaydi
’ ‘
(Tech-Technik).
Bunday o zlashtirma so zlarning tarkibidagi nemischa so zlar ularning
‘ ‘ ‘
nemis tili tizimiga o zlashishi va singib ketishini osonlashtiradi. Lisoniy anglash
‘
jihatidan nemis tili egasiga tegishli so zning qandaydir bir struktur analoglari
‘
(o xshashlari) ma lum bo lsa, chet tiliga xos so zning yangilik xususiyati
‘ ’ ‘ ‘
qisman «olib tashlanadi», u yoki bu etimologik planda avvaldan ma lum bo lgan
’ ‘
so zlar bilan assotsiatsiyasi (birikishi) mumkin bo lsa, so z yasovchi shakllari
‘ ‘ ‘
tushunarli bo ladi.
‘
Anglo-amerikanizmlar nemischa so zlar bilan yangi, ikkinchi tartibdagi
‘
neologizmlar hosil qiladi. Bu yangi neologizmlar gibrid so zlar shaklida yasaladi;
‘
chet tiliga xos so zni bunday usulda o zlashtirish nemis tili uchun odatiy
‘ ‘
hollardan biridir.
Kelib chiqishi anglo-amerikanizm bo lgan so zlar struktur (tarkibiy
‘ ‘
qurilish) jihatdan nemis tili egasining lisoniy ongida ma lum darajada, oldindan
’
shakllangan va mavjud bo lgan nemischa so zlar haqidagi tasavvurdan uzoq
‘ ‘
emas: ba zi so zlar ular tomonidan qo shma so z (
’ ‘ ‘ ‘ der Bypass – yurak faoliyati
stimulyatori, die Hardware – kompyuterning moddiy ta minoti,
’ der Slapstick –
noreal sahna (filmda), boshqalari esa suffikslar orqali yasalgan yasama so z (
‘ das
Cover – konvert, g ilof,
‘ der Typer – bosib chiqarish qurilmasi), yana biri
prefikslar orqali yasalgan so zlarning yarmi (bu yerda inglizcha – «eng zo r,
‘ ‘
yuqori darajadagi» ma nosiga ega
’ top bajaradigan vazifasiga ko ra nemischa ‘
prefiks va yarim prefikslar bilan qiyoslangan: der Top-Manager, das Top-Hotel,
der Top-Beruf, die Top-Qualität, der Top-Star va h.k.) sifatida talqin qilinadi 24
.
Kelib chiqishi anglo-amerikanizm bo lgan so zlar savdo va reklama,
‘ ‘
24
Слепцова Е.В. Заимствования, из роль и место в системе современного немецкого языка // Иностранные
языки в школе. 2006. – № 2. – С.70.
37

ommaviy axborot vositalari, elektronika va informatika kabi sohalarda, ayniqsa,
faol qo llanmoqda. Tabiiyki, anglo-amerikanizmlar yuqorida nomlari‘
ko rsatilgan faoliyat sohalarida dolzarb bo lgan yangi va yangi bo lmagan
‘ ‘ ‘
obyekt va nomlarni ifodalovchi barcha so zlarni «qamrab olmaydi», biroq ular
‘
bilan yonma-yon qo llanadi, ba zi hollarda, ushbu obyektlarni faqat o zlari
‘ ’ ‘
ifodalasa, boshqa hollarda esa nemsicha so zlarning raqobatchi-sinonimi
‘
hisoblanadi.
O z mazmuniga ko ra Germaniya Federativ Respublikasining ijtimoiy-
‘ ‘
siyosiy hayotidagi realiyalarni (xos so zlar) anglatuvchi neologizmlar orasida
‘
yoshlarning noroziligini ifodalovchi so zlar ham uchraydi. Norozilik sababi va
‘
shakllari turli xil va o zgaruvchan, shuningdek, siyosiy platformalari (biror
‘
partiya yoki ijtimoiy guruhning siyosiy dasturi) esa ko pincha, tushunarsiz.
‘
Germaniya Federativ Respublikasi matbuotida Chaoten (-«-Chaos), Spontis (+-
spontan), Provos (Provokation), Anarchos (+-Anarchie), Reps (+-Republikaner)
deb nomlangan. Yoshlar leksikasida qo llanadigan bunday neologizmlarning
‘
ayrimlari Myuller-Turau [Müller-Thurau] lug atida yetarli darajada izohlangan.
‘
Ijtimoiy norozilikning turli ko rinishlarining chet tillardan o zlashgan so zlar
‘ ‘ ‘
orqali ifoda etilgan quyidagi nomlari uchraydi: Sit-in (inglizcha) o tirgan holda
– ‘
(o tirib olib) qilinadigan norozilik namoyishi,
‘ Stand-in (inglizcha) tik turgan –
holda qilinadigan namoyish, Teach-in (inglizcha) ommaviy munozara,
– Work-in
(inglizcha) ishlab chiqarish binosini tark etishni rad etish,
– Ash-in (inglizcha) –
manzarali landshaftni xunuk qilib ko rsatadigan prospekt (katta keng ko chalar)
‘ ‘
ko rinishidagi atrof-muhit muhofazasiga qarshi norozilik,
‘ Sing-out (inglizcha) –
norozilik qo shiqlarini kuylamoq (ijro etmoq). Shuningdek, quyidagilarni ham
‘
qiyoslaymiz: Go-slow (inglizcha) – so zma-so z ma nosi, sekin-asta bormoq va
‘ ‘ ’
Sick-out – so zma-so z ma nosi, kasaliga qarab tanlab olmoq:
‘ ‘ ’ Einen Monat
schon machen die Männer, die ... den Luftverkehr lenken und dafür besser bezahlt
sein möchten, per Bummel-streik («Go-slow») und Krankenmeldung («Sick-out»)
die Fliegerei zum Geduldsspiel. [Ztg.]
Bu amerikanizmlar hozirgi nemis tili lug at tarkibiga so l (radikal yoki
‘ ‘
38

so l radikal) terroristlarning nolegal (yashirin, maxfiy) tashkilotlarini ifodalovchi‘
der Underground (= Untergrund) so zi kabi kirib kelgan. Talabalar so l
‘ ‘
tashkilotlarining, ba zi hollarda «yashillarning» turli xil shakldagi umumlashgan
’
nomini ifoda etuvchi Gegengesellschaft so zi ham neologizm hisoblanadi.
‘
Kelib chiqishi nemischa bo lmagan ko plab neologizmlar boshqa tillarda
‘ ‘
o z analoglariga (o xshash so zlar) ega. Bunday so zlar interlingvizmlar, deb
‘ ‘ ‘ ‘
ataladi. Nemis tili va boshqa yevropa tillari lug at zahirasida bunday so zlar
‘ ‘
sonining ko payib borishi bugungi davrga xos bo lgan madaniy jihatdan
‘ ‘
integratsiyalashuv jarayonining tezlashib borayotganidan darak beradi.
«Tilda neologizmlarning paydo bo lishi jamiyatning madaniy hayotida
‘
yangilanishlarning doimiy yo ldoshi (hamrohi) hisoblanib, ular barcha sohalarni
‘
qamrab oladi: moddiy va ma naviy faoliyat sohalarining mahsulotlari yoki bu
’
faoliyatlarning ruyobga chiqish shart-sharoitlari, yoxud alohida kishilar va ular
jamoasining o zaro munosabatlari»
‘ 25
.
Neologizmlar nemis tili tizimida mavjud barcha so z yasash vositalari
‘
orqali yasaladi, ularning aksariyati «tayyor holda» boshqa tillardan ham
o zlashtirib olinishi mumkin.
‘
O zlashtirma so zlarning qo llanishi, ko pincha, ularning nutqda
‘ ‘ ‘ ‘
noto g ri ishlatilish xavfini yuzaga keltiradi. Nemis maqollaridan birida
‘ ‘
quyidagicha bayon qilingan: «Fremdwörter sind Glücksache». Bunday so zlarni
‘
qo llashda ko plab xatoliklarga yo l qo yish mumkin, masalan:
‘ ‘ ‘ ‘ Restaurator
so zi
‘ Restaurateur so ziga, ‘ Katheder esa Katheter so ziga, ‘ Prognose so zi ‘
Diagnose so ziga,
‘ kodieren so zi ‘ kodifizieren so ziga, ‘ konkav so zi ‘ konvex
so ziga yoki
‘ insolvent so zi ‘ insolent so ziga chalkashtirib (almashtirib) ‘
yuborilishi mumkin.
O zlashtirma so zlar bilan bog liq masalalardan biri, ularning ma noviy,
‘ ‘ ‘ ’
uslubiy (stilistik) va sintaktik xususiyatlaridir. Bunday so zlar nemischa
‘
so zlarda mavjud bo lmagan o ziga xos uslubiy (
‘ ‘ ‘ Portier/Pfortner,
transpirieren/schwitzen, ventilieren/überlegen ), shuningdek, ma noviy
’
25
Розен Е.В. Немецкая лексика: история и современность. - М.: Высшая школа, 1991. - С.29.
39

( Exkursion/Ausflug, fair/anständig, simple/einfach ) nyuanslarga (nozik farqlar) ega
bo lishi mumkin. Bu holat, nomaqbul assotsiatsiyalar (fikran bog lanish) yoki‘ ‘
obyektiv borliqqa mos kelmaydigan tasavvurlarni keltirib chiqarishi mumkin,
masalan: Leideform o rniga
‘ Passiv, Hauptwort o rniga ‘ Substantiv,
Tätigkeitswort o rniga
‘ Verb; o zlashtirma so zlar kichraytirish ma nosida ham ‘ ‘ ’
qo llanishi mumkin, masalan: Visage – Gesicht.
‘
Nutqda fikrni qisqa, lo nda va tushunarli ifodalash ehtiyoji paydo
‘
bo lganda, ko pincha, o zlashtirma so zlarga murojaat qilinadi. Bunday
‘ ‘ ‘ ‘
o zlashtirma so zlar kundalik muloqot nutqida keng qo llanadi, ortiqcha izoh
‘ ‘ ‘
talab qilmaydi va oson tushuniladi.
O zlashtirma so zlarning muzokara va manipulyatsiyalarda qo llanishi
‘ ‘ ‘
masalasi munozarali bo lib qolmoqda, masalan, siyosat va reklama tilida yoki
‘
ba zan, faqat intellektual ko rk (iftixor) sifatida, imidjni yaratish uchun maxsus
’ ‘
uslubiy, sintaktik va ma noviy vazifalardan tashqari qo llangan hollar
’ ‘
munozarali sanaladi.
O zlashtirma so zlar, nafaqat tushunishda, balki, ko pincha grammatik
‘ ‘ ‘
jihatdan qo llanishda ham qiyinchilik tug diradi. Ayrim otlarda rod
‘ ‘
kategoriyasining qo llanishi bilan bog liq ishonchsizlik holatlari kuzatiladi (
‘ ‘ der
yoki das Curry, das yoki die Malaise ). So zlarning ko plik sonda yozilishi ham
‘ ‘
birmuncha qiyinchilik tug diradi (
‘ die Poster yoki die Posters, Regime yoki
Regimes ). Nemischa noto g ri shakllar bilan birga (
‘ ‘ Atlas / Atlanten, Forum /
Fora ) nemischa namuna (qolip) asosida yasalgan so zlar (
‘ Atlasse, Forums ) ham
uchraydi. Bunday ishonchsizlikdan, o zlashtirma so zning nemis tili tizimida
‘ ‘
hanuz o z qat iy o rnini topmaganligidan ikki yoki undan ortiq ko plik
‘ ’ ‘ ‘
shakllari yuzaga keladi.
O zlashtirma so zlar, ehtimol boshqa tillardan kelib chiqishiga ko ra
‘ ‘ ‘
qo llanish va tushunilish jihatdan o ziga xos qiyinchiliklar tug dirishi mumkin,
‘ ‘ ‘
biroq, ular, ko p hollarda, nemis tilining zaruriy tarkibiy qismi hisoblanadi.
‘
Umuman, o zlashtirma so zlarni qo llash shartmi?, degan savol qo yilmaydi,
‘ ‘ ‘ ‘
balki ular qayerda va qanday maqsadlarda qo llanadi? qabilidagi savollar
‘
40

qo yilishi mumkin. ‘
Xulosa sifatida quyidagilarni aytishimiz mumkin: o zlashtirma so zlar
‘ ‘
nemischa so zlardan aniq ajralib tursa, ularga katta ehtiyoj yuzaga kelishi
‘
mumkin. Doimiy ravishda ma noviy farqlar yuzaga kelsa yoki gap strukturasi
’
(qurilishi) chegaralangan bo lsa, ularning qo llanishi asoslangan bo ladi.
‘ ‘ ‘
Uzatilayotgan axborotni tinglovchi yoki o quvchi oxirigacha yoki umuman
‘
tushunmasligi xavfi tug ilsa, o zlashtirma so zni qo llashdan voz kechish
‘ ‘ ‘ ‘
kerak. O zlashtirma so z biror hodisaning mavqeini ko tarishga yoki boshqasini
‘ ‘ ‘
kamsitishga qaratilgan bo lsa, bu uni noto g ri qo llash hisoblanadi.
‘ ‘ ‘ ‘
2.3. Okkazional leksik birliklar
Inson turmush tarzi va ijtimoiy muhit o zgarishi, texnika taraqqiyoti, fan va
‘
madaniyatning rivojlanishi, shuningdek, hayotning o zi taqozo etishi natijasida
‘
tilda yangi so z neologizmni yaratishga ehtiyoj tug iladi
‘ – ‘ 26
.
Til muntazam ravishda yangi leksik birliklar bilan boyib boradi. Leksikadagi
okkazional o zgarishlar u yoki bu tilning mavjud tizimida yangi mazmunni
‘
(ma noni) ifodalash yo lida yuzaga keladigan qiyinchiliklarni bartaraf etish
’ ‘
usullaridan biri hisoblanadi. Ma lumki, og zaki va yozma nutqda, doimiy
’ ‘
ravishda yangi so zlar paydo bo ladi. Ular nutqdagi bir martalik ehtiyojni
‘ ‘
qondirgan holda, iste moldan chiqib ketadi yoki yangilik va g ayriodatiylik
’ ‘
xususiyatini yo qotib, keng muloqot ehtiyojlariga javob bergan holda, til tizimiga
‘
qabul qilinadi.
Okkazional so z yasash individual, betakror hodisa bo lib, har qanday
‘ ‘
jonli til uchun tabiiy bir xususiyat hisoblanadi. Yaratilgan, ijod qilingan
so zlarning tuzilishi esa, shubhasiz tadqiqot obyekti bo lishi mumkin.
‘ ‘
Nutqiy hodisalar, ayniqsa, g ayriodatiy (okkazional) qo llash va
‘ ‘
yasalishlar tildagi barqarorlik, doimiylik, odatiylik, maromlilik hamda shaxsiy-
26
Ахмедов А.Б. Ҳозирги немис тили лексикасида инновацион жараёнлар: Филол. фан. бўйича фалс. д-ри.
дисс. – Тошкент, 2018. - Б.79.
41

ijodiylik o rtasidagi uzviy ziddiyatning o ziga xos ifodasi bo lib, til (xususan,‘ ‘ ‘
so z yasalishi) jarayonida yuz berayotgan o zgarishlaru yangilanishlarni,
‘ ‘
ma noviy-uslubiy tovlanish (toifalanish) larni kuzatish uchun boy material bera
’
oladi 27
.
Nemis tilidagi sohaga oid ilmiy adabiyotlarda okkazional so zlarni
‘
ifodalash uchun Ad-hoc-Bildung, Textwort, Augenblicksbildung, Einmalbildung,
Gelegenheitsbildung, rus tilidagi ilmiy adabiyotlarda окказионализмы, авторские
неологизмы, индивидуалние неологизмы, стилистические неологизмы,
контекстуалные новообразования, слова-самоделки, o‘zbek tilidagi
adabiyotlarda esa okkazional so‘zlar, bir martalik yasalmalar, umri qisqa so‘zlar,
tasodifiy so‘zlar kabi atamalar qo llanadi.
‘
Duden redaksiyasi tomonidan chop etilgan lug atda okkazional so zlarga
‘ ‘
quyidagicha ta rif berilgan: «In einer bestimmten Situation gebildetes, nicht
’
lexikalisiertes Wort» 28
, ya ni ma lum bir vaziyatda paydo bo ladigan, tilning
’ ’ ‘
lug at tarkibidan joy olmagan so z. Umumiste molga kirmagan va lug atlarda
‘ ‘ ’ ‘
qayd etilmagan yangi birliklar «tasodifiy» yoki okkazional (lotincha occasionalis
tasodifiy) so zlar deb ataladi. Bunday yangi so zlar individual xarakterga ega
– ‘ ‘
(ya ni, aniq muallifi, ijodkori mavjud) bo lib, paydo bo lgan (yaratilgan) asar
’ ‘ ‘
yoki kontekst (nutqiy vaziyat) doirasida «yashaydi».
Okkazional so zlar quyidagi usul va vositalar orqali yasaladi:
‘ -e, -ung, -
ling, -er, -ei, -rich, -bold, -erei qo shimchalari,
‘ un -, erz -, ver -, be -, zer -, an -, ab -,
auf -, um -, zu - олд qo‘shimchalari orqali yasama so‘z yasalishi, konversiya,
qo‘shma so‘z yasalishi, qisqartma so‘z yasalishi, undov va taqlid so‘zlar yasalishi,
boshqa tillardan so‘z o‘zlashtirish, soxta etimologizatsiya, kontominatsiya,
noodatiy so‘z qo‘llash va h.k.
Okkazional so zlar, asosan, badiiy asarlarda, reklama va publitsistik
‘
matnlarda, shuningdek jonli nutqda qo llanadi va turli xil vazifalarni bajaradi.
‘
27
Тошалиева С.Т. Ўзбек тилида окказионал сўз ясалиши: Филол.фан.номз. ... дисс.автореф. – Тошкент,
1998. – Б.5.
28
Duden.Deutsches Universalwörterbuch. Hrsg.v.d. Dudenredaktion. 7., überarb . u. erw . Aufl. – Mannheim /
Zürich: Dudenverlag, 2011. – S.2107.
42

Masalan, ular mutlaqo yangi tushunchalarni ifoda etadi. Bunday tushunchalarni
ifoda etuvchi so zlar esa hali tilda mavjud bo lmaydi. Bundan tashqari, shoir va‘ ‘
yozuvchilar ulardan asar qahramonlariga tavsif berish, sodir bo lgan voqea-
‘
hodisalarga baho berish, his-tuyg ulari, ichki kechinmalarini ifodalashda
‘
foydalanadi. Ba zi hollarda, okkazionalizmlar she rdagi vazn va qofiyani
’ ’
saqlashda yordam beradi va h.k. Bunday so zlarni o z asarlarida ko p
‘ ‘ ‘
ishlatadigan ijodkorlarni biz yaxshi bilamiz, masalan nemis yozuvchilaridan Elke
Haydenrayh, rus ijodkorlaridan V.Mayakovskiy, o zbek ijodkorlaridan A.Oripov,
‘
M.Yusuf va boshqalarni misol tariqasida keltirishimiz mumkin.
Hozirgi davrda reklama va publitsistik matnlarda ham yangi, noodatiy
so zlarni tez-tez uchratamiz. Bunday so zlar yordamida mualliflar, muharrirlar,
‘ ‘
noshirlar uzatilayotgan axborotga bizning e tiborimizni jalb qilishga harakat
’
qiladilar. Bu kabi so zlarga ko zimiz tushishi bilan, beixtiyor to xtaymiz,
‘ ‘ ‘
e tiborimizni qaratamiz va nimani anglatayotgani, nima uchun qo llanayotgani,
’ ‘
zamirida nima ma no borligini tushunib olishga harakat qilamiz. Yangi so z
’ ‘
«ijodkorlari», shu tariqa o z maqsadlariga erishadilar: yozilgan yoki uzatilgan
‘
matn o qib chiqiladi va o zining noodatiyligi tufayli eslab qolinadi. Bunday
‘ ‘
yangi, noodatiy so zlar qanday yasaladi?, degan savol o z-o zidan tug iladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Okkazionalizmlarni yasashning qator yo l va usullari mavjud. Ular orasida eng
‘
qiziqarli va keng tarqalgan usullardan biri so z orasiga so z qo shish yoki so z
‘ ‘ ‘ ‘
yasovchi gaplologiya hisoblanadi.
So z orasiga so z qo shish usuli shundan iboratki, bir so z o zagining
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
(asosining) oxiriga boshqa so zning bosh qismi qo shiladi. Shu yo l bilan, ikki
‘ ‘ ‘
qo shilgan so zning ma nosini o z semantikasiga, asosini esa asosiga qo shib
‘ ‘ ’ ‘ ‘
olgan o ziga xos turdagi murakkab okkazional qo shma so z yasaladi. Masalan,
‘ ‘ ‘
«Sinemaniya», «Kinomaniya» teleko rsatuvining nomi sinema va kino so zlarini
‘ ‘
maniya so ziga qo shish bilan yasalgan. Sinemaniya so zida bir so zning oxiri
‘ ‘ ‘ ‘
va ikkinchi so zning boshi umumiy ma elementiga ega bo lgani sababli,
‘ ‘
«sinematografga katta havas, kuchli qiziqish va intilish» ma nosiga ega mutlaqo
’
yangi okkazionalizm yasalishiga olib kelgan. «Evropa plyus» radiostansiyasi
43

reklama slogani ham «tasodifiy» yasalma hisoblanadi. Muzikayf so zi muzika va‘
kayf so zlarining birikuvidan yasalgan. Bu holda ka ohangdosh komponenti
‘
«muzikadan g ayriodatiy huzur qilish» ma nosiga ega bo lgan okkazional so z
‘ ’ ‘ ‘
yasash uchun asos bo lib xizmat qilgan.
‘
«Pekinematograf yangiliklari» nomli gazeta sarlavhasida birinchi so z kin
‘
umumiy komponentiga ega bo lgan Pekin va kinematograf so zlarining
‘ ‘
birikishidan yasalgan. Hosil bo lgan yangi so z «Pekin kinematografi»
‘ ‘
ma nosiga ega bo ldi.
’ ‘
Okkazional so z yasashning boshqa bir usuli bir so zning ikkinchi so zga
‘ ‘ ‘
qo shilishi hisoblanadi. Bu usulda so zlardan birining bosh qismi tushirib
‘ ‘
qoldiriladi. Bu usulda yasalgan okkazional so zga misol tariqasida
‘ Dollarika
so zini keltirishimiz mumkin. Bunda
‘ Dollar so zi ‘ Amerika so ziga qo shiladi ‘ ‘
va ikkinchi so zning bosh qismi
‘ amer olib tashlanadi. Natijada «Amerika dollari»
ma nosiga ega bo lgan okkazionalizm hosil bo ladi.
’ ‘ ‘
Ba zi hollarda, ikki so zning bir-biriga qo shilib ketishi natijasida
’ ‘ ‘
birinchi so zning bosh qismi va ikkinchi so zning oxirgi qismi tushib qolishi
‘ ‘
mumkin. Masalan, terini parvarish qilish vositalari reklamasida kosme(tika) va
(farma)sevtika so zlaridan yasalgan kosmetsevtika so zini uchratishimiz
‘ ‘
mumkin. Kosmetika so zidan oxirgi qism, farmatsevtika so zidan oldingi qism
‘ ‘
olib tashlanadi. Yangi so z yasashning bu usuli teleskopik usul, deb nom olgan
‘
bo lib, g arbiy german tillarida juda keng tarqalgan.
‘ ‘
Bu nom tarkibiy qismlari bir-biriga qotadigan teleskop trubasi bilan
o xshashlik asosida kelib chiqqan. Ushbu usul bilan yasalgan so zlar so zlashuv
‘ ‘ ‘
nutqida ham uchraydi. Masalan: mobil telefon so zi qisqartirilgan shaklda
‘
mobilon deb ataladi. Bu so z
‘ mobil sifatini to liq va ‘ telefon otining bosh qismi -
telef ni olib tashlash va oxirgi qismi on ni qo shish orqali yasalgan. Ushbu so z
‘ ‘
yasash qolipi asosida hozirgi og zaki nutqda dastlabki shakli qo shma so z
‘ ‘ ‘
emas, balki sodda (bir so zdan iborat) so zdan iborat bo lgan okkazionalizmlar
‘ ‘ ‘
yasaladi. Masalan: Inet so zi Internet so zining bosh va oxirgi qismlarini
‘ ‘
qo shish natijasida yasalgan.
‘
44

So zlashuv nutqida ‘ shampan vinosi shampun, million soni limon, penal
so zi
‘ pentalgin, dollar so zi ‘ ko k, ko kat ‘ ‘ tarzida ishlatiladi. Bundan tashqari,
shokolandiya so zi Irlandiya, Shotlandiya kabi so zlarga o xshashlik asosida
‘ ‘ ‘
yasalgan. Absurdiston ( «sobiq sovet Rossiyasi» ma nosida) so zi Qozog iston,
’ ‘ ‘
Tatariston kabi so zlarga analogiya asosida yasalgan.
‘
Bunday so zlardagi quyuqlashgan semantika va g ayriodatiylik ularni
‘ ‘
felyetonlar, siyosiy va ma naviy mazmundagi masallar, satirik she rlar, gazeta
’ ’
va jurnal maqolalarida fikrning ta sirchanligini oshirish va komik effektni (kulgili
’
ta sir ko rsatish) yuzaga keltirishda qo llanishini ta minlaydi, masalan:
’ ‘ ‘ ’
«biotektura» (biologik + arxitektura), «biotika» (biologiya + kibernetika),
«degradans» (degradatsiya + renessans), «karmat» (kartoshka + tomat),
«kinotavr» (kino + kentavr) va h.k. 29
Bunday nomlar uchun obrazlilik va ikki jihatlilik xos, chunki, odatda,
ularning sifatli, belgiga xos (belgili) bo lgan so z yasash ma nosi nominativ
‘ ‘ ’
(nomlash) ma no va ayni shu affiksli uzual so z yasash qoliplarining uslubiy
’ ‘
jihatdan biriktirilganlik muhitida idrok qilinadi. Masalan, boshqaruv yoki iqtisodiy
siyosat obrazi «-nom + ik(a) » qolipi bo yicha yasalgan okkazionalizmlarda o z
‘ ‘
aksini topgan, masalan: « reyganomika ning 12 yillik davri o rniga kelgan
‘
klintonomika nimalar olib keladi?» (Rossiya gazetasi. 1993 yil,14- avgust);
«Rossiya davlat sug urtasi (Rosgosstrax)
‘ gaydaronomika xonavayron qilgan
tashkilotlarni qo llab-quvvatlaydi» (Rossiya gazetasi. 1993 yil, 20- may).
‘
Demak, yuqorida ko rib o tganimizdek, «tasodifiy» so zlar, ba zi bir
‘ ‘ ‘ ’
hollarda, mutlaqo tasodifiy, kutilmaganda paydo bo‘lib qolmas ekan. Ular
o‘quvchi e’tiborini tortish, ta’sirchanlikni oshirish, shuningdek nutqiy
tejamkorlikni ta’minlash kabi vazifalarni bajaradi.
29
Алиева Г. Н. Окказиональные неологизмы последнего десятилетия // Русская речь. 2006. - № 3. - С.79.
45

ХУЛОСА
XX asrning oxirgi va XXI asrning dastlabki o‘n yilligida nemis tili lug‘at
tarkibining ijtimoiy-siyosiy qatlamida jamiyat hayotida yuz bergan tub burilishlar
bilan bog liq holda ulkan sifat va miqdor o zgarishlari sodir bo ldi. Bu‘ ‘ ‘
o zgarishlar nemis tili leksik-semantik tizimida o z o rniga ega bo lgan hodisa
‘ ‘ ‘ ‘
va jarayonlarni kompleks tahlil qilish zaruriyatini keltirib chiqardi. Hozirgi nemis
tili ijtimoiy-siyosiy qatlami leksik-semantik tizimining taraqqiyot tendensiyalari va
lug at tarkibi boyishining yo llari, usul va vositalarini tadqiq etish, bu taraqqiyot
‘ ‘
so nggi yillarda ijtimoiy muhit shakl va komponentlarining yanada
‘
murakkablashib borish sharoitida sodir bo lganligi va dunyoni bilish harakatining
‘
qiyinlashib borayotganligini aks ettirishini ko rsatdi.
‘
Hozirgi davrda nemis tili boshqa tillar bilan bir qatorda neologik portlashni
(birdan yuz beradigan kuchli va shiddatli voqea, hodisa) boshdan kechirmoqda.
Germaniya, Yevropa va butun jahon ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotida sodir
bo lgan tub o zgarishlar ko p sonli yangi so zlarning paydo bo lishiga olib
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
keldi. Modomiki so z, avvalo, ma no ifodalash vazifasini bajarar ekan, aynan u
‘ ’
sotsiumning hayotida yuz bergan barcha o zgarishlarni qayd etib boradi.
‘
Yangi so zlar paydo bo lish jarayonining o ziga xos xususiyatlaridan
‘ ‘ ‘
46

biri, uning faollik darajasini oldindan aytib berishning imkonsizligidir. Bu, ko p‘
jihatdan ijtimoiy-siyosiy munosabatlar sohasiga taalluqli bo lib, aynan ushbu
‘
sohada biz yangi ijtimoiy-siyosiy muammo namoyon bo ladigan qatlamda bir
‘
o zakli ko plab yangi so zlarning doimiy ravishda paydo bo lish faktiga duch
‘ ‘ ‘ ‘
kelamiz. Ko p hollarda, jamoatchilik diqqat-markazida bo lgan yangi so zlar
‘ ‘ ‘
orqali ifodalanadigan dastlabki tushunchalar aniqlashtiriladi, kengaytiriladi,
izohlanadi va h.k. Buning natijasida, ancha taraqqiy etgan nemis tili so z yasalish
‘
tizimida yangidan yangi so zlar paydo bo laveradi.
‘ ‘
Neologizmlar hozirgi nemis tili lug at tarkibida o ta dolzarb va innovativ
‘ ‘
qatlamni tashkil etadi. Ular jamiyatda hukmron bo lgan manfaatlar (qiziqishlar)
‘
yo nalishini bilvosita aks ettirgan holda, davr ruhini ifodalovchilar hisoblanadi.
‘
Hozirgi nemis tilida ko p sonli yangi so zlarning paydo bo lishi Yevropada
‘ ‘ ‘
sodir bo lgan geopolitik o zgarishlar bilan bog liq: eng avvalo, Germaniyaning
‘ ‘ ‘
birlashuvi va bu bilan bog liq voqealar (die Osterweiterung, der Besserwessi,
‘
der Solidaritätszuschlag, die Ostalgie, Dunkeldeutschland), undan keyin esa
Yevropaning integratsiyasi (birlashuvi) (das Euroland, das Eurogeld, die Eurozone,
Teuro), Bolqondagi urushlar (der Kosovo-Krieg, ethnische Sauberung, der
Blauhelmeinsatz, der Kollateralschaden), terroristik tashkilotlar faoliyatining
kuchayishi (der Anti-Terror-Krieg, die Milzbrandattacke, der Schläfer) va h.k.
Ijtimoiy-siyosiy qatlam ko p sonli innovatsiyalarning manbai bo lishda
‘ ‘
davom etmoqda. Innovatsiyalar hozirgi zamon dunyo madaniyatiga xos o sish
‘
tendensiyalari, ijtimoiy va siyosiy harakatlar, til egalarining etnos, jins, yosh,
ijtimoiy-siyosiy maqom kabi nutqiy vaziyat mezonlari bilan bog liq. Bu sohadagi
‘
innovatsiyalar quyidagi xulosalarga kelish imkonini berdi:
1) so nggi yillarda tilga etniklik (biror xalq va uning madaniyatiga oidlik),
‘
jins, yosh, turmush tarzi kabi ijtimoiy-madaniy omillarning ta siri ortib
’
bormoqda. Kishilarning muayyan irqiy, etnik va boshqa kategoriyalarini
kamsitishga qarshi kurash ma lum darajada yangi lug aviy birliklarda o z
’ ‘ ‘
aksini topdi. Ayollarning erkaklar bilan tenghuquqli bo lish uchun kurashi tilga
‘
ma lum darajada o z ta sirini ko rsatdi va hanuz ta sir ko rsatib kelmoqda.
’ ‘ ’ ‘ ’ ‘
47

Bu ta sir tilning, nafaqat leksik va semantik innovatsiyalar bilan boyishida, balki’
«inklyuziv tilning» paydo bo lishida ham o z aksini topmoqda;
‘ ‘
2) nominatsiya (nomlash) jarayonining diqqat markazida turli yoshdagi
kishilar, xususan ko plab mamlakatlarda hukmron sinflarni gavdalantirgan yosh
‘
va o rta yosh avlod turibdi;
‘
3) axborot inqilobi hozirgi nemis tili lug at tarkibidagi ijtimoiy-siyosiy
‘
leksikaga sezilardi darajada ta sir ko rsatdi. Axborot inqilobi, kompyuterlashish,
’ ‘
ijtimoiy hayotning barcha sohalarini axborotlashtirish bilan bog liq holda paydo
‘
bo lgan neologizmlarning ko rsatishicha, ular insoniyatga juda katta manfaat va
‘ ‘
ezgulik olib keldi, biroq, shu bilan birga, yangi ijtimoiy muaammolarni keltirib
chiqardi va salbiy hodisalarning sodir bo lishiga olib keldi;
‘
4) jinoyatchilik, terrorizm, narkomaniya muammolarining keskinlashuvi va
bu salbiy hodisalarga qarshi kurash ma lum miqdordagi innovatsiyalarda, «jinoiy
’
soha»da qator so z yasovchi elementlarning paydo bo lishi va iste molga
‘ ‘ ’
kirishi, muayyan tushunchalar atrofida keng sinonimik qatorlarning hosil
bo lishida o z aksini topdi. Jinoyatchilik va narkomaniya ko lamining
‘ ‘ ‘
kengayishi, jinoyat olami va narkomanlar jargonidan adabiy tilga so z va so z
‘ ‘
birikmalarining o tish ko lamining kengayishiga olib keldi.
‘ ‘
5) ommaviy axborot vositalarining jamiyat hayotida tutgan muhim o rni,
‘
aynan ular «dastlabki kontekst» muhiti, davlat, siyosat, jamoat arboblarining,
jurnalistlar, yozuvchilar va olimlarning so z ijodkorligi (yaratuvchanligi) mahsuli
‘
bo lgan neologizmlarning til tizimi bo ylab keng tarqalishida asosiy yo‘l ekanini
‘ ‘
ko‘rsatdi.

48

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar
1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Ўзбекистон
Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси
тўғрисида»ги Фармони / Халқ сўзи, 2017 йил, 8- феврал. № 28 (6722).
2. Dunyo bilimlarni o’rganish tilsimi. Til va adabiyot ta’limi. – Toshkent , 201 4 .
– № 3 – B . 3-4 .
II . Ilmiy adabiyotlar
3. Алиаскарова Г.Ф. Сравнительный анализ неологизмов в современном
русском и немецком языках / Г.Ф. Алиаскарова. – (Гуманитарные науки) //
Вестник Саратовского государственного технического университета. 2006. –
№ 4. – С. 225-231.
4. Алиева Г.Н. Окказиональные неологизмы последнего десятилетия //
Русская речь. 2006. – № 3. – С.79-80.
5 . Ахмедов А.Б. Ҳозирги немис тили лексикасида инновацион
жараёнлар: Филол. фан. бўйича фалс. д-ри. дисс. – Тошкент, 2018. – 126б.
6. Бантышева Л.Л. Общественно-политическая лексика начала ХХ
века: традиции изучения // Политическая лингвистика. – Выпуск (1)21. –
49

Екатеринбург, 2007. – С.13-18.
7. Гандельман В.А. Актуальная общественно-политическая лексика.
Немецко-русский словарь-справочник. – М.: Высш. шк., 1991. – 122с.
8. Домашнев А.И. Развитие лексики немецкого языка ГДР И ФРГ и
лексикографическая практика // А.И. Домашнев// Котелова Н.З. Новые слова
и словари новых слов. – Л.: Наука, 1983. – С.5-14.
9. Катаев С.Д. Язык немецкой прессы: пособие по чтению и
реферированию / С.Д. Катаев, А.Г. Катаева, Г.Н. Самара. – Москва: Высшая
школа, 2005. – 158с.
10. Крючкова Т.Б. Особенности формирования и развития общественно-
политической лексики и терминологии. – М.: Наука, 1989. –151с.
11. Несмеянов А.В. Структурно-семантическая характеристика
неологизмов в сфере глагольного словообразования: (На материале нем. яз.) /
А.В. Несмеянов:// Вестник Оренбургского государственного педагогического
университета. 2004. – № 1. Естественные и гуманитарные науки. – С.25-30.
12. Нефедова Л.А. О некоторых особых способах словообразования в
современном немецком языке // Вестник МГУ. Сер.19. Лингвистика и
межкультурная коммуникация. 2003. – № 3. – С.89-97.
13. Носенко И.А. Начала статистики для лингвистов. – М., 1981. – 276с.
14. Панкова О.Т., Медников А.И. Пособие по общественно-
политической лексике: немецкий язык. – М.: Высшая школа, 1986. – 179с.
15. Потапова Р.К. К опыту создания баз данных неологизмов
молодежной речи конца XX - начала XXI в. (применительно к русскому и
немецкому языкам) / Р.К. Потапова, В. В. Потапов, К.А. Тихонова // Вестник
Московского университета. Сер. 9. Филология. 2003. – № 5. – С.117-127.
16. Розен Е.В. Немецкая лексика: история и современность: Учеб.
пособие. – М.: Высшая школа, 1991. – 96с.
17. Розен Е.В. Новые слова и устойчивые словосочетания в немецком
языке. – М.: Высшая школа, 1991. – 94с.
50

18. Розен Е.В. На пороге XXI века. Новые слова и словосочетания в
немецком языке. – М.: Менеджер, 2000. – 192с.
19. Розен Е.В. Как появляются слова. Немецкая лексика: история и
современность. – М.: МАРТ, 2000. – 156с.
20 . Савицкий И.П. Неологизмы второго порядка в системе лексики
современного немецкого языка // Сборник научных трудов. – Калинин, 1983.
–184с.
21. Слепцова Е.В. Заимствования, их роль и место в системе
современного немецкого языка / Е.В. Слепцова // Иностранные языки в
школе. 2006. – № 2. – С.67-71.
22. Тошалиева С.Т. Ўзбек тилида окказионал сўз ясалиши:
Филол.фан.номз. ... дисс.автореф. – Тошкент, 1998. – 25б.
2 3 . Шеляховская Л.А., Богданов Н.А. Словообразовательный аспект
изучения некоторых групп окказионализмов // Новые слова словари новых
слов. – Л., 1983. – 146с.
2 4 . Dieter H. Neologismen in der deutschen Gegenwartssprache. P robleme
ihrer Erfassung und Beschreibung. Deutsch als Fremdsprache 39.4, 2002. – S.195-
201.
2 5 . Steffens D. «Nicht nur Anglizismen… Neue Wörter und Wendungen in
unserem Wortschatz. IDS-Sprachforum, 21.Mai 2003. Sprachreport 2003/4. 2003.
– S.2-9.
2 6 . Stepanova M.D., Cernyseva L.I. Lexikologie der deutschen
Gegenwartssprache: Учебное пособие для студ . высш . учеб . заведений . – М .:
Издательский центр « Академия » , 2003. – 256 с .
III . Луғатлар
27. Байков В.Д. Новый немецко-русский, русско-немецкий словарь:
новая немецкая орфография: более 40000 слов и словосочетаний:
современная лексика, идиомы, разговорные выражения, молодежный
жаргон / Владимир Байков, Иобст Беме. – Москва: Эксмо, 2007. – 793с.
28. Duden.Deutsches Universalwörterbuch. Hrsg.v.d. Dudenredaktion. 7.,
51

überarb . u. erw . Aufl. – Mannheim / Zürich: Dudenverlag, 2011. – 2112 S.
29. Steffens D., Nikitina O. Deutsch-russisches Neologismenwörterbuch.
Neuer Wortschatz im Deutschen. 1991-2010. 2., überarbeitete Auflage. –
Mannheim: Institut für Deutsche Sprache, 2016. – 598 S.
IV. Gazeta va jurnallar
30. Bunte: http://www.bunte.de
31. Spiegel Online: http://www.spiegel.de
32. Süddeutsche Zeitung: http://www.sueddeutsche.de
V. Internet manbalari
33 . Добров Б.В., Лукашевич Н.В. Взаимодействие лексики и
терминологии в общезначимой сфере языка //
w ww.dialog-21.ru/Archive/2004/Dobroff.htm l .
34 . Михеева Е.И. Интегративный аспект внутренних производных
неологизмов в современном немецком языке (на материале имен
существительных) // http://tpl1999.narod.ru/WEBLSE2006/MikheevaLSE 2006 .
htm
35 . Тарасова М.В. Неологизмы современного немецкого языка //
http://conference.kemsu.ru/GetDocsFile?id=9813&table=papers_file&type=1&.
3 6 . Тарасова М.В. Неологизмы современного немецкого языка // http : //
conference. kemsu.ru/GetDocsFileid=9813&table=papers_file&type=1&..
3 7 . Neologismenw ö rterbuch [Электронный ресурс]. – Режим доступа:
http / www . owid . de / neologismen /, свободный – Язык немецкий.

52

Купить