“Nemis tilini o`qitishda ilg`or pedagogik texnologiyalar va ularning ahamiyati

Информация о документе

Цена	50000UZS
Размер	333.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	04 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Немецкий язык

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

“Nemis tilini o`qitishda ilg`or pedagogik texnologiyalar va ularning ahamiyati

Купить

Mundarija
Kirish . ……………………………………………………………
I-bob ..
……………………………………………………………
Nemis tilini o`qitishning maqsad va usullari (metodlar)
………
1.1 Nemis tilini o`qitishning maqsadlari
………………………
1.2 Nemis tilini o`qitishda metodlarning ahamiyati .
…………
II- bob .
…………………………………………………………
O`qitish jarayonida yangi pedagogik texnologiyalar
2.1 pedagogik texnologiyalar haqida olimlarning qarashlari.
Xulosa
Foydanilgan adabiyotlar:
2

Mavzuning dolzarbligi.
Chet tili darsligida og`zaki nutqni o`stirish mavzusida ko`pgina olimlar
o`zlarining qimmatli fikrlarini bildirganlar.
Og`zaki nutqni o`rgatish bahsli muammoli hususiyatlardan biri sifatida
o`quvchilarning amaliy bilish faoliyatida markaziy o`rinni egallaydigan
muhim lissoniy vosita bo`lib xizmat qiladi. Umumiy tilshunoslikda fikrni
og`zaki bayon etish, kabi nutq faoliyatini o`rganish mavzuning dolzarbligi
hisoblanadi.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari.
Tadqiqotninng maqsadi o`quvchilar til o`rganishda og`zaki nutqning
asosiy turi bo`lgan dialogik va monologik nutqni o`stirishdan iborat.
Tadqiqotning vazifasi esa ushbu maqsadni amalga oshirish uchun
quyidagilar vazifa qilib belgilanadi. Hozirda tilshunoslikda og`zaki nutni
o`rgatish metodikasida avval aytib o`tilgandan, til materiallarini tanlash va
taqsimlash masalasi muhim o`rinni egallaydi.
- Og`zaki nutqni o`quvchilarda o`stirish ularni ko`pgina olimlarning
fikrlari bilan qiyoslash ular haqida keng mulohaza qilishdir.
- Bunda asosan L.B Shcherba, I.V Rahmonov, Ch.Friz kabi olimlarning
o`quvchilarda nutq madaniyatini o`stirish ularning nutqini keng ko`lamda
rivojlantirishda ijodiy yondashishi.
- O`quvchilarning asosan nutqini keng ma`noda o`stirish tilni o`ganish
ularning til tizimidagi o`nini kengroq yoritib berishdan iborat.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati.
Mazkur tadqiqotning ilmiy nazariy xulosalari o`zbek tili tarixida hozirgi
o`zbek tili, o`zbek tilining nazariy grammatikasi fanlari uchun ilmiy
qimmatga ega bo`lib ulardan O`zbek tili tarixi , O`zbek tilining nazariy“ ”
grammatikasi fanlardan darslik va qo`llanmalar yaratishda shuningdan
”
3

o`quvchilarga nutq madaniyatini o`stirish shu bilan birga o`zbek tilida amaliy
grammatikadagi og`zaki nutqni o`rganishda muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqot xulosalari nafaqat o`zbek tili nazariy grammatikasi uchun
shuningdek umumiy tilshunoslik uchun ham nutqni o`rganishda alohida ilmiy
va amaliy ahamiyat taqozo etadi, yani qardosh va noqardosh tillarda mazkur
masala bo`yicha o`xshash va farqli jihatlarni belgilashda muhim o`rin tutadi.
Tadqiqotning predmeti.
O`quv predmetining mazkur gruppasi shu bilan xarakterlanadiki
ularning asosini muayyan umuminsoniy faoliyat praktikasi tashkil etadi,
mahorat va malakasini shakllantirish esa o`qitishning asosiy vazifasi
hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda, shu predmetlarni amaliy malakaga
odatlantirishdan iboratdir. Ammo o`quv predmetlarining xususiyatlari bular
bilan aniqlanmaydi. Madomiki chet tilini o`qitishdan asosiy maqsad
o`quvchilarga tilni amaliy o`rgatishdan asosiy maqsad o`quvchilarga fe`lni
amaliy o`rgatishdan iborat ekan, unda chet tilini ham shu gruppadagi
predmetlar qatoriga qo`shish mumkin bo`ladi. Biroq bu bilan nemis tilining
o`ziga xos xususiyatlarini to`la aniqlab bo`lmaydi. Chunki predmetlarni
gruppasida xususiyatiga ko`ra har xil mutlaqo o`zgacha mahorat va malaka
hosil qiluvchi predmetlar birlashtiriladi. Muamoning o`rganilganlik
darajasi.
Tilshunoslikda jumladan o`zbek tilida og`zaki nutqni o`stirish bo`yicha
ko`pgina ilmiy izlanishlar tadqiqotlar olib borilgan. Tilshunoslikda yangi
tadqiqot metodlari ishtirokchilarga ko`ra tahlil, distiributiv tahlil,
transformatsion tahlil metodlarning taraqqiy etishi bu masalani
muvafaqiyatli hal etish uchun bazi shart sharoitlarni yaratdi.–
Palmer o`zining boy tajribalariga asoslanib almashtiriladigan tablissalar
sestemasini ishlab chiqdi va u F.G. French tomonidan tasdiqlangan. Ch. Friz
til tuzilishi asosida nutq birligini M.I. Byatyutnev gaplarida bazi modellarini
aniqlagan I.I. Bim keltirilgan mezonlar asosida 23 ta nutq namunasini
ajratadi. F.F. Furtunov bunda umumiy ta`lim berish maqsadini ham ko`zda
4

tutdi, bu predmetni har birini o`qitishda mahorat va malakalar ustunligi
haqida gapirishlarini unutmaslik kerak.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi.
O`quvchilarga og`zaki nutqni o`rgatish ularning madaniyatini o`stirish.
O`quvchilar birinchi maktabga kelganida birinchi o`rinda salomlashish
odobni o`rgatish. O`quvchi bolalarga o`z nutqini, fikrini yetkaza olish
tadqiqotning ilmiy yangiligi hisoblanadi. Mana shularni o`rganish ularning
ma`no turlarini tadqiqotning markaziy xususiyati bo`lib bu borada bildirilgan
fikrlarga mulohazalarga izoh qilish ilmiy tadqiqotning ilmiy yangiligi
hisoblanadi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati.
Mazkur tadqiqotning hozirgi nemis adabiy tilining nazariy fanlari uchun
ilmiy qiymatga ega. Hozirgi zamon talabidan kelib chiqqan holda
prezidentimiz I. A. Karimovning O`zbekiston buyuk kelajak sari asari“ ”
muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga chet tillarini, jumladan nemis tilini
o`qitishda pedagogik texnologiyalarni qo`llab, o`rgatish amaliy ahamiyat kasb
etadi.
Mazkur bitiruv malakaviy ishda erishilgan natija va xulosolar
pedagogika sohasining chet tillarini ilg`or pedagogik texnologiyalar asosida
o`qitishda o`z hissasini qo`shadi deb o`ylaymiz. Ishimizdan o`quv
qo`llanmalar tuzishda ham foydalanish mumkin. Bundan tashqari nemis tili
o`rganuvchi o`zbek talabalari uchun ham grammatika, leksika va tarjima
darslarida misollardan foydalanish qo`l keladi. Talabalar ilmiy tadqiqot
ishlarida ham foydalanishlari mumkin.

Tadqiqot natijalarni amalda qo`llash bo`yicha tavsiyalar.
1. Tadqiqot natijasida olingan nazariy xulosalar chet tillarni,
jumladan nemis tilini o`qitishda ilg`or pedagogik texnologiyalar maqsadli
qo`llanishda asosiy manbaa bo`lib xizmat qilishi mumkin.
5

2. Ta`lim jarayonida, umuman chet tillarini o`qitishda bitiruv
malakaviy ishidan Chet tilini o`qitish metodikasi fanidan kurs ishlari,“ ”
referatlar, shuningdek mustaqil ishlarni bajarishda foydalanish mumkin.
Kirish
Mamlakatimiz mustaqilligining tarixan qisqa 21 yilligi arafasida
–
istiqlol yillarida qo`lga kiritilgan u lkan bunyodkorlik ishlariga bir nazar
tashlagan kishi mamlakatimizning qiyofasi butunlay o`zgarib, jahon
hamjamiyatidagi o`rni va nufuzi yuksalib borayotganini his qilishi qiyin emas.
Yurtboshimiz I.A.Karimov O`zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
Qonunchilik palatasi va Senatining 2010 yil 12 noyabrdagi qo`shma
majlisidagi Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada
“
chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontsepsiyasi nomli
”
ma`ruzasida ta`kidlab o`tganidek, bunday o`lkan islohotlar natijasida
“…
O`zbekiston ham rivojlangan demokratik davlatlar qatoriga kirdi,
mamlakatda iqtisodiyotning barqaror o`sishi ta`minlandi, odamlarning
turmush tarzi yaxshilandi, davlatimiz jahon hamjamiyatida munosib o`rin
egalladi. Buning tasdig`i sifatida mamlakatimizni isloh etish va
demokratlashtirish jarayoni hech qachon ortga qaytmaydigan, qat`iy va izchil
tus olgani, odamlarimizning siyosiy va fuqarolik faolligi oshayotgani, ongu
tafakkuri yuksalib, yon-atrofda bo`layotgan barcha voqea-hodisalarga
daxldorlik tuyg`usi, ertangi kunga ishonchi ortib borayotgani misolida
ko`rish, anglash qiyin emas
” 1
.
Ijtimoiy hayotning barcha sohalarida boshlangan tub islohotlar ta`lim
sohasini ham chetlab o`tgani yo`q, jumladan O`zbekiston Respublikasining
6

«Ta`lim to`g`risidagi»gi qonuni, Kadrlar tayyorlashning milliy dasturining
asosiy vazifalari ham mamlakatimizda xorijiy tillarni mukammal biladigan
yuqori malakali, sifatli kadrlar tayyorlashga qaratildi. Ayni kunlarda 2011 –
2016 yillarda Oliy o`quv yurtlarini rivojlantirish dasturi ishlab
chiqilayotganining o`zi ham oliy ta`lim sohasida qilinayotgan
yangilanishlarning yana bir isbotidir. Dasturdan ko`zlangan asosiy maqsad
“
oily ta`lim muassasalarining moddiy texnik bazasini yanada
– –
mustahkamlash, ularni zamonaviy o`quv, laboratoriya va ilmiy uskunalar
bilan jihozlash, pirovardida o`quv dasturlarini takomillashtirish, tobora
kuchayib borayotgan zamon talablariga javob beradigan kadrlarni
tayyorlashda sifat jihatidan yangicha yondashuvlarni hayotga tatbiq
etishdan iborat
” 1
.
Prezidentimiz I.A.Karimov 2011 yilda mamlakatimizda oliy o`quv
yurtlarini moddiy-texnik bazasini modernizatsiya qilish yuzasidan amalga
oshirilgan ishlar haqida 2011 yilning asosiy yakunlariga bag`ishlangan
Vazirlar mahkamasining majlisidagi 2012 yil Vatanimiz taraqqiyotini yangi
“
bosqichga ko`taradigan yil bo`ladi nomli ma`ruzasida quyidagilarni
”
ta`kidlab o`tdi: Hukumat qaroriga muvofiq, oily ta`lim muassasalarining
“
moddiy texnik bazasini modernizatsiya qilish va mutaxassislar tayyorlash
–
sifatini tubdan yaxshilash bo`yicha 2011-2016 yillarda Oliy o`quv yurtlarini
rivojlantirishga mo`ljallangan dasturni amalga oshirish uchun 277 milliard
so`mdan ortiq mablag` yo`naltirish ko`zda tutilgan. Mablag`larni jamlash va
dasturda belgilangan chora-tadbirlarning moliyalashtirilishini ta`minlash
maqsadida o`tgan yili maxsus jamg`arma tashkil etildi va uning mablag`lari
hisobidan 2011 yilda bir yilga mo`ljallangan 39 milliard so`mdan ortiq
tadbirlar moliyalashtirildi
” 2
.
O`zbekistonning istiqlol yillarida ta`lim sohasida erishilgan natijalar,
xususan, mamlakatimizda maktab ta`limining yetti tilda olib borilishi, 9+3
sxemasi noyob 12 yillik umumiy bepul ta`lim tizimining joriy etilishi,
respublikamizning har bir oliy o`quv yurtida optik - tolali aloqa liniyalari
7

asosida qurilgan yagona ZiyoNet axborot-ta`lim tarmog`iga ulangan axborot
resurs markazlarining tashkil etilgani 2012 yil 16-17 fevral kunlari Toshkent
shahrida bo`lib o`tgan Yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni“
tarbiyalash mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modernizatsiya
–
qilishning eng muhim sharti mavzuidagi xalqaro konferensiya
”
ishtirokchilari tomonidan ham alohida e`tirof etildi 1
.
Davlatimiz, xususan Prezidentimizning ta`lim sohasiga, chet tillarni
o`qitish va o`rganishga nisbatan alohida e`tibor qaratishi tilshunoslikning
nazariy va amaliy sohalarida tilshunos olimlarimiz oldiga yanada mas`uliyatli
vazifalarni qo`ydi. Bunday vazifalarning dolzarbligi haqidа gapirib,
yurtboshimiz I.A.Karimov quyidagilarni ta`kidlagan edi: “... zamonaviy fan
taraqqiyotining asosiy yo`nalishi jahon miqyosida chiqqan tillarni, ayniqsa
ilg`or texnikaviy tafakkur ifodalanayotgan tillarni bilishni taqozo etadi. Biz
ingliz, fransuz, nemis va ispan tillarini va boshqa tillarni o`rganishni butun
choralar bilan rag`batlantirishimiz lozim
” 2
. Hali mamlakatimiz
mustaqillikka erishmasdanoq Davlatimiz rahbari I.A.Karimov yoshlarni
zamonaviy fan-texnikaning, umuman, ilm-fanning yutuqlaridan bahramand
qilmasdan turib, ularda yuqori malakali ixtisos egalari bo`lib yetishishga
sharoit tug`dirmay turib, respublikaning xalq xo`jaligini, sanoat ishlab
chiqarish sohalarini tubdan o`zgartirib bo`lmasligini ta`kidlab o`tgan edi 3
.
Insoniyat hayotida yuz berayotgan har qanday o`zgarishlar, tilshunoslik
fanining rivojlanishiga ham o`zining ijobiy ta`sirini o`tkazmoqda. Xorijiy
tillarni nazariy jihatdan o`rganish barcha talabalarning bilim saviyasini
oshiradi. Professor A.A.Abduazizov ta`kidlaganidek, ... til dalillarini ongli
“
ravishda o`zlashtirish, nazariy bilimlar ustida ongli ravishda ilmiy tadqiqotlar
olib borish ham o`z ona tilimizni, ham xorijiy tillarni amaliy o`rganishga
yordam beradi
” 4
.
Dunyoda rivojlanmaydigan narsaning o`zi yo`q, chet tillar ham bundan
mustasno emas. Bir tomondan til ijtimoiy hodisa va tizim sifatida kundan-
kunga o`zgarib takomillashib borsa, ikkinchi tomondan bu hodisani
8

o`rganuvchi fan ham katta odimlar bilan ilgarilab ketmoqda. O`zligimizni
anglash, ichki hissiyotlarimizni tushunish, ularni ifoda etish ham tilimizga,
uning bizga bergan imkoniyatlariga bog`liq. Jamiyatni jamiyat, uning
rivojini, gullab - yashnashini, taraqqiyotini ta`minlovchi vosita bu - tildir.
Olmon tilini o`qitishning maqsadlari jamiyat va davlat manfaatlaridan
kelib chiqqan holda belgilanadi, shuning uchun ham olmon tilini o`qitishga
mo`ljallangan o`quv dasturi jamiyat, davlat manfaatlari va talablariga mos
kelmog`i hamda javob bermog`i lozim. Mustaqil Respublikamizning jahon
jamiyatida tutgan o`rni tobora borayotgan bir paytda uning kelajagini
yaratuvchi yoshlarga olmon tilini puxta o`rgatish va masalalarini erkin
muhokama qila olish, umuman og`zaki va yozma shaklda muloqot qila olishni
o`rgatish hozirgi kunning eng muhum vazifalaridan biridir.
Bu vazifalar yaratilayotgan o`quv dasturi va darsliklarida o`z ifodasini
topishi zarur. Mamlakatimiz kelajagi uchun 1997 yil 29 - avgustda qabul
qilingan Kadrlar tayyorlash miliy dasturi , Ta`lim to`g`risida gi qonun“ ” “ ”
ko`rsatmalari juda muhum ahamiyatga ega.
Ta`lim to`g`risidagi ijtimoiy buyurtma topshiriq bo`lib, har tomonlama
rivojlangan shaxsni shakillantirish va olmon tilini o`quvchilar maktablarda
amaliy, ta`limiy tarbiyaviy va rivojlantiruchi maqsadlarda o`rganadilar. Har
qanday maqsad ehtiyoj tufayli paydo bo`ladi. Maqsad tushunchasi
rejalashtirilgan natija, tasavvurdagi oqibat ma`nosini anglatadi. Chet tillarni
maktabda amaliy, ta`limiy, tarbiyaviy va rivojlantiruvchi maqsadlarda
o`rganadilar.
Dunyoning barcha burchagida bo`lgani kabi, O`zbekiston hududida ham
ona tilidan tashqari o`zga xalqlar tillarini bilish kishilar orasida qadimdan
taomil bo`lgan. Metodist Rimma Aleksandrovna Zaripova Respublikamizda
chet tili o`qitish tarixini olti davrga ajratgan: I - davr XIX - asirning 70 -
yilaridan 1917 - yilgacha: II - davr 1917 yildan 30 yillar boshlarigacha:
– –
III davr 1930 yilarning va 40 yillarning birinchi yarmi: IV davr
– – – –
1940 yillar o`rtasidan 1960 yil boshlarigacha: V davr 1960 yildan
– – – –
9

1970 yilgacha.VI davr 1970 yildan keyingi vaqtni o`z ichiga oladi.– – –
O`zbekiston mustaqil bo`lgandan so`ng yangi davr boshlandi. O`zbekistonda
I.V.Rahmonov va A.A.Miromovlarning tadqiqotlari doirasidagi, tarixiy
malumotlarni asoslagan holda, chet tili o`qitish tarixini shartli uch
–
bosqichga bo`lish tavsiya etiladi. I bosqich 1924 yilgacha. II bosqich
– – – –
1924 1960 ; III bosqich 1961 yildan boshlanadi. Tarixda ilk bor 1961
– – – –
1965 yillarda 5 8 sinflar uchun ingliz, nemis, fransuz tili darsliklari
– – –
tayyorlandi va maktab hayotiga joriy etildi. Turkustonda o`sha davrning
mashhur muallifi S.M. Gramenitskiy o`z maqolasida to`g`ri metodning ijodiy
tomonlarini aytib, ona tilidan olingan bilimda tayanishdan butunlay voz
kechishga qat`iyan qarshi chiqdi. Faqat zarurat bo`lganidagina qoidani
tushuntirish lozimligi haqidagi go`yani ta`kidlaydi. Gramenitsniyning fikrlari
pedagogika jamiyati tomonidan qo`llab-quvvatlanadi. Chet tillar o`qitish
mahalliy aholi orasida o`rta maktabda emos, balki oily o`quv yurtlaridan
boshlandi. 1918 yilning yozida Turkiston xalq dorilfunini qoshida chet
–
tillar instituti tashkil qilindi. 1930 yilda O`rta Osiyo Radiomarkazida ingliz
–
tili sirtqi kurslari ochildi. Yoshlar tashkiloti O`rta Osiyo byurosining
tashviqot bo`limi Toshkent shaxridagi muassasalariga chet til o`rganishni
istovchilar ro`yhatga olinishini e`lon qildi. Oliy o`quv yurtlarida chet tillar
yanada jadal sur`atlar bilan o`qitila boshlandi. 1921-yilda O`rta Osiyo davlat
dorilfunini tingl o vchilari orasida o`zbeklar ham bor edi. O ` zbek maktablari
uchun chet tillardan or i ginal darsliklar (1961-64) nashr etildi. Ilmiy metodik
taolqiqotlar olib borishga katta e`tibor berildi. Yetmishinchi yillarning
boshida chet til o`qitish mazmunini belgilashda jiddiy o`zgarishlar sodir
bo`ldi. Shu yillarda o`zbek maktablarida original dastur yaratildi. Oliy o`quv
“
yurtlarining o`zbek va qoraqalpoq guruhlarida chet tillarni mutahasislik
sifatida o`qitish metodikasida nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilindi.)
Oltmishinchi yillarning ikkinchi yarmiga kelib amaliy,ta`limiy va
tarbiyaviy maqsad atamalari davr talabiga muvofiq sharhlab berildi. 80-yilda
uchala nomga qo`shimcha rivojlantiruvchi maqsad atamasi paydo bo`ldi.
10

Ushbu atamaning chuqur tahlili sermahsul metodistlardan professor
Galina Vladimirovna Ragova tomonidan amalga oshirildi. Shunday qilib
Nemis tili to;rt maqsadda o`rgatiladi.
Nemis tili o`qitishning amaliy maqsadi.
Bu amaliy atalmish metodika atamasi bilan bog`liq bo`lib hozirgacha
o`qitish tizimida muallimlar orasida ko`p mulohazalarga sabab bo`lib,
quyidagicha umumiy ta`rif kelib chiqadi. Nemis tilini amaliy egallash o`zgalar
nutqini tushunish va o`z fikrini bayon etish demakdir.
Ta`limiy maqsad.
Ta`limiy maqsad deganda nemis tilini o`qitish jarayonida
o`quvchilarning tafakkurini o`stirish va o`zlashtirilayotgan til orqali ona
tilidan egallagan bilimlarni rivojlantirishdir.
Tarbiyaviy (vatanparvarlik mehnatuvarlik, ahloqiy poklik kabi) maqsad
olmon tilidagi matnlarning mazmunini o`rgatish yo`li bilan amalgam
oshiriladi. Ta`limiy olmon tilini o`rgatish jarayonida o`quvchilarning
tafakkurini o`stirish va shu tilni o`zlashtirish orqali ona tilidan egallagan
bilimlarni rivojlantirish tushuniladi. Ona tili, rus tili va olmon tili o`rtasidagi
o`xshashlik hamda farqlarni bilib olish o`quvchilarning bilim saviyasini
yanada oshiradi. Olmon tilini o`rganish jarayonida o`quvchilar mamlakatimiz
va tili o`rganiladigan mamlakatning geografiyasi, tarixi, adabiyoti, san`ati,
fan va madaniyati shuningdek o`zlarini o`rab turgan atrof muhut haqidagi
ma`lumotlarni ham bilib oladilar. Olmon tilini o`rgatishda predmetlararo
bog`lanish ham muhim rol o`ynaydi. Bunday predmetlarga ona tili va rus tili
bir qatorda adabiyot, tarix hamda geografiya kiradi. Boshqa predmetlar
bo`yicha gegografiya, tarix va boshqa predmetlar bo`yicha oladigan
bilimlarini yanada kengaytiradi.
11

Rivojlantiruvchi maqsad. O`quvchilarni har tomonlama yetuk shaxs
bo`lib yetishishini, ya`ni uning dunyoqarashini, estetik didini, mustaqil
fikrlashini , xotirasini, aqliy mehnat qilish madaniyatini, mustaqil bilim olish,
malaka va ko`nikmalarini vujudga keltirishni nazarda tutadi.
Rivojlantiruvchi maqsad o`quvchining aqliy, hissiy va motivatsion (ichki
turtki) xususiyatlarini rivojlantirishni ifodalaydi. Rivojlantiruvchi maqsad
nutqiy harakarlar tufgayli yuzaga chiqadi. Rivojlantiruvchi maqsad
o`quvchilarni dars jarayonida va darsdan tashqari vaqtlarida mustaqil o`qib
o`rganishiga yo`naltiriladi.–
Yuqoridagi maqsadlarni amalga oshirish uchun quyidagi uchta vazifani
belgilash maqsadga muvofiqdir:
- til o`rganish bilan bog`liq
bo`lgan vazifalar;
- o`quvchilarni egallagan bilim,
malaka va ko`nikmalarini nazorat qilish bilan bog`liq bo`lgan vazifalar;
Davr bu vazifalarni rivojlantirish va takomillashtirishni taqozo qiladi.
Chet tillarini o`qitishda uslublarning roli haqida gapirishdan avval uslub
“
(metod) atamasi nima? degan savolga javob beraylik.
”
Didaktlar (ta`limshunoslar) metod atamasini bilim, malaka, ko`nikmani
egallash, o`quvchilarda dunyoqarashni shakllanitirish va bilish
imkoniyatlarini yaratish yo`lidagi muallim va o`rganuvchining ish usuli
ma`nosida izohlaydilar. Mazkur ta`limiy tushunchaning son sanoqsiz ta`rif-
tavsiflarga egaligi mutaxassislarga ma`lum. Fan asoslarini o`rgatadigan o`quv
predmetlari uchun mo`ljallangan ta`limning umumiy metodlari ishlab
chiqilgan o`quv predmetining xususiyatlari hisobga olinib, metodikada chet til
o`qitish metodlari yaratilgan. Metod so`zi yunoncha methodas so`zidan
“ ” “ ”
olingan bo`lib tadqiqot, maqsadga erishish yoki vazifani o`tash usuli, chet
tillarni o`qitilishida metodlarni tatbiq etish uzoq davrlardan boshlangan.
Chet til o`qitish metodikasida metod atamasi asosan uch ma`noni
bildiradi; birinchidan, metadika tarixidagi butun bir yunalish (tarjima
–
12

metodi, to`g`ri metod). Ikkinchidan, yuqoridagi yo`nalish tarkibiga kiruvchi
o`qitish sestemasi. birinchidan, muallim va o`quvchining o`zaro bog`langan
faoliyati usuli (tanishish, mashq qilish va qo`llash metodlari). Chet tili o`qitish
tarixida birinchi va ikkinchi metodlar tarixiy metodlar nomi bilan“ ”
uchinchisini esa chet tili o`qitish jarayonida metodlar atamasi bilan
“ ”
yuritiladi. Tarixiy metodlar odatda prinsiplardan tashkil topadi, prinsiplar
yig`indisi muayyan metodni hosil qiladi. Tarixan metodlar to`rt guruhga
birlashtirilib, ularning nomlariga tarjima , to`g`ri , qiyosiy va aralash
“ ” “ ” “ ” “ ”
so`zlarini aniqlovchi sifatida qo`shib aytiladi. Metodlar tarixi atoqli metodist
prof.I.V.Rahmonov tomonidan chuqur o`rganilgan. Tarjima metodining
ma`nosini bilib olish qiyin emas. Chet til materiali ona tiliga tarjima qilinadi.
Yevropada avvaldan yunon tili, keyinchalik lotin tili o`rgatilganda tarjima
tushunish usuli qilib olingan.
XVIII asrning ikkinchi yarmi va XIXasr davomida fransuz tili, XXasrda
esa ingliz tili va nihoyat nemis tili tarjima orqali o`rganib kelindi.
Hozirgacha tarjima metodlari usullaridan foydalanib kelinmoqda.
Matnni o`g`zaki tarjima qilish g`ayri metodik usuldir. Matnning ayrim
jumlalari yoki bir-ikki bo`lagini muayyan maqsadda tarjima qilish man
etilmaydi. Lug`atdan foydalanib yangi so`zlarning manolarini ochish
maqsadida tarjima qilishga mo`ljallangan kichik matnlar berilishi mumkin.
To`g`ri metod.To`g`ri metodda o`qitish chog`ida ona tilini chetlab o`tib
chet til so`zi bilan predmet orasida bevosita fikran bog`lanish o`rnatishga
urinib ko`rilgan.
Ona tili ishtirokisiz chet tilini o`rgatishga intilishlarni to`g`ri metod,
induktiv metod, tabiiy metod kabi atamalar bilan yuritiladi.
Ushbu metodlardan ko`zlangan asosiy maqsad chet tilini amaliy jihatdan
o`rgatishdir. To`g`ri metodning zamonaviy ko`rinishlaridan biri audiolingual,
ikkinchisi audiovizual metodlari ko`p tarqalgan. Audiolingual metodning
asoschilari mashhur amerika metodistlari Charlz Korpenter Friz va Robert
Ladolardir. Ularning fikrlariga binoan chet tili amaliy va ta`limiy maqsadda
13

o`rganiladi. Til materiallaridan chet til jumlalarini (nutq namunalarini)
tanlash va o`rgatishga muhim o`rin beriladi. Nutq faoliyati turlarini o`rganish
tartibi quyidagicha kechadi: tinglab tushunish-gapirish-o`qish-yozuv. Og`zaki
nutq chet tilda aloqa vositasi sifatida, yozma nutq esa og`zaki nutq materiali
asosida o`rgatiladi. Muallimlar audiolingual metodning bir qancha ijobiy
xossalarini maktab tajribalaridan biladilar. Chunonchi, nutq namunalarining
til o`rgatish tartibi birligi darajasida qo`llanilishi, og`zaki nutqning
ilgarilashi, og`zaki nutq materialida o`qish va yozishning o`rgatilishi V VII–
sinflarda tegishli o`zgarishlar bilan qabul qilingan. Audiolingual metoddan
qator jihatlari bilan farq qiladigan audiovizual metod namoyondalari P.
Guberina, P. Riuanning ko`rsatmalariga binoan leksik materialni tanlashga
alohida etibor berilgan.
Audiolingual metodda esa nutq namunalariga etibor berilgan. Hayotiy
mavzularda erkin fikr yuritish uchun 1500 so`z tanlangan. Turli texnikaviy
vositalarga ta`lim jarayonida katta o`rin beriladi. Ikkala metodning
umumiyligidan tashqari tafovutlar ham bor. Masalan. Audiovizual metodda
og`zaki nutq, yozuv va oxirgi navbatda o`qish o`rgatiladi. Maktablarda ushbu
metodning ayrim taomillaridan ijodiy foydalaniladi.
O`rta maktablarda birinchi yili chet tili o`qitishda yozuv
–
o`qishdan oldin, keyinchalik o`qish yozuvdan oldin va yuqori sinflarda o`qish
barcha nutq faoliyati turlaridan oldin o`rgatiladi.
Aralash metod. Ushbu metod ikki katta metodik yukalishlarning ilmiy-
amaliy tomonlarini o`ziga singdirib olganligi ko`rinib turibdi. Aralash
metodlar XIX asr oxiri XX asr boshlarida tarjima va to`g`ri metodlar
qorishmasi sifatida vujudga keldi. Aralash metod haqida uning namoyodalari
daniyalik ruhshunos K. Flagstad, nemis tilshunosi E. Otto, nemis metodisti F.
Oronshteyn, nemis tilshunosi G. Paul kabilarning ilmiy ishlaridan
ma`lumotlar keltirish mumkin. Aralash metodning yana bir boshqacha
ko`rinishi to`g`ri metod va qiyosiy metod prinsiplarining qorishmasi sifatida
vujudga keldi. Ushbu zamonaviy aralash metodning namoyondalari
14

metodistlar amerikalik P.X.Igbodt, belgiyalik F. Klosse, germaniyalik A.
Bolen va rus tili o`qitish ruhshunosi B.V. Belyayev tadqiqotlaridan ma`lum va
mashhurdir.
Qiyosiy metod. Bu metodning to`liq nomi ongli qiyosiy metod “ ”
deyiladi. Bu metodning asoschisi akademik I.V.Shcherba bo`lib metodni
hozirgi davr chet tili o`qitish jarayonida moslashtirgan, metod asoschisi ishini
samarali davom ettirgan pedagogika fanlari akademiyasi muxbir a`zosi prof.
I.V.Rahmonov bo`lgan. Ongli qiyosiy metod bo`yicha chet tili o`rgatilganda
didaktik onglilik prinsipi asosida ish ko`ra boshlagan. Ushbu metodning
qiyoslash, ona tiliga suyanib ish ko`rish nutq faoliyati turlarini bir yo`la
o`rganish singari xususiy prinsiplari qirqinchi va elliginchi yillarda
shakllanadi va keng ko`lamda amaliy qo`llanadi. Chet tili o`qitishning
–
amaliy, ta`limiy va tarbiyaviy maqsadlari ilmiy asoslab berigan. Bu
metodning birinchi ko`rinishi edi. Oltmishinchi yillardan hozirgacha bo`lgan
vaqt ichida ongli-qiyosiy metod zamonoviylashtirildi, uning prinsiplariyaangi
ta`lablarga muvofiq tatqiq qilindi.
Jumladan qiyoslash, o`quvchilarning dars paytidagi yumush taraida
emas, balki mashqlar sistemasini tuzishda metodist va muallim vakolatiga
kiradigan ishdir. Ongli-qiyosiy metodning birinchi ko`rinishida qoida asosida
mashq bajarilar edi, zamonaviy ko`rinishida mashq yonida amaliy ruhdagi
qoida umumlashtiriladi.
Chet tili o`qitish jarayonida amaliy foydalaniladigan metodlar uchta:
–
tanishish, mashq qilish va qo`llash. Ushbu uch atamani tatqiqotlarda yurli
nomlar bilan yuritib kelindi. Ko`pchilik ton olgan va o`qitishda bevosita
mushohada qilish mumkin bo`lgan mazkur metodlar o`quvchi nuqtai-
mazaridan nomlangan. O`quvchining chet tili o`rganishdagi vazifasi o`quv
materiali foydalanishdan iborat. Chet tili o`qitishni sistema deb qaralganda,
unda ikkita tomon o`rgatuvchi va o`rganuvchi ishtirok etadi. Muallim
zimmasiga o`quvchining o`rganish faoliyatini tashkil etish tashkiliy vazifa
yuklanadi. O`quvchilarning takishish, mashq qilish va qo`llash vazifalari
15

metodika tilida o`qitish metodlari deb yuritiladi. Ularni o`qitish jarayonida“
qo`llanadigan metodlar nomi bilan ataladi. Bu metodlar ta`lim maqsadlarini
”
ro`yobga chiqarish vasitalari bo`lishi bilan birga, ularda o`quv materialini
o`zlashtiirish bosqichlari tarzida ham qarash mumkin.
Tanishish metodidan foydalanish mobaynida so`z va so`z birikmasi,
“ ”
garmmatik xodisa, matn kabilar o`rganiladi. Ularni o`quvchi eshitish, ko`rish,
birvarakay eshitib ko`rishi mumkin. Idrok etganda ularni sezgilar orgali
payqash va mazmunini o`qib olishdek bir yo`la ikki tomonlama ish bajariladi.
Muallim esa narsa xodisani ko`rsatib, chet tilida, masalan, nemischa
aytadi. Ayrim soda tushuntirish-izoh berish ham mualllimning vazifasiga
kiradi. Predmet yoki xodisani ko`rsatishda rasmlar, flanelegraf, magnet
taxtasi kabilar keng qo`llaniladi.
Texnika vositalarining ovozli nomoyish etadigan ko`rsatib, ovoz
eshittiradigan turlaridan samarali foydalanish mumkin. O`quv materiali
bilan tanishuv davrida mashq qilish bosqichiga tayyorgarlik ko`riladi. Mashq
qilishda mashqlar miqdori va qanday mashq bajarish masalasiga a`lohida
e`tibor beriladi. Mashq qilish chog`daning o`quvni o`zlashtirayotgan
ko`nikma nazorat ostida bo`ladi. Nazorat qilishning eng tejamkor usuli test
o`tkazishdir. O`quvchining o`zini-o`z nazorat qilish va xatolarini mustaqil
bartaraf etishga o`rgatish katta ahamiyatga molik. Malakalar hosil qilishning
hal qiluvchi bosqich o`quv materialini qo`llash hisoblanadi. O`quvchilarning
og`zaki va yozma fikr almashishlari jarayonida qo`llash metodi qo`l keladi.
Oldin o`rganilgan material endi axborot yetkaza olish maqsadiga
bo`ysundiriladi. Metodlar faoliyat ko`rsatgichi, o`z navbatida metodik
harakatlar (usullar) orqali amaliyotga ishlatiladi. Masalan: matndan axborot
olish usuli, gramatik birlikni leksik o`rgatish usuli (qoida bermasdan yaxlit
xodisa tarzida), talaffuzni taqlid yo`li bilan o`rgatish va hokazo. Aniq usullar
majmuasi jarayon metodini tashkil etadi. Metodik usul o`quv materialini
o`rgatish va o`rganishda yaqqol ko`rinib turadigan harakatni bildiradi.
Tarjima metodining tarafdorlaridan biri fransiyalik Jan Jozef Zakato
16

(Zakatot 1770 - 1840) matnni tarjimasi bilan yotlashni tavsiya qilishgan. Bu
metod orqali grammatika tarjima metodidagi sxolastik (quruq safsata)
tomonlarga nisbatan matn (liksika) tarjima metodi birmuncha ilg`or metodik
sistema hisolanadi. Chunki grammatikani quruq yodlashdan tilni aks
ettiradigan matnlarni o`rganishdek hayotiy zaruratga keskin burilish
yaratildi. Tarjima metodlarining ba`zi usullaridan hozirgi chet tili o`qitish
amaliyotida ham foydalaniladi, masalan til hodisalarining ma`nosini ochishda
tarjimaadan va konteksdan foydalanishga alohida e`tibor berish lozim.
Tarjimasiz metod. Mazkur metodning turli ko`rinishlari tarixdan
ma`lum. Ularni ikki yirik guruhga ajratish mumkin; tabiy va to`g`ri
metodlar: Tabiiy metodlarning sobiqadam muxlislari fikricha, chet tilni
o`rganish ona tilini egallash sharoitiga monand bo`lishi kerak. Metodning
bosh maqsati chet tilda gapirishni o`rgatish. Kundalik hayotiy mavzularda
gapirishni o`rganish orqali o`qish va yozini o`ganib olishga imkoniyat
yaratildi, degan g`oya amaliy maqsad tarzida shakllangan.
Tabiiy metod tarkibiga kiritilgan prinsplardan eng muhimi til–
muhitini yaratishdir. Olg`a surilgan metodik prinsplarni amalda qo`llash
bobida turli yondashuvlar paydo bo`lgan. Metod namoyondalarining ijodiy
faoliyatida buni yaqqol sezish mumkin.
M. Berlits metodi. M. Berlits Amerika Qo`shma Shtatlarida1878-yilda
chet tili o`qitish kurslari tashkil etgan va darsliklar tuzgan. Chet tili o`qitish
metodikasi tarixida metodist olim. U yevropa tillari va ayrim sharq tillari
darsliklarini yaratgan. O`z vatani germaniyada ishi yurishmagach, AQSHga
ko`chib boradi va o`zining birinchi maktablarini ochadi. Tilni amaliy
maqsadda o`rganishni vazifa qilib qo`yadi.
1. Til materialini idrok etish immonent tarzda, tarjimasiz bo`lishi
kerak. So`z bilan narsa, hodisa, harakat fikran bevosita bog`lanishi, ona tili
so`zlari bilan aloqa o`rnatmasliga hamda Grammatik tushunchalarni
konteksda, ong ishtirokisiz va induktiv holda ona tili bilan qiyoslamasdan
idrok etish.
17

2. Muallimga taqlid qilish orqali
til materialini mustahkamlash.
3. Chet tilini o`rganishda ona tili
bilan ishtirok etmasligi.
4. Til hodisalarini leksik va
grammatik birliklarning ko`rgazmalilik (narsa, tasvir, xatti-harakat,
sharhlash) yordamida ma`nosini ochish.
5. Yangi materialni avvalo
og`zaki taqdim etish.
6. O`quvchilarni nutq faoliyatiga
undovchi muallim va o`quvchi (suhbati) nutqi boshqalaridan maqbul ish
uslubi ekanligi.
M. Berlits ilmiy ko`rsatmalarini o`quv vositalarida nazariy asoslashga
uringan. Uning quydagi o`quv qo`llanmalari mashhur bo`lgan.
Erstest Buch für den Erwachsene, zweiter Teil ,B:Aufl, Berlin, 1929.
Illustrated book for children English, Riga 1924. F.Guen metodi (1831-1898).
Tabiiy metod vakillaridan fransuz metodisti F. Guen chet tilni ona tili
o`rgaishga o`xshab, amaliyotda egallash tarafdori bo`lgan. Metodikada
birinchi bo`lib, u leksikaning mavzular (uydagi hayot, maktab, jamiyat,
tabiat) bo`yicha tasnifini kashf etgan. Chet til o`rganishda quydagi qonun-
qoidalarni taklif qilgan:
1. Odam o`z ehtiyojidan kelib chiqib tilni o`rganadi.
2. O`rganish birligi qilib so`z emas, gap tanlanadi.
3. Til o`rganishda og`zaki nutq birlamchi hisoblanadi.
F.Guen xuddi M. Berlitsga o`xshab, ko`rgazmalilik, ona tiliga
tayanmasdan,grammatikaning leksikaga tobeligi kabi shartlarni quvvatlaydi.
F. Guenning ilmiy asari va o`quv qo`llanmasi Erstes Übungsbuch für das
Deutsch e metodika tarixidan o`rganilgan. M. Walter metodi. Marks Walter
tabiiy metodlar doirasida chet til o`rgatish bilan shug`ullangan nemis
metodisti Marks Walter metodik sistemasi yuqorida bayon etilganlarni o`z
18

ichiga oladi va leksik materialni o`rgatish usullari bilan ulardan ajralib
turadi. Darslarni M. Walter shu darajada tomoshaga, o`yinga aylantirib
o`tadiki, leksikaning ma`nosini ochishga qaratilgan quydagi usullarni sanab
o`tadi:
1. Narsa yoki uning tasvirini namoyish etish, xatti-harakatrni
ko`rsatish.
2. Sinonim, antonim va chet tilida ta`riflash.
3. Notanish so`zni so`zlar yoki jumla (kontekst)da taqdim etish.
M. Walter so`z boyligini mustahkamlashga oid ko`pdan-ko`p mashqlar
tavsiya etib, e`tiborni mashqlardagi so`zlarni guruhlantirishga tortadi. M.
Walterning asarlari: Z ur Methodik des neusprachlichen Unterrichts.
2. Aufl.Marburg 1912. Die Neueform des neusprachlichen Unterrichts
auf Schule und Universtät. Aufl.Marburg . To`g`ri metod tabiiy metod
zaminida vujudga kelgan. O`tgan asrning ikkinchi yarmida mamlakatlar
o`rtasida tijorat texnikaning rivoji davlatlar orasida siyosatning o`zgarishiga
sabab bo`ldi. XIX asrning 80-yillarida chet tillar o`qitish islohoti boshlandi.
Tarjima metodi o`rniga to`g`ri metod ishga tushdi. H.Suit amaliy va nazariy
maqsadda chet tili o`rganish tashabbuskori sifatida maydonga chiqdi.
Birinchi og`zaki nutqni tushunish, o`qish, gapirish va yozuv yani amaliyot deb
qaraladi, ikkinchi maqsad til tarixi va etimalogiyani o`rganishni taqazo etadi.
H.Suit o`z metodik mulohazalarini quydagi tarzda umumlashtirgan:
1. Chet tili fonetikaga asoslangan holda o`qitiladi.
2. Jonli adabiy til asos qilib olinadi.
3. So`z emas gap, gapva so`z munosabatlari kontext bilan bog`liq.
4. Gapni matndan tashqarida, so`zni gapdan ajratub o`rgatmaslik lozimligi
o`qtiriladi.
5. Bog`lanma asosida til o`qitish va grammatik tahlil o`tkazish tafsiya
qilinadi.
6. Matnga bog`lab, grammatik qoidalar beriladi. H.Suitning islohot davri
vakillaridan jiddiy farqi shunda bo`ldiki, u matnni o`rgatishga ahamiyat
19

berdi. To`g`ri metod o`zgarib, rivojlanib, yangilanib boradi. XX asrning
birinchi yarmida to`g`ri metod ikki yo`nalishda takomillashdi. H.Palmer
metodi (1877-1949). Ulkan ingliz metodisti H.Palmer ingliz tilini chet til
sifatida o`rgatish bilan uzoq muddat shug`ullangan. H.Palmer chet tilni erkin
egallashni maqsad qilib qo`ygan: nutqni tinglab tushunish, gapirish, o`qishva
yozuv malakalalarini egallashni nazarda tutgan. Og`zaki metod atamasi .
H.Palmer nomi bilan bog`liq. Metodikada birinchi marta leksik birlik
tushunchasini kashf etdi va uning shakli, manosini va qo`llanishi haqida fikr
yuritib, metodik izohladi. K. Palmer chet tilini retseptiv (idrok etib yani o`qib
yoki tinglab bushunish) va reproduntiv (muloqot darajasidagi ozmi ko`pmi
yetkazilgan chet tilda fikrni bayon etish). Egallashni maslahat beradi. To`g`ri
metodning reproduktiv ko`rinishlaridan AQSH da ommaviy tarzda foydalana
boshlangan. Yirik tilshunos Leonard Blumfeld chet til oqitishda tabiiy metod
prinsiplariga qaytishni tavsiya etgan. Uning fikriga ko`ra amaliy maqsadda
chet til o`rgatish og`zaki nutqdan boshlanadi, taqlid va quruq yodlashga
e`tibor kuchaytiriladi. Grorgiy Lazanov metodi. Suggestiv (ixlos quyish)
metodi. O`z ijoduori balgariyalik doktor G. Lazanov nomi bilan ataladi. G.–
Lazanov metodi bo`yicha til o`rganuvchilar adabiy asarlardagi tarixan tanish
lavhalar va hozirgi turmush tarzini tasavvur etib, rollarga kirgan holda nutq
faoliyatini yuritadilar. Intensiv metod bilan jaxon mamlakatlarida keng
tarqalqan metodik sistemaning til o`qitish tajribasi va nazariyasi e`tiborga
loyiqdir. Intensiv metod bilan faol shug`illangan metodistlardan prof Galina
Aleksandrovna Kitaygorodskaya, prof Lamara shalvavna Gegechkori va
boshqalarni eslash mumkin. Fransuz tili materiali asosida katta
yoshdagilarga og`zaki nutqni jadal o`rgatish metodikasini L.Sh. Gegechkori
tadqiq etgan. U monografik asarlarida intensive (jadal) metodni ilk bor
yoritib berdi. Intensiv metod chet til kurslarida, ommaviy maktabda esa
uning bazi metodik usullari qo`llaniladi. M. Uest metodi. Ulkan ingliz
metodisti M. Uest chet til o`qitish masalalariga bag`ishlangan yuzga yaqin
20

ilmiy asarlar muallifi sifatida jahon metodikasida mashhur. M. Uest
quydagi metodik fikr mulohazalarni o`rtaga tashlaydi.
1. Tilning retseptiv (idrok etib tushunish) tomonini birlamchi hisoblaydi.
2. Har qanday gap yoki matnni o`qish chog`ida o`quvchi muayyan
topshiriqni bajarishi ya`ni uni puxta tushunib olish talab qilinadi.
3. O`quvchilarga ikki turdagi o`qish kitobi tavsiya etiladi. Birinchi
darsdagi yangi material va ikkinchi o`zlashtirilgan til materiali asosida
tuzilgan o`qish kitobi o`rganiladi.
4. Matnlar mazmuni o`quvchilar yoshi, didi va qiziqishiga mos bo`lishi kerak.
O`qishga berilgan matnlarni kitoblardan sharoitga moslashtirib (adabtatsiya)
berish metodika tarixida M. Uest ilmiy kashfiyoti deb tan olingan. O`zining
metodik sistemasida M. Uest darsliklarga qo`yilgan talablarni ham chuqur
tahlil qildi. Zamonaviy darsliklar mualliflari ulardan hozirgacha samarali
foydalanib kelishadi. M. Uest metodi dunyo mamlakatlari bo`ylab tarqalgan.
M. Uest prinsiplarini AQSHda Ch.Xyandshin yanada rivojlantirdi. Chet tillar
o`qitish islohoti davom etar ekan, oldingi qo`llangan yo`l-yo`riqlaridan omixta
qilib dars o`tish boshlandi. Aralash yani omixta metodlar vujudga keldi.
G`arbiy Ovropa mamlakatlaridan ham aralash metod bilan o`qitish an`anaga
aylandi. Daniyalik ruhshunos K.Flagstad chet tilini umum ta`limiy
yo`nalishda o`rgatishni maqul ko`radi. K.Flagstad chet tilni bilim (axborot)
olish uchun emas balki estetik nuqtai nazardan o`rganilishi tarafdori bo`lgan.
E.Otto chet til o`rganishdan maqsad tili o`rganilayotgan xalq
madaniyatini o`zlashtirish deb qaraydi. O`qitishning yako`niy maqsadi
matnlarni o`qish ekanligini oshkor aytadi. Nemis netodisti va filoligi F.
Aronshteyn o`zining asarlarida umumta`limiy va tarbiyaviy maqsadlarni
yoqlab chiqdi. Turli sistemalarga mansub tillarni o`qitishda onglilik zarurligi,
chunonchi qiyaslash maqbulligini takidlaydi. Piter Xyegboldt sistimasi,
Pedagoglik faoliyatini Belgiyada M.Berlits maktabida nemis tili
muallimligidan boshlangan. U Amerikaga ko`chib borib, Chikago
universitetida ijodiy va pedagogik faoliyatining so`ngi o`n yilini o`tkazgan.
21

O`qitish maqsadida amaliy va umumta`limiy yo`nalishni quvvatlaydi.
Gapirish, tinglab tushunish, yozuv va o`qishni amaliy maqsadda kiritadi.
Fransua Klossenning fikricha chet tili o`qitish uch maqsadda ro`yobga
chiqadi. Amaliy og/zaki nutq, o`qish va yozuv malakalarini o`stirishga zarur
lo`g`at boyligini va asosiy grammatik tushunchalarni o`zlashtirish; tarbiyaviy
bola qobiliyatini o`stirish; umumta`limiy tili o`rganilayotgan mamlakat hayoti
va madaniyati bilan tanishish. To`g`ri metodni rad etib, o`zini aralash metod
tarafdori deb e`lon qiladi.
Adolf Bolen. Nemislarga ingliz tili o`rgatishga oid tadqiqotlar
muallifi. A. Bolen to`g`ri metodning muvaffaqiyatli muloyim shakli ni“ ”
(gemilderte form) asoslashga urinib ko`rgan. O`qitish maqsadlarini ilmiy
tekshirar ekan, chet til o`rgatishd to`rtta vazifani belgilaydi:
1. Eng birinchi amaliy egallash
2.Til orqali xalq ruhi bilan oshno bo`lish
3. Madaniyatni o`rganish
4. Tarbiya olish
Metodist A. Bolenning talablaridan muhimlari o`z dolzarbligini
hozirgacha saqlab kelayotganlari mana bunday ifodalangan: haftalik dars
soatlari sonini ko`paytirish, sinfda o`quvchilar miqdorini kamaytirish va
muallimlarni til malakalarini oshirish uchun chet elga yuborib turish. A.
Bolen metodika tarixida birinchi bo`lib chet tili o`qitishning uch bosqichi:
ibtidoiy, o`rta va yuqori bosqichlarini aniqlab ularni asoslab berishga harakat
qilgan.
B. V. Belyayev metodi. Belyayev til birliklarini anglab o`rgana
boshlash va og`zaki nutq mashqlarida qo`llashni tavsiya etgan. B. V. Belyayev
barcha metodlarni tanqid ostiga olgan. Shu bilan bir vaqtda, uning
fikrlaridan u aralash metod tarafdori ekanligi ma`lum bo`ladi.
22

II Bob
O`qitish jarayonida yangi pedagogik texnologiyalar.
Hozirgi O`zbekiston o`rta maktablarida to`g`ri metodning zamonaviy
ko`rinishlaridan audiolingual va audiovizual metodlari ko`p tarqalgan.
Audiolingual metodining asoschilari amerikalik metodist Ch.K.Friz va R.
Ladodir. Audiolingual lotincha audio - eshitaman, tinglayman lingua til“ ” “ ” –
ya`ni tilni eshitaman, tinglayman degan ma`nolarni bildiradi.
Audiovizual lotincha audio, video eshitish hamda ko`rishga oid vosita,
ta`limda eshitish va ko`rishga mo`ljallangan jihozlar metodi. Audiovizual
metodda og`zaki nutq, yozuv va ohirgi navbatda o`qish o`rgatiladi. Ushbu
metoddan hozirda ijobiy foydalanishning yana bir isboti ilk nemis tili
o`rganuvchilari uchun yaratilgan chiroyli yozuv husnixat daftaridir. Das
“ ” “
Schönschreiben husnixat daftari o`zbek maktablarida nemis tili o`rgatishda
”
yangilik bo`ldi. Ilgari nemis tili o`rganuvchilari uchun husnixat daftari yo`q
edi. Das Schönschreiben husnixat daftari ilk o`rganuvchilar uchun yozuvni
“ ”
o`rganishda katta ahamiyatga ega bo`ldi. Hozirda yana o`zbek maktablarida
tarixan yaratilgan Tarjima , To`g`ri , Qiyosiy va Aralash
“ “ “ “ “ „ „ „
23

metodlarining ko`rinishlari mavjud. Ulardan foydalanish bilan birga hozirda
yangi metodlardan ham foydalaniladi. Masalan Mind map metodi. Mind„ “ „
map bu inglizcha so`z bo`lib, mind es, yod map reja, rejalashtirmoq
“ “ “ ” „ – –
ya`ni esga olib qolishni rejalashtirish yoki umumlashtirgan holda esga olib
qolish ma`nosini anglatadi.
Bu metodga ko`ra bir misol keltiraylik. Masalan: tili
o`rganilayotgan mamlakat haqida o`quvchilarga tushuncha berish kerak.
Darslar o`tish jarayonida o`quvchilarga avval Germaniyaning ittifoqdosh
o`lkalari tushuntiriladi. Keyin Germaniyaning mashhur kishilari kabi
mavzulari tushuntiriladi.
Ular umumlashtirilib o`quvchining esda olib qolishini hisobga olib
sxema tuzish mumkin. Sxema bo`yicha o`rtada Germaniya ya`ni
Deutschland doiraga olingan holda yoziladi. Doiraning chetlaridan chiziqlar
“ ”
tortilib Germaniyaning o`lkalari, an`ana va udumlari, mashhur kishilari kabi
yozuvlar yoziladi va har biriga alohida to`xtaladi.
Bu metod orqali Germaniya deganda o`quvchi ko`z o`ngida bir
butun mamlakat o`zining har taraflama tomonlari bilan namoyon bo`ladi,
gavdalanadi. Bundan tashqari nemis tili darslarini o`tishda turli o`yinlardan
foydalanish ham til o`rganishda yaxshi samara beradi. Ilk o`rganuvchilar
uchun yaratilgan 5- sinf nemis tili darsligi bunga yaqqol misol bo`la oladi.
Darslikdan turli boshqotirmalar, o`yinlar, o`quvchini o`qishga, o`ylashga,
fikrlashga undovchi rebuslar o`rin olgan. Darslikdagi boshqotirmalarning
javoblarini biz o`qituvchilar uchun yaratilgan uslubiy qo`llanmadan topamiz.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, chet tillarni o`qitishda turli uslublardan
foydalanish katta samara beradi. Darslarni qay darajada qiziqarli o`tkazish,
o`quvchilarni tilga qiziqtirish o`qituvchining pedagogik mahoratiga bog`liq.
Zamonaviy pedagogik yondashuv ta`lim jarayonining markazida
o`quvchining o`quv-biluv faoliyatining qo`yilganligi, ta`lim jarayoni taxminiy
loyihalanganligi, diagnostikaligi maqsadning aniqligi va natijaning obyektiv
nazorati, ta`lim jarayonining yaxlitligi kabilarga qaratilgandir. O`quvchi
24

faoliyatining yuqori darajadagi ko`rsatkichi uni o`quv-biluv faoliyatini o`zi
tashkil etishi, iroda va faoliyatning o`quvchi ongining predmetiga
aylanishidir. Bu maqsadni mustaqil qo`ya bilish faoliyat usullarini tanlay
olish, o`z ta`sirlari va munosabatlari doirasida boshqalar bilan kelisha bilish
va ishlarni koordinatsiyalash, o`z-o`zini nazorat qila bilishlarda ko`rinadi.
Bunday faoliyat ta`limning ilg`or texnologiyasi orqali amalga oshirilishi
mumkin. Masalan: Bilaman, bilishni xohlayman. Bilib oldim. metodi. Ushbu“ ”
metod o`quvchilarga muayyan mavzular bo`yicha bilimlari darajasini
baholay olish imkonini beradi. Metodni qo`llash jarayonida o`quvchilar bilan
guruhli yoki ommaviy ishlash mumkin. Guruh shaklida ishlashda
mashg`ulot yakunida har bir guruh tomonidan bajarilgan faoliyat tahlil
etiladi. Guruhlarning faoliyatlari quyidagi ko`rinishda tashkil etilishi
mumkin:
1) har bir guruh umumiy sxema asosida o`qituvchi tomonidan berilgan
topshiriqlarni bajaradi va mashg`ulot yakunida guruhlarning
munosabatlari loyiha bandlari bo`yicha umumlashtiriladi;
2) guruhlar umumiy sxemaning alohida bandlari bo`yicha o`qituvchi
tomonidan berilgan topshiriqlarni bajaradi.
O`quv faoliyati bevosita yozuv taxtasi yoki ish qog`ozida o`z aksini
topgan quyidagi sxema asosida tashkil etiladi.
Bilaman-Bilishni hohlayman-Bilib oldim.
Metoddan foydalanish uch bosqich asosida amalga oshiriladi, ya`ni:
1) O`quvchilarning o`rganilishi rejalashtirilayotgan mavzu bo`yicha
tushunchalarga egalik darajalari aniqlanadi.
2) O`quvchilarning mavzu bo`yicha mavjud bilimlarini boyitishga bo`lgan
ehtiyojlari o`rganiladi.
3) O`quvchilar mavzuga oid ma`lumotlar bilan batafsil tanishtiriladilar.
Bosqichlar bo`yicha amalga oshirilgan harakatlarning to`liq tafsiloti
quyidagicha:
25

- sinf o`quvchilari guruhlarga
biriktiriladilar.
- o`quvchilarning yangi mavzu
bo`yicha tushunchalarga egalik darajasi o`rganiladi;
- o`quvchilar tomonidan qayd
etilgan tushunchalar loyihaning birinchi bandiga yozib boriladi;
- o`quvchilarning yangi mavzu
bo`yicha mavjud bilimlarini boyitishga bo`lgan ehtiyojlari o`rganiladi;
- o`quvchilarning ehtiyoji
sifatida bayon etilgan tushunchalar loyihaning 2-bandiga yozib qo`yiladi;
- o`qituvchi yangi mavzuga oid
umumiy ma`lumotlar bilan o`quvchilarni habardor qiladi;
- o`quvchilar o`zlashtirgan
yangi tushunchalar aniqlanadi;
- bayon etilgan yangi
tushunchalar loyihaning 3-bandiga yozib qo`yiladi;
- mashg`ulot yakunida yagona
loyiha yaratiladi:
Zig-Zag strategiyasi (metodi)“ ”
Metod o`quvchilar bilan guruh asosida ishlash, mavzuni tezkor va puxta
o`zlashtirishga xizmat qiladi. Metodning afzalligi quyidagi jihatlar bilan
belgilanadi.
1.O`quvchilarda jamoa yoki guruh bo`lib ishlash ko`nikmasi;
2.Mavzuni o`zlashtirishga sarflanadigan vaqt tejaladi.
Zig-Zag metodini qo`llash jarayonida quyidagi harakatlar amalga
“ ”
oshiriladi: ya`ni guruhlarda to`plangan javoblarni bir kishi javob beradi.
Qora quti metodi. Ta`lim jarayonida mazkur metodni qo`llashdan
„ “
maqsad o`quvchilar tomonidan mavzuni puhta o`zlashtirishga erishish bilan
birga ularni faollikka undash, ularda hamkorlikda ishlash, ma`lum
vaziyatlarni boshqarish hamda mantiqiy tafakkur yuritish ko`nikmalarini
26

shakllantirishdan iborat. Metoddan foydalanishda quyidagi harakatlar
tashkil etiladi:
- o`quvchilar juftlikka
biriktiriladi;
- juftliklarga mavzu mohiyatini
yorituvchi asosiy tushunchalar (tayanch so`zlar, sanalar, raqamlar, belgilar
v.h.)ni kartochkalarga qayd etish vazifasi yuklanadi;
- o`qituvchi o`quvchilar bilan
hamkorlikda guruhlar tomonidan topshiriqning bajarilishini tekshiradilar;
- topshiriqni to`g`ri bajargan
guruhning bir a`zosi o`qituvchi rolini bajaradi va topshiriqning yechimini
yozuv tahtasiga yozuv tahtasiga yozadi;
- sinf o`quvchilari yozuv
tahtasida qayd etilgan fikrni sharhlaydilar.
- to`g`ri javob bergan o`quvchi
o`qituvchi rolini bajarib, juftliklarga mavzu mohiyatini yorituvchi sxema
jadval yoki tasvir yaratishni topshiradi va o`qituvchi yordamida
topshiriqning bajarilishini tekshiradi.
Birinchisi (lotinchisi, yettinchisi..) ortiqcha metodi. O`quvchilarning“ ”
mantiqiy tafakkur yuritish ko`nikmalariga ega bo`lishlariga ushbu metod
alohida ahamiyatga ega. Uni qo`llashda quyidagi harakatlar amalgam
oshiriladi:
- o`rganilayotgan mavzu
mohiyatini ochib berish uchun xizmat qiluvchi tushunchalar tizimini
shakllantirish;
- hosil bo`lgan tizimdan
mavzuga taalluqli bo`lgan to`rtta, beshta va taalluqli bo`lmagan bitta
tushunchaning o`rin olishiga erishish;
27

- o`quvchilarga mavzuga
taalluqli bo`lmagan tushunchani aniqlash va uni tizimdan chiqarish vazifasini
topshirish;
- o`quvchilar o`z harakatlari
mohiyatini sharhlashga undash (mavzuni mustahkamlash maqsadida
o`quvchilardan tizimda saqlanib qolgan tushunchalarga ham izoh berib
o`tishlari hamda ular o`rtasidagi mantiqiy bog`liqlikni asoslashlarini talab
etish lozim).
Mavzu mohiyatini yorituvchi tushunchalar o`rtasida mantiqiy
bog`liqlikni ko`rsata va asoslay olishi o`quvchilarda mustaqil fikrlash, shaxsiy
yondashuvlarni asoslay olish, shuningdek tengdoshlarining fikrlari bilan
shaxsiy mulohazalarini o`zaro taqqoslash ko`nikmalarini ham shakllantiradi.
3/3 (4/4 5/5 ) metodi.“ ” …
Mazkur metod ham yuqorida qayd etilgan metodlarning muqobili
hisoblanib o`quvchilardan o`rganilayotgan mavzu yuzasidan tahliliy
mulohaza yurutish, shuningdek eng muhim tayanch tushunchalarni ifodalay
olishni talab etadi. Unga ko`ra o`qituvchi mavzu yuzasidan uchta, to`rtta va
unga teng nisbatda bo`lgan va noo`rin qo`llangan tushunchalardan iborat
tizimni shakllantiradi. O`quvchilar ushbu tizimda mavzuga ta`luqli
bo`lmagan tushunchalarni ajratadilar va hararakatlarning mohiyatini
izohlaydilar.
Metodni qo`llash quyidagi harakatlar orqali tashkil etiladi:
_
o`qituvchi o`zaro teng nisbatda mavzuga oid va oid bo`lmagan asosiy
tushunchalar yaratadi;
_
o`quvchilar mavzuga oid va oid bo`lmagan tushunchalarni aniqlaydilar va
dahldor bo`lmagan asosiy tushunchalarni tizimdan chiqaradilar;
_
o`quvchilar o`z harakatlarining mohiyatini izohlaydilar;
Metoddan individual, guruhli va ommaviy shaklda o`quvchilar tomonidan
mavzuning puxta o`zlashtirilishini ta`minlash hamda ularning bilimlarini
aniqlash maqsadida foydalanish mumkin.
28

Rasmlarni to`g`ri joylashtirish metodi “ ”
Kichik guruhlarda ishlashda ushbu metoddan foydalanish ham ijobiy
natijalarini kafolatlaydi. Metodni qo`llashda quyidagi harakatlar amalga
oshiriladi:
_
o`qituvchi tomonidan o`rganilayotgan mavzuning mohiyatini mantiqiy
ketma-ketlikda yoritishga hizmat qiluvchi tushunchalarni ifoda etgan maxsus
kartochkalar majmui tayyorlanadi;
_
har bir guruhga kartochkalarning alohida majmuasi topshiriladi va
kartochkalarining ulardagi tushunchalarga asosan mantiqiy ketma-ketlikda
joylashtirish vazifasi yuklanadi;
_
guruhlar tomonidan topshiriq bajarilib bo`lgach, kartochkalarning orqa
tomoni o`chiriladi va maxsus qoplama ochilib topshiriqning qay darajada
to`g`ri bajarilganligi aniqlanadi.
Agar topshiriq guruhlar tomonidan to`g`ri bajarilgan bo`lsa yakuniy
jarayonida kartochkalar orqa tomoni uchirilganida mavzuning mohiyatini
yorituvchi yadro tushuncha hosil bo`ladi.
“ ”
Metotdan foydalanishning afzalligi shundaki, bu jarayonda o`quvchilar
mavzuni muayyan qismlarga bo`lib o`rganish va qismlar o`rtasidagi mantiqiy
bog`liqlik hamda aloqadorlikni analiz va sintez asosida aniqlash ko`nikmalari
hosil qilinadi.
Qizil va yashil kartochkalar bilan ishlash metodi
“ ”
O`quvchilar bilan ommaviy va guruh shaklda ishlashda ushbu metodni
qo`llash nihoyatda qulay. Metoddan mashg`ulotlar so`ngida mavzuni
mustahkamlashga oid tezkor savol-javobni tashkil etishda foydalanish
mumkin.
Metod quyidagi harakatlarni tashkil etish asosida qo`llaniladi:
29

_
o`qituvchi tomonidan o`rganilayotgan mavzuning mohiyatini mantiqiy
ketma-ketlikda yoritishga hizmat qiluvchi tushunchalarni.ifoda etgan maxsus
kartochkalar majmui tayyorlanadi.
_
har bir guruhga maxsus kartochkaning alohida majmuasi topshiriladi va
kartochkani ulardagi tushunchalarga asosan mantiqiy ketma-ketlikda
joylashtirish vazifasi yuklanad.
_
guruhlar tomonidan topshiriq bajarilib bo`lgach kartochkaning orqa tomoni
o`chiriladi va maxsus qoplama ochilib, topshiriqning qay darajada to`g`ri
bajarilganligi aniqlanadi
Videotopishmoq metodi “ ”
So`nggi yillarda pedagogik faoliyatda turli axborot vositalar yordamida
ta`lim jarayoni tashkil etilishiga alohida e`tibor qaratilmoqda, o`qituvchilar
oldida ta`lim jarayonida turli axborot vositalaridan o`rinli va maqsadga
muvofiq foydalanish vazifasi turubdi. Videotopishmoq metodidan
foydalanishda quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
_
o`quvchilar e`tiboriga o`rganilayotgan mavzu mohiyatini tasviriy yoritishga
yordam beruvchi izohlarsiz bir nechta videoloyiha namoyish etadi;
O`quvchilar har-bir lavhada qanday jarayon aks ettirilganligini qayd
etadilar. O`qituvchi tomonidan berilgan savollarga javob qaytaradilar.
Yumaloqlangan qor o`yini metodi
“ ”
Ushbu metod ham mavzuni muayyan qismlarga bo`lgan holda
o`zlashtirish imkonini beradi hamda o`quvchilarda guruh va juftlikda ishlash
ko`nikmalarini shakllantirishga hizmat qiladi.
Metodni qo`llash jarayonida quyidagi harakatlar amalga oshiriladi.
_
tasvirli kartochkalar tayyorlanadi. Ularning orqa tomoniga mavzuni
o`zlashtirishga oid o`n besh variantdan iborat topshiriqlar yoziladi;
_
sinf o`quvchilari ikki yoki uch guruhga bo`linib har-bir guruh a`zolari bir
nechta juftliklarga biriktiriladi;
30

_
har-bir juftlik bir variantdagi topshiriqni bajaradi, jarayon yakunida
umumiy xulosalar chiqaradi.
Yumaloqlangan qor o`yini metodidan muayyan bo`lim yoki boblar bo`yicha”
o`zlashtirilgan nazariy va amaliy bilimlarni mustahkamlash yo`lida
foydalanish nihoyatda qulay.
Zakovatli zukko metodi
“ ”
Mavjud bilimlarni puxta o`zlashtirishda o`quvchilarning fikrlash,
tafakkur yuritish layoqatlariga ega ekanliklari muhim ahamiyatiga ega.
zakovatli zukko metodi o`quvchilarda tezkor fikrlash ko`nikmalarini
“ ”
shakllantirish, ularning tafakkur tezliklarini aniqlashga yordam beradi.
Metod o`z hoxishlariga ko`ra shaxsiy imkoniyatlarini sinab ko`rish istagida
bo`lgan o`quvchilar uchun qulay imkoniyat yaratadi.
Ular o`qutuvchi tomonidan berilgan savollarga qisqa muddatda to`g`ri va
aniq javob qaytara olishi kerak. Savollarning murakkablik darajasiga ko`ra
har-bir savolga qaytarilgan to`g`ri javob uchun ballar belgilanadi. Yakuniy
ballarning o`rtacha arifmetik qiymatini topish asosida o`quvchilarning
tafakkur tezligi aniqlanadi. Ballarning bellgilanishi o`quvchilarning shaxsiy
imkoniyatlari to`g`risida aniq tasavvurga ega bo`lishlarini ta`minlaydi. Metod
o`quvchilar bilan yakka tartibda guruhli va ommaviy ishlashda birdek
qo`llanilishi mumkin.
Qarama-qarshi munosabat metodi
“ ”
Metod o`z mohiyatiga ko`ra o`zlashtirilgan bilimlarni tahlil va sintez
qilish asosida asosiy hamda ikkinchi darajali ma`lumotlar sifatida guruhlarga
ajratish imkonini beradi. Metodni qo`llashda quyidagi harakatlar amalga
oshiriladi:
_
mavzuning umumiy mazmuni yodga olinib, uning ahamiyatini yorituvchi
tayanch tushunchalar aniqlanadi;
31

_
mavzuning umumiy mazmuni yodga olinib uning ahamiyatini yorituvchi
tayanch tushunchalar aniqlanadi;
_
ular muayyan ketma-ketlikda qayd etiladi. Tushunchalar shaxsiy yondashuv
asosida muhim va u qadar muhim bo`lmagan tushunchalar tarzida
guruhlanadi;
jadval yaratilib, uning birinchi ustuniga muhim, ikkinchi ustuniga muhim
bo`lmagan tushunchalar yoziladi;
_
kichik guruhlar asosida shahsiy yondashuvlar muhokama qilinadi;
_
jamoaning umumiy fikriga ko`ra yakuniy xulosani ifoda etuvchi jadval
yaratiladi.
Quyida qator olimlar va amaliyotchilar yangi pedagogik
texnologiyalarga bergan ta`riflari:
V.P.Bespalko: Pedagogik texnologiya bu-o`qituvchi mahorati shaxsini“
shakllantirish jarayoni loyihasidir .
”
B.M.Monokov: Pedagogik texnologiya avvaldan rejalashtirilgan
“
natijalariga olib boruvchi va bajarilishi shart bo`lgan tartibli amallar
tizimidir .
”
U.Nishonaliyev: Pedagogik texnologiyaning mohiyati didaktik maqsad,
“
talab etilgan o`zlashtirish darajasiga erishishdan iborat bo`lib, uni tatbiq
etishni hisobga olgan holda ta`lim jarayonini ilgaridan loyihalashtirishidan
namoyon bo`ladi .
”
N.Saidahmedov: Pedagogik texnologiya bu o`qituvchining o`qitish
“
vositalari yordamida o`quvchilariga muayyan sharoit va ketma-ketlikda ta`sir
ko`rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan ijtimoiy
sifatlarini samarali shakllantiruvchi maqsadga yo`naltirilgan o`quv
jarayonini tizim sifatida qarab, uni tashkil etuvchilar, ya`ni o`qituvchining
o`qitish vositalar yordamida tahsil oluvchilarga ma`lum bir sharoitda
muayyan ketma-ketlikda ko`rsatgan ta`sirini va ta`lim natijasini baholab
beruvchi texnologiyalashgan ta`limiy tadbirdir .
”
32

P.Sokomoto Pedagogik texnologiya bu mazmunli fikr yurutish usulini“
pedagogikaga sindirish, boshqacha qilib aytganda pedagogik jarayonini
muayyan bir majmuaga keltirishdir .
”
L.Golish: Pedagogik texnologiya o`quv jarayonini
“ –
texnologiyalashtirishni butunligicha aniqlovchi tizimli kategoriya .
”
YU NESKOning tarixchi: Pedagogik texnologiya bu-ta`lim berish
“
va uni egallashda texnika va inson resurslarini o`zaro uzviy bog`liqlik holda
ko`rib, butun ta`lim jarayonini yaratishda va amalda qo`llashda tizimli
yondashuvdan foydalanishdir .
”
Bu yerda asosiy g`oya, asosiy tushuncha so`zsiz tizimli, ya`ni har qanday
narsa yoki voqelikka majmua sifatida yondashuv bo`lmoqda. Bunda ta`lim-
tarbiya jarayonida ishtirok etuvchi barcha tashkil etuvchi tarkibiy qismlar
bir butunlikni tashkil qiluvchi pedagogik texnologiya degan majmuaning
qismlari bo`lib hisoblanadi. Pedagogik texnologiyaning ananaviy uslublaridan
farqi ham uni to`la to`kis majmuaviy yondashuv nazariyasining
qonuniyatlaridan kelib chiqqanligidir.
Pedagogik texnologiyaning ananaviy ta`lim-tarbiya uslublaridan
afzalligi, u ta`lim-tarbiya jarayonini bir butunlikda ko`rib, ta`lim-tarbiya
jarayonining ishtirokchilari o`qituvchi va o`quvchi, ta`lim maqsadi, uning
mazmuni, ta`lim berish usullari, ta`lim jarayonini nazorat qilish va ta`lim
natijalarini baholashdek bo`laklarni o`zaro uzviy bog`lab, majmua shakliga
keltirib turib, loyihasini avvaldan tuzib qo`yilganligidir.
Uning ananaviy pedagogik tizimlaridan ikkinchi farqi o`quvchilar
tomonidan ularga berilgan bilimni yodlab olib aytib berishga emas, balki
ta`lim-tarbiya jarayonining yakunida qandaydir bir amaliy ishni bajarishga
yo`naltirilganligidadir.
Pedagogik texnologiyaning yana bir o`zgacha hususiyati yaxshi
loyihalashtirilgan pedagogik texnologiya bo`yicha har qanday o`qituvchi ham
a`lochi bo`lmasada, yaxshi dars o`tishi mumkin. Chunki pedagogik
texnologiyani pedagog olimlar tuzib, ularning mahorati texnologik jarayon
33

loyihasida o`z ifodasini topadi. Avvalgidek darsdan ko`zlangan maqsadga“
obektiv sabablarga binoan yetib bo`lmadi yoki kutilmagan omillarga binoan
” “
dars buzildi va shunga o`xshash pedagogik texnologiyada o`rin yo`q.
”
Pedagogik texnologiyaning yuqorida aytib o`tilgan xususiyatlaridan
kelib chiqib, unga quyidagicha izoh berish mumkin bo`ladi: Pedagogik
texnologiya ta`lim-tarbiya jarayoniga yangicha yondashuv bo`lib, pedagogika
ijtimoiy muhandislik ong ifodasidir. U pedagogik jarayonni texnika
imkoniyatlari va insonning texnikaviy tafakkuri asosida darsning maqbul
loyihasini tuzib chiqish bilan bog`liq ijtimoiy hodisadir. Demak, ijtimoiy-
gumanitar fanlarni o`qitishda pedagogik texnologiyalarning roli kattadir.
Bularsiz ko`zlangan maqsadga yetib bo`lmaydi.
Jahon pedagogik tafakkurida ta`lim-tarbiyaga bunday yondashuv yangi
bo`lmay XVII asrdayoq Buyuk didaktika ning muallifi Yan Amos
“ ”
Kamenskiy ta`lim jarayonini shunday shaklga solmoqchi bo`lganki, u unda
har bir usul va vositalar vaqt jihatdan joylashtirilishi kerak ediki, butun
“
pedagogik jarayon yahshi sozlangan soat kabi bexato yurishi kerak edi.
”
Hozirgi paytda bu ijtimoiy hodisa pedagogik texnologiya nomini olib, buyuk
pedagog Kamenskiy yetmagan niyatga XXI asr pedagoglari yetib, butun
dunyo o`qituvchi va muhandis pedagoglarga dastur-amal bo`lib xizmat
qilmoqda.
Pedagogik nazariyalar yig`indisi hisoblangan didaktikada katta hajmda
nazariy va amaliy bilimlar to`plangan bo`lishiga qaramay, XX asr ikkinchi
yarmigacha mashhur pedagoglarning birontasi qayta tiklanadigan, ya`ni
izdoshlari tomonidan ular o`tgan yuqori samarali darslarni ularga o`xshab
o`tish imkonini beradigan pedagogik jarayon andozasi ishlab chiqilmagan.
Buning sababi mashhur pedagoglar uslubi tarkibida o`zlarining shaxsiy
sifatlari etakchi o`rin egallaganligidadir. Ma`lumki, jamiat tarkibida
mashhurlikka davogar buyuk shaxslar juda ham kam. Bizga esa ular har bir
akademik litsey va kasb-hunar kollejiga kerakdir. Bunga etishishning bitta
34

yo`li mashhur pedagoglarning darslarini, pedagogik texnologiya loyihasini
tuzish va ko`paytirish, tarqatishdir.
Texnologiya atamasi ishlab chiqarishdan olingan bo`lib, unda minglab
texnologik jarayonlar loyihalashtirilgan. Ular kerakli natijalarga erishish
garovi hisoblanadilar. Bu texnologiyalarni qo`llash vaqtida hudud va ularning
ijrochilari o`zgarsa ham, baribir kerakli mahsulot chiqariladi.
Ta`lim-tarbiya jarayonida ham shunga erishish uchun pedagogik
texnologiyalar ishlab chiqiladi. Pedagogik texnologiyalarda mahsuldor usul
qatorida izlanuvchanlik, tadqiqotchilik usuli ham ishlatiladi. Mustaqil, erkin
fuqarolarni shakllantirishda xalq xo`jaligi uchun zarur bo`lgan ma`lum bilim
hajmiga ega mutaxassis hamda turli muammolarni izlanib, hal qiladigan
tadbirkor kishilarni tarbiyalsh kerak bo`ladi. Bunday kishilarni
tarbiyalashda tipik harakatlarga o`rgatuvchi mahsuli va nostandart
vaziyatlardan yo`l topib chiqib ketishini o`rganuvchi, izlanuvchilik –
tadqiqotchilik usullari mos tushadi. Bizga kerak bo`lgan bu usullsr
omixtasidan pedagogik texnologiya unumli foydalanadi:
- pedagogik texnologiya
tamoyillarining birinchisi muayyan dars mavzusidan kutilgan asosiy
maqsadni aniqlab olish;
- ikkinchi umumiy maqsaddan
kelib chiqib, darsni qismlarga, ya`ni modullarga ajratib, har bir qismning
maqsadini va qismlar ichida hal qilinishi lozim bo`lgan masalalar tizimini
aniqlab olish;
- uchinchisi modul ichida
yechiladigan masalalarning har biri uchun test savollarini tuzib chiqish;
- to`rtinchisi maqsadlar aniq
bo`lib, test savollari tuzilgandan keyin, maqsadga yetish usullari tanlanib,
ularning aniq ishlatiladigan payti va o`rni belgilab olinadi.
Ta`lim jarayonida texnologik yondashuv paytida majmuaviy yondashuv
tamoyiliga binoan bosqichlar orasidagi zaruriy bosqichlarga alohida e`tibor
35

qaratiladi. Bu pedagogik texnologiyalarning boshlang`ich tamoyili
hisoblanadi.
Pedagogik texnologiyalarning ananaviy usullaridan, uslublaridan asosiy
farqi uni majmualar nazoratidan kelib chiqqanligi bo`lib u ushbu nazariyani
barcha qonuniyatlariga bo`ysungsanligidadir.Bugungi kunda oily o`quv
yurtlarida, yoki boshqa o`quv muassasalarida talabalarga chet tillani
zamjnaviy pedagogik texnologiyalar , yani zamonaviy interfaol metodlar
asosida o`qitish dolzarb masalaga aylanmoqda. Buning asosiy sabablaridan
biri chet tillarni o`qitish jarayonida ta`lim berish mahoratini ishga solib dars
jarayonini samarali tahlil etish, ta`lim standartlariga moslashtirishjahon
andozalari darajasiga ko`tarish, talabalarga chet tillarni o`rganish bilim va
malakalarini mukammal shakllantirish bugungi ta`lim jarayonining muhim
omillaridan biri ekanligidadir. Hozirgi kunda chet tillarni interfaol usullarini
o`qitishning zamonaviy texnologiyalari yaratilmoqda va ulardan dars
jarayonidasamarali foydalanilmoqda. Zamonaviy interfaol metodlarning
ananaviy metodlardan asosiy farqi dhundaki,bunda talabalar chet tillarni
o`rganish jarayonida o`zlarini erkin tutadi, mustaqil fikr yuritadi, o`z fikrini
bayon etish imkoniga bo`ladi, munozaraga kirishadi, o`qituvchi bilan erkin
moloqot qiladi.
Zamonaviy inter faool usullari asosida chet tillarini o`qatish jarayonoda
quyidagilaar amalga oshiriladi:
- talabalar o`zlari o`quv mashg`ulotini rejalashtirishadi va unda faol ishtirok
etishadi;
- talabalarning o`zlari belgilangan o`quv rejasi asosida mustaqil
shug`ullanishadi va bilimini mustahkamlaydi.
- talabalar dars jarayonida mavzu yuzasidan munozaraga kirishadi va unda
barcha gaol ishtirok etadi;
- o`qitish metodlarini tanlash va uni amalga oshirishhda talabalar ham
hamkor sifatida ishtirok etishadi, o`z fikrini bayon qilishadi;
36

- talabalar egallagan bilimlarini bayonqilish, tushuntira olish, ya`ni
boshqalarga ham yetkaza olish malakasi bilan ta`minlanadi;
Albatta, yuqorida keltirilganlarning hammasiga talabalar chet tillarni
zamonaviy interfaol metodlari orqali asta-sekinlik bilan bosqichma-bosqich
o`rganish jarajonida erishishlari mumkin.
Bugungi kunda chet tillarni o`rganish jaryonida interfaol usullarning
quyidagi texnologiyalaridan keng foydalanilmoqda:
1. interaktiv o`yin usuli;
2. talabalarni juft holda va guruh ishida faol ishlash usullari
3. aqliy mushohada usuli;
4. frontal mashg`ulot turi;
5. akvarium usuli;
6. braun harakati usuli;
7. tugallanmagangap usuli;
8. o`z o`rningni egalla usuli;
9. munozara va shu kabi usullar.
Chet tillarini o`rgatishning interfaol metodining yuqorida qayd etilgan
zamonaviy texnologoyalar asosida olib borilgan mashg`ulotlar natijasida
talabalarning mustaqil fikrlash va nutq yuritish bilim va malakalari
mukammal shakllanadi. Mashg`ulot paytida ularning erkinligi yaratiladi,
ya`ni talabalar dars maqsadi va vazifalarini o`zlari belgilashadi, tanlangan
mavzu bo`yicha bahslashadi, munozara qilishadi va nihoyat o`rganilayotgan
mavzu yuzasidan xulosalar chiqarishadi.
Umuman, interfaol metodda olib borilgan dars jarayonida talabalar
yetakchi vazifani bajarishadi, bu esa ularni chet tilini mukammal egalash,
mustaqil fikrini bayon qilishi, ya`ni erkin nutq yurita olishi bilan belgilanadi.
3/3 (4/4 5/5 ) metodi“ ” …
Mazkur metod ham yuqorida qayd etilgan metodlarning muqobili
hisoblanib o`quvchilardan o`rganilayotgan mavzu yuzasidan tahliliy
mulohaza yurutish, shuningdek eng muhim tayanch tushunchalarni ifodalay
37

olishni talab etadi. Unga ko`ra o`qituvchi mavzu yuzasidan uchta, to`rttda va
unga teng nisbatda bo`lgan va noo`rin qo`llangan tushunchalardan iborat
tizimni shakllantiradi. O`quvchilar ushbu tizimda mavzuga ta`lluqli
bo`lmagan tushunchalarni ajratadilar va hararakatlarning mohiyatini
izohlaydilar.
Metodni qo`llash quyidagi harakatlar orqali tashkil etiladi:
_
o`qituvchi o`zaro teng nisbatda mavzuga oid va oid bo`lmagan asosiy
tushunchalar yaratadi;
_
o`quvchilar mavzuga oid va oid bo`lmagan tushunchalarni aniqlaydilar va
dahldor bo`lmagan asosiy tushunchalarni tizimdan chiqaradilar;
_
o`quvchilar o`z harakatlarining mohiyatini izohlaydilar;
Metoddan individual, guruhli va ommaviy shaklda o`quvchilar tomonidan
mavzuning puxta o`zlashtirilishini ta`minlash hamda ularning bilimlarini
aniqlash maqsadida foydalanish mumkin.
Rasmlarni to`g`ri joylashtirish metodi “ ”
Kichik guruhlarda ishlashda ushbu metoddan foydalanish ham ijobiy
natijalarini kafolatlaydi. Metodni qo`llashda quyidagi harakatlar amalgam
oshiriladi:
_
o`qituvchi tomonidan o`rganilayotgan mavzuning mohiyatini mantiqiy
ketma-ketlikda yoritishga xizmat qiluvchi tushunchalarni ifoda etgan maxsus
kartochkalar majmui tayyorlanadi;
_
har bir guruhga kartochkalarning alohida majmuasi topshiriladi va
kartochkalarining ulardagi tushunchalarga asosan mantiqiy ketma-ketlikda
joylashtirish vazifasi yuklanadi;
_
guruhlar tomonidan topshiriq bajarilib bo`lgach, kartochkalarning orqa
tomoni o`chiriladi va maxsus qoplama ochilib topshiriqning qay darajada
to`g`ri bajarilganligi aniqlanadi.
Agar topshiriq guruhlar tomonidan to`g`ri bajarilgan bo`lsa yakuniy
jarayonida kartochkalar orqa tomoni uchirilganida mavzuning mohiyatini
yorituvchi yadro tushuncha hosil bo`ladi.
“ ”
38

Metotdan foydalanishning afzalligi shundaki, bu jarayonda o`quvchilar
mavzuni muayyan qismlarga bo`lib o`rganish va qismlar o`rtasidagi mantiqiy
bog`liqlik hamda aloqadorlikni analiz va sintez asosida aniqlash ko`nikmalari
hosil qilinadi.
Qizil va yashil kartochkalar bilan ishlash metodi“ ”
O`quvchilar bilan ommaviy va guruh shaklda ishlashda ushbu metodni
qo`llash nihoyatda qulay. Metoddan mashg`ulotlar so`ngida mavzuni
mustahkamlashga oid tezkor savol-javobni tashkil etishda foydalanish
mumkin.
Metod quyidagi harakatlarni tashkil etish asosida qo`llaniladi:
__
o`qituvchi tomonidan o`rganilayotgan mavzuning mohiyatini mantiqiy
ketma-ketlikda yoritishga hizmat qiluvchi tushunchalarni.ifoda etgan maxsus
kartochkalar majmui tayyorlanadi.
__
har bir guruhga maxsus kartochkaning alohida majmuasi topshiriladi va
kartochkani ulardagi tushunchalarga asosan mantiqiy ketma-ketlikda
joylashtirish vazifasi yuklanad.
__
guruhlar tomonidan topshiriq bajarilib bo`lgach kartochkaning orqa
tomoni o`chiriladi va maxsus qoplama ochilib, topshiriqning qay darajada
to`g`ri bajarilganligi aniqlanadi
Videotopishmoq metodi
“ ”
So`ngi yillarda pedagogiik faoliyatda turli axborot vositalar yordamida
ta`lim jarayoni tashkil etilishiga alohida e`tibor qaratilmoqda, o`qituvchilar
oldida ta`lim jarayonida turli axborot vositalaridan o`rinli va maqsadga
muvofiq foydalanish vazifasi turubdi. Videotopishmoq metodidan
foydalanishda quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
__
o`quvchilar e`tiboriga o`rganilayotgan mavzu mohiyatini tasviriy yoritishga
yordam beruvchi izohlarsiz bir nechta videoloyiha namoish etadi;
O`quvchilar har-bir lavhada qanday jarayon aks ettirilganligini qayd
etadilar. O`qituvchi tomonidan berilgan savollarga javob qaytaradilar.
39

Yumaloqlangan qor o`yini metodi“ ”
Ushbu metod ham mavzuni muayyan qismlarga bo`lgan holda
o`zlashtirish imkonini beradi hamda o`quvchilarda guruh va juftlikda ishlash
ko`nikmalarini shakllantirishga hizmat qiladi.
Metodni qo`llash jarayonida quyidagi harakatlar amalgam oshiriladi.
__
tasvirli kartochkalar tayyorlanadi. Ularning orqa tomoniga mavzuni
o`zlashtirishga oid o`n besh variantdan iborat topshiriqlar yoziladi;
__
sinf o`quvchilari ikki yoki uch guruhga bo`linib har-bir guruh a`zolari bir
nechta juftliklarga biriktiriladi;
__
har-bir juftlik bir variantdagi topshiriqni bajaradi, jarayon yakunida
umumiy xulosalar chiqaradi.
Yumaloqlangan qor o`yini metodidan muayyan bo`lim yoki boblar bo`yicha
”
o`zlashtirilgan nazariy va amaliy bilimlarni mustahkamlash yo`lida
foydalanish nihoyatda qulay.
Zakovatli zukko metodi
“ ”
Mavjud bilimlarni puxta o`zlashtirishda o`quvchilarning fikrlash,
tafakkur yuritish layoqatlariga ega ekanliklari muhim ahamiyatiga ega.
zakovatli zukko metodi o`quvchilarda tezkor fikrlash ko`nikmalarini
“ ”
shakllantirish, ularning tafakkur tezliklarini aniqlashga yordam beradi.
Metod o`z hoxishlariga ko`ra shaxsiy imkoniyatlarini sinab ko`rish istagida
bo`lgan o`quvchilar uchun qulay imkoniyat yaratadi.
Ular o`qutuvchi tomonidan berilgan savollarga qisqa muddatda to`g`ri va
aniq javob qaytara olishi kerak. Savollarning murakkablik darajasiga ko`ra
har-bir savolga qaytarilgan to`g`ri javob uchun ballar belgilanadi. Yakuniy
ballarning o`rtacha arifmetik qiymatini topish asosida o`quvchilarning
tafakkur tezligi aniqlanadi. Ballarning belgilanishi o`quvchilarning shaxsiy
imkoniyatlari to`g`risida aniq tasavvurga ega bo`lishlarini ta`minlaydi. Metod
o`quvchilar bilan yakka tartibda guruhli va ommaviy ishlashda birdek
qo`llanilishi mumkin.
40

Qarama-qarshi munosabat metodi“ ”
Metod o`z mohiyatiga ko`ra o`zlashtirilgan bilimlarni tahlil va sintez
qilish asosida asosiy hamda ikkinchi darajali ma`lumotlar sifatida guruhlarga
ajratish imkonini beradi. Metodni qo`llashda quyidagi harakatlar amalga
oshiriladi:
__
mavzuning umumiy mazmuni yotga olinib, uning ahamiyatini yorituvchi
tayanch tushunchalar aniqlanadi;
__
mavzuning umumiy mazmuni yodga olinib uning ahamiyatini yorituvchi
tayanch tushunchalar aniqlanadi;
__
ular muayyan ketma-ketlikda qayd etiladi. Tushunchalar shaxsiy
yondashuv asosida muhim va u qadar muhim bo`lmagan tushunchalar
tarzida guruhlanadi;
__
jadval yaratilib, uning birinchi ustuniga muhim, ikkinchi ustuniga muhim
bo`lmagan tushunchalar yoziladi;
__
kichik guruhlar asosida shahsiy yondashuvlar muhokama qilinadi;
__
jamoaning umumiy fikriga ko`ra yakuniy xulosani ifoda etuvchi jadval
yaratiladi.
Quyida qator olimlar va amaliyotchilar yangi pedagogik
texnologiyalarga bergan ta`riflari:
V.P.Bespalko: Pedagogik texnologiya bu-o`qituvchi mahorati shaxsini
“
shakllantirish jarayoni loyihasidir .
”
B.M.Monokov: Pedagogik texnologiya avvaldan rejalashtirilgan
“
natijalariga olib boruvchi va bajarilishi shart bo`lgan tartibli amallar
tizimidir .
”
U.Nishonaliyev: Pedagogik texnologiyaning mohiyati didaktik maqsad,
“
talab etilgan o`zlashtirish darajasiga erishishdan iborat bo`lib, uni tatbiq
etishni hisobga olgan holda ta`lim jarayonini ilgaridan loyihalashtirishidan
namoyon bo`ladi .
”
N.Saidahmedov: Pedagogik texnologiya bu o`qituvchining o`qitish
“
vositalari yordamida o`quvchilariga muayyan sharoit va ketma-ketlikda ta`sir
41

ko`rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan ijtimoiy
sifatlarini samarali shakllantiruvchi maqsadga yo`naltirilgan o`quv
jarayonini tizim sifatida qarab, uni tashkil etuvchilar, ya`ni o`qituvchining
o`qitish vositalar yordamida tahsil oluvchilarga ma`lum bir sharoitda
muayyan ketma-ketlikda ko`rsatgan ta`sirini va ta`lim natijasini baholab
beruvchi texnologiyalashgan ta`limiy tadbirdir”.
P.Sokomoto Pedagogik texnologiya bu mazmunli fikr yurutish usulini“
pedagogikaga sindirish, boshqacha qilib aytganda pedagogik jarayonini
muayyan bir majmuaga keltirishdir”.
L.Golish: Pedagogik texnologiya o`quv jarayonini
“ –
texnologiyalashtiirishni butunligicha aniqlovchi tizimli kategoriya .
”
YU NESKOning tarixchi: Pedagogik texnologiya bu-ta`lim berish
“
va uni egallashda texnika va inson resurslarini o`zaro uzviy bog`liqlik holda
ko`rib, butun ta`lim jarayonini yaratishda va amalda qo`llashda tizimli
yondashuvdan foydalanishdir .
”

X ulosa
O`zbekistonda mustaqillik tanatanasi tufayli ta`lim tarbiya tizimida tub
o`zgarishlar yuz berdi.
42

Oliy va o`rta maxsus, kasb-hunar tizimida ta`lim olayotgan yoshlarning
ma`naviy dunyosini boyitish, ma`naviy jihatdan mukammal rivojlangan
insonni tarbiyalash, ta`lim va tarbiya jarayonini takomillashtirish, shu
kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Inson o`z milliy urf-odatlari, madaniyatini o`rganishi lozim, chunki
aqliy faoliyat inson ma`naviyati kamolotining yetakchi komponentlaridan
hisoblanadi.
Milliy urf-odatlar har qanday xalq ma`naviyati, ma`naviy hayotining
muhim tashkil etuvchi qismidir. 1

Shunday qilib, o`z milliy urf-odatlarimiz va madaniyatimiz, tilimizni
qadrlagan holda inson chet tillarni o`rganishga harakat qiladi, chunki til
o`rganish orqali imkoniyatlarimiz kengayadi.
Hozirgi kunda ta`lim jarayonida interaktiv metodlar, innovatsion
texnologiyalar, pedagogik texnologiyalarni qo`llashga bo`lgan qiziqish
kundan-kunga ortib bormoqda, bunday bo`lishiga sabablardan biri shu
kungacha ta`limda o`quvchi talabalarni faqat tayyor bilimlarni egallashga
o`rgatilgan bo`lsa, zamonaviy texnologiyalarni o`rgatish esa ularni mustaqil
fikrlashga kerakli masalalarni izlab topishga, tahlil va xulosa qilishga
o`rgatadi. O`quvchi bu jarayonda boshqaruvchilik, yo`naltiruvchilik
vazifasini bajaradi, ta`lim o`quvchi talabalarga yo`naltiriladi.
Innovatsiya-inglizcha
Innovation yangilik kiritish, yangilik ma`nosini bildiradi. Innovatsion“ ”
texnologiyalar pedagogik jarayon hamda o`quvchi va talaba faoliyatiga
yangilik kiritish bo`lib uni amalgam oshirishda asosiy interaktiv metodlardan
to`liq imkoniyati mavjud. Interaktiv metodlar bu talaba bilan talaba, talaba
va internet, talaba va o`quvchi o`rtasidagi fikrlash demakdir, ya`ni pedagogik
ta`sir etish usullaridir va ta`lim tizimining asosiy qismi hisoblanadi. Bu
metodlarni qo`llashda pedagogik va o`quvchi talabalar birgalikda faoliyat
ko`rsatishlari kerak bo`ladi. Oliy o`quv yurtlarida zamon talabiga mos
malakali kasb egalarini yutishtirishda zamonaviy o`qitish metodlari, ya`ni
43

pedagogik texnologiyalar innovatsion texnologiyalar muhim va pedagogikning
mahorati, o`quvchi talabalarni jahon standartlari darajasidagi malakali kasb
egalari bo`lib yetishishini ta`minlaydi. Nemis tilini o`rgatishda hozirgi zamon
axborot va pedagogik texnologiyalarning ahamiyati katta. Til o`rgatish
jarayonida mavjud bir qancha texnologiyalarni qo`llash mumkin. Bular
Tarmoqlar metodi (klaster) Bumerang , Loyiha , 3X4 , Blits o`yin , Aqliy“ ” “ ” “ ” “ ” “ ” “
hujum , Axborot uzatish shular jumlasidandir. Bu texnologiyalardan birini
” ” ”
qo`llash o`qituvchi ixtiyorida ,chunki maqsad aniq ya`ni, bu o`quvchi-
talabalar bilim saviyasini oshirish, yaxshi natijaga erishishdir.O`qitish
jarayonida pedagogik texnologiyalarni qo`llash jarayoni oldindan
loyihalashtiriladi,bunda o`qituvchi o`quv predmetining o`ziga xos tomonini,
joy sharoitini o`quvchining imkoniyatini hamda hamkorlikdagi faoliyatini
tashkil eta olishini hisobga olishi kerak, chunki bular yaxshi natijaga
erishishga yordam beradi.Dars jarayonida o`tilayotgan mavzuni yangi
texnologiya asosida o`tishdan oldin , o`qituvchi tanlangan texnologiyaning
texnologik xaritasini tuzib olishi katta ahamiyatga egadir, chunki darsning
texnologik xaritasi har bir mavzu, har bir dars uchun o`qitilayotgan
predmet,o`quvchi talabalarning imkoniyati va ehtiyojlariodan kelib chiqqan
nholda tuziladi.Bunday xaritani tuzmoqchi bo`lgan o`qituvchi pedagogika,
psixologiya, metodika, pedagogik va axborot texnologiyalardan xabardor
bo`lishi kerak.
Darsning qiziq va maroqli bo`lishi darsning tuzilgan texnologik
xaritasiga bog`liq.Yuqorida aytib o`tilgan metodlardan birini misolda ko`rib
chiqamiz.Masalan 3X4 metodi,bu metod o`quvchi-talabalarni erkin
“ ”
fikrlashga, keng doirada turli g`oyalarni bera olish, ta`rif bera olishiga
qaratilgan. 3x4 metodini quyidagi chiqishiniz mumkin. Bunda o`tilgan
“ ”
biron-bir mavzu tanlanadi masalan: nemis xalqining bayramlari, noaniq
zamon fe`llari va hokazo, dars mavzusini o`qituvchi doskaga yozib qo`yadi,
guruhni uchga bo`lib, tarqatma material beradi va vaqt belgilaydi. Bu
materialda bayram nomlari yozilgan bo`ladi, masalan ostern (Pasxa),
44

Weichnachten. Bu guruhlar o`zlariga tushgan mavzu bo`yicha ma`lumot
tayyorlashadi. O`qituvchi berilgan vaqt davomidan guruhlarning ishlashini
kuzatib boradi. Vaqt tugashi bilan o`qituvchi guruhlarni tinchlantirib
ulardan tayyor bo`lgan ma`lumotlarni guruhdan tanlangan vakil orqali
navbatma-navbat doskaga chaqirib ishitadi. Ma`lumotni eshitgach o`qituvchi
guruhlarning javobini bir-biridan farqlarini aytib baholaydi, so`ngra qolib
ketgan kamchiliklarini to`ldirib ko`proq ma`lumot berib o`tadi. Bu
metodning maqsadi o`tilgam mavzuni takrorlash, tarqatilgan materiallar
orqali tarqatma materialdan matn qay darajada o`zlashtirilganligini nazorat
qilsh, ularning baholash. Dars jarayonida turli xil metodlarni qo`llash
o`qituvchi uchun ham katta ahamiyatga ega. Bunda o`qituvchi o`tilgan
mavzuni qisqa vaqt ichida barcha talabalar tomonidan o`zlashtirilishiga
erishadi, talabalar faoliyatini oshiradi. Ularda darsga nisbatan qiziqish
uyg`otadi bir vaqtda ko`pchilk talabalarni baholaydi, o`z oldiga qo`ygan
maqsadlarga erishadi. Talaba esa yangi bilimlarni egallaydi, yakka va guruh
bilan ishlashga o`rganadi nutqi rivojlanadi eslab qolish qobiliyati kuchayadi,
o`z-o`zini nazorat qilishni o`rganadi, qisqa vaqt ichida bir qancha
ma`lumotlarga ega bo`ladi.
Shuni xulosa qilib aytish kerakki, til o`rgatishda hozirgi zamon
texnologiyalarni qo`llash juda katta ahamiyatga ega va bu pedagogdan katta
mahorat, o`z ustida ko`proq ishlash, yetarli bilim, ko`nikma va malaka
bo`lishini talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Karimov I.A. B“ a rkamol avlod O`zbekiston taraqqiyotining poydevori – ”
Toshkent, Sharq nashriyoti 1998 y.
“ ”
2.Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch Toshkent Ma`naviyat
“ ” “ ”
2008 y
3.Karimov I.A. O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida Toshkent
“ ”
O`zbekiston 2012 y.
“ ”
45

$4.Innovatsiya o`quv jarayonida ilmiy-uslubiy maqolalar to`plami. Toshkent 2010y. 5.Jalolov J. chet tilini o`qitish metodikasi Toshkent, O`qituvchi nashriyoti“ ” “ ” 1996 y. 6. Tomson A . L . «об изучении инос транных языков в средне-учебных заведениях» Педагогических сборник. 1891 г. 7. Mirolyubov A . A . Rahmonov M . V . Setlin V . S . “ O ` rta maktablarda chet tili o ` qitishning umumiy metodikasi ” Toshkent “ O ` qituvchi ” 8.Rahmatova D. “Istiqlol va til” ilmiy-amaliy anjuman materiallari Toshkent 2007 3-qism 209-211 betlar 9. G`afforova T. Qarshi davlat universiteti axborotnomasi 2-son 2009 y. “ ” 10. Saidahmedov N. Yangi pedagogik texnologiyalar 1-son xalq ta`lim “ ” “ ” jurnali 1999 y. 11. Farbermann B.X. Ilg`or pedagogik texnologiyalar Toshkent, o`z. R. F.A. 2000 “ ” y. 12. Gafforova T. va boshqalar. Ta`limning ilg`or texnologiyalari Qarshi, Nasaf “ ” 2003. 13.Eshmuhamedov R.J. Innovatsion texnologiya yordamida ta`lim “ samaradorligini oshirish yo`llari” Toshkent 2004 y. 14.Yo`ldoshev J. Yangi dedagogik texnologiyalar yo`nalishlari muammolari” “ xalq ta`limi 1999 y. 15.Azizxo`jayeva N.N. Dedagogik texnologiyalar “ va dedagogik mahorat“ Toshkent 2003 16. Abdinazarov Sh. Ta`lim-tarbiyaning aktual masalalari” Qarshi 1991 y. “ 17. Tassov E . U . «Основы методики обучение иностранным языкам». Москва 1997 г. 18. Karimov I.A. Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish kontsepsiyasi \\ Xalq so ` zi , 201 0 yil 13 noyabr . 46$ $19. Karimov I.A. Barcha va reja dasturlarimiz Vatanimiz tarqqiyotini yuksaltirish, xalqimiz faravonligini oshirishga xizmat qiladi. Prezident I.A.Karimovning 2010 yilda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2011 yilga mo`ljallangan eng muhim ustuvor yo`nalishlariga bag`ishlangan O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining majlisidagi ma`ruzasi \\ Ma`rifat, 2011 yil 22 yanvar.– 20. Yuksak bilimli va intellektual rivojlangan avlodni tarbiyalash “ – mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modernizatsiya qilishning eng muhim sharti mavzuidagi konferensiya materiallari // Ma`rifat, 2012 yil 22 ” fevral. Karimov I.A. O`zbekiston mustaqillikka erishish ostonasida. Toshkent, – O`zbekiston , 2011 y. B.90. “ ” – 47$

Купить

Информация о документе

Продавец

“Nemis tilini o`qitishda ilg`or pedagogik texnologiyalar va ularning ahamiyati

Похожие документы