Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 333.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 04 Апрель 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Немецкий язык

Продавец

Rajabov Yorbek

Дата регистрации 19 Март 2026

0 Продаж

“Nemis tilini o`qitishda ilg`or pedagogik texnologiyalar va ularning ahamiyati

Купить
Nemis tilini o`qitishda ilg`or pedagogik texnologiyalar“
va ularning ahamiyati ” 
1 Mundarija
Kirish . ……………………………………………………………
I-bob ..
……………………………………………………………
Nemis tilini o`qitishning maqsad va usullari (metodlar)	
………
1.1 Nemis tilini o`qitishning maqsadlari	
………………………
1.2 Nemis tilini o`qitishda metodlarning ahamiyati .	
…………
II- bob .  	
…………………………………………………………
O`qitish jarayonida yangi pedagogik texnologiyalar
2.1 pedagogik texnologiyalar haqida olimlarning qarashlari.
Xulosa 
Foydanilgan adabiyotlar:    
2 Mavzuning  dolzarbligi.
Chet   tili   darsligida   og`zaki   nutqni   o`stirish   mavzusida   ko`pgina   olimlar
o`zlarining qimmatli fikrlarini bildirganlar.
Og`zaki   nutqni   o`rgatish   bahsli   muammoli   hususiyatlardan   biri   sifatida
o`quvchilarning   amaliy   bilish   faoliyatida   markaziy   o`rinni   egallaydigan
muhim   lissoniy   vosita   bo`lib   xizmat   qiladi.   Umumiy   tilshunoslikda   fikrni
og`zaki   bayon   etish,   kabi   nutq   faoliyatini   o`rganish   mavzuning   dolzarbligi
hisoblanadi. 
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari.
Tadqiqotninng   maqsadi   o`quvchilar   til   o`rganishda   og`zaki   nutqning
asosiy turi bo`lgan   dialogik va monologik nutqni o`stirishdan iborat.
Tadqiqotning   vazifasi   esa   ushbu   maqsadni   amalga   oshirish   uchun
quyidagilar   vazifa   qilib   belgilanadi.   Hozirda   tilshunoslikda   og`zaki   nutni
o`rgatish   metodikasida   avval   aytib   o`tilgandan,   til   materiallarini   tanlash   va
taqsimlash masalasi muhim o`rinni egallaydi.                                                
-   Og`zaki   nutqni   o`quvchilarda   o`stirish   ularni   ko`pgina   olimlarning
fikrlari bilan qiyoslash ular haqida keng mulohaza qilishdir.
 - Bunda asosan L.B Shcherba, I.V Rahmonov, Ch.Friz kabi olimlarning
o`quvchilarda   nutq   madaniyatini   o`stirish   ularning   nutqini   keng   ko`lamda
rivojlantirishda ijodiy yondashishi.
-   O`quvchilarning   asosan   nutqini   keng   ma`noda   o`stirish   tilni   o`ganish
ularning til tizimidagi o`nini kengroq yoritib berishdan iborat. 
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. 
Mazkur tadqiqotning ilmiy nazariy xulosalari o`zbek tili tarixida hozirgi
o`zbek   tili,   o`zbek   tilining   nazariy   grammatikasi   fanlari   uchun   ilmiy
qimmatga   ega   bo`lib   ulardan   O`zbek   tili   tarixi   ,   O`zbek   tilining   nazariy“ ”
grammatikasi   fanlardan   darslik   va   qo`llanmalar   yaratishda   shuningdan	
”
3 o`quvchilarga nutq madaniyatini o`stirish shu bilan birga o`zbek tilida amaliy
grammatikadagi og`zaki nutqni o`rganishda muhim ahamiyatga ega.
Tadqiqot   xulosalari   nafaqat   o`zbek   tili   nazariy   grammatikasi   uchun
shuningdek umumiy tilshunoslik uchun ham nutqni o`rganishda alohida ilmiy
va amaliy ahamiyat taqozo etadi, yani qardosh va noqardosh tillarda mazkur
masala bo`yicha o`xshash va farqli jihatlarni belgilashda muhim o`rin tutadi.
Tadqiqotning predmeti.
O`quv   predmetining   mazkur   gruppasi   shu   bilan   xarakterlanadiki
ularning   asosini   muayyan   umuminsoniy   faoliyat   praktikasi   tashkil   etadi,
mahorat   va   malakasini   shakllantirish   esa   o`qitishning   asosiy   vazifasi
hisoblanadi.   Boshqacha   qilib   aytganda,   shu   predmetlarni   amaliy   malakaga
odatlantirishdan iboratdir. Ammo o`quv predmetlarining xususiyatlari bular
bilan   aniqlanmaydi.   Madomiki   chet   tilini   o`qitishdan   asosiy   maqsad
o`quvchilarga   tilni   amaliy   o`rgatishdan   asosiy   maqsad   o`quvchilarga   fe`lni
amaliy   o`rgatishdan   iborat   ekan,   unda   chet   tilini   ham   shu   gruppadagi
predmetlar   qatoriga   qo`shish   mumkin  bo`ladi.   Biroq   bu   bilan   nemis   tilining
o`ziga   xos   xususiyatlarini   to`la   aniqlab   bo`lmaydi.   Chunki   predmetlarni
gruppasida   xususiyatiga   ko`ra   har  xil   mutlaqo   o`zgacha  mahorat   va  malaka
hosil   qiluvchi   predmetlar   birlashtiriladi.       Muamoning   o`rganilganlik
darajasi.
Tilshunoslikda jumladan o`zbek tilida og`zaki nutqni  o`stirish   bo`yicha
ko`pgina   ilmiy   izlanishlar   tadqiqotlar   olib   borilgan.   Tilshunoslikda   yangi
tadqiqot   metodlari   ishtirokchilarga   ko`ra   tahlil,   distiributiv     tahlil,
transformatsion   tahlil   metodlarning   taraqqiy   etishi   bu   masalani
muvafaqiyatli hal etish uchun bazi shart   sharoitlarni yaratdi.–
Palmer o`zining boy tajribalariga asoslanib almashtiriladigan tablissalar
sestemasini ishlab chiqdi va u F.G. French tomonidan tasdiqlangan. Ch. Friz
til tuzilishi asosida nutq birligini M.I. Byatyutnev gaplarida bazi modellarini
aniqlagan   I.I.   Bim   keltirilgan   mezonlar   asosida   23   ta   nutq   namunasini
ajratadi.  F.F.  Furtunov  bunda  umumiy  ta`lim  berish   maqsadini  ham   ko`zda
4 tutdi,   bu   predmetni   har   birini   o`qitishda   mahorat   va   malakalar   ustunligi
haqida gapirishlarini unutmaslik kerak.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi.
O`quvchilarga   og`zaki   nutqni   o`rgatish   ularning   madaniyatini   o`stirish.
O`quvchilar   birinchi   maktabga   kelganida   birinchi   o`rinda   salomlashish
odobni   o`rgatish.   O`quvchi   bolalarga   o`z   nutqini,   fikrini   yetkaza   olish
tadqiqotning   ilmiy   yangiligi   hisoblanadi.   Mana   shularni   o`rganish   ularning
ma`no turlarini tadqiqotning markaziy xususiyati bo`lib bu borada bildirilgan
fikrlarga   mulohazalarga   izoh   qilish   ilmiy   tadqiqotning   ilmiy   yangiligi
hisoblanadi. 
 Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati.
Mazkur tadqiqotning hozirgi nemis adabiy tilining nazariy fanlari uchun
ilmiy   qiymatga   ega.   Hozirgi   zamon   talabidan   kelib   chiqqan   holda
prezidentimiz   I.   A.   Karimovning     O`zbekiston   buyuk   kelajak   sari   asari“ ”
muhim   ahamiyatga   ega.   Shu   bilan   birga   chet   tillarini,   jumladan   nemis   tilini
o`qitishda pedagogik texnologiyalarni qo`llab, o`rgatish amaliy ahamiyat kasb
etadi.
                    Mazkur   bitiruv   malakaviy   ishda   erishilgan   natija   va   xulosolar
pedagogika   sohasining   chet   tillarini   ilg`or   pedagogik   texnologiyalar   asosida
o`qitishda   o`z   hissasini   qo`shadi   deb   o`ylaymiz.   Ishimizdan   o`quv
qo`llanmalar   tuzishda   ham   foydalanish   mumkin.   Bundan   tashqari   nemis   tili
o`rganuvchi   o`zbek   talabalari   uchun   ham   grammatika,   leksika   va   tarjima
darslarida   misollardan   foydalanish   qo`l   keladi.   Talabalar   ilmiy   tadqiqot
ishlarida ham foydalanishlari mumkin.
 
Tadqiqot natijalarni amalda qo`llash bo`yicha tavsiyalar.
                    1.   Tadqiqot   natijasida   olingan   nazariy   xulosalar   chet   tillarni,
jumladan   nemis   tilini   o`qitishda   ilg`or   pedagogik   texnologiyalar   maqsadli
qo`llanishda asosiy manbaa bo`lib xizmat qilishi mumkin. 
5                     2.   Ta`lim   jarayonida,   umuman   chet   tillarini   o`qitishda   bitiruv
malakaviy   ishidan   Chet   tilini   o`qitish   metodikasi   fanidan   kurs   ishlari,“ ”
referatlar, shuningdek mustaqil ishlarni bajarishda foydalanish mumkin. 
Kirish
Mamlakatimiz   mustaqilligining   tarixan   qisqa   21     yilligi   arafasida	
–
istiqlol   yillarida   qo`lga   kiritilgan   u lkan   bunyodkorlik   ishlariga   bir   nazar
tashlagan   kishi   mamlakatimizning   qiyofasi   butunlay   o`zgarib,   jahon
hamjamiyatidagi o`rni va nufuzi yuksalib borayotganini his qilishi qiyin emas.
Yurtboshimiz   I.A.Karimov   O`zbekiston   Respublikasi   Oliy   Majlisi
Qonunchilik   palatasi   va   Senatining   2010   yil   12   noyabrdagi   qo`shma
majlisidagi   Mamlakatimizda   demokratik   islohotlarni   yanada	
“
chuqurlashtirish   va   fuqarolik   jamiyatini   rivojlantirish   kontsepsiyasi   nomli	
”
ma`ruzasida   ta`kidlab   o`tganidek,   bunday   o`lkan   islohotlar   natijasida  	
“…
O`zbekiston   ham   rivojlangan   demokratik   davlatlar   qatoriga   kirdi,
mamlakatda   iqtisodiyotning   barqaror   o`sishi   ta`minlandi,   odamlarning
turmush   tarzi   yaxshilandi,   davlatimiz   jahon   hamjamiyatida   munosib   o`rin
egalladi.   Buning   tasdig`i   sifatida   mamlakatimizni   isloh   etish   va
demokratlashtirish jarayoni hech qachon ortga qaytmaydigan, qat`iy va izchil
tus   olgani,   odamlarimizning   siyosiy   va   fuqarolik   faolligi   oshayotgani,   ongu
tafakkuri   yuksalib,   yon-atrofda   bo`layotgan   barcha   voqea-hodisalarga
daxldorlik   tuyg`usi,   ertangi   kunga   ishonchi   ortib   borayotgani   misolida
ko`rish, anglash qiyin emas	
” 1
. 
Ijtimoiy   hayotning   barcha   sohalarida   boshlangan   tub   islohotlar   ta`lim
sohasini   ham   chetlab   o`tgani   yo`q,   jumladan   O`zbekiston   Respublikasining
6 «Ta`lim   to`g`risidagi»gi   qonuni,   Kadrlar   tayyorlashning   milliy   dasturining
asosiy   vazifalari   ham   mamlakatimizda   xorijiy   tillarni   mukammal   biladigan
yuqori malakali, sifatli kadrlar tayyorlashga qaratildi. Ayni kunlarda 2011 –
2016   yillarda   Oliy   o`quv   yurtlarini   rivojlantirish   dasturi   ishlab
chiqilayotganining   o`zi   ham   oliy   ta`lim   sohasida   qilinayotgan
yangilanishlarning   yana   bir   isbotidir.   Dasturdan   ko`zlangan   asosiy   maqsad	
“
  oily   ta`lim   muassasalarining   moddiy     texnik   bazasini   yanada	
– –
mustahkamlash,   ularni   zamonaviy   o`quv,   laboratoriya   va   ilmiy   uskunalar
bilan   jihozlash,   pirovardida   o`quv   dasturlarini   takomillashtirish,   tobora
kuchayib   borayotgan   zamon       talablariga   javob       beradigan       kadrlarni
tayyorlashda       sifat   jihatidan   yangicha   yondashuvlarni   hayotga   tatbiq
etishdan iborat	
” 1
. 
Prezidentimiz   I.A.Karimov   2011   yilda   mamlakatimizda   oliy   o`quv
yurtlarini   moddiy-texnik   bazasini   modernizatsiya   qilish   yuzasidan   amalga
oshirilgan   ishlar   haqida   2011   yilning   asosiy   yakunlariga   bag`ishlangan
Vazirlar  mahkamasining majlisidagi   2012  yil  Vatanimiz  taraqqiyotini   yangi	
“
bosqichga   ko`taradigan   yil   bo`ladi   nomli   ma`ruzasida   quyidagilarni
”
ta`kidlab   o`tdi:   Hukumat   qaroriga   muvofiq,   oily   ta`lim   muassasalarining	
“
moddiy     texnik   bazasini   modernizatsiya   qilish   va   mutaxassislar   tayyorlash	
–
sifatini   tubdan   yaxshilash   bo`yicha   2011-2016   yillarda   Oliy   o`quv   yurtlarini
rivojlantirishga   mo`ljallangan   dasturni   amalga   oshirish   uchun   277   milliard
so`mdan ortiq mablag` yo`naltirish ko`zda tutilgan. Mablag`larni jamlash va
dasturda   belgilangan   chora-tadbirlarning   moliyalashtirilishini   ta`minlash
maqsadida   o`tgan  yili   maxsus   jamg`arma  tashkil   etildi   va   uning   mablag`lari
hisobidan   2011   yilda   bir   yilga   mo`ljallangan   39   milliard   so`mdan   ortiq
tadbirlar moliyalashtirildi	
” 2
. 
O`zbekistonning   istiqlol   yillarida   ta`lim   sohasida   erishilgan   natijalar,
xususan,   mamlakatimizda   maktab   ta`limining   yetti   tilda   olib   borilishi,   9+3
sxemasi   noyob   12   yillik   umumiy   bepul   ta`lim   tizimining   joriy   etilishi,
respublikamizning   har   bir   oliy   o`quv   yurtida   optik   -   tolali   aloqa   liniyalari
7 asosida qurilgan yagona ZiyoNet  axborot-ta`lim tarmog`iga ulangan axborot
resurs markazlarining tashkil etilgani 2012 yil 16-17 fevral kunlari Toshkent
shahrida   bo`lib   o`tgan   Yuksak   bilimli   va   intellektual   rivojlangan   avlodni“
tarbiyalash     mamlakatni   barqaror   taraqqiy   ettirish   va   modernizatsiya	
–
qilishning   eng   muhim   sharti   mavzuidagi   xalqaro   konferensiya	
”
ishtirokchilari tomonidan ham alohida e`tirof etildi  1
. 
Davlatimiz,   xususan   Prezidentimizning   ta`lim   sohasiga,   chet   tillarni
o`qitish   va   o`rganishga   nisbatan   alohida   e`tibor   qaratishi   tilshunoslikning
nazariy va amaliy sohalarida tilshunos olimlarimiz  oldiga yanada mas`uliyatli
vazifalarni   qo`ydi.   Bunday   vazifalarning   dolzarbligi   haqidа   gapirib,
yurtboshimiz   I.A.Karimov   quyidagilarni   ta`kidlagan   edi:   “...   zamonaviy   fan
taraqqiyotining   asosiy   yo`nalishi   jahon   miqyosida   chiqqan   tillarni,   ayniqsa
ilg`or   texnikaviy   tafakkur   ifodalanayotgan   tillarni   bilishni   taqozo   etadi.   Biz
ingliz,   fransuz,   nemis   va   ispan   tillarini   va   boshqa   tillarni   o`rganishni   butun
choralar   bilan   rag`batlantirishimiz   lozim	
” 2
.   Hali   mamlakatimiz
mustaqillikka   erishmasdanoq   Davlatimiz   rahbari   I.A.Karimov   yoshlarni
zamonaviy   fan-texnikaning,   umuman,   ilm-fanning   yutuqlaridan   bahramand
qilmasdan   turib,   ularda   yuqori   malakali   ixtisos   egalari   bo`lib   yetishishga
sharoit   tug`dirmay   turib,   respublikaning   xalq   xo`jaligini,   sanoat   ishlab
chiqarish sohalarini tubdan o`zgartirib bo`lmasligini ta`kidlab o`tgan edi  3
.   
Insoniyat hayotida yuz berayotgan har qanday o`zgarishlar, tilshunoslik
fanining   rivojlanishiga   ham   o`zining   ijobiy   ta`sirini   o`tkazmoqda.   Xorijiy
tillarni   nazariy   jihatdan   o`rganish   barcha   talabalarning   bilim   saviyasini
oshiradi.   Professor   A.A.Abduazizov   ta`kidlaganidek,   ...   til   dalillarini   ongli	
“
ravishda o`zlashtirish, nazariy bilimlar ustida ongli ravishda ilmiy tadqiqotlar
olib   borish   ham   o`z   ona   tilimizni,   ham   xorijiy   tillarni   amaliy   o`rganishga
yordam beradi	
” 4
. 
Dunyoda  rivojlanmaydigan  narsaning  o`zi   yo`q,  chet   tillar  ham   bundan
mustasno   emas.   Bir   tomondan   til   ijtimoiy   hodisa   va   tizim   sifatida   kundan-
kunga   o`zgarib   takomillashib   borsa,   ikkinchi   tomondan   bu   hodisani
8 o`rganuvchi   fan   ham   katta   odimlar   bilan   ilgarilab   ketmoqda.   O`zligimizni
anglash,   ichki   hissiyotlarimizni   tushunish,   ularni   ifoda   etish   ham   tilimizga,
uning   bizga   bergan   imkoniyatlariga   bog`liq.   Jamiyatni   jamiyat,   uning
rivojini, gullab - yashnashini, taraqqiyotini ta`minlovchi vosita bu - tildir.
Olmon   tilini   o`qitishning   maqsadlari   jamiyat   va   davlat   manfaatlaridan
kelib   chiqqan   holda   belgilanadi,   shuning   uchun   ham   olmon   tilini   o`qitishga
mo`ljallangan   o`quv   dasturi   jamiyat,   davlat   manfaatlari   va   talablariga   mos
kelmog`i   hamda   javob   bermog`i   lozim.   Mustaqil   Respublikamizning   jahon
jamiyatida   tutgan   o`rni   tobora   borayotgan   bir   paytda   uning   kelajagini
yaratuvchi   yoshlarga   olmon   tilini   puxta   o`rgatish   va   masalalarini   erkin
muhokama qila olish, umuman og`zaki va yozma shaklda muloqot qila olishni
o`rgatish hozirgi kunning eng muhum vazifalaridan biridir. 
Bu   vazifalar   yaratilayotgan   o`quv   dasturi   va   darsliklarida   o`z   ifodasini
topishi   zarur.   Mamlakatimiz   kelajagi   uchun   1997   yil   29   -   avgustda   qabul
qilingan     Kadrlar   tayyorlash   miliy   dasturi ,   Ta`lim   to`g`risida gi   qonun“ ” “ ”
ko`rsatmalari juda muhum ahamiyatga ega. 
Ta`lim   to`g`risidagi   ijtimoiy   buyurtma   topshiriq   bo`lib,   har   tomonlama
rivojlangan   shaxsni   shakillantirish   va   olmon   tilini   o`quvchilar   maktablarda
amaliy, ta`limiy tarbiyaviy va rivojlantiruchi maqsadlarda o`rganadilar. Har
qanday   maqsad   ehtiyoj   tufayli   paydo   bo`ladi.   Maqsad   tushunchasi
rejalashtirilgan natija, tasavvurdagi oqibat ma`nosini anglatadi. Chet tillarni
maktabda   amaliy,   ta`limiy,   tarbiyaviy   va   rivojlantiruvchi   maqsadlarda
o`rganadilar.
Dunyoning barcha burchagida bo`lgani kabi, O`zbekiston hududida ham
ona   tilidan   tashqari   o`zga   xalqlar   tillarini   bilish   kishilar   orasida   qadimdan
taomil   bo`lgan.   Metodist   Rimma   Aleksandrovna   Zaripova   Respublikamizda
chet     tili   o`qitish   tarixini   olti   davrga   ajratgan:   I   -   davr   XIX   -   asirning   70   -
yilaridan 1917 - yilgacha: II - davr 1917   yildan 30   yillar boshlarigacha:	
– –
III     davr   1930     yilarning   va   40     yillarning   birinchi   yarmi:   IV     davr	
– – – –
1940     yillar   o`rtasidan   1960     yil   boshlarigacha:   V     davr   1960     yildan	
– – – –
9 1970     yilgacha.VI     davr   1970     yildan   keyingi   vaqtni   o`z   ichiga   oladi.– – –
O`zbekiston mustaqil bo`lgandan so`ng yangi davr boshlandi. O`zbekistonda
I.V.Rahmonov   va   A.A.Miromovlarning   tadqiqotlari   doirasidagi,   tarixiy
malumotlarni   asoslagan   holda,   chet     tili   o`qitish   tarixini   shartli   uch	
–
bosqichga bo`lish tavsiya etiladi. I   bosqich   1924   yilgacha. II   bosqich	
– – – –
 1924   1960 ; III   bosqich 1961   yildan boshlanadi. Tarixda ilk bor 1961	
– – – –
  1965   yillarda   5     8     sinflar   uchun   ingliz,   nemis,   fransuz   tili   darsliklari
– – –
tayyorlandi   va   maktab   hayotiga   joriy   etildi.   Turkustonda   o`sha   davrning
mashhur muallifi S.M. Gramenitskiy o`z maqolasida to`g`ri metodning ijodiy
tomonlarini   aytib,   ona   tilidan   olingan   bilimda   tayanishdan   butunlay   voz
kechishga   qat`iyan   qarshi   chiqdi.   Faqat   zarurat   bo`lganidagina   qoidani
tushuntirish lozimligi haqidagi go`yani ta`kidlaydi. Gramenitsniyning fikrlari
pedagogika   jamiyati   tomonidan   qo`llab-quvvatlanadi.   Chet   tillar   o`qitish
mahalliy   aholi   orasida   o`rta   maktabda   emos,   balki   oily   o`quv   yurtlaridan
boshlandi.   1918     yilning   yozida   Turkiston   xalq   dorilfunini   qoshida   chet	
–
tillar instituti tashkil qilindi. 1930   yilda O`rta Osiyo Radiomarkazida ingliz	
–
tili   sirtqi   kurslari   ochildi.   Yoshlar   tashkiloti   O`rta   Osiyo   byurosining
tashviqot   bo`limi   Toshkent   shaxridagi   muassasalariga   chet   til   o`rganishni
istovchilar   ro`yhatga   olinishini   e`lon   qildi.   Oliy   o`quv   yurtlarida   chet   tillar
yanada jadal sur`atlar bilan o`qitila boshlandi. 1921-yilda O`rta Osiyo davlat
dorilfunini   tingl o vchilari   orasida   o`zbeklar   ham   bor   edi.   O ` zbek   maktablari
uchun chet tillardan or i ginal darsliklar (1961-64) nashr etildi. Ilmiy metodik
taolqiqotlar   olib   borishga   katta   e`tibor   berildi.   Yetmishinchi   yillarning
boshida   chet   til   o`qitish   mazmunini   belgilashda   jiddiy   o`zgarishlar   sodir
bo`ldi. Shu yillarda o`zbek maktablarida original dastur yaratildi.  Oliy o`quv	
“
yurtlarining   o`zbek   va   qoraqalpoq   guruhlarida   chet   tillarni   mutahasislik
sifatida o`qitish metodikasida nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilindi.)  
Oltmishinchi   yillarning   ikkinchi   yarmiga   kelib   amaliy,ta`limiy   va
tarbiyaviy maqsad atamalari davr talabiga muvofiq sharhlab berildi. 80-yilda
uchala nomga qo`shimcha rivojlantiruvchi maqsad atamasi paydo  bo`ldi.
10 Ushbu   atamaning   chuqur   tahlili   sermahsul   metodistlardan   professor
Galina   Vladimirovna   Ragova   tomonidan   amalga   oshirildi.   Shunday   qilib
Nemis tili to;rt maqsadda o`rgatiladi.
Nemis tili o`qitishning amaliy maqsadi.
Bu   amaliy   atalmish   metodika   atamasi   bilan   bog`liq   bo`lib   hozirgacha
o`qitish   tizimida   muallimlar   orasida   ko`p   mulohazalarga   sabab   bo`lib,
quyidagicha umumiy ta`rif kelib chiqadi. Nemis tilini amaliy egallash o`zgalar
nutqini tushunish va o`z fikrini bayon etish demakdir.
Ta`limiy maqsad.
Ta`limiy   maqsad   deganda   nemis   tilini   o`qitish   jarayonida
o`quvchilarning   tafakkurini   o`stirish   va   o`zlashtirilayotgan   til   orqali   ona
tilidan egallagan bilimlarni rivojlantirishdir.
Tarbiyaviy (vatanparvarlik mehnatuvarlik, ahloqiy poklik kabi) maqsad
olmon   tilidagi   matnlarning   mazmunini   o`rgatish   yo`li   bilan   amalgam
oshiriladi.   Ta`limiy   olmon   tilini   o`rgatish   jarayonida   o`quvchilarning
tafakkurini   o`stirish   va   shu   tilni   o`zlashtirish   orqali   ona   tilidan   egallagan
bilimlarni rivojlantirish tushuniladi. Ona tili, rus tili va olmon tili o`rtasidagi
o`xshashlik   hamda   farqlarni   bilib   olish   o`quvchilarning   bilim   saviyasini
yanada oshiradi. Olmon tilini o`rganish jarayonida o`quvchilar mamlakatimiz
va   tili   o`rganiladigan   mamlakatning   geografiyasi,   tarixi,   adabiyoti,   san`ati,
fan   va   madaniyati   shuningdek   o`zlarini   o`rab   turgan   atrof   muhut   haqidagi
ma`lumotlarni   ham   bilib   oladilar.     Olmon   tilini   o`rgatishda   predmetlararo
bog`lanish ham muhim rol o`ynaydi. Bunday predmetlarga ona tili va rus tili
bir   qatorda   adabiyot,   tarix   hamda   geografiya   kiradi.   Boshqa   predmetlar
bo`yicha   gegografiya,   tarix   va   boshqa   predmetlar   bo`yicha   oladigan
bilimlarini yanada kengaytiradi. 
11 Rivojlantiruvchi   maqsad.   O`quvchilarni   har   tomonlama   yetuk   shaxs
bo`lib   yetishishini,   ya`ni   uning   dunyoqarashini,   estetik   didini,   mustaqil
fikrlashini , xotirasini, aqliy mehnat qilish madaniyatini, mustaqil bilim olish,
malaka va ko`nikmalarini vujudga keltirishni nazarda tutadi.
Rivojlantiruvchi maqsad o`quvchining aqliy, hissiy va motivatsion (ichki
turtki)   xususiyatlarini   rivojlantirishni   ifodalaydi.     Rivojlantiruvchi   maqsad
nutqiy   harakarlar   tufgayli   yuzaga   chiqadi.   Rivojlantiruvchi   maqsad
o`quvchilarni dars jarayonida va darsdan tashqari vaqtlarida mustaqil o`qib
 o`rganishiga yo`naltiriladi.–
Yuqoridagi  maqsadlarni  amalga oshirish uchun quyidagi  uchta vazifani
belgilash maqsadga muvofiqdir:
- til   o`rganish   bilan   bog`liq
bo`lgan vazifalar;
- o`quvchilarni   egallagan   bilim,
malaka va ko`nikmalarini nazorat qilish bilan bog`liq bo`lgan vazifalar;
Davr   bu   vazifalarni   rivojlantirish   va   takomillashtirishni   taqozo   qiladi.
Chet   tillarini   o`qitishda   uslublarning   roli   haqida   gapirishdan   avval   uslub	
“
(metod) atamasi nima?   degan savolga javob beraylik. 	
”
Didaktlar   (ta`limshunoslar)   metod  atamasini   bilim,   malaka,  ko`nikmani
egallash,   o`quvchilarda   dunyoqarashni   shakllanitirish   va   bilish
imkoniyatlarini   yaratish   yo`lidagi   muallim   va   o`rganuvchining   ish   usuli
ma`nosida   izohlaydilar.   Mazkur   ta`limiy   tushunchaning   son   sanoqsiz   ta`rif-
tavsiflarga egaligi mutaxassislarga ma`lum. Fan asoslarini o`rgatadigan o`quv
predmetlari   uchun   mo`ljallangan   ta`limning   umumiy   metodlari   ishlab
chiqilgan o`quv predmetining xususiyatlari hisobga olinib, metodikada chet til
o`qitish  metodlari   yaratilgan.        Metod   so`zi   yunoncha   methodas   so`zidan	
“ ” “ ”
olingan   bo`lib   tadqiqot,   maqsadga   erishish   yoki   vazifani   o`tash   usuli,   chet
tillarni o`qitilishida metodlarni tatbiq etish uzoq davrlardan boshlangan. 
Chet   til   o`qitish   metodikasida   metod   atamasi   asosan   uch   ma`noni
bildiradi;   birinchidan,   metadika   tarixidagi   butun   bir   yunalish   (tarjima  	
–
12 metodi,   to`g`ri   metod).   Ikkinchidan,   yuqoridagi   yo`nalish   tarkibiga   kiruvchi
o`qitish   sestemasi.   birinchidan,   muallim   va   o`quvchining   o`zaro   bog`langan
faoliyati usuli (tanishish, mashq qilish va qo`llash metodlari). Chet tili o`qitish
tarixida   birinchi   va   ikkinchi   metodlar   tarixiy   metodlar   nomi   bilan“ ”
uchinchisini   esa   chet   tili   o`qitish   jarayonida   metodlar   atamasi   bilan	
“ ”
yuritiladi.   Tarixiy   metodlar   odatda   prinsiplardan   tashkil   topadi,   prinsiplar
yig`indisi   muayyan   metodni   hosil   qiladi.   Tarixan   metodlar   to`rt   guruhga
birlashtirilib,   ularning   nomlariga   tarjima ,   to`g`ri ,   qiyosiy   va   aralash	
“ ” “ ” “ ” “ ”
so`zlarini aniqlovchi sifatida qo`shib aytiladi. Metodlar tarixi atoqli metodist
prof.I.V.Rahmonov   tomonidan   chuqur   o`rganilgan.   Tarjima   metodining
ma`nosini bilib olish qiyin emas. Chet til materiali ona tiliga tarjima qilinadi.
Yevropada   avvaldan   yunon   tili,   keyinchalik   lotin   tili   o`rgatilganda   tarjima
tushunish usuli qilib olingan. 
XVIII asrning ikkinchi yarmi va XIXasr davomida fransuz tili, XXasrda
esa ingliz tili va nihoyat nemis tili tarjima orqali o`rganib kelindi. 
Hozirgacha   tarjima   metodlari   usullaridan   foydalanib   kelinmoqda.
Matnni   o`g`zaki   tarjima   qilish   g`ayri   metodik   usuldir.   Matnning   ayrim
jumlalari   yoki   bir-ikki   bo`lagini   muayyan   maqsadda   tarjima   qilish   man
etilmaydi.   Lug`atdan   foydalanib   yangi   so`zlarning   manolarini   ochish
maqsadida tarjima qilishga mo`ljallangan kichik matnlar berilishi mumkin. 
To`g`ri   metod.To`g`ri   metodda   o`qitish   chog`ida   ona   tilini   chetlab   o`tib
chet   til   so`zi   bilan   predmet   orasida   bevosita   fikran   bog`lanish   o`rnatishga
urinib ko`rilgan.
Ona   tili   ishtirokisiz   chet   tilini   o`rgatishga   intilishlarni   to`g`ri   metod,
induktiv metod, tabiiy metod kabi atamalar bilan yuritiladi. 
Ushbu metodlardan ko`zlangan asosiy maqsad chet tilini amaliy jihatdan
o`rgatishdir. To`g`ri metodning zamonaviy ko`rinishlaridan biri audiolingual,
ikkinchisi   audiovizual   metodlari   ko`p   tarqalgan.     Audiolingual   metodning
asoschilari   mashhur   amerika   metodistlari   Charlz   Korpenter   Friz   va   Robert
Ladolardir. Ularning fikrlariga binoan chet tili amaliy va ta`limiy maqsadda
13 o`rganiladi.   Til   materiallaridan   chet   til   jumlalarini   (nutq   namunalarini)
tanlash va o`rgatishga muhim o`rin beriladi. Nutq faoliyati turlarini o`rganish
tartibi quyidagicha kechadi: tinglab tushunish-gapirish-o`qish-yozuv. Og`zaki
nutq chet tilda aloqa vositasi sifatida, yozma nutq esa og`zaki nutq materiali
asosida   o`rgatiladi.   Muallimlar   audiolingual   metodning   bir   qancha   ijobiy
xossalarini maktab tajribalaridan biladilar. Chunonchi, nutq namunalarining
til   o`rgatish   tartibi   birligi   darajasida   qo`llanilishi,   og`zaki   nutqning
ilgarilashi, og`zaki nutq materialida o`qish va yozishning o`rgatilishi V   VII–
sinflarda   tegishli   o`zgarishlar   bilan   qabul   qilingan.   Audiolingual   metoddan
qator   jihatlari   bilan   farq   qiladigan   audiovizual   metod   namoyondalari   P.
Guberina,   P.   Riuanning   ko`rsatmalariga   binoan   leksik   materialni   tanlashga
alohida etibor berilgan.
    Audiolingual metodda esa nutq namunalariga etibor berilgan. Hayotiy
mavzularda   erkin   fikr   yuritish   uchun   1500   so`z   tanlangan.   Turli   texnikaviy
vositalarga   ta`lim   jarayonida   katta   o`rin   beriladi.   Ikkala   metodning
umumiyligidan   tashqari   tafovutlar   ham   bor.   Masalan.   Audiovizual   metodda
og`zaki nutq, yozuv va oxirgi navbatda o`qish o`rgatiladi. Maktablarda ushbu
metodning ayrim taomillaridan ijodiy foydalaniladi.                            
              O`rta   maktablarda   birinchi   yili   chet     tili   o`qitishda   yozuv	
–
o`qishdan oldin, keyinchalik o`qish yozuvdan oldin va yuqori sinflarda o`qish
barcha nutq faoliyati turlaridan oldin o`rgatiladi. 
    Aralash metod. Ushbu metod ikki katta metodik yukalishlarning ilmiy-
amaliy   tomonlarini   o`ziga   singdirib   olganligi   ko`rinib   turibdi.   Aralash
metodlar   XIX   asr   oxiri   XX   asr   boshlarida   tarjima   va   to`g`ri   metodlar
qorishmasi sifatida vujudga keldi. Aralash metod haqida uning namoyodalari
daniyalik ruhshunos K. Flagstad, nemis tilshunosi E. Otto, nemis metodisti F.
Oronshteyn,   nemis   tilshunosi   G.   Paul   kabilarning   ilmiy   ishlaridan
ma`lumotlar   keltirish   mumkin.   Aralash   metodning   yana   bir   boshqacha
ko`rinishi  to`g`ri  metod  va  qiyosiy  metod  prinsiplarining  qorishmasi  sifatida
vujudga   keldi.   Ushbu   zamonaviy   aralash   metodning   namoyondalari
14 metodistlar   amerikalik   P.X.Igbodt,   belgiyalik   F.   Klosse,   germaniyalik   A.
Bolen va rus tili o`qitish ruhshunosi B.V. Belyayev tadqiqotlaridan ma`lum va
mashhurdir.                                          
Qiyosiy   metod.       Bu   metodning   to`liq   nomi   ongli   qiyosiy   metod  “ ”
deyiladi.   Bu   metodning   asoschisi   akademik   I.V.Shcherba   bo`lib   metodni
hozirgi davr chet tili o`qitish jarayonida moslashtirgan, metod asoschisi ishini
samarali davom ettirgan pedagogika fanlari akademiyasi muxbir a`zosi prof.
I.V.Rahmonov   bo`lgan.   Ongli   qiyosiy   metod   bo`yicha   chet   tili   o`rgatilganda
didaktik   onglilik   prinsipi   asosida   ish   ko`ra   boshlagan.   Ushbu   metodning
qiyoslash,   ona   tiliga   suyanib   ish   ko`rish   nutq   faoliyati   turlarini   bir   yo`la
o`rganish   singari   xususiy   prinsiplari   qirqinchi   va   elliginchi   yillarda
shakllanadi   va   keng   ko`lamda   amaliy   qo`llanadi.   Chet     tili   o`qitishning	
–
amaliy,   ta`limiy   va   tarbiyaviy   maqsadlari   ilmiy   asoslab   berigan.   Bu
metodning birinchi ko`rinishi  edi. Oltmishinchi yillardan hozirgacha bo`lgan
vaqt ichida ongli-qiyosiy metod zamonoviylashtirildi, uning prinsiplariyaangi
ta`lablarga muvofiq tatqiq qilindi.
Jumladan   qiyoslash,   o`quvchilarning   dars   paytidagi   yumush   taraida
emas,   balki   mashqlar   sistemasini   tuzishda   metodist   va   muallim   vakolatiga
kiradigan ishdir. Ongli-qiyosiy metodning birinchi ko`rinishida qoida asosida
mashq   bajarilar   edi,   zamonaviy   ko`rinishida   mashq   yonida   amaliy   ruhdagi
qoida umumlashtiriladi.
Chet   tili   o`qitish   jarayonida   amaliy   foydalaniladigan   metodlar   uchta:	
–
tanishish,   mashq   qilish   va   qo`llash.   Ushbu   uch   atamani   tatqiqotlarda   yurli
nomlar   bilan   yuritib   kelindi.   Ko`pchilik   ton   olgan   va   o`qitishda   bevosita
mushohada   qilish   mumkin   bo`lgan   mazkur   metodlar   o`quvchi   nuqtai-
mazaridan   nomlangan.   O`quvchining   chet   tili   o`rganishdagi   vazifasi   o`quv
materiali   foydalanishdan   iborat.   Chet   tili   o`qitishni   sistema   deb   qaralganda,
unda   ikkita   tomon   o`rgatuvchi   va   o`rganuvchi   ishtirok   etadi.   Muallim
zimmasiga   o`quvchining   o`rganish   faoliyatini   tashkil   etish   tashkiliy   vazifa
yuklanadi.   O`quvchilarning   takishish,   mashq   qilish   va   qo`llash   vazifalari
15 metodika tilida o`qitish metodlari deb yuritiladi. Ularni   o`qitish jarayonida“
qo`llanadigan metodlar   nomi bilan ataladi. Bu metodlar ta`lim maqsadlarini	
”
ro`yobga   chiqarish   vasitalari   bo`lishi   bilan   birga,   ularda   o`quv   materialini
o`zlashtiirish bosqichlari tarzida ham qarash mumkin.
       Tanishish  metodidan foydalanish mobaynida so`z va so`z birikmasi,	
“ ”
garmmatik xodisa, matn kabilar o`rganiladi. Ularni o`quvchi eshitish, ko`rish,
birvarakay   eshitib   ko`rishi   mumkin.   Idrok   etganda   ularni   sezgilar   orgali
payqash va mazmunini o`qib olishdek bir yo`la ikki tomonlama ish bajariladi.
Muallim   esa   narsa   xodisani   ko`rsatib,   chet   tilida,   masalan,   nemischa
aytadi.   Ayrim   soda   tushuntirish-izoh   berish   ham   mualllimning   vazifasiga
kiradi.   Predmet   yoki   xodisani   ko`rsatishda   rasmlar,   flanelegraf,   magnet
taxtasi kabilar keng qo`llaniladi. 
Texnika   vositalarining   ovozli   nomoyish   etadigan   ko`rsatib,   ovoz
eshittiradigan   turlaridan   samarali   foydalanish   mumkin.   O`quv   materiali
bilan tanishuv davrida mashq qilish bosqichiga tayyorgarlik ko`riladi. Mashq
qilishda   mashqlar     miqdori   va   qanday   mashq   bajarish   masalasiga   a`lohida
e`tibor   beriladi.   Mashq   qilish   chog`daning   o`quvni   o`zlashtirayotgan
ko`nikma   nazorat   ostida   bo`ladi.   Nazorat   qilishning   eng   tejamkor   usuli   test
o`tkazishdir.   O`quvchining   o`zini-o`z   nazorat   qilish   va   xatolarini   mustaqil
bartaraf etishga o`rgatish katta ahamiyatga molik. Malakalar hosil qilishning
hal  qiluvchi   bosqich  o`quv materialini   qo`llash  hisoblanadi.  O`quvchilarning
og`zaki   va   yozma   fikr   almashishlari   jarayonida   qo`llash   metodi   qo`l   keladi.
Oldin   o`rganilgan   material   endi   axborot   yetkaza   olish   maqsadiga
bo`ysundiriladi.   Metodlar   faoliyat   ko`rsatgichi,   o`z   navbatida   metodik
harakatlar (usullar) orqali amaliyotga ishlatiladi. Masalan: matndan axborot
olish   usuli,   gramatik   birlikni   leksik   o`rgatish   usuli   (qoida   bermasdan   yaxlit
xodisa tarzida), talaffuzni taqlid yo`li bilan o`rgatish va hokazo. Aniq usullar
majmuasi   jarayon   metodini   tashkil   etadi.   Metodik   usul   o`quv   materialini
o`rgatish   va   o`rganishda   yaqqol   ko`rinib   turadigan   harakatni   bildiradi.
Tarjima   metodining   tarafdorlaridan   biri   fransiyalik   Jan   Jozef   Zakato
16 (Zakatot   1770   -   1840)   matnni   tarjimasi   bilan   yotlashni   tavsiya   qilishgan.   Bu
metod   orqali   grammatika   tarjima   metodidagi   sxolastik   (quruq   safsata)
tomonlarga nisbatan matn (liksika) tarjima metodi birmuncha ilg`or metodik
sistema   hisolanadi.   Chunki   grammatikani   quruq   yodlashdan   tilni   aks
ettiradigan   matnlarni   o`rganishdek   hayotiy   zaruratga   keskin   burilish
yaratildi.   Tarjima   metodlarining   ba`zi   usullaridan   hozirgi   chet   tili   o`qitish
amaliyotida ham foydalaniladi, masalan til hodisalarining ma`nosini ochishda
tarjimaadan va konteksdan foydalanishga alohida e`tibor berish lozim. 
Tarjimasiz   metod.   Mazkur   metodning   turli   ko`rinishlari   tarixdan
ma`lum.   Ularni   ikki   yirik   guruhga   ajratish   mumkin;   tabiy   va   to`g`ri
metodlar:   Tabiiy   metodlarning   sobiqadam   muxlislari   fikricha,   chet   tilni
o`rganish   ona   tilini   egallash   sharoitiga   monand   bo`lishi   kerak.   Metodning
bosh   maqsati   chet   tilda   gapirishni   o`rgatish.   Kundalik   hayotiy   mavzularda
gapirishni   o`rganish   orqali   o`qish   va   yozini   o`ganib   olishga   imkoniyat
yaratildi, degan g`oya amaliy maqsad tarzida shakllangan. 
Tabiiy   metod   tarkibiga   kiritilgan   prinsplardan   eng   muhimi     til–
muhitini   yaratishdir.   Olg`a   surilgan   metodik   prinsplarni   amalda   qo`llash
bobida   turli   yondashuvlar   paydo   bo`lgan.   Metod   namoyondalarining   ijodiy
faoliyatida buni yaqqol sezish mumkin. 
M.   Berlits   metodi.   M.   Berlits   Amerika   Qo`shma   Shtatlarida1878-yilda
chet tili o`qitish kurslari  tashkil etgan va darsliklar tuzgan. Chet tili  o`qitish
metodikasi   tarixida   metodist   olim.   U   yevropa   tillari   va   ayrim   sharq   tillari
darsliklarini   yaratgan.  O`z  vatani  germaniyada  ishi   yurishmagach,  AQSHga
ko`chib   boradi   va   o`zining   birinchi   maktablarini   ochadi.   Tilni   amaliy
maqsadda o`rganishni vazifa qilib qo`yadi. 
1. Til   materialini   idrok   etish   immonent   tarzda,   tarjimasiz   bo`lishi
kerak.   So`z   bilan   narsa,   hodisa,   harakat   fikran   bevosita   bog`lanishi,   ona   tili
so`zlari   bilan   aloqa   o`rnatmasliga   hamda   Grammatik   tushunchalarni
konteksda,   ong   ishtirokisiz   va   induktiv   holda   ona   tili   bilan   qiyoslamasdan
idrok etish. 
17 2. Muallimga taqlid qilish orqali
til materialini mustahkamlash. 
3. Chet tilini o`rganishda ona tili
bilan ishtirok etmasligi. 
4. Til   hodisalarini   leksik   va
grammatik   birliklarning   ko`rgazmalilik   (narsa,   tasvir,   xatti-harakat,
sharhlash) yordamida ma`nosini ochish. 
5. Yangi   materialni   avvalo
og`zaki taqdim etish.
6. O`quvchilarni nutq faoliyatiga
undovchi   muallim   va   o`quvchi   (suhbati)   nutqi   boshqalaridan   maqbul   ish
uslubi ekanligi. 
  M.   Berlits   ilmiy   ko`rsatmalarini   o`quv   vositalarida   nazariy   asoslashga
uringan. Uning quydagi o`quv qo`llanmalari mashhur bo`lgan.  
Erstest   Buch   für   den   Erwachsene,   zweiter   Teil   ,B:Aufl,   Berlin,   1929.
Illustrated book for children English, Riga 1924. F.Guen metodi (1831-1898).
Tabiiy   metod   vakillaridan   fransuz   metodisti   F.   Guen   chet   tilni   ona   tili
o`rgaishga   o`xshab,   amaliyotda   egallash   tarafdori   bo`lgan.   Metodikada
birinchi   bo`lib,   u   leksikaning   mavzular   (uydagi   hayot,   maktab,   jamiyat,
tabiat)   bo`yicha   tasnifini   kashf   etgan.   Chet   til   o`rganishda   quydagi   qonun-
qoidalarni taklif qilgan: 
1. Odam o`z ehtiyojidan kelib chiqib tilni o`rganadi. 
2. O`rganish birligi qilib so`z emas, gap tanlanadi.  
3. Til o`rganishda og`zaki nutq birlamchi hisoblanadi.  
F.Guen   xuddi   M.   Berlitsga   o`xshab,   ko`rgazmalilik,   ona   tiliga
tayanmasdan,grammatikaning leksikaga tobeligi kabi shartlarni quvvatlaydi.
F.   Guenning   ilmiy   asari   va   o`quv   qo`llanmasi   Erstes   Übungsbuch   für   das
Deutsch e metodika tarixidan o`rganilgan. M.  Walter metodi.   Marks  Walter
tabiiy   metodlar   doirasida   chet   til   o`rgatish   bilan   shug`ullangan   nemis
metodisti   Marks   Walter   metodik   sistemasi   yuqorida   bayon   etilganlarni   o`z
18 ichiga   oladi   va   leksik   materialni   o`rgatish   usullari   bilan   ulardan   ajralib
turadi.   Darslarni   M.   Walter   shu   darajada   tomoshaga,   o`yinga   aylantirib
o`tadiki,   leksikaning   ma`nosini   ochishga   qaratilgan   quydagi   usullarni   sanab
o`tadi: 
  1.   Narsa   yoki   uning   tasvirini   namoyish   etish,   xatti-harakatrni
ko`rsatish. 
  2. Sinonim, antonim va chet tilida ta`riflash. 
 3. Notanish so`zni so`zlar yoki jumla (kontekst)da taqdim etish. 
M.   Walter   so`z   boyligini   mustahkamlashga   oid   ko`pdan-ko`p   mashqlar
tavsiya   etib,   e`tiborni   mashqlardagi   so`zlarni   guruhlantirishga   tortadi.   M.
Walterning asarlari: Z ur Methodik des neusprachlichen Unterrichts. 
2.   Aufl.Marburg   1912.   Die   Neueform   des   neusprachlichen   Unterrichts
auf   Schule   und   Universtät.       Aufl.Marburg   .   To`g`ri   metod   tabiiy   metod
zaminida   vujudga   kelgan.   O`tgan   asrning   ikkinchi   yarmida   mamlakatlar
o`rtasida tijorat  texnikaning rivoji davlatlar orasida siyosatning o`zgarishiga
sabab   bo`ldi.   XIX   asrning   80-yillarida   chet   tillar   o`qitish   islohoti   boshlandi.
Tarjima metodi o`rniga to`g`ri metod ishga tushdi. H.Suit amaliy va nazariy
maqsadda   chet   tili   o`rganish   tashabbuskori   sifatida   maydonga   chiqdi.
Birinchi og`zaki nutqni tushunish, o`qish, gapirish va yozuv yani amaliyot deb
qaraladi, ikkinchi maqsad til tarixi va etimalogiyani o`rganishni taqazo etadi.
H.Suit o`z metodik mulohazalarini quydagi tarzda umumlashtirgan:
1. Chet tili fonetikaga asoslangan holda o`qitiladi.                      
2. Jonli adabiy til asos qilib olinadi.                                             
3.   So`z   emas   gap,   gapva   so`z   munosabatlari   kontext   bilan   bog`liq.
4.   Gapni   matndan   tashqarida,   so`zni   gapdan   ajratub   o`rgatmaslik   lozimligi
o`qtiriladi.                                                                              
5.   Bog`lanma   asosida   til   o`qitish   va   grammatik   tahlil   o`tkazish   tafsiya
qilinadi.                                                                                    
6. Matnga bog`lab, grammatik qoidalar beriladi. H.Suitning islohot davri
vakillaridan   jiddiy   farqi   shunda   bo`ldiki,   u   matnni   o`rgatishga   ahamiyat
19 berdi.   To`g`ri   metod   o`zgarib,   rivojlanib,   yangilanib   boradi.   XX   asrning
birinchi   yarmida   to`g`ri   metod   ikki   yo`nalishda   takomillashdi.   H.Palmer
metodi   (1877-1949).   Ulkan   ingliz   metodisti   H.Palmer   ingliz   tilini   chet   til
sifatida o`rgatish bilan uzoq muddat shug`ullangan. H.Palmer chet tilni erkin
egallashni maqsad qilib qo`ygan: nutqni tinglab tushunish, gapirish, o`qishva
yozuv   malakalalarini   egallashni   nazarda   tutgan.   Og`zaki   metod   atamasi   .
H.Palmer   nomi   bilan   bog`liq.   Metodikada   birinchi   marta   leksik   birlik
tushunchasini kashf etdi va uning shakli, manosini va qo`llanishi haqida fikr
yuritib, metodik izohladi. K. Palmer chet tilini retseptiv (idrok etib yani o`qib
yoki   tinglab   bushunish)   va   reproduntiv   (muloqot   darajasidagi   ozmi   ko`pmi
yetkazilgan chet tilda fikrni bayon etish). Egallashni maslahat beradi. To`g`ri
metodning reproduktiv ko`rinishlaridan AQSH da ommaviy tarzda foydalana
boshlangan. Yirik tilshunos Leonard Blumfeld chet til oqitishda tabiiy metod
prinsiplariga   qaytishni   tavsiya   etgan.   Uning   fikriga   ko`ra   amaliy   maqsadda
chet   til   o`rgatish   og`zaki   nutqdan   boshlanadi,   taqlid   va   quruq   yodlashga
e`tibor   kuchaytiriladi.   Grorgiy   Lazanov   metodi.   Suggestiv   (ixlos   quyish)
metodi. O`z ijoduori   balgariyalik doktor G. Lazanov nomi bilan ataladi. G.–
Lazanov metodi bo`yicha til o`rganuvchilar adabiy asarlardagi tarixan tanish
lavhalar va hozirgi turmush tarzini tasavvur etib, rollarga kirgan holda nutq
faoliyatini   yuritadilar.   Intensiv   metod   bilan   jaxon   mamlakatlarida   keng
tarqalqan   metodik   sistemaning   til   o`qitish   tajribasi   va   nazariyasi   e`tiborga
loyiqdir.  Intensiv   metod  bilan  faol   shug`illangan  metodistlardan  prof   Galina
Aleksandrovna   Kitaygorodskaya,   prof     Lamara   shalvavna   Gegechkori   va
boshqalarni   eslash   mumkin.   Fransuz   tili   materiali   asosida   katta
yoshdagilarga   og`zaki   nutqni   jadal   o`rgatish   metodikasini   L.Sh.   Gegechkori
tadqiq   etgan.   U   monografik   asarlarida   intensive   (jadal)   metodni   ilk   bor
yoritib   berdi.   Intensiv   metod   chet   til   kurslarida,   ommaviy   maktabda   esa
uning   bazi   metodik   usullari   qo`llaniladi.   M.   Uest   metodi.   Ulkan   ingliz
metodisti   M.   Uest   chet   til   o`qitish   masalalariga   bag`ishlangan   yuzga   yaqin
20 ilmiy asarlar muallifi sifatida jahon metodikasida mashhur.               M. Uest
quydagi metodik fikr mulohazalarni o`rtaga tashlaydi.              
 1. Tilning retseptiv (idrok etib tushunish) tomonini birlamchi hisoblaydi.
2.   Har   qanday   gap   yoki   matnni   o`qish   chog`ida   o`quvchi   muayyan
topshiriqni   bajarishi   ya`ni   uni   puxta   tushunib   olish   talab   qilinadi.
3.   O`quvchilarga   ikki   turdagi   o`qish   kitobi   tavsiya   etiladi.   Birinchi
darsdagi  yangi  material  va ikkinchi  o`zlashtirilgan til    materiali  asosida
tuzilgan o`qish kitobi o`rganiladi.                           
 4. Matnlar mazmuni o`quvchilar yoshi, didi va qiziqishiga mos bo`lishi kerak.
O`qishga berilgan matnlarni kitoblardan sharoitga moslashtirib (adabtatsiya)
berish   metodika   tarixida   M.   Uest   ilmiy   kashfiyoti   deb   tan   olingan.   O`zining
metodik   sistemasida     M.   Uest   darsliklarga   qo`yilgan   talablarni   ham   chuqur
tahlil   qildi.   Zamonaviy   darsliklar   mualliflari     ulardan   hozirgacha   samarali
foydalanib kelishadi. M. Uest  metodi dunyo mamlakatlari bo`ylab tarqalgan.
M. Uest prinsiplarini AQSHda Ch.Xyandshin yanada rivojlantirdi. Chet tillar
o`qitish islohoti davom etar ekan, oldingi qo`llangan yo`l-yo`riqlaridan omixta
qilib   dars   o`tish   boshlandi.     Aralash   yani   omixta   metodlar   vujudga   keldi.
G`arbiy Ovropa mamlakatlaridan ham aralash metod bilan o`qitish an`anaga
aylandi.   Daniyalik   ruhshunos   K.Flagstad   chet   tilini   umum   ta`limiy
yo`nalishda   o`rgatishni   maqul   ko`radi.   K.Flagstad   chet   tilni   bilim   (axborot)
olish uchun emas balki estetik nuqtai nazardan o`rganilishi tarafdori bo`lgan. 
E.Otto   chet   til   o`rganishdan   maqsad   tili   o`rganilayotgan   xalq
madaniyatini   o`zlashtirish   deb   qaraydi.   O`qitishning   yako`niy   maqsadi
matnlarni   o`qish   ekanligini   oshkor   aytadi.   Nemis   netodisti   va   filoligi   F.
Aronshteyn   o`zining   asarlarida   umumta`limiy   va   tarbiyaviy   maqsadlarni
yoqlab chiqdi. Turli sistemalarga mansub tillarni o`qitishda onglilik zarurligi,
chunonchi   qiyaslash   maqbulligini   takidlaydi.   Piter   Xyegboldt   sistimasi,
Pedagoglik   faoliyatini   Belgiyada   M.Berlits   maktabida   nemis   tili
muallimligidan   boshlangan.   U   Amerikaga   ko`chib   borib,   Chikago
universitetida   ijodiy   va   pedagogik   faoliyatining   so`ngi   o`n   yilini   o`tkazgan.
21 O`qitish   maqsadida   amaliy   va   umumta`limiy   yo`nalishni   quvvatlaydi.
Gapirish,   tinglab   tushunish,   yozuv   va   o`qishni   amaliy   maqsadda   kiritadi.
Fransua   Klossenning   fikricha   chet   tili   o`qitish   uch   maqsadda   ro`yobga
chiqadi. Amaliy og/zaki nutq, o`qish va yozuv malakalarini o`stirishga zarur
lo`g`at boyligini va asosiy grammatik tushunchalarni o`zlashtirish; tarbiyaviy
bola qobiliyatini o`stirish; umumta`limiy tili o`rganilayotgan mamlakat hayoti
va madaniyati bilan tanishish. To`g`ri metodni rad etib, o`zini aralash metod
tarafdori deb e`lon qiladi. 
              Adolf     Bolen.   Nemislarga   ingliz   tili   o`rgatishga   oid   tadqiqotlar
muallifi.   A.   Bolen   to`g`ri   metodning   muvaffaqiyatli   muloyim   shakli ni“ ”
(gemilderte   form)   asoslashga   urinib   ko`rgan.   O`qitish   maqsadlarini   ilmiy
tekshirar ekan, chet til o`rgatishd to`rtta vazifani belgilaydi: 
       1.   Eng birinchi amaliy egallash 
2.Til orqali xalq ruhi bilan oshno bo`lish
       3. Madaniyatni o`rganish 
       4. Tarbiya olish
          Metodist   A.   Bolenning   talablaridan   muhimlari   o`z   dolzarbligini
hozirgacha   saqlab   kelayotganlari   mana   bunday   ifodalangan:   haftalik   dars
soatlari   sonini   ko`paytirish,   sinfda   o`quvchilar   miqdorini   kamaytirish   va
muallimlarni   til   malakalarini   oshirish   uchun   chet   elga   yuborib   turish.   A.
Bolen   metodika   tarixida   birinchi   bo`lib   chet   tili   o`qitishning   uch   bosqichi:
ibtidoiy, o`rta va yuqori bosqichlarini aniqlab ularni asoslab berishga harakat
qilgan. 
              B.   V.   Belyayev   metodi.   Belyayev   til   birliklarini   anglab   o`rgana
boshlash va og`zaki nutq mashqlarida qo`llashni tavsiya etgan. B. V. Belyayev
barcha   metodlarni   tanqid   ostiga   olgan.   Shu   bilan   bir   vaqtda,   uning
fikrlaridan u aralash metod tarafdori ekanligi ma`lum bo`ladi.
22           
II Bob
O`qitish jarayonida yangi pedagogik texnologiyalar.
     Hozirgi O`zbekiston o`rta maktablarida to`g`ri metodning zamonaviy
ko`rinishlaridan   audiolingual   va   audiovizual   metodlari   ko`p   tarqalgan.
Audiolingual   metodining   asoschilari   amerikalik   metodist   Ch.K.Friz   va   R.
Ladodir. Audiolingual lotincha  audio  - eshitaman, tinglayman  lingua    til“ ” “ ”	–
ya`ni tilni eshitaman, tinglayman degan ma`nolarni bildiradi.
      Audiovizual lotincha audio, video eshitish hamda ko`rishga oid vosita,
ta`limda   eshitish   va   ko`rishga   mo`ljallangan   jihozlar   metodi.   Audiovizual
metodda   og`zaki   nutq,   yozuv   va   ohirgi   navbatda   o`qish   o`rgatiladi.   Ushbu
metoddan   hozirda   ijobiy   foydalanishning   yana   bir   isboti   ilk   nemis   tili
o`rganuvchilari   uchun   yaratilgan   chiroyli   yozuv   husnixat   daftaridir.   Das	
“ ” “
Schönschreiben   husnixat   daftari   o`zbek   maktablarida   nemis   tili   o`rgatishda	
”
yangilik   bo`ldi.   Ilgari   nemis   tili   o`rganuvchilari   uchun   husnixat   daftari   yo`q
edi.  Das  Schönschreiben  husnixat  daftari   ilk o`rganuvchilar  uchun yozuvni	
“ ”
o`rganishda katta ahamiyatga ega bo`ldi. Hozirda yana o`zbek maktablarida
tarixan   yaratilgan   Tarjima ,   To`g`ri ,   Qiyosiy   va   Aralash	
“ “ “ “ “	„ „ „
23 metodlarining ko`rinishlari mavjud. Ulardan foydalanish bilan birga hozirda
yangi metodlardan ham foydalaniladi. Masalan  Mind map  metodi.  Mind„ “ „
map  bu inglizcha so`z bo`lib,   mind    es, yod  map    reja, rejalashtirmoq	
“ “ “ ”	„ – –
ya`ni   esga   olib   qolishni   rejalashtirish   yoki   umumlashtirgan   holda   esga   olib
qolish ma`nosini anglatadi.
                Bu   metodga   ko`ra   bir   misol   keltiraylik.   Masalan:   tili
o`rganilayotgan   mamlakat   haqida   o`quvchilarga   tushuncha   berish   kerak.
Darslar   o`tish   jarayonida   o`quvchilarga   avval   Germaniyaning   ittifoqdosh
o`lkalari   tushuntiriladi.   Keyin   Germaniyaning   mashhur   kishilari   kabi
mavzulari tushuntiriladi.
             Ular umumlashtirilib o`quvchining esda olib qolishini hisobga olib
sxema   tuzish   mumkin.   Sxema   bo`yicha   o`rtada   Germaniya   ya`ni
Deutschland  doiraga olingan holda yoziladi. Doiraning chetlaridan chiziqlar	
“ ”
tortilib Germaniyaning o`lkalari, an`ana va udumlari, mashhur kishilari kabi
yozuvlar yoziladi va har biriga alohida to`xtaladi.
                Bu   metod   orqali   Germaniya   deganda   o`quvchi   ko`z   o`ngida   bir
butun   mamlakat   o`zining   har   taraflama   tomonlari   bilan   namoyon   bo`ladi,
gavdalanadi. Bundan tashqari nemis tili darslarini   o`tishda turli o`yinlardan
foydalanish   ham   til   o`rganishda   yaxshi   samara   beradi.   Ilk   o`rganuvchilar
uchun   yaratilgan   5-   sinf   nemis   tili   darsligi   bunga   yaqqol   misol   bo`la   oladi.
Darslikdan   turli   boshqotirmalar,   o`yinlar,   o`quvchini   o`qishga,   o`ylashga,
fikrlashga   undovchi   rebuslar   o`rin   olgan.   Darslikdagi   boshqotirmalarning
javoblarini biz o`qituvchilar uchun yaratilgan uslubiy qo`llanmadan topamiz.
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, chet tillarni o`qitishda turli uslublardan
foydalanish katta samara beradi. Darslarni  qay darajada qiziqarli o`tkazish,
o`quvchilarni   tilga   qiziqtirish   o`qituvchining   pedagogik   mahoratiga   bog`liq.
Zamonaviy   pedagogik   yondashuv   ta`lim   jarayonining   markazida
o`quvchining o`quv-biluv faoliyatining qo`yilganligi, ta`lim jarayoni taxminiy
loyihalanganligi,   diagnostikaligi   maqsadning   aniqligi   va   natijaning   obyektiv
nazorati,   ta`lim   jarayonining   yaxlitligi   kabilarga   qaratilgandir.   O`quvchi
24 faoliyatining   yuqori   darajadagi   ko`rsatkichi   uni   o`quv-biluv   faoliyatini   o`zi
tashkil   etishi,   iroda   va   faoliyatning   o`quvchi   ongining   predmetiga
aylanishidir.   Bu   maqsadni   mustaqil   qo`ya   bilish   faoliyat   usullarini   tanlay
olish, o`z ta`sirlari  va munosabatlari doirasida boshqalar bilan kelisha bilish
va   ishlarni   koordinatsiyalash,   o`z-o`zini   nazorat   qila   bilishlarda   ko`rinadi.
Bunday   faoliyat   ta`limning   ilg`or   texnologiyasi   orqali   amalga   oshirilishi
mumkin. Masalan:  Bilaman, bilishni xohlayman. Bilib oldim.  metodi. Ushbu“ ”
metod   o`quvchilarga   muayyan   mavzular   bo`yicha   bilimlari   darajasini
baholay olish imkonini beradi. Metodni qo`llash jarayonida o`quvchilar bilan
guruhli     yoki   ommaviy   ishlash   mumkin.     Guruh   shaklida   ishlashda
mashg`ulot   yakunida   har   bir   guruh   tomonidan   bajarilgan   faoliyat   tahlil
etiladi.   Guruhlarning   faoliyatlari   quyidagi   ko`rinishda     tashkil   etilishi
mumkin: 
1) har   bir   guruh   umumiy   sxema   asosida   o`qituvchi   tomonidan   berilgan
topshiriqlarni   bajaradi   va   mashg`ulot   yakunida   guruhlarning
munosabatlari loyiha bandlari bo`yicha umumlashtiriladi;
2)   guruhlar   umumiy   sxemaning   alohida   bandlari   bo`yicha   o`qituvchi
tomonidan berilgan topshiriqlarni bajaradi.
      O`quv   faoliyati   bevosita   yozuv   taxtasi   yoki   ish   qog`ozida   o`z   aksini
topgan quyidagi sxema asosida tashkil etiladi.               
Bilaman-Bilishni hohlayman-Bilib oldim.
Metoddan foydalanish uch bosqich asosida amalga oshiriladi, ya`ni: 
1) O`quvchilarning   o`rganilishi   rejalashtirilayotgan   mavzu   bo`yicha
tushunchalarga egalik darajalari aniqlanadi. 
2) O`quvchilarning mavzu bo`yicha mavjud bilimlarini boyitishga bo`lgan
ehtiyojlari o`rganiladi.
3) O`quvchilar mavzuga oid ma`lumotlar bilan batafsil tanishtiriladilar. 
Bosqichlar   bo`yicha   amalga   oshirilgan   harakatlarning   to`liq   tafsiloti
quyidagicha:
25 - sinf   o`quvchilari   guruhlarga
biriktiriladilar.
- o`quvchilarning   yangi   mavzu
bo`yicha tushunchalarga egalik darajasi  o`rganiladi;
- o`quvchilar   tomonidan   qayd
etilgan tushunchalar loyihaning birinchi bandiga yozib boriladi;
- o`quvchilarning   yangi   mavzu
bo`yicha mavjud bilimlarini boyitishga bo`lgan  ehtiyojlari o`rganiladi;
- o`quvchilarning   ehtiyoji
sifatida bayon etilgan tushunchalar loyihaning 2-bandiga yozib qo`yiladi;
- o`qituvchi   yangi   mavzuga   oid
umumiy ma`lumotlar bilan o`quvchilarni habardor qiladi;
- o`quvchilar   o`zlashtirgan
yangi tushunchalar aniqlanadi;
- bayon   etilgan   yangi
tushunchalar loyihaning 3-bandiga yozib qo`yiladi;
- mashg`ulot   yakunida   yagona
loyiha yaratiladi:
Zig-Zag  strategiyasi (metodi)“ ”
Metod o`quvchilar bilan guruh asosida ishlash, mavzuni tezkor va puxta
o`zlashtirishga   xizmat   qiladi.   Metodning   afzalligi   quyidagi   jihatlar   bilan
belgilanadi. 
1.O`quvchilarda jamoa yoki guruh bo`lib ishlash ko`nikmasi;
2.Mavzuni o`zlashtirishga sarflanadigan vaqt tejaladi.
  Zig-Zag   metodini   qo`llash   jarayonida   quyidagi   harakatlar   amalga
“ ”
oshiriladi: ya`ni guruhlarda to`plangan javoblarni bir kishi javob beradi. 
Qora   quti   metodi.   Ta`lim   jarayonida   mazkur   metodni   qo`llashdan
„ “
maqsad   o`quvchilar   tomonidan   mavzuni   puhta   o`zlashtirishga   erishish   bilan
birga   ularni   faollikka   undash,   ularda   hamkorlikda   ishlash,   ma`lum
vaziyatlarni   boshqarish   hamda   mantiqiy   tafakkur   yuritish   ko`nikmalarini
26 shakllantirishdan   iborat.   Metoddan   foydalanishda   quyidagi   harakatlar
tashkil etiladi: 
- o`quvchilar   juftlikka
biriktiriladi;
- juftliklarga   mavzu   mohiyatini
yorituvchi   asosiy   tushunchalar   (tayanch   so`zlar,   sanalar,   raqamlar,   belgilar
v.h.)ni kartochkalarga qayd etish vazifasi yuklanadi;
- o`qituvchi   o`quvchilar   bilan
hamkorlikda guruhlar tomonidan topshiriqning bajarilishini tekshiradilar;
- topshiriqni   to`g`ri   bajargan
guruhning   bir   a`zosi   o`qituvchi   rolini   bajaradi   va   topshiriqning   yechimini
yozuv tahtasiga yozuv tahtasiga yozadi;
- sinf   o`quvchilari   yozuv
tahtasida qayd etilgan fikrni sharhlaydilar.
- to`g`ri   javob   bergan   o`quvchi
o`qituvchi   rolini   bajarib,   juftliklarga   mavzu   mohiyatini   yorituvchi   sxema
jadval   yoki   tasvir   yaratishni   topshiradi   va   o`qituvchi   yordamida
topshiriqning bajarilishini tekshiradi.
Birinchisi   (lotinchisi,   yettinchisi..)   ortiqcha   metodi.   O`quvchilarning“ ”
mantiqiy   tafakkur   yuritish   ko`nikmalariga   ega   bo`lishlariga   ushbu   metod
alohida   ahamiyatga   ega.   Uni   qo`llashda   quyidagi   harakatlar   amalgam
oshiriladi:
- o`rganilayotgan   mavzu
mohiyatini   ochib   berish   uchun   xizmat   qiluvchi   tushunchalar   tizimini
shakllantirish;
- hosil   bo`lgan   tizimdan
mavzuga   taalluqli   bo`lgan   to`rtta,   beshta   va   taalluqli   bo`lmagan   bitta
tushunchaning o`rin olishiga erishish;
27 - o`quvchilarga   mavzuga
taalluqli bo`lmagan tushunchani aniqlash va uni tizimdan chiqarish vazifasini
topshirish;
- o`quvchilar   o`z   harakatlari
mohiyatini   sharhlashga   undash   (mavzuni   mustahkamlash   maqsadida
o`quvchilardan   tizimda   saqlanib   qolgan   tushunchalarga   ham   izoh   berib
o`tishlari   hamda   ular   o`rtasidagi   mantiqiy   bog`liqlikni   asoslashlarini   talab
etish lozim).
                  Mavzu   mohiyatini   yorituvchi   tushunchalar   o`rtasida   mantiqiy
bog`liqlikni ko`rsata va asoslay olishi o`quvchilarda mustaqil fikrlash, shaxsiy
yondashuvlarni   asoslay   olish,   shuningdek   tengdoshlarining   fikrlari   bilan
shaxsiy mulohazalarini o`zaro taqqoslash ko`nikmalarini ham shakllantiradi. 
    3/3  (4/4 5/5 ) metodi.“ ”	…
Mazkur   metod   ham     yuqorida   qayd   etilgan   metodlarning   muqobili
hisoblanib   o`quvchilardan   o`rganilayotgan   mavzu   yuzasidan   tahliliy
mulohaza   yurutish,   shuningdek   eng  muhim   tayanch   tushunchalarni   ifodalay
olishni   talab  etadi.  Unga  ko`ra  o`qituvchi   mavzu  yuzasidan  uchta,  to`rtta  va
unga   teng   nisbatda   bo`lgan   va   noo`rin   qo`llangan   tushunchalardan   iborat
tizimni   shakllantiradi.   O`quvchilar   ushbu   tizimda   mavzuga   ta`luqli
bo`lmagan   tushunchalarni   ajratadilar   va   hararakatlarning   mohiyatini
izohlaydilar. 
Metodni qo`llash quyidagi harakatlar orqali tashkil etiladi:
_  
o`qituvchi   o`zaro   teng   nisbatda   mavzuga   oid   va   oid   bo`lmagan   asosiy
tushunchalar yaratadi; 
_  
o`quvchilar   mavzuga   oid   va   oid   bo`lmagan   tushunchalarni   aniqlaydilar   va
dahldor bo`lmagan asosiy tushunchalarni tizimdan chiqaradilar; 
_
 o`quvchilar o`z harakatlarining mohiyatini izohlaydilar;
Metoddan   individual,   guruhli   va   ommaviy   shaklda   o`quvchilar   tomonidan
mavzuning   puxta   o`zlashtirilishini   ta`minlash   hamda   ularning   bilimlarini
aniqlash maqsadida foydalanish mumkin.
28 Rasmlarni to`g`ri joylashtirish  metodi “ ”
Kichik   guruhlarda   ishlashda   ushbu   metoddan   foydalanish   ham   ijobiy
natijalarini   kafolatlaydi.   Metodni   qo`llashda   quyidagi   harakatlar   amalga
oshiriladi:
_
  o`qituvchi   tomonidan   o`rganilayotgan   mavzuning   mohiyatini   mantiqiy
ketma-ketlikda yoritishga hizmat qiluvchi tushunchalarni ifoda etgan maxsus
kartochkalar majmui tayyorlanadi; 
_  
har   bir   guruhga   kartochkalarning   alohida   majmuasi   topshiriladi   va
kartochkalarining   ulardagi   tushunchalarga   asosan   mantiqiy   ketma-ketlikda
joylashtirish vazifasi yuklanadi;
_
  guruhlar   tomonidan   topshiriq   bajarilib   bo`lgach,   kartochkalarning   orqa
tomoni   o`chiriladi   va   maxsus   qoplama       ochilib   topshiriqning   qay   darajada
to`g`ri bajarilganligi aniqlanadi.
Agar   topshiriq   guruhlar   tomonidan   to`g`ri   bajarilgan   bo`lsa   yakuniy
jarayonida   kartochkalar   orqa   tomoni   uchirilganida   mavzuning   mohiyatini
yorituvchi  yadro  tushuncha hosil bo`ladi.	
“ ”
Metotdan   foydalanishning   afzalligi   shundaki,   bu   jarayonda   o`quvchilar
mavzuni muayyan qismlarga bo`lib o`rganish va qismlar o`rtasidagi mantiqiy
bog`liqlik hamda aloqadorlikni analiz va sintez asosida aniqlash ko`nikmalari
hosil qilinadi.
Qizil va yashil kartochkalar bilan ishlash  metodi	
“ ”
O`quvchilar   bilan   ommaviy   va   guruh   shaklda   ishlashda   ushbu   metodni
qo`llash   nihoyatda   qulay.   Metoddan   mashg`ulotlar   so`ngida   mavzuni
mustahkamlashga   oid   tezkor   savol-javobni   tashkil   etishda   foydalanish
mumkin.
Metod quyidagi harakatlarni tashkil etish asosida qo`llaniladi:
29 _
  o`qituvchi   tomonidan   o`rganilayotgan   mavzuning   mohiyatini   mantiqiy
ketma-ketlikda yoritishga hizmat qiluvchi tushunchalarni.ifoda etgan maxsus
kartochkalar majmui tayyorlanadi.
_  
har   bir   guruhga   maxsus   kartochkaning   alohida   majmuasi   topshiriladi   va
kartochkani   ulardagi   tushunchalarga   asosan   mantiqiy   ketma-ketlikda
joylashtirish vazifasi yuklanad.
_ 
guruhlar tomonidan topshiriq bajarilib bo`lgach kartochkaning orqa tomoni
o`chiriladi   va   maxsus   qoplama   ochilib,   topshiriqning   qay   darajada   to`g`ri
bajarilganligi aniqlanadi
Videotopishmoq  metodi “ ”
So`nggi yillarda pedagogik faoliyatda turli axborot vositalar yordamida
ta`lim   jarayoni   tashkil   etilishiga   alohida   e`tibor   qaratilmoqda,   o`qituvchilar
oldida   ta`lim   jarayonida   turli   axborot   vositalaridan   o`rinli   va   maqsadga
muvofiq   foydalanish   vazifasi   turubdi.   Videotopishmoq   metodidan
foydalanishda quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
_
  o`quvchilar e`tiboriga o`rganilayotgan mavzu mohiyatini tasviriy yoritishga
yordam beruvchi izohlarsiz bir nechta videoloyiha namoyish etadi; 
O`quvchilar   har-bir   lavhada   qanday   jarayon   aks   ettirilganligini   qayd
etadilar. O`qituvchi tomonidan berilgan savollarga javob qaytaradilar.
Yumaloqlangan qor o`yini  metodi	
“ ”
Ushbu   metod   ham   mavzuni   muayyan   qismlarga   bo`lgan   holda
o`zlashtirish imkonini beradi hamda o`quvchilarda guruh va juftlikda ishlash
ko`nikmalarini shakllantirishga hizmat qiladi.
Metodni qo`llash jarayonida quyidagi harakatlar amalga oshiriladi.
_  
tasvirli   kartochkalar   tayyorlanadi.   Ularning   orqa   tomoniga   mavzuni
o`zlashtirishga oid    o`n besh variantdan iborat topshiriqlar yoziladi;
_
  sinf   o`quvchilari   ikki   yoki   uch   guruhga   bo`linib   har-bir   guruh   a`zolari   bir
nechta juftliklarga biriktiriladi;
30 _
  har-bir   juftlik   bir   variantdagi   topshiriqni   bajaradi,   jarayon   yakunida
umumiy xulosalar chiqaradi. 
Yumaloqlangan qor o`yini  metodidan muayyan bo`lim yoki boblar bo`yicha”
o`zlashtirilgan   nazariy   va   amaliy   bilimlarni   mustahkamlash   yo`lida
foydalanish nihoyatda qulay.
Zakovatli zukko  metodi
“ ”
Mavjud   bilimlarni   puxta   o`zlashtirishda   o`quvchilarning   fikrlash,
tafakkur   yuritish   layoqatlariga   ega   ekanliklari   muhim   ahamiyatiga   ega.
zakovatli   zukko   metodi   o`quvchilarda   tezkor   fikrlash   ko`nikmalarini	
“ ”
shakllantirish,   ularning   tafakkur   tezliklarini   aniqlashga   yordam   beradi.
Metod   o`z   hoxishlariga   ko`ra   shaxsiy   imkoniyatlarini   sinab   ko`rish   istagida
bo`lgan o`quvchilar uchun qulay imkoniyat yaratadi.
Ular   o`qutuvchi   tomonidan   berilgan   savollarga   qisqa   muddatda   to`g`ri   va
aniq  javob  qaytara  olishi  kerak.  Savollarning  murakkablik  darajasiga   ko`ra
har-bir   savolga   qaytarilgan   to`g`ri   javob   uchun   ballar   belgilanadi.   Yakuniy
ballarning   o`rtacha   arifmetik   qiymatini   topish   asosida   o`quvchilarning
tafakkur   tezligi   aniqlanadi.   Ballarning   bellgilanishi   o`quvchilarning   shaxsiy
imkoniyatlari to`g`risida aniq tasavvurga ega bo`lishlarini ta`minlaydi. Metod
o`quvchilar   bilan   yakka   tartibda   guruhli   va   ommaviy   ishlashda   birdek
qo`llanilishi mumkin.
Qarama-qarshi munosabat  metodi	
“ ”
Metod   o`z   mohiyatiga   ko`ra   o`zlashtirilgan   bilimlarni   tahlil   va   sintez
qilish asosida asosiy hamda ikkinchi darajali ma`lumotlar sifatida guruhlarga
ajratish   imkonini   beradi.   Metodni   qo`llashda   quyidagi   harakatlar   amalga
oshiriladi:
_
  mavzuning   umumiy   mazmuni   yodga   olinib,   uning   ahamiyatini   yorituvchi
tayanch tushunchalar aniqlanadi; 
31 _
  mavzuning   umumiy   mazmuni   yodga   olinib   uning   ahamiyatini   yorituvchi
tayanch tushunchalar aniqlanadi;
_
 ular muayyan ketma-ketlikda qayd etiladi. Tushunchalar shaxsiy yondashuv
asosida   muhim   va   u   qadar   muhim   bo`lmagan   tushunchalar   tarzida
guruhlanadi;
  jadval   yaratilib,   uning   birinchi   ustuniga   muhim,   ikkinchi   ustuniga   muhim
bo`lmagan tushunchalar yoziladi;
_
 kichik guruhlar asosida shahsiy yondashuvlar muhokama qilinadi;
_  
jamoaning   umumiy   fikriga   ko`ra   yakuniy   xulosani   ifoda   etuvchi   jadval
yaratiladi. 
Quyida   qator   olimlar   va   amaliyotchilar   yangi   pedagogik
texnologiyalarga bergan ta`riflari:
V.P.Bespalko:   Pedagogik   texnologiya   bu-o`qituvchi   mahorati   shaxsini“
shakllantirish jarayoni loyihasidir .	
”
B.M.Monokov:   Pedagogik   texnologiya   avvaldan   rejalashtirilgan	
“
natijalariga   olib   boruvchi   va   bajarilishi   shart   bo`lgan   tartibli   amallar
tizimidir .	
”
U.Nishonaliyev:  Pedagogik texnologiyaning mohiyati didaktik maqsad,	
“
talab   etilgan   o`zlashtirish   darajasiga   erishishdan   iborat   bo`lib,   uni   tatbiq
etishni   hisobga   olgan   holda   ta`lim   jarayonini   ilgaridan   loyihalashtirishidan
namoyon bo`ladi .	
”
N.Saidahmedov:   Pedagogik   texnologiya   bu   o`qituvchining   o`qitish	
“
vositalari yordamida o`quvchilariga muayyan sharoit va ketma-ketlikda ta`sir
ko`rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan ijtimoiy
sifatlarini   samarali   shakllantiruvchi   maqsadga   yo`naltirilgan   o`quv
jarayonini   tizim   sifatida   qarab,   uni   tashkil   etuvchilar,   ya`ni   o`qituvchining
o`qitish   vositalar   yordamida   tahsil   oluvchilarga   ma`lum   bir   sharoitda
muayyan   ketma-ketlikda   ko`rsatgan   ta`sirini   va   ta`lim   natijasini   baholab
beruvchi  texnologiyalashgan ta`limiy tadbirdir .	
”
32   P.Sokomoto  Pedagogik texnologiya bu mazmunli fikr yurutish usulini“
pedagogikaga   sindirish,   boshqacha   qilib   aytganda   pedagogik   jarayonini
muayyan bir majmuaga keltirishdir .	
”
L.Golish:   Pedagogik   texnologiya o`quv   jarayonini	
“	–
texnologiyalashtirishni butunligicha aniqlovchi tizimli kategoriya .	
”
YU NESKOning tarixchi:  Pedagogik texnologiya bu-ta`lim berish	
“
va  uni  egallashda   texnika  va  inson  resurslarini  o`zaro  uzviy  bog`liqlik  holda
ko`rib,   butun   ta`lim   jarayonini   yaratishda   va   amalda   qo`llashda   tizimli
yondashuvdan foydalanishdir . 	
”
        Bu yerda asosiy g`oya, asosiy tushuncha so`zsiz tizimli, ya`ni har qanday
narsa yoki  voqelikka majmua sifatida yondashuv bo`lmoqda.   Bunda ta`lim-
tarbiya   jarayonida   ishtirok   etuvchi   barcha   tashkil   etuvchi   tarkibiy   qismlar
bir   butunlikni   tashkil   qiluvchi   pedagogik   texnologiya   degan   majmuaning
qismlari bo`lib hisoblanadi. Pedagogik texnologiyaning ananaviy uslublaridan
farqi   ham   uni   to`la   to`kis   majmuaviy   yondashuv     nazariyasining
qonuniyatlaridan kelib chiqqanligidir.
            Pedagogik   texnologiyaning   ananaviy   ta`lim-tarbiya   uslublaridan
afzalligi,   u   ta`lim-tarbiya   jarayonini   bir   butunlikda   ko`rib,   ta`lim-tarbiya
jarayonining   ishtirokchilari   o`qituvchi   va   o`quvchi,   ta`lim   maqsadi,   uning
mazmuni,   ta`lim   berish   usullari,   ta`lim   jarayonini   nazorat   qilish   va   ta`lim
natijalarini   baholashdek   bo`laklarni   o`zaro   uzviy   bog`lab,   majmua   shakliga
keltirib turib, loyihasini avvaldan tuzib qo`yilganligidir.
               Uning ananaviy pedagogik tizimlaridan ikkinchi farqi o`quvchilar
tomonidan   ularga   berilgan   bilimni   yodlab   olib   aytib   berishga   emas,   balki
ta`lim-tarbiya   jarayonining   yakunida   qandaydir   bir   amaliy   ishni   bajarishga
yo`naltirilganligidadir.
            Pedagogik   texnologiyaning     yana   bir   o`zgacha   hususiyati   yaxshi
loyihalashtirilgan pedagogik texnologiya bo`yicha har qanday o`qituvchi ham
a`lochi   bo`lmasada,   yaxshi   dars   o`tishi   mumkin.   Chunki   pedagogik
texnologiyani   pedagog   olimlar   tuzib,   ularning   mahorati   texnologik   jarayon
33 loyihasida   o`z   ifodasini   topadi.   Avvalgidek   darsdan   ko`zlangan   maqsadga“
obektiv sabablarga binoan yetib bo`lmadi  yoki  kutilmagan omillarga binoan	
” “
dars buzildi  va shunga o`xshash pedagogik texnologiyada o`rin yo`q.   	
”
           Pedagogik texnologiyaning yuqorida aytib o`tilgan xususiyatlaridan
kelib   chiqib,   unga   quyidagicha   izoh   berish   mumkin   bo`ladi:   Pedagogik
texnologiya ta`lim-tarbiya jarayoniga yangicha yondashuv bo`lib, pedagogika
ijtimoiy   muhandislik   ong   ifodasidir.   U   pedagogik   jarayonni   texnika
imkoniyatlari   va   insonning   texnikaviy   tafakkuri   asosida   darsning   maqbul
loyihasini   tuzib   chiqish   bilan   bog`liq   ijtimoiy   hodisadir.   Demak,   ijtimoiy-
gumanitar   fanlarni   o`qitishda   pedagogik   texnologiyalarning   roli   kattadir.
Bularsiz ko`zlangan maqsadga yetib bo`lmaydi.
Jahon pedagogik tafakkurida ta`lim-tarbiyaga bunday yondashuv yangi
bo`lmay   XVII   asrdayoq   Buyuk   didaktika ning   muallifi   Yan   Amos	
“ ”
Kamenskiy   ta`lim   jarayonini   shunday   shaklga   solmoqchi   bo`lganki,   u   unda
har   bir   usul   va   vositalar   vaqt   jihatdan   joylashtirilishi   kerak   ediki,   butun	
“
pedagogik   jarayon   yahshi   sozlangan   soat   kabi   bexato   yurishi   kerak   edi.
”
Hozirgi  paytda bu ijtimoiy hodisa pedagogik texnologiya nomini  olib, buyuk
pedagog   Kamenskiy   yetmagan   niyatga   XXI   asr   pedagoglari   yetib,   butun
dunyo   o`qituvchi   va   muhandis   pedagoglarga   dastur-amal   bo`lib   xizmat
qilmoqda. 
Pedagogik   nazariyalar   yig`indisi   hisoblangan   didaktikada   katta   hajmda
nazariy   va   amaliy   bilimlar   to`plangan   bo`lishiga   qaramay,   XX   asr   ikkinchi
yarmigacha   mashhur   pedagoglarning   birontasi   qayta   tiklanadigan,   ya`ni
izdoshlari   tomonidan   ular   o`tgan   yuqori   samarali   darslarni   ularga   o`xshab
o`tish   imkonini   beradigan   pedagogik   jarayon   andozasi   ishlab   chiqilmagan.
Buning   sababi   mashhur   pedagoglar   uslubi   tarkibida   o`zlarining   shaxsiy
sifatlari   etakchi   o`rin   egallaganligidadir.   Ma`lumki,   jamiat   tarkibida
mashhurlikka davogar buyuk shaxslar juda ham kam. Bizga esa ular har bir
akademik   litsey   va   kasb-hunar   kollejiga   kerakdir.   Bunga   etishishning   bitta
34 yo`li   mashhur   pedagoglarning   darslarini,   pedagogik   texnologiya   loyihasini
tuzish va ko`paytirish, tarqatishdir. 
Texnologiya   atamasi   ishlab   chiqarishdan   olingan   bo`lib,   unda   minglab
texnologik   jarayonlar   loyihalashtirilgan.   Ular   kerakli   natijalarga   erishish
garovi hisoblanadilar. Bu texnologiyalarni qo`llash vaqtida hudud va ularning
ijrochilari o`zgarsa ham, baribir kerakli mahsulot chiqariladi.
Ta`lim-tarbiya   jarayonida   ham   shunga   erishish   uchun   pedagogik
texnologiyalar   ishlab   chiqiladi.   Pedagogik   texnologiyalarda   mahsuldor   usul
qatorida izlanuvchanlik, tadqiqotchilik usuli ham ishlatiladi. Mustaqil, erkin
fuqarolarni shakllantirishda xalq xo`jaligi uchun zarur bo`lgan ma`lum bilim
hajmiga   ega   mutaxassis   hamda   turli   muammolarni   izlanib,   hal   qiladigan
tadbirkor   kishilarni   tarbiyalsh   kerak   bo`ladi.   Bunday   kishilarni
tarbiyalashda   tipik   harakatlarga   o`rgatuvchi   mahsuli   va   nostandart
vaziyatlardan   yo`l   topib   chiqib   ketishini   o`rganuvchi,   izlanuvchilik  –
tadqiqotchilik   usullari   mos   tushadi.   Bizga   kerak   bo`lgan   bu   usullsr
omixtasidan pedagogik texnologiya unumli foydalanadi:
- pedagogik   texnologiya
tamoyillarining   birinchisi   muayyan   dars   mavzusidan   kutilgan   asosiy
maqsadni aniqlab olish;
- ikkinchi   umumiy   maqsaddan
kelib   chiqib,   darsni   qismlarga,   ya`ni   modullarga   ajratib,   har   bir   qismning
maqsadini   va   qismlar   ichida   hal   qilinishi   lozim   bo`lgan   masalalar   tizimini
aniqlab olish;
- uchinchisi   modul   ichida
yechiladigan masalalarning har biri uchun test savollarini tuzib chiqish;
- to`rtinchisi   maqsadlar   aniq
bo`lib,   test   savollari   tuzilgandan   keyin,   maqsadga   yetish   usullari   tanlanib,
ularning aniq ishlatiladigan payti va o`rni belgilab olinadi.
Ta`lim  jarayonida texnologik yondashuv  paytida majmuaviy yondashuv
tamoyiliga   binoan   bosqichlar   orasidagi   zaruriy   bosqichlarga   alohida   e`tibor
35 qaratiladi.   Bu   pedagogik   texnologiyalarning   boshlang`ich   tamoyili
hisoblanadi.
Pedagogik   texnologiyalarning   ananaviy   usullaridan,   uslublaridan   asosiy
farqi uni majmualar nazoratidan kelib chiqqanligi bo`lib u ushbu nazariyani
barcha   qonuniyatlariga   bo`ysungsanligidadir.Bugungi   kunda   oily   o`quv
yurtlarida,   yoki   boshqa   o`quv   muassasalarida   talabalarga   chet   tillani
zamjnaviy   pedagogik   texnologiyalar   ,   yani   zamonaviy   interfaol   metodlar
asosida   o`qitish   dolzarb   masalaga   aylanmoqda.   Buning   asosiy   sabablaridan
biri chet tillarni o`qitish jarayonida ta`lim berish mahoratini ishga solib dars
jarayonini   samarali   tahlil   etish,     ta`lim   standartlariga   moslashtirishjahon
andozalari   darajasiga   ko`tarish,   talabalarga   chet   tillarni   o`rganish   bilim   va
malakalarini   mukammal   shakllantirish   bugungi   ta`lim   jarayonining   muhim
omillaridan biri ekanligidadir. Hozirgi kunda chet tillarni interfaol usullarini
o`qitishning   zamonaviy   texnologiyalari   yaratilmoqda   va   ulardan   dars
jarayonidasamarali   foydalanilmoqda.   Zamonaviy   interfaol   metodlarning
ananaviy   metodlardan   asosiy   farqi   dhundaki,bunda   talabalar   chet   tillarni
o`rganish  jarayonida o`zlarini erkin tutadi, mustaqil fikr yuritadi, o`z fikrini
bayon   etish   imkoniga   bo`ladi,   munozaraga   kirishadi,   o`qituvchi   bilan   erkin
moloqot qiladi.
Zamonaviy inter faool usullari asosida chet tillarini o`qatish jarayonoda
quyidagilaar amalga oshiriladi:
- talabalar o`zlari o`quv mashg`ulotini rejalashtirishadi va unda faol ishtirok
etishadi;
- talabalarning   o`zlari   belgilangan   o`quv   rejasi   asosida   mustaqil
shug`ullanishadi va bilimini mustahkamlaydi.
- talabalar dars jarayonida mavzu yuzasidan munozaraga kirishadi va unda
barcha gaol ishtirok etadi;
- o`qitish   metodlarini   tanlash   va   uni   amalga   oshirishhda   talabalar   ham
hamkor sifatida ishtirok etishadi, o`z fikrini bayon qilishadi;
36 - talabalar   egallagan   bilimlarini   bayonqilish,   tushuntira   olish,   ya`ni
boshqalarga ham yetkaza olish malakasi bilan ta`minlanadi;
Albatta,   yuqorida   keltirilganlarning   hammasiga   talabalar   chet   tillarni
zamonaviy   interfaol   metodlari   orqali   asta-sekinlik   bilan   bosqichma-bosqich
o`rganish jarajonida erishishlari mumkin.
Bugungi   kunda   chet   tillarni   o`rganish   jaryonida   interfaol   usullarning
quyidagi texnologiyalaridan keng foydalanilmoqda:
1. interaktiv o`yin usuli;
2. talabalarni juft holda va guruh ishida faol ishlash usullari
3. aqliy mushohada usuli;
4. frontal mashg`ulot turi;
5. akvarium usuli;
6. braun harakati usuli;
7. tugallanmagangap usuli;
8. o`z o`rningni egalla usuli;
9. munozara va shu kabi usullar.
Chet   tillarini   o`rgatishning   interfaol   metodining   yuqorida   qayd   etilgan
zamonaviy   texnologoyalar   asosida   olib   borilgan   mashg`ulotlar   natijasida
talabalarning   mustaqil   fikrlash   va   nutq   yuritish   bilim   va   malakalari
mukammal   shakllanadi.   Mashg`ulot   paytida   ularning   erkinligi   yaratiladi,
ya`ni   talabalar   dars   maqsadi   va   vazifalarini   o`zlari   belgilashadi,   tanlangan
mavzu   bo`yicha   bahslashadi,   munozara   qilishadi   va   nihoyat   o`rganilayotgan
mavzu yuzasidan xulosalar chiqarishadi.
Umuman,   interfaol   metodda   olib   borilgan   dars   jarayonida   talabalar
yetakchi   vazifani   bajarishadi,   bu   esa   ularni   chet   tilini   mukammal   egalash,
mustaqil fikrini bayon qilishi, ya`ni erkin nutq yurita olishi bilan belgilanadi.
  3/3  (4/4 5/5 ) metodi“ ”	…
Mazkur   metod   ham     yuqorida   qayd   etilgan   metodlarning   muqobili
hisoblanib   o`quvchilardan   o`rganilayotgan   mavzu   yuzasidan   tahliliy
mulohaza   yurutish,   shuningdek   eng  muhim   tayanch   tushunchalarni   ifodalay
37 olishni talab etadi. Unga ko`ra o`qituvchi mavzu yuzasidan uchta, to`rttda va
unga   teng   nisbatda   bo`lgan   va   noo`rin   qo`llangan   tushunchalardan   iborat
tizimni   shakllantiradi.   O`quvchilar   ushbu   tizimda   mavzuga   ta`lluqli
bo`lmagan   tushunchalarni   ajratadilar   va   hararakatlarning   mohiyatini
izohlaydilar. 
Metodni qo`llash quyidagi harakatlar orqali tashkil etiladi:
_
  o`qituvchi   o`zaro   teng   nisbatda   mavzuga   oid   va   oid   bo`lmagan   asosiy
tushunchalar yaratadi; 
_
  o`quvchilar   mavzuga   oid   va   oid   bo`lmagan   tushunchalarni   aniqlaydilar   va
dahldor bo`lmagan asosiy tushunchalarni tizimdan chiqaradilar; 
_
 o`quvchilar o`z harakatlarining mohiyatini izohlaydilar;
Metoddan   individual,   guruhli   va   ommaviy   shaklda   o`quvchilar   tomonidan
mavzuning   puxta   o`zlashtirilishini   ta`minlash   hamda   ularning   bilimlarini
aniqlash maqsadida foydalanish mumkin.
Rasmlarni to`g`ri joylashtirish  metodi “ ”
Kichik   guruhlarda   ishlashda   ushbu   metoddan   foydalanish   ham   ijobiy
natijalarini   kafolatlaydi.   Metodni   qo`llashda   quyidagi   harakatlar   amalgam
oshiriladi:
_    
o`qituvchi   tomonidan   o`rganilayotgan   mavzuning   mohiyatini   mantiqiy
ketma-ketlikda yoritishga xizmat qiluvchi tushunchalarni ifoda etgan maxsus
kartochkalar majmui tayyorlanadi; 
_  
har   bir   guruhga   kartochkalarning   alohida   majmuasi   topshiriladi   va
kartochkalarining   ulardagi   tushunchalarga   asosan   mantiqiy   ketma-ketlikda
joylashtirish vazifasi yuklanadi;
_  
guruhlar   tomonidan   topshiriq   bajarilib   bo`lgach,   kartochkalarning   orqa
tomoni   o`chiriladi   va   maxsus   qoplama       ochilib   topshiriqning   qay   darajada
to`g`ri bajarilganligi aniqlanadi.
Agar   topshiriq   guruhlar   tomonidan   to`g`ri   bajarilgan   bo`lsa   yakuniy
jarayonida   kartochkalar   orqa   tomoni   uchirilganida   mavzuning   mohiyatini
yorituvchi  yadro  tushuncha hosil bo`ladi.	
“ ”
38 Metotdan   foydalanishning   afzalligi   shundaki,   bu   jarayonda   o`quvchilar
mavzuni muayyan qismlarga bo`lib o`rganish va qismlar o`rtasidagi mantiqiy
bog`liqlik hamda aloqadorlikni analiz va sintez asosida aniqlash ko`nikmalari
hosil qilinadi.
Qizil va yashil kartochkalar bilan ishlash  metodi“ ”
O`quvchilar   bilan   ommaviy   va   guruh   shaklda   ishlashda   ushbu   metodni
qo`llash   nihoyatda   qulay.   Metoddan   mashg`ulotlar   so`ngida   mavzuni
mustahkamlashga   oid   tezkor   savol-javobni   tashkil   etishda   foydalanish
mumkin.
Metod quyidagi harakatlarni tashkil etish asosida qo`llaniladi:
__    
o`qituvchi   tomonidan   o`rganilayotgan   mavzuning   mohiyatini   mantiqiy
ketma-ketlikda yoritishga hizmat qiluvchi tushunchalarni.ifoda etgan maxsus
kartochkalar majmui tayyorlanadi.
__
  har   bir   guruhga   maxsus   kartochkaning   alohida   majmuasi   topshiriladi   va
kartochkani   ulardagi   tushunchalarga   asosan   mantiqiy   ketma-ketlikda
joylashtirish vazifasi yuklanad.
__
  guruhlar   tomonidan   topshiriq   bajarilib   bo`lgach   kartochkaning   orqa
tomoni   o`chiriladi   va   maxsus   qoplama   ochilib,   topshiriqning   qay   darajada
to`g`ri bajarilganligi aniqlanadi
Videotopishmoq  metodi 	
“ ”
So`ngi yillarda pedagogiik faoliyatda turli axborot vositalar yordamida
ta`lim   jarayoni   tashkil   etilishiga   alohida   e`tibor   qaratilmoqda,   o`qituvchilar
oldida   ta`lim   jarayonida   turli   axborot   vositalaridan   o`rinli   va   maqsadga
muvofiq   foydalanish   vazifasi   turubdi.   Videotopishmoq   metodidan
foydalanishda quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
__  
o`quvchilar e`tiboriga o`rganilayotgan mavzu mohiyatini tasviriy yoritishga
yordam beruvchi izohlarsiz bir nechta videoloyiha namoish etadi; 
O`quvchilar   har-bir   lavhada   qanday   jarayon   aks   ettirilganligini   qayd
etadilar. O`qituvchi tomonidan berilgan savollarga javob qaytaradilar.
39 Yumaloqlangan qor o`yini  metodi“ ”
Ushbu   metod   ham   mavzuni   muayyan   qismlarga   bo`lgan   holda
o`zlashtirish imkonini beradi hamda o`quvchilarda guruh va juftlikda ishlash
ko`nikmalarini shakllantirishga hizmat qiladi.
Metodni qo`llash jarayonida quyidagi harakatlar amalgam oshiriladi.
__
  tasvirli   kartochkalar   tayyorlanadi.   Ularning   orqa   tomoniga   mavzuni
o`zlashtirishga oid    o`n besh variantdan iborat topshiriqlar yoziladi;
__
  sinf o`quvchilari ikki  yoki  uch guruhga bo`linib har-bir guruh a`zolari  bir
nechta juftliklarga biriktiriladi;
__
  har-bir   juftlik   bir   variantdagi   topshiriqni   bajaradi,   jarayon   yakunida
umumiy xulosalar chiqaradi. 
Yumaloqlangan qor o`yini  metodidan muayyan bo`lim yoki boblar bo`yicha	
”
o`zlashtirilgan   nazariy   va   amaliy   bilimlarni   mustahkamlash   yo`lida
foydalanish nihoyatda qulay.
Zakovatli zukko  metodi
“ ”
Mavjud   bilimlarni   puxta   o`zlashtirishda   o`quvchilarning   fikrlash,
tafakkur   yuritish   layoqatlariga   ega   ekanliklari   muhim   ahamiyatiga   ega.
zakovatli   zukko   metodi   o`quvchilarda   tezkor   fikrlash   ko`nikmalarini	
“ ”
shakllantirish,   ularning   tafakkur   tezliklarini   aniqlashga   yordam   beradi.
Metod   o`z   hoxishlariga   ko`ra   shaxsiy   imkoniyatlarini   sinab   ko`rish   istagida
bo`lgan o`quvchilar uchun qulay imkoniyat yaratadi.
Ular   o`qutuvchi   tomonidan   berilgan   savollarga   qisqa   muddatda   to`g`ri   va
aniq  javob  qaytara  olishi  kerak.  Savollarning  murakkablik  darajasiga   ko`ra
har-bir   savolga   qaytarilgan   to`g`ri   javob   uchun   ballar   belgilanadi.   Yakuniy
ballarning   o`rtacha   arifmetik   qiymatini   topish   asosida   o`quvchilarning
tafakkur   tezligi   aniqlanadi.   Ballarning   belgilanishi   o`quvchilarning   shaxsiy
imkoniyatlari to`g`risida aniq tasavvurga ega bo`lishlarini ta`minlaydi. Metod
o`quvchilar   bilan   yakka   tartibda   guruhli   va   ommaviy   ishlashda   birdek
qo`llanilishi mumkin.
40 Qarama-qarshi munosabat  metodi“ ”
Metod   o`z   mohiyatiga   ko`ra   o`zlashtirilgan   bilimlarni   tahlil   va   sintez
qilish asosida asosiy hamda ikkinchi darajali ma`lumotlar sifatida guruhlarga
ajratish   imkonini   beradi.   Metodni   qo`llashda   quyidagi   harakatlar   amalga
oshiriladi:
__
  mavzuning   umumiy   mazmuni   yotga   olinib,   uning   ahamiyatini   yorituvchi
tayanch tushunchalar aniqlanadi; 
__
  mavzuning   umumiy   mazmuni   yodga   olinib   uning   ahamiyatini   yorituvchi
tayanch tushunchalar aniqlanadi;
__
  ular   muayyan   ketma-ketlikda   qayd   etiladi.   Tushunchalar   shaxsiy
yondashuv   asosida   muhim   va   u   qadar   muhim   bo`lmagan   tushunchalar
tarzida guruhlanadi;
__
  jadval  yaratilib,  uning  birinchi  ustuniga  muhim,  ikkinchi   ustuniga  muhim
bo`lmagan tushunchalar yoziladi;
__
 kichik guruhlar asosida shahsiy yondashuvlar muhokama qilinadi;
__
  jamoaning   umumiy   fikriga   ko`ra   yakuniy   xulosani   ifoda   etuvchi   jadval
yaratiladi. 
Quyida   qator   olimlar   va   amaliyotchilar   yangi   pedagogik
texnologiyalarga bergan ta`riflari:
V.P.Bespalko:   Pedagogik   texnologiya   bu-o`qituvchi   mahorati   shaxsini
“
shakllantirish jarayoni loyihasidir .	
”
B.M.Monokov:   Pedagogik   texnologiya   avvaldan   rejalashtirilgan	
“
natijalariga   olib   boruvchi   va   bajarilishi   shart   bo`lgan   tartibli   amallar
tizimidir .	
”
U.Nishonaliyev:  Pedagogik texnologiyaning mohiyati didaktik maqsad,	
“
talab   etilgan   o`zlashtirish   darajasiga   erishishdan   iborat   bo`lib,   uni   tatbiq
etishni   hisobga   olgan   holda   ta`lim   jarayonini   ilgaridan   loyihalashtirishidan
namoyon bo`ladi .	
”
N.Saidahmedov:   Pedagogik   texnologiya   bu   o`qituvchining   o`qitish	
“
vositalari yordamida o`quvchilariga muayyan sharoit va ketma-ketlikda ta`sir
41 ko`rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan belgilangan ijtimoiy
sifatlarini   samarali   shakllantiruvchi   maqsadga   yo`naltirilgan   o`quv
jarayonini   tizim   sifatida   qarab,   uni   tashkil   etuvchilar,   ya`ni   o`qituvchining
o`qitish   vositalar   yordamida   tahsil   oluvchilarga   ma`lum   bir   sharoitda
muayyan   ketma-ketlikda   ko`rsatgan   ta`sirini   va   ta`lim   natijasini   baholab
beruvchi  texnologiyalashgan ta`limiy tadbirdir”.
  P.Sokomoto  Pedagogik texnologiya bu mazmunli fikr yurutish usulini“
pedagogikaga   sindirish,   boshqacha   qilib   aytganda   pedagogik   jarayonini
muayyan bir majmuaga keltirishdir”.
L.Golish:   Pedagogik   texnologiya   o`quv   jarayonini	
“	–
texnologiyalashtiirishni butunligicha aniqlovchi tizimli kategoriya .	
”
YU NESKOning tarixchi:  Pedagogik texnologiya bu-ta`lim berish	
“
va  uni  egallashda   texnika  va  inson  resurslarini  o`zaro  uzviy  bog`liqlik  holda
ko`rib,   butun   ta`lim   jarayonini   yaratishda   va   amalda   qo`llashda   tizimli
yondashuvdan foydalanishdir . 	
”
       
       X ulosa
O`zbekistonda mustaqillik tanatanasi tufayli ta`lim tarbiya tizimida tub
o`zgarishlar yuz berdi. 
42 Oliy va o`rta maxsus, kasb-hunar tizimida ta`lim olayotgan yoshlarning
ma`naviy   dunyosini   boyitish,   ma`naviy   jihatdan   mukammal   rivojlangan
insonni   tarbiyalash,   ta`lim   va   tarbiya   jarayonini   takomillashtirish,   shu
kunning dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Inson   o`z   milliy   urf-odatlari,   madaniyatini   o`rganishi   lozim,   chunki
aqliy   faoliyat   inson   ma`naviyati   kamolotining   yetakchi   komponentlaridan
hisoblanadi.
Milliy   urf-odatlar   har   qanday   xalq   ma`naviyati,   ma`naviy   hayotining
muhim tashkil etuvchi qismidir. 1
  
Shunday   qilib,   o`z   milliy   urf-odatlarimiz   va   madaniyatimiz,   tilimizni
qadrlagan   holda   inson   chet   tillarni   o`rganishga   harakat   qiladi,   chunki   til
o`rganish orqali imkoniyatlarimiz kengayadi.
Hozirgi   kunda   ta`lim   jarayonida   interaktiv   metodlar,   innovatsion
texnologiyalar,   pedagogik   texnologiyalarni   qo`llashga   bo`lgan   qiziqish
kundan-kunga   ortib   bormoqda,   bunday   bo`lishiga   sabablardan   biri   shu
kungacha   ta`limda   o`quvchi   talabalarni   faqat   tayyor   bilimlarni   egallashga
o`rgatilgan   bo`lsa,   zamonaviy   texnologiyalarni   o`rgatish   esa   ularni   mustaqil
fikrlashga   kerakli   masalalarni   izlab   topishga,   tahlil   va   xulosa   qilishga
o`rgatadi.   O`quvchi   bu   jarayonda   boshqaruvchilik,   yo`naltiruvchilik
vazifasini bajaradi, ta`lim o`quvchi talabalarga  yo`naltiriladi. 
Innovatsiya-inglizcha 
Innovation   yangilik   kiritish,   yangilik   ma`nosini   bildiradi.   Innovatsion“ ”
texnologiyalar   pedagogik   jarayon     hamda   o`quvchi   va   talaba   faoliyatiga
yangilik kiritish bo`lib uni amalgam oshirishda asosiy interaktiv metodlardan
to`liq  imkoniyati   mavjud.   Interaktiv   metodlar  bu   talaba  bilan  talaba,  talaba
va internet, talaba va o`quvchi o`rtasidagi fikrlash demakdir, ya`ni pedagogik
ta`sir   etish   usullaridir   va   ta`lim   tizimining   asosiy   qismi   hisoblanadi.   Bu
metodlarni   qo`llashda   pedagogik   va   o`quvchi   talabalar   birgalikda   faoliyat
ko`rsatishlari   kerak   bo`ladi.   Oliy   o`quv   yurtlarida   zamon   talabiga   mos
malakali   kasb   egalarini   yutishtirishda   zamonaviy   o`qitish   metodlari,   ya`ni
43 pedagogik texnologiyalar innovatsion texnologiyalar muhim va pedagogikning
mahorati, o`quvchi talabalarni jahon standartlari darajasidagi malakali kasb
egalari bo`lib yetishishini ta`minlaydi. Nemis tilini o`rgatishda hozirgi zamon
axborot   va   pedagogik   texnologiyalarning   ahamiyati   katta.   Til   o`rgatish
jarayonida   mavjud   bir   qancha   texnologiyalarni   qo`llash   mumkin.   Bular
Tarmoqlar  metodi (klaster)  Bumerang ,  Loyiha ,  3X4 ,  Blits o`yin ,  Aqliy“ ” “ ” “ ” “ ” “ ” “
hujum , Axborot   uzatish shular   jumlasidandir.   Bu   texnologiyalardan   birini	
” ” ”
qo`llash   o`qituvchi   ixtiyorida   ,chunki   maqsad   aniq   ya`ni,   bu   o`quvchi-
talabalar     bilim   saviyasini   oshirish,   yaxshi   natijaga   erishishdir.O`qitish
jarayonida   pedagogik   texnologiyalarni   qo`llash   jarayoni   oldindan
loyihalashtiriladi,bunda   o`qituvchi   o`quv   predmetining   o`ziga   xos   tomonini,
joy   sharoitini     o`quvchining   imkoniyatini   hamda   hamkorlikdagi   faoliyatini
tashkil   eta   olishini   hisobga   olishi   kerak,   chunki   bular   yaxshi   natijaga
erishishga   yordam   beradi.Dars   jarayonida   o`tilayotgan   mavzuni   yangi
texnologiya   asosida   o`tishdan   oldin   ,   o`qituvchi   tanlangan   texnologiyaning
texnologik   xaritasini   tuzib   olishi     katta   ahamiyatga   egadir,   chunki   darsning
texnologik   xaritasi   har   bir   mavzu,   har   bir   dars   uchun   o`qitilayotgan
predmet,o`quvchi   talabalarning   imkoniyati   va   ehtiyojlariodan   kelib   chiqqan
nholda   tuziladi.Bunday   xaritani   tuzmoqchi   bo`lgan   o`qituvchi   pedagogika,
psixologiya,   metodika,   pedagogik   va   axborot   texnologiyalardan   xabardor
bo`lishi kerak.
Darsning   qiziq   va   maroqli   bo`lishi   darsning   tuzilgan   texnologik
xaritasiga  bog`liq.Yuqorida  aytib o`tilgan  metodlardan birini  misolda  ko`rib
chiqamiz.Masalan   3X4 metodi,bu   metod   o`quvchi-talabalarni   erkin	
“ ”
fikrlashga,   keng   doirada   turli   g`oyalarni   bera   olish,   ta`rif   bera   olishiga
qaratilgan.   3x4   metodini   quyidagi   chiqishiniz   mumkin.   Bunda   o`tilgan	
“ ”
biron-bir   mavzu   tanlanadi   masalan:   nemis   xalqining   bayramlari,   noaniq
zamon   fe`llari   va   hokazo,   dars   mavzusini   o`qituvchi   doskaga   yozib   qo`yadi,
guruhni   uchga   bo`lib,   tarqatma   material   beradi   va   vaqt   belgilaydi.   Bu
materialda   bayram   nomlari   yozilgan   bo`ladi,   masalan   ostern   (Pasxa),
44 Weichnachten.   Bu   guruhlar   o`zlariga   tushgan   mavzu   bo`yicha   ma`lumot
tayyorlashadi.   O`qituvchi   berilgan   vaqt   davomidan     guruhlarning   ishlashini
kuzatib   boradi.   Vaqt   tugashi   bilan   o`qituvchi   guruhlarni   tinchlantirib
ulardan   tayyor   bo`lgan   ma`lumotlarni     guruhdan   tanlangan   vakil   orqali
navbatma-navbat doskaga chaqirib ishitadi. Ma`lumotni eshitgach o`qituvchi
guruhlarning   javobini   bir-biridan   farqlarini   aytib   baholaydi,   so`ngra   qolib
ketgan   kamchiliklarini   to`ldirib   ko`proq   ma`lumot   berib   o`tadi.   Bu
metodning   maqsadi   o`tilgam   mavzuni   takrorlash,   tarqatilgan   materiallar
orqali tarqatma materialdan matn qay darajada o`zlashtirilganligini nazorat
qilsh,   ularning   baholash.   Dars   jarayonida   turli   xil   metodlarni   qo`llash
o`qituvchi   uchun   ham   katta   ahamiyatga   ega.   Bunda   o`qituvchi   o`tilgan
mavzuni   qisqa   vaqt   ichida   barcha   talabalar   tomonidan   o`zlashtirilishiga
erishadi,   talabalar   faoliyatini   oshiradi.   Ularda   darsga   nisbatan   qiziqish
uyg`otadi   bir   vaqtda   ko`pchilk   talabalarni   baholaydi,   o`z   oldiga   qo`ygan
maqsadlarga erishadi. Talaba esa yangi bilimlarni egallaydi, yakka va guruh
bilan ishlashga o`rganadi nutqi rivojlanadi eslab qolish qobiliyati kuchayadi,
o`z-o`zini   nazorat   qilishni   o`rganadi,   qisqa   vaqt   ichida   bir   qancha
ma`lumotlarga ega bo`ladi.
                  Shuni   xulosa   qilib   aytish   kerakki,   til   o`rgatishda   hozirgi   zamon
texnologiyalarni qo`llash juda katta ahamiyatga ega va bu pedagogdan katta
mahorat,   o`z   ustida   ko`proq   ishlash,   yetarli   bilim,   ko`nikma   va   malaka
bo`lishini talab qiladi.
Foydalanilgan  adabiyotlar
1.Karimov   I.A.   B“ a rkamol   avlod   O`zbekiston   taraqqiyotining   poydevori  	– ”
Toshkent,  Sharq nashriyoti  1998 y.	
“ ”
2.Karimov I.A.  Yuksak ma`naviyat yengilmas kuch   Toshkent  Ma`naviyat	
“ ” “ ”
2008 y
3.Karimov   I.A.   O`zbekiston   mustaqillikka   erishish   ostonasida   Toshkent
“ ”
O`zbekiston  2012 y.	
“ ”
45 4.Innovatsiya   o`quv   jarayonida   ilmiy-uslubiy   maqolalar   to`plami.   Toshkent
2010y.
5.Jalolov J.  chet  tilini o`qitish metodikasi  Toshkent,  O`qituvchi  nashriyoti“ ” “ ”
1996 y.
6. Tomson   A . L .   «об   изучении   инос   транных   языков   в   средне-учебных
заведениях» Педагогических сборник. 1891 г.
7.   Mirolyubov   A . A .   Rahmonov   M . V .   Setlin   V . S . “ O ` rta   maktablarda   chet   tili
o ` qitishning   umumiy   metodikasi ”  Toshkent  “ O ` qituvchi ” 
8.Rahmatova D. “Istiqlol va til” ilmiy-amaliy anjuman materiallari Toshkent
2007 3-qism 209-211 betlar
9. G`afforova T.  Qarshi davlat universiteti axborotnomasi  2-son 2009 y.	
“ ”
10.   Saidahmedov   N.   Yangi   pedagogik   texnologiyalar   1-son   xalq   ta`lim	
“ ” “ ”
jurnali 1999 y.
11.  Farbermann B.X.  Ilg`or pedagogik texnologiyalar   Toshkent, o`z. R. F.A. 2000	
“ ”
y.
12.   Gafforova   T.   va     boshqalar.   Ta`limning   ilg`or   texnologiyalari   Qarshi,   Nasaf	
“ ”
2003.
13.Eshmuhamedov   R.J.   Innovatsion   texnologiya   yordamida   ta`lim	
“
samaradorligini oshirish yo`llari” Toshkent 2004  y.
14.Yo`ldoshev J.  Yangi dedagogik texnologiyalar yo`nalishlari muammolari”	
“
xalq ta`limi 1999 y.
15.Azizxo`jayeva   N.N.   Dedagogik   texnologiyalar	
“   va   dedagogik     mahorat“
Toshkent 2003 
16. Abdinazarov Sh.  Ta`lim-tarbiyaning aktual masalalari” Qarshi 1991 y.	
“
17.   Tassov   E . U .   «Основы   методики   обучение   иностранным   языкам».
Москва 1997 г.  
18.   Karimov   I.A.   Mamlakatimizda   demokratik   islohotlarni   yanada
chuqurlashtirish   va   fuqarolik   jamiyatini   rivojlantirish   kontsepsiyasi   \\   Xalq
so ` zi , 201 0   yil  13  noyabr .  
46     19. Karimov   I.A.   Barcha   va   reja   dasturlarimiz   Vatanimiz   tarqqiyotini
yuksaltirish,   xalqimiz   faravonligini   oshirishga   xizmat   qiladi.   Prezident
I.A.Karimovning   2010   yilda   mamlakatimizni   ijtimoiy-iqtisodiy   rivojlantirish
yakunlari   va   2011   yilga   mo`ljallangan   eng   muhim   ustuvor   yo`nalishlariga
bag`ishlangan O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining majlisidagi
ma`ruzasi \\ Ma`rifat, 2011 yil 22   yanvar.–
 
  
20.   Yuksak   bilimli   va   intellektual   rivojlangan   avlodni   tarbiyalash  	
“	–
mamlakatni   barqaror   taraqqiy   ettirish   va   modernizatsiya   qilishning   eng
muhim sharti  mavzuidagi konferensiya materiallari // Ma`rifat, 2012 yil 22	
”
fevral. 
  Karimov   I.A.   O`zbekiston   mustaqillikka   erishish   ostonasida.   Toshkent,	
–
O`zbekiston ,  2011 y.  B.90. 	
“ ”	–
        
47
Купить
  • Похожие документы

  • Nemis tili darslarida madaniyatlararo muloqotga o`rgatish mashqlaridan foydalanish
  • Badiiy tarjimada qiyofa va xarakterning berilishi
  • Der nationalen Kolorit in der Übersetzung
  • Die philosophische Gedanke in den Werke von Johann Wolfgang Goethe
  • Hozirgi nemis tili ijtimoiy-siyosiy leksikasida neologizmlar

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha